Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 57.0KB
Покупки 5
Дата загрузки 01 Июнь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Samandar Dehqonov

Дата регистрации 02 Апрель 2024

225 Продаж

XX аsrning 50-60 yillаridа O‘rtа Оsiyo tаriхining mustаmlаkаchilik dаvri mаsаlаsi bоrаsidаgi ilmiy munоzаrаlаr

Купить
O‘RTА ОSIYO TАRIХINING MUSTАMLАKАCHILIK DАVRI MАSАLАSI BОRАSIDАGI ILMIY MUNОZАRАLАR (XX АSRNING 50-60 YILLАRIDА) MUNDARIJA: KIRISH ………………………………………………………………………………………………………... 2-6 I BOB. O RTA OSIYO TARIXINI MUSTAMLAKACHILIK DAVRINIʻ O RGANILISHI ʻ ……………………………………………………………………………………….... 7-15 I.1. Mustamlakachilik davri tarixiga oid dastlabki izlanishlar ………………………..... 7-10 I.2. XX asr o rtalaridagi O rta Osiyo tarixini o rganilishi ʻ ʻ ʻ ……………………………… 11- 15 II BOB. O RTA OSIYONING XX ASR TARIXIGA OID ILMIY ʻ MULOHAZALAR VA TADQIQOTLAR ……………………………………..…………. 16-24 II.1. O rta Osiyoning XX asr 50-60 yillariga oid ilmiy mulohazalar ʻ …..…………. 16-18 II.2. O zbek xonliklarining mustamlakaga aylantirilishi davriga oid olib borilgan ʻ ilmiy tadqiqotlar …………………………………………………………………………..…………….. 19-24 XULOSA ………………………………………………………………………………………………….. 25-27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ …………………………….…. 28-29 1 KIRISH Kurs ishi mavzuning dolzarbligi . 1991-yilga kelib xalqimizning asriy orzulari ro‘yobga chiqdi, O‘zbekiston mustaqillikka erishdi. Mustaqillik sharoitida jamiyatdagi yangi islohotlarni amalga oshirish jarayonida, jamiyat a’zolarini erkin, demokratik tafakkur va milliy g‘oya ruhida tarbiyalash vazifalarini bajarishda tarix fanining ahamiyati ortib bormoqda. Istiqlol yillarida O‘zbekiston tarixining ko‘pgina masalalari o‘zining yangi, ilmiy jihatdan xolis va haqqoniy yechimini topa boshladi. Bu ayniqsa, bir necha o‘n yillar davomida soxtalashtirilib, bir yoqlama talqin qilib kelingan sovet davri tarixini o‘rganishda yaqqol ko‘zga tashlanadi. O‘zbekiston davlat suverenitetiga erishganidan keyin o‘zbek xalqi tarixini, avvalo, mamlakat tarixshunosligida buzib ko‘rsatilgan sovet davri tarixini milliy mustaqillik mafkurasi nuqtai nazaridan tanqidiy mushohada qilish uchun zarur shart-sharoit yuzaga keldi. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A. Karimov tarixiy xotira to‘g‘risida - «Tarixiy xotira tuyg‘usi to‘laqonli ravishda tiklangan, xalq bosib o‘tgan yo‘l o‘zining barcha muvaffaqiyat va zafarlari, yo‘qotish va qurbonlari, quvonch va iztiroblari bilan xolis va haqqoniy o‘rganilgan taqdirdagina chinakam tarix bo‘ladi,» 1 - deya haqli ravishda qayd etgan. Vatanimiz tarixining sovet mustamlakachiligi davri bilan bog‘liq sahifalariga bugungi kun nuqtai nazaridan xolisona baho berish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki, xalqimiz ma’naviyatining yuksalishida tadqiq etilayotgan sovet davri tarixini hozirgi mustaqillik davri bilan qiyosiy taqqoslash milliy istiqlolni yanada munosib qadrlash imkonini beradi. Zero, erkin va farovon hayotni yuksak ma’naviyatsiz qurib bo‘lmaydi. Ma’lumki, sovet hokimiyati va kommunistik partiyaning hukmronligi yillarida ma’naviy-siyosiy, mafkuraviy yakkahokimlik tufayli tarixchi olimlarning haqiqatni yoritish imkoniyati yo‘q edi. Milliy istiqlol yillarida Vatanimiz tarixini haqqoniy, ilmiy asosda o‘rganish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. 1 Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. - Toshkent: Ma’naviyat, 2008. - B. 97. 2 Zero, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti e’tirof etganidek, «... ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo‘lmish ilmu ma’rifat, ta’lim va tarbiyani inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb bilgan 2 . O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, turli sohalar kabi ta’lim sohasiga, malakali kadrlar tayyorlashga jiddiy e’tibor berilmoqda. Bu esa hukumatimiz tomonidan qabul qilinayotga qarorlar, farmonlar, qonunlar, dasturlar va amalga oshirilayotgan isloxatlarda nomoyon bo‘lmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida» 2017-yil 7-fevraldagi PF- 4947-sonli farmoni 3 asosida 2017 - 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasi tasdiqlandi. Xarakatlar strategiyasining maqsadi olib borilayotgan islohotlar samaradorligini tubdan oshirishdan, davlat va jamiyatning har tomonlama va jadal rivojlanishini ta’minlash uchun shart-sharoitlar yaratishdan, mamlakatni modernizatsiyalash va hayotning barcha sohalarini erkinlashtirishdan iboratdir. Harakatlar strategiyasida O‘zbekiston Respublikasini 2017 - 2021-yillarda rivojlantirishning beshta ustivor yo‘nalishi belgilangan 4 . Harakatlar strategiyasining «Ijtimoiy sohani rivojlantirish» deb nomlangan to‘rtinchi yo‘nalishning 4.4.-bandi «Ta’lim va fan sohasini rivojlantirish» deb nomlangan. Muammoning tarix fanida hozirgacha o‘zining chuqur ilmiy va xolisona bahosini olmaganligi, ushbu muammoga oid ko‘plab tarixiy manbalar hanuzgacha o‘rganilmaganligi, ular orqali ijtimoiy, ma’naviy vokelikniig ko‘plab masalalariga oydinlik kiritishga erishish mumkinligi o‘rganilayotgan mavzuning dolzarbligini asoslab beradi. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Tarixiylik nuqtai nazaridan mazkur mavzuning ayrim jihatlari alohida holda tadqiq etilgan maqolalar bilan cheklangan bo‘lib, yahlit tarzda ilmiy o‘rganilmagan. 2 Каримов И. А. Юксак маънавият-енгилмас куч. - Тошкент: Маънавият, 2008. - Б. 60. 3 Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида” 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли Фармони / Халқ сўзи. 2017 йил 8 февраль. 28 (6722)-сони. 4 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли Фармонига 1- илова. / Lex UZ. 3 Kurs ishini yoritishda sovet hukumati davrida yaratilgan adabiyotlar alohida o‘rin tutadi. A. Fitrat, V.V. Bartold, T.N. Qoriniyozov, K.E. Bendrikov, I.M. Mo‘minov, V.B. Lunin, M.Abdullayev, A.I. Ishanov, Y.Abdullaev, I.Irgashev, A.Muhammadjonov, Sh.Ismoilov, L.I. Abdusamadov, N.M. Rahmonov, B.Qosimov, R.Rahimov, E.Karimov, X.Boltaboyev, N.Karimovlarning asar, adabiyot, dissertasiya, maqolalarida XX asrda O‘rta Osiyoda madaniy ahvol, ta’lim tizimining ahvoli va boshqa sohadagi isloxotlar haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan 5 . Mustaqillik yillariga kelib hurfikrlilik, hukmron mafkura tazyiqlaridan xalos bo‘lib, ilgari mahfiy tutilgan tarixiy manbalardan foydalanish imkoni tarixiy haqiqatni tiklashda muhim rol o‘ynadi. By davrda o‘rganilayotgan masalaning mohiyati, mazmuniga yangicha yondashuvlar shakllanib, uni xolisona baholash dolzarb ahamiyat kasb eta boshladi. Ushbu davr tadqiqotchilari qatoriga R.Shamsutdinov, T.Orifjonov, D.A. Alimova, G.Solijonova, R.H. Karimov, Q.Rajabov, Sh.Hayitov, R.Sharipov, U.Dolimov, G.Tursunmetova, D.Ziyayeva va boshqalarning tadqiqot, asar, adabiyot va maqolalarida O‘zbekistonda sovet davri tizimidagi muammolar, ularning sabab va oqibatlari yoritib berishga xarakat qilingan 6 . 5 Фитрат А. Ўзбек адабиёти намуналари. Биринчи жилд. - Самарқанд -Тошкент, 1928. Бартольд В. В. История культурной жизни Туркестана. - Ленинград; АН СССР, 1927. – С. 256. Қориниёзов Т. Н. Совет Ўзбекистони маданияти тарихидан очерклар. - Т.: Фан, 1956. - – Б. 510. Бендриков К. Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане (1865 - 1924). - М., 1960. – C. 592. Мўминов И. М. Ўзбекистон ижтимоий-фалсафий тафаккури тарихидан. - Т.: ЎзР ФА., 1960. – C. 288. Лунин B. Б. Средняя Азия н доревалюционном и советском востоковедении. - Т.: Фан, 1968. – C. 408. Ишанов А. И. Бухарская Народная Советская Республика. - Т.: Узбекистан, 1969. – C. 392. Абдуллаев Й. Эски мактабда хат-савод чиқариш. -Тошкент, 1966. – C. 149. Мухаммаджонов А. Школа и педагогическая мысль узбекского народа XIX - начале XX века. - Ташкент, 1981. Исмаилов Ш. Народное образование в Узбекистане в конце XIX начале XX века. - Ташкент, 1981. – С. 128. Абдусамадов А. И. Социал тараққиёт ва ислом. - Т.: Ўзбекистон, 1984. – Б. 151. Қосимов Б. Абдурауф Фитрат - халқ фарзанди // Саодат. - Тошкент, 1989. Каримов Э. Фитратнинг ҳаёти ва ижоди ҳақида // Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкен, 1990. -№ 3. - Б. 45. Болтабоев Х. Номаьлум Фитрат // Ёшлик. - Тошкент, 1990. - № 4 . - Б. 34-37. Каримов Н. Жадидчилик нима? // Санъат. - Тошкент. 1990. - №12. - Б. 5-10. 6 Шамсутдинов Р., Расулов Б. Туркистон мактаб ва мадрасалари тарихи (XIX аср охири XX аср бошлари). - Андижон: Андижон давлат университети, 1995. – Б. 152. Орифжонов Э. К. XX аср бошида Бухоро амирлиги халқ таълимидаги ўзгаришлар ва муаммолар. - Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 1997. – Б. 59. Салижанова Г. Ф. Учебно-просвтитсльские очаги в Туркестане, их общественное значение (конец XIX начало XX в.): Автореф. Дисс. канд. ист. наук. - Ташкент, 1998. – Б. 28. Каримов Р. Х - XIX аср охири - XX аср бошлари Бухорода маданий ҳаёт / Бухоро тарих саҳифалари. - Бухоро, 1999. - Б. 182-190. Ражабов Қ. Жадидлар - истиқлолчилик ҳаракатининг ғоявий раҳнамолари/ Ўзбекистон тарихи: янги нигоҳ. 4 Kurs ishining maqsad va vazifalari . Kurs ishining maqsadi XX asr 50-60 yillarda sovet hukumatining O‘rta Osiyoda amalga oshirgan ishlarning ilmiy jihatdan o‘rganish va tegishli xulosalar chiqarishdan iborat. Ko‘zlangan ushbu umumiy maqsaddan kelib chiqib, tadqiqotda quyidagi vazifalar belgilandi: - O‘rtа Оsiyo tаriхining mustаmlаkаchilik dаvri mаsаlаsi bоrаsidаgi ilmiy munоzаrаlаr va muammolar; - f an, adabiyot va san’atning yangicha yo‘nalishdagi taraqqiyoti; - «sovet maktablari»ning tashkil etilishi, faoliyati va asosiy maqsadlari va mohiyatini yoritish; - mamlakatda amalga oshiriligan qabohatlar haqida ilmiy munozaralar; - mavzuga oid adabiyotlarni o‘rganish va tahlil etish natijasida xulosalar chiqarish. Kurs ishining davriy chegarasi . XX asrning 50-60 yillarida O‘zbekiston xalqlari tarixi tarixshunosligi. Kurs ishining nazariy va uslubiy asoslari. Kurs ishini o‘rganish va tahlil qilishda dialektikaning umumfan - mantiqiy, tizimli yondashuv va analiz-sintez uslublari hamda maxsus tarixiy - tarixiy-genetik, xronologik va tarixiy qiyoslash uslublaridan foydalanildi. Shuningdek, tarixiy bilmoqning xolislik, sababiylik (determinizm), tarixiylik va tizimlilik (sistemali) tamoyillaridan ham foydalanildi. Turli manba va ma’lumotlarni tahlil qilishda ularga qiyosiy va tanqidiy nuqtai nazardan yondashildi. Davr xususiyatlarini nazarda tutgan holda voqealar tarixiylik, tadrijiylik, sivilizatsion yondashuv usullari asosida umumlashtirildi va tahlil etildi. Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati. Kurs ishi ma’lumotlaridan umumiy o‘rta ta’lim maktablari, akademik liseylar, o‘rta maxsus kasb-hunar kollejlarida tarix fani darslarida, o‘lka tarixini o‘rganishda, oliygohlarning Tarix Жадидлар миллий мустақилликка қадар. Давра суҳбати материаллари. - Тошкент: Элдинур, 1998. - Б. 24. Ражабов Қ., Ҳайитов Ш. Усмон хўжа. - Т.: Abu matbuot konsalt, 2011. – Б. 36. Шарипов Р. Туркистон жадидчилик ҳаракати тарихидан. - Т.: Ўқитувчи, 2002. – Б. 176. Долимов У. Туркистонда жадид мактаблари. - Т.: Университет, 2006. – Б. 125. Турсунметова Г. XX аср бошларида Туркистон таьлим-тарбия тизимида жадид мактаблари / Тарихий хотира маьнавият асоси. - Бухоро, 2008. - Б. 227-228. 5 yo‘nalishlari talabalari uchun «O‘zbekiston tarixi» fanidan ma’ruza matnlari tayyorlashda, amaliy mashg‘ulotlar olib borishda foydalanish mumkin. Kurs ishining tuzilishi va hajmi . Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rt bo‘lim, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6 I BOB. O RTA OSIYO TARIXINI MUSTAMLAKACHILIK DAVRINIʻ O RGANILISHI ʻ I.1. Mustamlakachilik davri tarixiga oid dastlabki izlanishlar. Har bir xalq milliy adabiyotini yaratar ekan, undagi har bir asar nasriy yoki nazmiy uslubda yozilishidan qat`iy nazar jahon adabiyoti tarkibini boyitishga xizmat qiladi. Etnologiya faniga aloqador millat shakllanishi nazariyasiga ko`ra ham muayyan xalqning millat darajasiga chiqishida ushbu xalqning iste`dodli vakillari tomonidan yaratilgan adabiy asarlarda kitobxon omma uchun ilgari surilgan bunyodkor va birlashtiruvchi g`oyalar katta o`rin tutadi. Ma`lum bir jamiyat adabiyotining izchil g`oyalar tizimiga aylanishi uchun ushbu adabiyot shakllanish va rivojlanish yo`lini bosib o`tgan, boshqa milliy adabiyotlar bilan ijodiy hamkorlikda bo`lishi zarur. 7 XX asr boshlarida jadid adabiyoti sifatida vujudga kelgan yangi o`zbek adabiyoti yuz yildan ziyodroq tarixi mobaynida shunday ulug` shoir va yozuvchilarni yetishtirib berdiki, ularning asarlari va ijodiy yutuqlari nafaqat yangi o`zbek adabiyoti, balki jahon adabiyoti taraqqiyotiga ham munosib hissa bo`lib qo`shilgan desak mubolag`a bo`lmaydi. Mazkur davr yangi o`zbek adabiyoti tarixi jadid adabiyoti (1900-1919), proletar adabiyoti (1919- 1933), sotsialistik realizm adabiyoti (1934–1960), mustaqillik arafasi adabiyoti (1961–1990) va mustaqillik adabiyoti (1991 yildan hozirgacha) davrlaridan tashkil topgan. Yangi o‘zbek adabiyoti tarixining proletar va sotsialistik realizm adabiyotlari davrini inobatga olmaganda, o‘zbek adabiyoti o‘z tarixining boshqa barcha davrlarida jahon adabiyoti bilan uzviy aloqada va shu adabiyotning magistral taraqqiyot yo‘lidan bordi. Hatto sotsialistik realizm metodi hukmronlik qilgan yillarda ham Oybek, G‘afur G‘ulom, Hamid Olimjon, Shayxzoda, Mirtemir, Asqad Muxtor singari iste’dodli o‘zbek yozuvchilari shu metodning ta’sir doirasidan batamom chiqib keta olmagan bo‘lsalar-da, badiiy yuksak asarlarni yaratdilar. 8 Yangi milliy adabiyotimiz xazinasida kommunistik mafkuradan xoli, umuminsoniy adabiy, madaniy va ma’naviy qadriyatlarning mustahkamlanishiga xizmat qiluvchi asarlar oz emas. 7 Karimov N. XX asr o`zbek adabiyoti jahon adabiyoti kontekstida. “Jahon adabiyoti” jurnali. 2018. 11-son. 8 Абдумавлянов А., Бабаханов А., История узбекской литературы, Т., 1966. – C. 45. 7 Shu narsa ajoyibki, yangi o‘zbek adabiyotining asoschilaridan biri Abdulla Qodiriy ilk o‘zbek romanini yaratish uchun Sharq nosirlarining adabiy-badiiy an’analarini o‘rganish bilan birga, Jurji Zaydon orqali G‘arb romannavislik maktabi vakili Valter Skottning ijodiy tajribasidan ham samarali foydalandi. Cho‘lpon «O‘tkan kunlar» bilan tug‘ilgan o‘zbek romannavislik maktabiga jahon romannavisligining eng yaxshi an’analarini dadil olib kirdi. Behbudiy, Fitrat va Hamza esa o‘zbek folklori ta’sirida tug‘ilgan xalq teatri zaminida Yevropa teatri va dramaturgiyasi tamoyillari ustuvorlik qilgan professional o‘zbek teatri va dramaturgiyasiga poydevor qo‘ydilar. Yangi o‘zbek adabiyotining vujudga kelishida jahon adabiyoti va shu adabiyotning bir qismi – rus adabiyotining ta’siri katta bo‘lgani hech kimga sir emas. Agar jadid ma’rifatparvarlik adabiyotining maydonga kelishida fransuz ma’rifatparvarlik harakati va adabiyoti bilvosita ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, 1917 yildagi inqilobiy o‘zgarishlardan so‘ng yangi o‘zbek adabiyoti 50 – 60-yillarga qadar rus adabiyotida ishlab chiqilgan modellar asosida shakllandi va rivojlanib bordi. Proletar adabiyoti modeli yosh o‘zbek shoir va yozuvchilarning zavod va fabrikalardan – ishchilar sinfi orasidan chiqishini taqozo etdi. G‘ayratiy singari yosh iste’dodli shoirlar zavod va fabrikalarda ishlab, «proletar shoiri» «yorlig‘i»ni olishga majbur bo‘ldilar. Keyin ularga V.V.Mayakovskiy va rus komsomol shoirlarining she’r va dostonlari «adabiy» model vazifasini o‘tadi. 1934 yilda bo‘lib o‘tgan sovet yozuvchilarining I syezdida sotsialistik realizm yagona ijodiy metod sifatida qabul qilingach, yozuvchilar erkin ijod qilish huquqidan tamomila mahrum bo‘ldilar. Tushunarliki, shunday adabiy-tarixiy sharoitda jahon adabiyoti namunalari bilan bahslasha oladigan asarlarni yaratish amri mahol edi. O‘tgan asrning 50-yillarida zulm va yovuzlik dahosi Stalinning o‘limi, shaxsga sig‘inish davri fojiali oqibatlarining oshkor bo‘lishi, sovet mamlakatiga yangi hayot shabadalarining kirib kela boshlashi bilan yozuvchilarimizda muayyan darajada erkin nafas olish va ijod qilish imkoniyati tug‘ildi. Adabiyotimizga 50-yillarda Odil Yoqubov va Pirimqul Qodirov avlodi, 60- yillarda esa Erkin Vohidov va Abdulla Oripov avlodi chaqmoqdek chaqnab kirib 8 keldi. Shu davrdan boshlab o‘zbek adabiyoti bilan jahon adabiyoti o‘rtasidagi masofa yil sayin qisqara boshladi. 9 To‘g‘ri, Ikkinchi jahon urushidan keyin Sadriddin Ayniy va Oybekning, keyinchalik esa Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov va boshqa yozuvchilarning asarlari ham Yevropa va Osiyo xalqlari tillariga tarjima qilinib, shu xalqlarning ham madaniy mulkiga aylana boshladi. Demak, bu yozuvchilarning asarlari jahon adabiyoti andozalariga muvofiq keladigan asarlar, ularning o‘zlari ham hozirgi jahon adabiyoti namoyandalari bilan tenglasha oladigan ijodkorlar deb topildi. O‘zbek adabiyoti yaqin-yaqingacha «sovet adabiyoti» degan ko‘p millatli adabiyotning bir qismi sifatida yashab kelgan bo‘lsa, hozir jahon adabiyotining tom ma’noda tarkibiy qismidir. «Jahon adabiyoti»ning «sovet adabiyoti»dan farqi, avvalo, shundaki, «sovet adabiyoti»dan farqli o‘laroq, «jahon adabiyoti» oilasiga mansub adabiyotlar tasvir ob’ekti, qahramonlari, tili va uslubining milliy o‘ziga xosligini to‘la saqlab qolganligi hamda «g‘oyaviylik, partiyaviylik va zamonaviylik» kishanlaridan xalos bo‘lganligi bilan ajraladi va qadrlanadi. XX asrning 60-yillarida ijtimoiy-madaniy po‘rtananing ko‘tarilishi bilan Mirtemir va Zulfiya ijodida yangilanish jarayoni boshlandi, Asqad Muxtor intellektual-falsafiy she’riyatning darg‘asi sifatida otilib chiqdi; Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi, O‘tkir Hoshimov boshchiligida yangi avlod parvoz qildi; bir oz o‘tgach, Xorazm Xayyomi – Matnazar Abdulhakimning ijod bulog‘i ochildi. Xullas, 60 – 80-yillarda o‘zbek she’riyati yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilib, jahon she’riyati xazinasini boyita oladigan asarlarni yaratdi 10 . Bu tilga olingan davr she’riyati poetik mundarijasining rang-ba-rangligi, tuyg‘u va kechinmalarning shaffofligi va jo‘shqinligi, she’riy til, uslub va kompozitsiyasining barkamolligi bilan ajraladi. Bu she’riyatning mavjlaridan nafaqat Navoiy va Bobur, Pushkin va Geyne, balki Rasul Hamzatov she’riyatining ham nafasi ufurib turadi. 9 Abdug`afurov A. O`zbek demokratik adabiyotida satira. - T.: 1961. -B. 62. 10 O`zbek sovet adabiyoti tarixi. 1-3 kitob. - T.: 1963. – B. 66. 9 Sir emas, adabiyot va madaniyat olamida paydo bo‘layotgan yangiliklar dastavval she’riyatning chinni kosasida aks-sado beradi. Suronli, inqilobsevar XX asr nafaqat boshqa ayrim milliy she’riyatlar, balki o‘zbek she’riyatiga ham yangi poetik g‘oyalar va shakllarni olib kirdi. Yangi asr boshlarida klassik aruz vaznining o‘z mavqeini barmoq, hatto sochma vaznlariga bera boshlagani nafaqat yangi tarixiy davr talabi, balki boshqa milliy adabiyotlar ta’sirining ham natijasidir. Ana shu «tarixiy davr talabi» va «boshqa milliy adabiyotlar ta’siri» yillar va davrlar o‘tgani sayin yanada kuchaydi. XX asr o‘zbek adabiyotining katta yutuqlaridan biri shuki, shu davrda badiiy nasr milliy adabiyotimizning muhim qismi sifatida shakllandi va katta taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi. A.Qodiriy 20-yillarning o‘rtalarida ikki yirik asari bilan o‘zbek adabiyotida roman janriga asos soldi va o‘zbek romanchilik maktabining asosiy tamoyillarini belgilab berdi. Cho‘lpon yangi tarixiy-adabiy davrda rus va jahon romanchilik maktabining eng yaxshi tajribalarini o‘rganmay va ulardan samarali foydalanmay turib, o‘zbek romannavislik maktabini rivojlantirish mumkin emasligini birinchi bo‘lib sezdi. Cho‘lpon tugallanmay qolgan «Kecha va kunduz» romanining birinchi kitobi bilan o‘zbek romanchilik maktabini ingliz, fransuz, rus romanchilik maktablari egallagan dovonga olib chiqdi. 10 I.2. XX asr o rtalaridagi O rta Osiyo tarixini o rganilishi.ʻ ʻ ʻ Sovet tarixshunosligida «milliy burjua harakati» deb ko‘rsatib kelingan Turkiston jadidlari faoliyatini ular ilgari surgan g‘oyalaming mazmun-mohiyati, maqsadlari, xususiyatlariga ko‘ra ikki bosqichga boiish mumkin. Birinchi bosqichga XIX asr oxiridan 1917-yilgacha va ikkinchi bosqichga 1917-yil fevraldan 1929-yilgacha boigan davrni kiritish mumkin. Birinchi bosqich jadidlik harakatining vujudga kelishi, ularning tashkiliy va g‘oyaviy jihatdan shakllanishi davri boiib, bu davrda hali uyushmagan jadidlar islom ta’limotini aqidaparastlikdan xoli qilish, zamonaviy taraqqiyot talablariga javob bermaydigan ta’lim tizimini isloh qilish, ma’rifatparvarlik faoliyatini maqsad qilib qo‘ydilar. Ular, Turkistonning ilg‘or mamlakatlaridan ortda qolishining sababi, o‘lka ijtimoiy-madaniy hayotida mutaassiblik, johillik, xurofotning hukmronligi, maktab va madrasa ta’limiga e’tibor berilmayotganligi, ularning mutaassib ruhoniylar ixtiyorida ekanligi, o‘qitish usullarining qoloqligi, aniq maqsadli dasturlaming yo‘qligida deb bildilar. Ko‘zlangan maqsadga erishish yoiida quyidagi vazifalami amalga oshirish ilgari surildi: - taiim usulini o‘zgartirib, shu davrga qadar qoilanib kelayotgan «harfdan - tovushga» usulidan samarali «tovushdan - harfga» o‘tish va o‘quv rejalarida dunyoviy bilimlaming yetakchi o‘rin egallashini ta’minlash; - yoshlar tarbiyasi va aholining ma’naviyatini shakllantirishda islom ta’limotiga asoslanish. Bu jarayonda turli sharhlarga suyanmaslik, balki Qur’oni karim, hadislar va shariat me’yorlarini asil manbalar asosida 11 tahlil qilish; ulardagi qoidalarga ko‘ r -ko‘rona amal qilmasdan, ularni inson manfaati va taraqqiyoti uchun xizmat qildirish; - aholini ilg‘or mamlakatlardagi ijtimoiy hayotning yutuqlari bilan tanishtirish orqali jaholatdan qutqarish, ulami g‘aflat uyqusidan uyg‘otishni maqsad qilib qo‘ygan ommaviy axborot vositalarini yaratish, ornma orasida madaniy-oqartuv ishlarini olib borish. Jadidlik harakatining Turkistondagi taniqli vakillari orasida Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar Qori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Ubaydulla Xo‘jayev, Abdulla Avloniy, Toshpolatbek Norbo‘tabekov, Karim Norbekov, To‘lagan Xo‘jaumarov (Tavallo), Shokirjon Rahimiy, Abdulrauf Muzaffarzoda, Muhammad Poshshaxo‘jayev, Ashurali Zohiriy va boshqalar bor edi 11 . XIX asr oxirlaridan boshlab jadidlar o‘z g‘oyalarini hayotga tatbiq etish va xalq ta’limining yangi tizimini yaratishga harakat qildilar. Ular taraqqiyparvar ulamolar, mulkdorlar yordamida bir qancha «usuli jadid» - yangi usuldagi maktablarning keng tarmog‘ini tashkil qildilar. Bu maktablarda diniy fanlardan tashqari arifmetika, geometriya, mantiq, tarix, geografiya, ona tili, ashula, jismoniy tarbiya o‘qitilar, shuningdek, rus, arab va fors tillari o‘rgatilar edi. Dastlab bu maktablarda o‘qitish jarayonida tatar va ozarbayjon ma’rifatchilarining darslik hamda qo‘llanmalaridan foydalanilgan bo‘lsa, maorifni isloh qilish harakati rivojlanishi bilan jadidlar o‘z darslik va o‘quv qoMlanmalarini yozib, chop etish ishini yo‘lga qo‘ydilar. Jumladan, 11 Jadidchilik harakatining namoyandalari haqida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jam iy at qurilishi akadem iyasi tom onidan taqdim etilg an («Unutilmas siymolar». Jadidchilik harakatining namoyandalari. - T. Akademiya, 1999) to‘plami yosh avlod, talaba va keng jamoatchilik uchun ularning faoliyati bilan yaqindan tanishish m aqsadida o‘quv qo‘llanma oxirida ilova qilinadi. 12 Mahmudxo‘ja Behbudiy «Alifboi maktabi islomiya», «Madhali jug‘rofiya umroni», «Kitob ul-Atfal» darsliklari, Turkiston, Buxoro va Xiva xaritalarini tuzdi. A. Shokiriy Firdavsiydan Krilovgacha bo‘lgan jahon adabiyoti klassiklarining qisqa, biroq ibratli hikoyalaridan tuzilgan «Rahnomai Savat» (Bolalarga nasihatlar), «Havoiji diniya» (Diniy bilimlar), «Jamul hikoyat» (Hikoyalar to‘plami) kitoblarini yaratdi. Turkiston jadidlarining yorqin vakillaridan biri Abdulla Avloniy yozgan «Adabiyot» va «Birinchi muallim» darsliklari 1917-yilgacha 4-5 marta qayta nashr qilindi. Jadid maktablari o‘zining dastlabki davridayoq samarali ekanligini isbotlab, aholining e’tiborini qozondi va tez orada ko‘payib bordi. Chunki bu maktablarda bolalar bir-ikki yilda to‘la savod chiqarib, mukammal o‘qish va yozishni o‘zlashtirib olar edilar. Eski an’anaviy maktablarda buning uchun besh-olti yil o‘qish kerak bo‘!ar edi. Shunga qaramay, aholini xurofotda saqlashdan manfaatdor jaholatparast ruhoniylar jadid maktablarining faoliyatiga qarshilik ko‘rsatdilar. Rossiya imperiyasining mustamlakachi ma’muriyati esa vaziyatni qoMdan chiqarmaslik uchun, 1908-yildan keyin bu maktablarni qattiq nazorat ostiga oldi. Jadidlar Turkiston kelajagi bilan bogMiq g‘oyalami xalqqa yetkazish, ularning madaniy- ma’rifiy saviyasini yuksaltirish maqsadida o‘z gazeta va jurnallarini nashr qilishga harakat qildilar. Jumladan, kasb etdi. Matbuot nashrlari faqat A .A vloniy. 1878-1934-y. dunyoda ro‘y berayotgan voqealar haqida ma’lumot berib qolmay, ularga o‘z munosabatirii ham bildirar edi. Jumladan, 1905-1907-yil voqealari, shahar dumasi va undagi Turkiston vakillari faoliyati, mahalliy aholi hayotidagi eski va zararli urf- 13 odatlarni lanqid qilar, yosh avlodni o‘qib-o‘rgatish va tarbiyalash masalalariga ko‘p e’tibor qaratar edi. Birinchi soni 1914-yil 1-aprelda nashrdan chiqqan «Sadoi Turkiston» gazetasi Turkiston aholisini g‘aflat uyqusidan uyg‘otib, asriy jaholatdan xalos etishning, madaniy-ma’rifiy uyg‘onishning bosh targ‘ibotchisi bo‘ldi. Jadid matbuotida tarixiy mavzular, xalqning milliy o‘zligini saqlash va o‘stirish, o‘zbek tili masalalariga doir maqolalarga ham keng o‘rin berildi. Turkiston jadidlarining yetakchisi Maxmudxo‘ja Behbudiyning «Muhtaram yoshlarga murojaat», «Turkiston tarixi kerak», «Ikki emas to‘rt til lozim», «Til masalasi», «Sart» so‘zi majhuldir», «Sart» so‘zi ma’lum bo‘lmadi», «Duma va Turkiston musulmonlari» kabi maqolalarida xalq maorifi va milliy uyg‘onishga doir masalalar ko‘tarilib, ona tilining ahamiyati va arab, fors hamda rus tillarini o‘rganish zarurligi, «Turkiston tarixi»ni yaratish payti kelgani, barcha taraqqiyparvar kuchlarni milliy uyg‘onish uchun kurash, milliy davlatchilikni tiklash uchun birlashtirish lozimligi uqtiriladi. Jadidlaming taraqqiyparvar qanoti tashabbusi bilan «Tarbiyayi atfol», «Umid», «Nashri Maorif», «Barakat», «G‘ayrat», «Taraqqiyparvar» kabi dastlabki ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar tuzildi va ular Turkistondagi siyosiy hayotning faollashuvi, mustamlakachilik va chorizm hukumatiga qarshi kayfiyatlaming kuchayishiga turtki berdilar. Bu, ayniqsa, Birinchi jahon urushi va tub aholi vakillari urush ortidagi ishlarga safarbar qilingan yillarda yorqin namoyon bo‘ldi. Dastlabki ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar, tajribasizligiga qaramay, qarshilik harakatini mavjud tarixiy voqelik va 14 milliy manfaatlarga javob beradigan miqyosIarga ko‘tarishga intildilar. Turkistonni boshqarish ishidagi buyuk davlatchilik maqsadlari Turkiston jadidlari ilgari surgan intellektual, madaniy va ma’naviy xarakterdagi g‘oyalarga to‘qnash keldi. Jadidlar chorizm mustamlakachilik tuzumi sharoitidagi an’anaviy ta’lim, ijtimoiysiyosiy turmush me’yorlariga va ushbu tuzumning qonuniyligiga shubha bildirdilar. Ular bilimdon Turkiston ruhoniylari, savdogar va ziyolilarining an’anaviy eskilikka qarshilik 88 ko‘rsata oladigan, Sharq va G‘arb sivilizatsiyasining yangi g‘oya hamda uslubiyatlarini tushunishga qodir yangi avlodi edilar. Jadidlar mavjud moddiy va ijtimoiy olamni o‘zgartirish, Turkiston xalqlarining tuganmas ma’naviy manbalarini erk, milliy uyg‘onish va milliy davlatchilikni (iklash uchun safarbar qilishga intildilar. Birinchi bosqichda jadidlar mahalliy aholining milliy va siyosiy ongini yuksaltirishga o‘zining muhim hissasini qo‘shgan, umumiy g‘oya atrofida birlashgan harakat sifatida namoyon bo‘ldi. Lekin Rossiya imperiyasi mustamlakachi ma’murlarining bu harakatga shubha bilan qarab, uning faoliyatini cheklashga qaratilgan chora-tadbirlari va mutaassib ruhoniylaming Buxorodagi jadidlarga qarshilik ko‘rsatishi, bu yo‘lda hokimiyatni ham o‘z tomoniga og‘dirib olishlari, jadidlaming ko‘zlagan maqsadlarini to‘la-to‘kis amalga oshirishlariga imkon bermadi. Shu bois, jadidlaming ilg‘or namoyandalari ish uslubini o‘zgartirish va jamiyatda muayyan siyosiy islohotlar o‘tkazish lozimligini tushunib yetdilar. Ana shu vaqtdan e’tiboran jadidlik harakatining siyosiylashuv xususiyati bilan xarakterlanuvchi ikkinchi bosqichi boshlanadi. Jadidlik harakatida siyosiy qarashlarning shakllanishiga 15 Munavvar Qori Abdurashidxonovning «millatlarning ma’naviy va iqtisodiy taraqqiyotiga ikki tayanch kerak, birinchisi - maktab, ikkinchisi - jamiyatdir», degan fikri va Abdurauf Fitratning jamiyat va millatning ravnaqi uchun bir odam ko‘p ish qila olmasligi, buning uchun vatanparvarlar ittifoqini tuzish, unga xayrxoh guruhlami tashkil qilish lozimligi haqidagi g‘oyasi asos bo‘ldi. Jadidlaming ikkinchi bosqichdagi faoliyati asosiy mazmunini quyidagi vazifaiar belgiladi: - mahalliy aholining milliy manfaatlari, diniy e’tiqodlarini hisobga olgan holda boshqarishni tashkil qilish; - Buxoro amiri va Xiva xonining mutlaq hokimiyatini muayyan tartibga solish uchun kengash (parlament) tuzish, davlat tizimi hamda jamiyatda taraqqiyotni ta’minlaydigan islohotlar o‘tkazish; - mahalliy millatlarning manfaatlarini ifoda etadigan, himoya qiladigan siyosiy va ijtimoiy partiyalar, birlashmalar, jamiyatlar tuzish, harakatlar tashkil qilish va h. k. Rossiyada 1917-yil fevralda amalga oshgan burjua-demokratik inqilobidan keyin bu vazifalarni amalga oshirish uchun keng imkoniyatlar yuzaga keldi. Jadidlaming tashabbusi bilan «Sho‘roi islomiya», «Sho‘roi ulamo», «Turk adami markiziyat firqasi», «Alash o‘rda», «Yosh buxoroliklar», «Yosh xivaliklar» kabi siyosiy tashkilotlar tuzildi. Turkistondagi tashkilotlarni birlashtirish maqsadida yagona «Ittifoqi muslimin» siyosiy partiyasini tuzishga qaror qilindi. Bu yangi partiyaning eng asosiy vazifalaridan biri sifatida Rossiyaning tarkibida Turkiston muxtor respublikasini tuzish belgilandi. Tuzilgan bu siyosiy 16 tashkilotni faqat jadidlar partiyasi deb atab boTrnas edi. Bu partiyaga mahalliy xalq ravnaqi va Turkiston mustaqilligining tarafdori bo‘lgan har bir mehnatkash, ziyoli, sarmoyador, ruhoniy xayrxohlik bildirdi va uning g‘oyalarini o‘z qarashlari sifatida qabul qildi. Jadidlik g‘oyalariga asoslangan milliy siyosiy kuchlar mahalliy aholining siyosiy ongini o‘stirishga salmoqli hissa qo‘shdilar. Mavjud tuzumni inqilobiy yo‘l bilan o‘zgartirishni, ya’ni hokimiyatni qurol kuchi bilan qo‘lga olishni o‘zlariga maqsad qilib olgan uchinchi yo‘nalishdagi siyosiy kuchlarga rusiyzabori sotsialdemokratlar - bolsheviklar, mensheviklar, eserlarni kiritish mumkin. Bu siyosiy kuchlar Rossiyaning markaziy hududlarida tuzilgan partiyalarning boshlang‘ich tashkilotlari sifatida faoliyat yuritib, markaz topshiriqlarini bajarishga safarbar etilgan edilar. Turkistonning tub aholisi manfaatlari bu yo‘nalishga mansub siyosiy kuchlarni mutlaqo qiziqtirmas, balki ular imperiya miqyosidagi hokimiyatni ko‘zlab harakat qilar edilar. Bu siyosiy kuchlar Turkistonga Rossiyaning ajralmas tarkibiy qismi deb qaradilar, o‘lkaga chorizm davridagidek ulug‘ davlatchilik nuqtayi nazaridan yondashdil 17 II BOB. O RTA OSIYONING XX ASR TARIXIGA OID ILMIYʻ MULOHAZALAR VA TADQIQOTLAR II.1. O rta Osiyoning XX asr 50-60 yillariga oid ilmiy mulohazalar. ʻ Imperiyani boshqargan kommunistik partiya rahbarlari Turkiston xalqlarining boy o‘tmish tarixini atroflicha o‘rganishga, xolis tadqiq etishga, targ‘ib-tashviq qilishga yo‘l qo‘ymadilar. Ular ayniqsa rus bosqiniga qarshi olib borilgan kurashlar ahamiyatini kamsitishga va xaspo‘shlashga qattiq urindilar.Bu xol ayniqsa XX asr 50-yillarida yaqqol ko‘zga tashlandi. O‘lkaning «urushib olinishi» iborasining o‘rniga «qo‘shib olinishi» degan so‘zlar ishlatildi. Ularga go‘yo Rossiya tufayli Turkistonni tinchlik o‘rnatilgan va o‘lkada ijobiy o‘zgarishlar ro‘y berganligi, aks holda qattiq inqiroz va qoloqlik sodir bo‘lishi mumkinligi haqida jar solindi. Shu tariqa, Rossiya davlatining ayovsiz mustamlakachilik siyosati va milliy zulmini emas, balki «ijobiy o‘zgarishlar va yutuqlar»ni targ‘ib etish asosiy vazifaga aylantirildi. Bunday qarashlar O‘bekiston tarixiga bag‘ishlangan barcha katta-kichik ishlarda ko‘zga tashlandi. Bosqinchilik, zo‘ravonlik, minglab kishilarning yostig‘ini quritish, talon-tarij va vayronagarchiliklar hisobiga sodir bo‘lgan «obyektiv o‘zgarishlar» ning boridan ko‘ra yo‘g‘i ming marotaba afzal edi. O‘lkaning urushib olinishining tom ma’nodagi oqibatlari shundan iborat bo‘ldiki, mustaqillik va ozodlik barbod qilinib, mustamlakachilik tizimi va milliy zulm o‘rnatildi, xolos. Shuni unutmaslik kerakki, faqat mustaqil milliy davlat doirasidagina chinakam taraqqiyotga erishish mumkin. Tarixni soxtalashtirish yo‘lining tanlanishi, shuningdek, uning mustabid tuzumga qaramligining yanada kuchayishi munosabati bilan «rus bo‘lmagan xalqlarning Rossiyaga qo‘shib olinishi» muammosini o‘rganishga ko‘rsatma berdi. Natijada, tarix fanida «qo‘shib olish-mutlaqo jaholat» degan tushunchaning o‘rniga «qoshib olish-qisman jaholat» degan yangicha yondashuv joriy etildi 12 . Buning oqibatida 30-yillar oxiri 40-yillarda biz o‘rganayotgan muammo yuzasidan aytarli darajada jiddiy tadqiqotlar yaratilmadi. 12 Ahmadjonov G‘.Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. - T.: 2003. – B. 140. 18 50-yillarning boshlarida tarix muammolarini o‘rganishga konyunkturaviy munosabatlar yuqorida tilga olingan tushunchalarning yanada kengroq talqin qilinishiga va mazmuni taxminan quyidagicha bo‘lgan, «chorizmning mutamlakachi bo‘lishiga qaramay, rus bo‘lmagan xaqlarning Rossiya qo‘shib olinishi progressiv fakt bo‘lgan edi», degan navbatdagi soxta fikrning qaror topishiga olib keldi. 1957-1959-yillar Toshkentda O‘rta Osiyoning Rossiyaga qo‘shilishining «progressiv ahamiyatiga» bag‘ishlab o‘tkazilgan sharqshunoslarning Butun ittifoq konferensiya va Birlashgan ilmiy sessiya materiallari yo‘naltiruvchi ahamiyat kasb etdi. Zero, ushbu anjumanlarda fikrlarning rang-barangligiga qaramay, umumiy xulosa yagona edi, ya’ni barcha ma’ruzalarda «qo‘shib olishning O‘rta Osiyo va Qozog‘iston uchun progressiv ahamiyatga ega bo‘lgan» ligini ta’kidlashga urg‘u berilgan. Ushbu muammo yuzasidan O‘rta Osiyo respublikalari va Qozog‘istonda yozilgan barcha ilmiy maqolalar ham ana shu uzandan tashqariga chiqa olmasdi. Ularning bari « qoshib olish» degan sarlavha ostida nashr etilar va shu bilan g‘yo chorizmning umumiy istibdod va Sharqdagi mustamlakachilik siyosatini yo rad etish uchun yoki ko‘rib, ko‘rmaslikka olish uchun harakat qildirlar, shu orqali milliy ongni zaharlashga hamda xaqlning sovet istibdodi haqida biron xulosa chiqarish uchun o‘rin qoldirmaslikka harakat qilinar edi. Xullas kalom, B.F.G‘afurov, E.B.Bekmaxonov, H.Z.Ziyoyev, B.D.Jamgerchinov, A.K.Qarriev kabi olimlarning sovet davrida yozilgan eng yaxshi fundamental asarlari ham avval belgilangan, partiya ko‘rsatmasiga mos keladigan xulosalardan xoli emas yoki ularning nomi ichki mundarijasiga to‘g‘ri kelmaydi. Shu bois XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshida chorizm O‘rta Osiyo va Qozog‘istonda yuritgan siyosatning bosqinchilik va mustamlakachilik mohiyatiga ega ekanligini ko‘rsatish, buning uchun tarixnavislik materiallarini qayta o‘rganish, qayta anglash va qaytadan baholash zarur edi. 1990-yil 7-9 iyun kunlari Toshkentda bo‘lib o‘tgan «Chorizmning O‘rta Osiyodagi bosqinchilik va mustamlakachilik siyosati» mavzusidagi mintaqaviy ilmiy-nazariy konferensiyadan so‘ng bir qadam bo‘lsada olg‘a siljish ro‘y berdi. 19 Bu g‘oyaviy nazariy asos bir yildan sal ko‘proq vaqt o‘tishi bilan O‘rta Osiyo respublikari va Qozog‘istonda o‘zining amaliy tasdig‘ini topdi. Ya’ni bu mustamlaka o‘lkalar chinakam siyosiy- iqtisodiy mustaqillikka erishdilar. Konferensiyada 8 ta ilmiy ma’ruza va 20 ga yaqin chiqishlar tinglangan. So‘zga chiqqanlar va faol qatnashganlar orasida qo‘shni respublikalar akademiklari M.A.Annanesipov, Q.Quziboev, S.Kamolov, Tojigiston muxbir a’zosi A.M.Muxtorov, A.Sodiqov, Q.J.Xonazarov kabilar bor edilar. Asosiy ma’ruzalarda H.Z.Ziyoyevning «O‘zbek xonliklarining chorizm tominidan bosib olinishi», A.M.Muxtorovning «1866-yilgi harbiy ekspansiya», V.X.Shalekenovning «Chor Rossiyasi tomonidan Xiva xonligining bosib olinishi», J.Jakibbekovning «Qizg‘izistonning Rossiya qo‘shib olinishin tarixnavisligidagi munozarali masalari to‘g‘risida», N.A.Abduraximovaning «XIX asrning 60-70-yillarida chorizmning Turkistondagi ma’muriy siyosati», X.N.Bobobekovning «1873-1876-yillarda Po‘latxon isyoni» kabi chiqishlari diqqatga loyiqdir. Jumladan, H.Z.Ziyoyev o‘zbek xonliklarining bosib olinishi chor Rossiyasi hukmron doiralarida zo‘r mamnuniyat bilan kutib olinganligini ta’kidlab, moliya ministri Vishnegradskiy O‘rta Osiyoda bosib olingan yerlarni «rus tojidagi eng a’lo marvarid» deb aytganligini ko‘rsatib o‘tadi. H.Z.Ziyoyev o‘z ma’ruzasidan shunday xulosa chiqaradi: mazkur muammoni talqin etishda «qo‘shib olish» atamasini qo‘llash nojoiz, zero, hamma narsani o‘z nomi bilan atash va bu jarayonni ham «bosib olish» deb aytaverish kerak. O‘sha vaqtda ToshDUning SSSR xaqlari tarixi kafedrasi mudiri bo‘lgan N.A.Abdurahimovaning chiqishi ham H.Z.Ziyoyevning fikrlariga hamohanf edi 13 . Falsafa fanlari doktori , professor Q.J.Xonazarovning chiqishi ham e’tiborga loyiq. U ham O‘rta Osiyo kuch va qurol yordamida bosib olinganligini ta’kidlab, Rossiyaga ixtiyoriy qo‘shilik epizodik xususiyatga ega bo‘lib, faqat ayrim qabilalar va aholi punktlari uchun xosligini ko‘rsatdi. Rossiyaning Turkistondagi siyosati mustamlakachilik xususiyatiga ega va rus publisistikasida «toshkentlik janoblar» atamasining paydo bo‘lishi tasodifiy emas. U mazkur o‘lkada ruslar beshafqat 13 Abdurahimova N. Колониялная система власти в Туркистане вовторой воловини 1913. - T.: 1999. - C. 4. 20 mustamlaka siyosati o‘tkazganligidan dalolat beradi. II.2. O zbek xonliklarining mustamlakaga aylantirilishi davriga oid olibʻ borilgan ilmiy tadqiqotlar. Rus sharqshunosligi o‘zining g‘oyat katta ilmiy faoliyati bilan mahalliy tarixchilikka shubhasiz katta ta’sir ko‘rsatdi. Rus sharqshunoslari O‘rta Osiyo tarixi yuzasidan jiddiy tadqiqot ishlari olib borish bilan birga, bu ishga erli tarixchi havaskorlarni ham jalb qilish, ular bilan hamkorlikda ish olib borishga hdrakat qildi. Turkistonga kelgan sharqshunoslar mahalliy tarixchi va xdvaskorlar o‘rtasida yurib va yashab, O‘rta Osiyo tarixi xdqida muhim ma’lumotlar va asarlarni to‘pladilar va shu haqda tushuntirish ishlari olib bordilar. Toshkentlik tarixchi Muhammad Solih qoraxo‘ja o‘g‘li o‘zining «Tarixi jadidai Toshkand» degan asarida Iskandar to‘ra ismli bir rus olimining uyiga kelgani, u bilan suhbatlashgani va O‘rta Osiyo tarixiga oid ko‘p savollar berib, bahslashgani hdqida yozadi. Iskandar to‘ra aslida Aleksandr Kun bo‘lib, mahalliy xalq qadimdan Aleksandr ismini Iskandar deb atashadi. Faqat A. Kunning emas, balki O‘rta Osiyoga kelgan barcha sharqshunoslarning xam xalq orasida yurib tarixga oid savollar berishy, ayrim masalalar yuzasidan bahslashishlari hamda ularga yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatishlari, shubhasiz, erli xalqlar o‘rtasida tarixga qiziqish hissini oshirdi. Bunday bahslashuvlar, savol-javoblar mahalliy xalq o‘rtasida «diniy tus berilgan» arxeologik yodgorliklar va tarixiy hodisalarni aniqlashga, ularning sirini ochishga yordam berdi 14 . Usha vaqtda nashr qilingan «Turkiston viloyatining gazeti», «Turkestanskie vedomosti» va boshqa gazeta sahifalaridagi mahalliy tarchxchi va havaskorlar tomonidpn yozilgan yodnomalar, yodgorliklar haqidagi kichik-kichik xabarlar va maqolalar, arxeologik kollektsiyalar rus sharqshunoslarining mahalliy tarixchilikka samarali ta’sir ko‘rsatganligini va erli xalq orasida ham tarixga qiziqish avj olganligini ko‘rsatadi. Rus sharqshunosligi bu tuyg‘u va intilishlarni qizg‘in qarshi olib, qo‘llab-quvvatlaganligi Turkiston tarixchiligining rivojlanishi uchun yangi sahifa ochib berdi. 14 Saidqulov T. O‘rta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavhalar (1-qism). – T.: O‘qituvchi. 1993. – B. 130. 21 Sattorxon Abdug‘afforov ham rus sharqshunosligining bevosita ta’siri ostida tarixchilar qatoridan o‘rin olgan. U 1876 yili Peterburgda chaqirilgan III xalqaro sharqshunoslar s’ezdiga A. Kun, Jo‘rabek, toshkentlik Muhammadqulov, Abdulla Niyozov va Buxorolik Musajon Saidjonovlar bilan birga Turkiston vakili bo‘lib qatnashadi. U Turkistonga ruslarning kelishi bilan o‘lkaga rus fani ham kirib kelganligini ta’kidlab, bu orqali Turkiston dunyo fanidan yanada ko‘proq bahramand bo‘lishiga ishonch bildirdi. O‘ o‘zining bu nutqi bilan s’ezd qatnashchilarining diqqatiga sazovor bo‘ldi. Rus tilini qunt bilan o‘rgangan Sattorxon rus tilida «Rossiyaning istilosiga qadar Qo‘qon xonligining ichki ahvoli haqida qisqacha ocherk» nomli asarini yozib, «Turkestanskie vedomosti» gazetasining 1892 yil 26, 36- sonida va 1893 yil 61- sonida bostirdi. Asarda Qo‘qon xonligining ma’muriy bo‘linishi, boshqaruv idoralari, shahar va qishloqdagi amaldorlar, ularning huquqlari, hokim va beklarning mehnatkash xalqqa nisbatan tutgan siyosati, gunohkorlarga beriladigan jazolar, qo‘shinning tuzilishi, shuningdek, sinfiy kurashlar, ya’ni Xo‘jand va o‘ratepada xonlikka qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘olonlar, Toshkent hokimi Mirzaahmadga qarshi xalq qo‘zg‘oloni va uning qo‘zg‘olonchilar talabiga rozi bo‘lishi, Qo‘qon xonligining chor Rossiyasi tarafidan bosib olinishi kabi masalalar yoritilgan. Mahalliy o‘zbek tarixchisining rus tilida shunday bir tarixiy asar bilan maydonga chiqishi rus sharqshunosligining bevosita katta ta’sirini ko‘rsatadi. Bu asar rus sharqshunosligi uchun ham katta axamiyatga ega edi. Rus sharqshunoslari, jumladan, N.I.Veselovskiy rahbarligida Akrom polvon Asqarov kabi xavaskor tarixchi va arxeologlar etishib chiqdi. Akrom Asqarov Toshkentning Rossiya tomonidan bosib olinganiga qadar Qo‘qon qo‘shinida nog‘orachi edi. Toshkent bosib olingach, u 1870 yillarda Toshkentda tashkil qilingan ko‘rgazmalarda faol qatnashdi. SHarqshunoslar ta’sirida Turkistondagi yodgorliklarga qiziqib qoladi. O‘zining havaskorligi va qizyquvchanligi bilan bora- bora Turkistondagi fan ahliga tanila boshlaydi. Akrom Asqarov 1884 yilda arxeologiyaga oid qazish ishlari o‘tkazish maqsadida Turkistonga kelgan professor N. I. Veselovskiyga yoqib qoladi, yordamchi sifatida u bilan birga Buxoroda, 22 Farg‘ona vodiysida va boshqa joylarda o‘tkazilgan arxeologiyaga oid tadqiqotlarda qatnashadi, tez fursatda arxeologiya bilimini o‘zlashtirib oladi 15 . SHuning uchun xdm u N. I. Veselovskiyning «tez fursatda arxeologiyaga oid ishlarni o‘zlashtirib oldi» degan yuksak bahosiga sazovor bo‘lib arxeologiya sohasida mahdlliy xalq orasidan etishib chiqqan birdan-bir fan arbobi amaliyotchi bilimdon sifatida tanildi. Akrom Asqarov N. I. Veselovskiydan Turkistondagi arxeologiyaga oid yodgorliklarning qaysi biri muhim va qaysi biri ustida ish olib borish zarurligini so‘raganda, u unga ma’lum ko‘rsatmalar berib turdi. N. I. Veselovskiy Turkistondan ketgandan keyin Akrom Asqarov bir necha yil mustaqil ravishda arxeologiyaga oid tadqiqot ishlari olib bordi. Uning faoliyati xdqida mahalliy va markaziy matbuotda hech narsa yozilmagan bo‘lsa-da, ammo uning to‘plagan boy va qimmatli arxeologiyaga oid ashyolar to‘plami o‘sha yillar davomida nihoyatda samarali va keng ko‘lamda ish olib borilganidan dalolat beradi. Akrom Asqarov 1891 yilda vafot etgach, uning boy arxeologiyaga oid ashyolar to‘plami juda ehdiyotlik bilan Peterburgga olib ketilib, hozir ham Davlat ermitajida saqlanmoqda. Vasiliy Aleksandrovich Daudov asli fors (eronlik) bo‘lib, 1653 yili Qozonda xristianlikni qabul qilgan, Rossiya davlatining xizmatiga kirgan, ham stolnik va voyevoda lavozimida xizmat qilgan. Muhammad Yusuf esa asli musulmon (tatar). U ham ruslarning xizmatida bo‘lgan. Avvalo shuni alohida aytib o‘tish kerakki, har ikkala elchi - V.A.Daudov va M.Yu.Qosimov Buxorogacha birga borishgan bo‘lsalarda, elchilar mahkamasidan alohida-alohida topshiriq olganga o‘xshaydilar, chunki V.A.Daudov va M.Yu.Qosimovga berilgan yo‘riqnoma (nakaz) bizgacha yetib kelmagan. U 1800 yilgacha Rossiya tashqi ishlar mahkamasining arxivida saqlanar edi. 1806 yili o‘tkazilgan tekshirish paytida u turgan joyidan topilmagan. Shu sababdan V.A.Daudov va M.Yu.Qosimov qanday vazifalarni ado etganliklarini aniq bilmaymiz. Buni V.A.Daudovning elchilik mahkamasidan olgan yo‘riqnomasi (nakaz)dan taxminan bilib olish mumkin 16 . Ular quyidagilar: 15 Majid Hasaniy.Turkiston bosqini. - T.: Nur, 1992. – B. 230. 16 Ziyoyev H.Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi k urash. - T.: Sharq.1998. – B. 182. 23 1. Buxoro va Xiva xonliklarining Moskva hukumati bilan diplomatik aloqalarini rivojlantirishga xohishi bormi-yo‘qmi, shuni aniqdash; 2. Xonliklarda yashab turgan rus asirlarini ozod qilish; 3. Ikki davlat, Rossiya, Xiva va Buxoro xonliklari o‘rtasidagi savdo va elchilik karvonlarining xavfsizligini ta’minlash uchun Kaspiy dengizining kun chiqish tarafida, dengiz sohilidagi Saratosh tepaligida kemalar to‘xtaydigan bandargoh qurishga Xiva xonining roziligini olish; 4. Amudaryoning boshi va o‘zani, daryo sohilida istiqomat qilib turgan xalqlar, ularning mashg‘uloti va turmush tarzi haqida ma’lumot to‘plash; 5. Buxorodan Hindistonga olib boradigan yo‘llar, Hindiston hukumatining Rossiya bilan savdo va diplomatok aloqalarini o‘rnatishga xohishi bor-yo‘qligini M.Yu.Qosimovga berilgan topshiriqdan aniqlanadi. Elchilik Buxoro va Xivada, yo‘lga ketgan vaqtni qo‘shib olganda, Buxoroda 1675 yilning 15 mayidan - 1676 yil 2 oktyabrigacha bo‘lgan. Elchilik Buxoroga 1676 yil 20 yanvar kuni kelib tushgandan keyin M.Yu.Qosimov o‘z vazifasini ado etish uchun Hindistonga jo‘nab ketdi. Garchi, V.A.Daudov va M.Yu.Qosimov elchiligining hisoboti («Stateyniy spisok») 1800 yildan keyin yo‘qolgan bo‘lsada, tadqiqotchilar N.Selifontov, V.V.Bartold va A.B.Pankov asarlaridan ma’lum bo‘lishicha, Buxoro va Xiva xonlari Rossiya bilan savdo- diplomatok munosabatlarini rivojlantirishga tarafdor ekanliklarini bildirganlar va shunga harakat qilganlar. Tez orada Kaspiy dengizi sohilida Qarag‘an bandargohining qurib ishga tushirilishi va Buxoro xoni o‘z xo‘jaligida xizmat qilib turgan rus asirlaridan 38 tasini ozod qilganligi ham yuqorida bildirilgan fikrga dalil bo‘la oladi. Xiva xoni Anushaxon bir tarafdan turkmanlar bilan qalmoqlar va qozoqlarning tez-tez Xiva hududlariga qilib turgan talonchilik yurishlari, boshqa tarafdan Buxoro va Xiva o‘rtasidagi ziddiyatlar natijasida Rossiyaning iqtisodiy va harbiy yordamiga muhtoj edi. V.A.Daudovga Buxorodan qaytishida Xivada Anushaxon otalig‘i mana bu gaplarni aytgan: «Anushaxon Vasiliyga Xiva xoni yaqinda podshoh oliy hazratlari ulug‘ knyaz Aleksey Mixaylovich do‘stlik va hamkorlik munosabatlarini davom 24 etishi va har ikki tomondan savdo karvonlari bordi-keldi qilib turishi (zarurligi) xaqida maktub oldilar. (Uz navbatida) Xiva xoni xam podshoh oliy hazratlari ulug‘ knyaz bilan shunday aloqalarni avvalgidan ham ziyoda bo‘lishini istaydilar». M.Yu.Qosimov elchiligiga kelsak, unga Buxorodan Hindistonga olib boradigan yo‘llar va Hindiston podshosi Avrangzeb (1658-1707)ning Rossiya bilan diplomatok aloqalarni o‘matishga mayli bormi-yo‘qmi ekanligini aniqlab kelish topshirilgan edi. Shuning uchun ham, u Buxoroga kelganidan ko‘p vaqt o‘tmay, Hindistonga jo‘nab ketdi. M.Yu.Qosimov faqat Kobulgacha bordi. «Shoh (Avrangzeb) ulug‘ podshoh bilan do‘stona aloqalar o‘matishni istamagani» uchun orqaga qaytishga majbur bo‘ldi va 1677 yili Moskvaga qaytib keldi. «Turksstanskie vedomosti» gazetasining 1892 yil 31- sonida bosilgan professor evarnitskiyning «Akrom Asqarovning arxeologiyaga oid ashyolar to‘plami» nomli maqolasida berilgan ma’lumotga ko‘ra, ashyolar to‘plamida 17 dona oltin pul, 1370 dona kumush pul, 13 274 dona mis pul, neolit davriga oid tosh bolg‘a, jezdan yasalgan sulug‘, jez oyna, jez iskana, jez ketmonlar (motiga), turli joylarda to‘plangan sopoldan yasalgan odam hdykallari, bir bo‘lak nefrit, isirg‘a, krest (but), baldoq, tumor, mis, sopol idish va shunga o‘xshash garixiy buyumlar bo‘lgan. Akrom Asqarovning fan uchun qimmatli bo‘lgan bu ashyolar to‘plamiga professor N.I.Veselovskiy ham katta baho bergan edi 17 . Rossiya arxeologiya jamiyati 1887-yilda uning arxeologiya sohasidagi xizmatlarini taqdirlab, uni kumush medal’ bilan mukofotladi. O‘zi to‘plagan tarixiy buyumlarning tarixning qaysi davriga oid ekanligini idrok qila olmagan bo‘lsa-da, oddiy bir o‘zbekning «o‘sha vaqtda tarixiy nodir buyumlarning fan uchun katta ahamiyatga ega ekanini tushungani holda, fan uchun to umrining oxirigacha tinmay xizmat qilishi rus sharqshunosligi faoliyatining samarasi bo‘lib, bu rus sharqshunosligi uchun ham, mahalliy tarixchilik uchun ham yangilik va foydali ish edi. O‘rta Osiyo, shu jumladan Qo‘qon xonligi, Namangan va Toshkentda yashagan, o‘zbek xalqining tarixi, tilini va urf-odatlarini o‘rganishda Vladimir Petrovich Nalivkinning (1852-1918) ham qo‘shgan hissasi kattadir. 17 Karimov Sh, Shamsutdinov R. Turkiston Rossiya bosqini davrida. - Andijon, 1995. - B. 105. 25 Uning ilmiy faoliyati O‘rta Osiyo xalqlari tarixi, tilini va etnografiyasini o‘rganishdan boshlandi. U rafiqasi M.V.Nalivkina bilan xdmkorlikda «Farg‘ona mahalliy aholisi ayollarining turmushi haqida ocherk» degan kitob yozdi. V. P. Nalivkin rus olimlari ichida birinchi bo‘lib, mahalliy tillarni urganib, mahalliy tarixchilar qo‘lyozma asarlarini o‘rgangan va shular asosida «Qo‘qon xonligining qisqacha tarixi» va «Ruscha-sartcha va sartcha-ruscha lug‘at» hamda «Intihob ut- tavorix mamlakati Rusiya» («Rossiyaning qisqacha tarixi») kitoblarini va 40 dan ortiq ilmiy agarlar, maqolalar yozgan. Mahalliy xalq tilini juda mukammal bilganligi sababli uni erli xalqlar Jahongir to‘ra deb ataganlar, u ham bir necha asarini Jahongir to‘ra nomi bilan chop etgan. Uning 1885 yilda Jahongir to‘ra nomi bilan yozilgan’ «Intihob ut-tavorix mamlakati Rusiya» nomli asari buning yorqin dalilidir. Muallifning «Bu faqir... zaboni nochor va suxoni ojiz birlan tavorix kitoblari tahriridagi voqealarni intihob aylab ko‘p tafsili keltirmay ijmoli birla muxtasar bayonini qilardiki, Rusiya mamlakatining paydo va bino bo‘lganidan to oxir zamonigacha mazkur viloyat ichra o‘tgan hodisa va voqeliklarni tasnif qilg‘ay», – deyishidan ma’lumki, u o‘z asarini ko‘p adabiyotlardan foydalangan holda yozgan 18 . Bu asarning erli aholini Rossiyaning o‘tmish tarixi bilan tanishtirish maqsadida o‘zbek tilida yozilishi o‘z davri uchun juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan bir hodisa edi. Shunday qilib, XX asrning 20-yillariga qadar olimlar va turkshunos havaskorlarning kuchlari bilan Ozbekiston o‘lkasini o‘rganishga doir anchagina materiallar to‘plangan. Biroq bularning orasida uzuq-yuluq va tasodifiy materiallar anchagina bo‘lib, keng, ilmiy asosda umumlashtirilmagan edi. O‘rta Osiyo, shu jumladan, O‘zbekiston tarixini ilmiy asosda o‘rganish faqat asrimiz boshlarida va undan keyingi yillarda samarali va fidokorona ish olib borish natijasida yaratildi va u yanada chuqurlashtirildi. 18 Abdurahimova N. Стоновлени и особенности экономической политики России в Туркистане . - T.: 2008. - C. 308. 26 XULOSA «XVII asrdan XX asrning boshlarigacha bo‘lgan davrda Turkiston zamini siyosiy parokandalik, jaholat va qoloqlikka yuz tutdi. Uch xonlikka bo‘linib ketgan mintaqa uzoq muddat o‘zaro ziddiyat va qarama-qarshiliklar, urush-janjallar girdobida qolib ketgani nafaqat iqtisodiy, moliyaviy va harbiy salohiyat nuqtayi nazaridan, balki ijtimoiy-ma’naviy fikr rivojida ham ko‘p salbiy oqibatlarni keltirib chiqargani» ayni haqiqat. Albatta, mustabid davlat mustamlakachilik siyosatini yuritish jarayonida bosib olingan hududda qandaydir o‘zgarishlarni amalga oshiradi. Masalan, sanoat korxonalari, temir yo‘llar quradi, qishloq xo‘jaligining turli sohalariga e’tiborni kuchaytiradi va boshqalar. Ammo ushbu o‘zgarishlar inson omilidan ajratib tahlil qilinadigan bo‘lsa, sovet tarixshunosligidagidek xato xulosalarga olib kelishi, ya’ni ular taraqqiyot sifatida baholanishi mumkin. Mustamlakachilik siyosatiga baho berganda, uning oqibatlarini taroziga qo‘yib, ijobiy va salbiy tomonlarini qiyoslash lozim bo‘ladi. Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosati misolida olib qaralganda, «Markaziy Osiyoning infrastrukturasidagi o‘zgarishlar, yo‘l qurilishi va kommunikatsiyalarning rivojlantirilishi, ana shu maqsadlar uchun imperiyaga xizmat qiluvchi milliy kadrlarni tayyorlash – bularning barchasi imperiyaning manfaatlarini qondirganligi, bu holda arzon xomashyo va energiya manbalaridan bahramand bo‘lishni kafolatlashi kerak bo‘lganligi uchungina amalga oshirilgan». Muxtasar qilib aytganda, chor Rossiyasining Turkistonda amalga oshirgan chora-tadbirlarini ular kimning manfaatini ko‘zlab 27 qilinganligiga qarab baholash kerak. Shu o‘rinda aniq va ravshan qilib aytish mumkinki, o‘lkada amalga oshirilgan barcha tadbirlar, avvalo mustamlakachi davlatning foydasi uchun o‘tkazilgan. Chorizm Turkistonni bosib olayotgan davrdayoq uning boy yer osti va yer usti i mkoniyatlaridan o‘z davlatining manfaatlari yo‘lida foydalanish choratadbirlarini ishlab chiqa boshladi, Rossiya imperiyasi siyosiy sohada, birinchi navbatda, milliy davlatchilikni tugatish, mahalliy aholini o‘lkani boshqarishdan chetlatish choralarini ko‘rdi. Ana shu maqsadda qurolli qo‘shin kuchiga tayangan harbiy hamda fuqarolik boshqaruvi bir shaxs - general-gubernator qo‘lida birlashtirildi. Turkistonda vujudga keltirilgan boshqaruv tizimi tamoman generalgubernator ixtiyorida bo‘lib, u harbiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, adliya hamda chet ellar bilan munosabatlar masalalari bilan shug‘ullanish vakolatiga ega ediki, bu mahalliy xalqni doimiy qo‘rquv va qaramlikda ushlab turish, unga nisbatan har qanday dastaklardan foydalanish imkoniyatini berdi, Mustamlakachilik boshqaruvining barcha bo‘g‘inlari, ya’ni viloyat, uyezd, volost, uchastkalarga general-gubernator tomonidan harbiylarning tayinlanishi tartibining joriy etilishi orqali, qishloq boshqaruvini istisno qilganda, mahalliy xalq boshqaruvdan chetlatildi. Xalqaro maydonda bosqinchi nomini olishdan cho‘chigan Rossiya imperiyasi, o‘z mavqeyini qisman bo‘lsa-da saqlab qolish maqsadida, Buxoro amirligi va Xiva xonligining mustaqilligini rasman tan oldi. Amalda esa ular to‘laligicha Rossiyaga qaram edi, chunki ular nafaqat o‘zga davlatlar bilan siyosiy va iqtisodiy aloqa o‘matishdan mahrum 28 bo‘ldilar, balki o‘zlarining ichki siyosatidagi masalalarda ham Rossiya bilan kelishishlari shart edi. Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati tufayli Turkiston aholisi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy huquqlari va milliy manfaatlaridan mahrum bo‘lib, qaramlikka duchor etildi. Chor ma’murlarining o‘lkada yuritgan iqtisodiy siyosati tufayli, o‘lka Rossiyaning xomashyo bazasiga, tayyor sanoat mahsulotlari va rus pomeshchiklari yetishtirgan g‘alla sotiladigan bozorga aylantirildi hamda mustabid davlatga qaramlik kuchaydi. Jabrdiyda xalqning turmush darajasi yanada pasayib ketdi va u rus sarmoyadorlari hamda mahalliy mulkdorlaming ikki tomonlama zulmi ostida qoldi. Rossiyaning Turkistonda amalga oshirgan mahalliy mehnatkash aholining manfaatlariga tamoman zid bo‘lgan mustamlakachilik siyosati tub aholi noroziligini kuchaytirib, uni milliy-ozodlik kurashlariga otlantirdi. Turkiston general-gubematorligining barcha hududlariga yoyilgan qo‘z.g‘olonlar o‘lka xalqlarining Rossiya imperiyasi istibdodiga qarshi muqaddas kurashi edi. Chor hukumatining bu kurashni bostirishga qaratilgan barcha chora- tadbirlari uni so‘ndirish o‘rniga faqat kuchaytirdi. Chorizmning Turkistonda madaniy-ma’naviy sohada yuritgan siyosati tufayli o‘lka xalqlari rivojlangan mamlakatlar va xalqlar taraqqiyoti hamda madaniyatidan chetda qoldi. Mustamlaka oMkani ilg‘or davlatlar taraqqiyoti darajasiga olib chiqish yo‘lidagi kurashlar jadidlik harakatini yuzaga keltirdi. XIX asrning oxiri - XX asr boshlarida vujudga kelgari bu harakat namoyandalari mahalliy aholining ma’naviyati, madaniyati, 29 turmush tarzini milliy an’analar asosida rivojlantirish, isloin ta’limotirii mutaassiblik va xurofotdan xalos qilib, uni musulmon aholining ravnaqi uchun xizmat qildirish, taiim tizimini isloh qilish orqali xalqni ma’rifatli qilib, uning ijtimoiy faolligini oshirish, hududni milliy va diniy qadriyatlar asosida boshqarish, ijtimoiy hayotni sivilizatsiyalashgan islohotlar orqali tadrijiy usul bilan o‘zgartirish kabi g‘oyalarni hayotga tatbiq etish uchun kurashdilar va ularning ko‘pchiligi bu yo‘lda qurbon bo‘ldilar. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDNETI ASARLARI. 1. Karimov.I.A «Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q» - T.: O‘zbekiston, 1998. 2. Mirziyoyev.Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. - T.: O‘zbekiston, 2017. II. ASOSIY ILMIY ADABIYOTLAR 3. Azamat Ziyo.O‘zbek davlati tarixi. - T: Sharq, 2000. 4. Ahmadjonov G‘. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. - T.: Ta’lim manbai,2003. 5. Abdurahimova N. Стоновлени и особенности экономической политики России в Туркистане . - T.: 2008. 6. Boboyev H.va boshq. O‘zbek davlat chiligi tarixi. (II kitob) - T.: 2009. Fan, 1997. 7. Karimov Sh, Shamsutdinov R. Turkiston Rossiya bosqini davrida. - Andijon, 1995. 8. Ziyoyev H.Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. - T.: Sharq.1998. 9. Ziyoyeva D.Turkiston milliy ozodlik kurashi. - T.: Adabiyot va san’at nashriyoti. 2000. 10. Ziyoyev H. Tarix o‘tmish va kelajak ko‘zgusi; (Tarixning dolzab masalalari ) – T.: Adabiyot va san’at. 2000. 11. 11.Ziyoyeva D.Tarix instituti tadqiqotlari tizimida mustamlaka va sovet davri tarix muammolari.// O‘zbekiston tarixi . – T.: 2003. 12. Nuriddinov E, Golovanov A. O‘zbekistonning mustaqillik davri tarixini o‘rganish. O‘zbekiston tarixi. – T.: 2003. 13. Rajabov Q.Turkiston tarixi. - T.: Universitet, 2002. 14. Saidqulov T. O‘rta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavhalar (1- qism). - T.: O‘qituvchi. 1993. 15. Tarix shohidligi va saboqlari. - T.: Sharq. 2001. 16. Shamsutdinov R.Vatan tarixi. - T.: Sharq. 2010. 31 17. O‘zbekistonning yangi tarixi: 1 kitob. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakasi davrida, - T.: Sharq, 2000. III. MAQOLA 1. Ziyoyev H. Chorizm va paxta yakkahokimligi//Sharq yulduzi, – T.: 1991. 5- son. IV. INTERNET SAYTLARI www.history.ru www.ziyo.edu.uz 32

XX аsrning 50-60 yillаridа O‘rtа Оsiyo tаriхining mustаmlаkаchilik dаvri mаsаlаsi bоrаsidаgi ilmiy munоzаrаlаr 

Купить