XX asrning 50-80-yillarida O‘zbekiston sanoati rivojlanishining bir tomonlama xarakteri - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

XX asrning 50-80-yillarida O‘zbekiston sanoati rivojlanishining bir tomonlama xarakteri

Купить

XX asrning 50-80- yillarida O‘zbekiston sanoati rivojlanishining bir
tomonlama xarakteri
Reja:
1. XX asrning 50-80 yillarida O‘zbekiston iqtisodiyotidagi ahvol
2. O‘zbekiston iqtisodiyotining bir tomonlama rivojlantirilishi
3. Paxta yakkahukmronligining o‘rnatilishi va uning oqibatlari

O‘zbekiston SSR tashkil topgach, Markazning respublikani SSSRning
asosiy paxta mintaqasiga aylantirishga bo‘lgan harakati ko‘lamli xususiyat
kasb eta boshladi. O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining
tashkiliy byuro plenumida (1925 yil fevral) respublika siyosiy rahbariyati
tomonidan «dehkonlarni paxtachilikka qaytarish uchun qulay bo‘lgan
umumiy sharoitlarning yaratilganligi, dehqonlarda paxta ekishning afzalligi
borasida qatiy ishonch hosil qiladigan va paxtachilikdagi yutuqlarning hamda
O‘rta Osiyo, xususan, O‘zbekiston paxta sanoatining qayta tiklanishi uchun
mustahkam bazaga asos bo‘ladigan qulay muhit vujudga kelayotganligi»
haqida qayd etilib o‘tildi. Mazkur plenumda respublikada paxtachilikni
rivojlantirish bo‘yicha qator qarorlar qabul qilinib, respublika siyosiy
rahbariyati tomonidan bu «kishloq xo‘jaligini va mehnatkash dehqonlarning
turmush-sharoitlarini ko‘tarishda asosiy omil hisoblanib, ayni vaqtda Ittifoq
to‘qimachilik sanoatini kengaytirish uchun asosiy xomashyoni etkazib
beradi» deb ta’kidlandi. Paxtachilikning rivojlantirilishi respublika paxta
sanoatini yaratish masalasi bilan kompleks ravishda ko‘rib chiqildi.
O‘zbekistonda paxtachilikni rivojlantirish bo‘yicha sovet hukumati
qo‘llagan choralar orasida paxtachilik bilan band dehqonlarga soliq
imtiyozlarini berish, ekin ekishni tashkillashtirish chog‘ida paxta shirkatlari
tomonidan olib borilayotgan xususiy vositachilarni bartaraf etish chorasini
qo‘llab-quvvatlash, paxta ekin maydonlari qatoriga paxtachilikdagi
tushkunlik davrida paxta ekilmay yaroksiz holatga tushib qolgan erlarni ham
jalb etish hisobiga paxta maydonlarini yanada kengaytirish kabilar bor edi.
Ta’kidlash joizki, paxtachilikning ekstensiv rivojlantirilishi va paxta ekin
maydonlarining keskin kengayishi, garchi o‘zini g‘alla bilan ta’minlashda
katta imkoniyatlarga ega bo‘lsa ham, O‘zbekistonni g‘allani chetdan olib
keladigan respublikaga aylantirib bordi. Respublika iqtisodiyoti rivojiga bu

kabi bir tomonlama yondashuv tendensiyasi keyinchalik ham ustuvor bo‘lib
qolaverdi.
1928 yilda O‘zbekistondagi butun ekin maydonlari 1 748 000 gektarni
tashkil etib, shulardan 1 353 000 gektari sug‘oriladigan, 395 000 gektari esa
lalmikor erlar edi. Sug‘oriladigan erlardan 530 000 gektari yoki 39,2 foizi
g‘o‘za bilan band etilgan bo‘lsa, qolgan 612 000 gektari g‘alla, 221 000
gektari poliz ekinlariga ajratilgan edi.
1929 yilning iyulida VKP(b) MK «Glavxlopkom faoliyati to‘g‘risida»
qaror qabul qildi (ushbu tashkilot va asosiy paxta ekuvchi rayonlar
o‘rtasidagi aloqalarini kuchaytirish maqsadida uning vakolati 1929 yilda
Moskvadan olib Toshkentga berildi, 1930 yilda esa u respublika paxta
birlashmasiga aylantirildi). Mazkur qarorda birinchi besh yillik oxiriga kelib
Ittifoq to‘qimachilik sanoatini nafaqat xorijdan keltiriladigan paxtadan ozod
qilish, balki to‘qimachilik sanoatini kengaytirishda zaruriy zaxiraga ega
bo‘lish uchun paxta ekin maydonlarini kengaytirish va paxta hosildorligini
oshirishda biz barcha imkoniyatlarimizni ishga solib mazkur besh yillikda
jadal sur’atlar bilan Ittifoq paxtachiligini rivojlantirishimiz kerak», deb
ko‘rsatilgan edi.
SHunday qilib, bolshevistik rahbariyat O‘zbekiston qishlok xo‘jaligida
sotsialistik unsurlarni qaror toptirish orqali paxtachilik sohasida
yakkahokimlikni o‘rnatishga harakat qildi.
Paxtachilikning jadal sur’atlar bilan rivojlantirilishi va g‘o‘za ekin
maydonlarining keskin oshirilishiga qaramay, baribir, Sovet Ittifoqining
paxta mustaqilligini qo‘lga kiritishi va to‘qimachilik sanoatining xomashyoga
bo‘lgan ehtiyojini qondirishi uchun oldinda yangi vazifalarni hal qilish
muammosi turardi. SHu boisdan, totalitar Markaz O‘zbekistonda
paxtachilikni rivojlantirish bo‘yicha rejalar tuzishda iqtisodiy, tabiiy va

ijtimoiy omillarni, shuningdek, bu maqsadni amalga oshirishga ko‘mak
beradigan mehnat resurslarini ham hisobga olgan edi.
Birinchidan, sovet hukumati O‘zbekiston aholisining aksariyat qismini
paxtachilik va paxta sanoatiga jalb qilishni ko‘zda tutdi. Jumladan, 1929
yildagi O‘zbekiston umumiy aholisi - 4 343 200 kishining 2 590 600 nafari
yoki 59,6 foizini katta yoshdagilar (ya’ni, 16 yoshdan 59 yoshgacha va ikkala
jinsga mansub bo‘lgan insonlar) tashkil etardi; ularning 2 023 100 nafari
qishloq aholisi bo‘lib, qishloq aholisining faqat 26,6 foizgina paxtachilik
bilan mashg‘ul bo‘lgan. SHunday qilib, Markazning fikriga ko‘ra,
respublikada paxtachilikni rivojlantirish uchun ulkan mehnat zaxiralari
mavjud edi. Ikkinchidan, paxtachilikni rivojlantirishdagi asosiy omillardan
biri sifatida, yuqorida ko‘rsatilganidek, avvalambor g‘o‘za ekin maydonlarini
yangi erlarni o‘zlashtirish, shuningdek, boshqa qishloq xo‘jaligi ekin turlarini
siqib chiqarish hisobiga oshirish nazarda tutilgan edi.
Sovet hukumati shuning uchun kishloq xo‘jaligi ekin maydonlaridagi
bunday nisbatni hisobga olib, boshqa ekin turlarini, birinchi navbatda, g‘alla
ekinlarini siqib chiqarish hisobiga O‘zbekiston g‘o‘za ekin maydonlarini
kengaytirish uchun ulkan imkoniyatlarga ega, deb fikr qilgan. SHuningdek,
respublika qo‘riq va bo‘z maydonlarni o‘zlashtirish uchun ham katta er
resurslariga ega bo‘lib, bu kelajakda paxtachilikning rivojlantirilishi uchun
keng imkoniyatlarni ochishi mumkin edi.
Uchinchidan, O‘zbekiston sug‘orish uchun katta suv resurslariga ega edi.
Bu davrda O‘zbekiston hududidagi Sirdaryo va Amudaryo havzalarida
mavjud suv zaxiralari orqali yana 2 120 000 gektar erni sug‘orish va bu bilan
mavjud suv resurslari hisobiga sug‘oriladigan er maydonlarini 4 870 000
gektarga etkazish mumkin edi.
SHunday qilib, O‘zbekistonda sovet hokimiyatining dastlabki yillarida
paxtachilikni jadal rivojlantirish poydevoriga asos solindi. Birinchi besh

yillik davrida paxtachilikni kompleks rivojlantirishning barcha
yo‘nalishlarida ilk yutuqlar qo‘lga kiritildi. Paxta ishlab chikarishning o‘sishi
sug‘oriladigan maydonlardagi boshqa ekin turlarini siqib chiqarib, ular
o‘rniga g‘o‘za ekish hisobiga ham amalga oshirildi.
O‘zbekiston Kompartiyasi o‘zining paxtachilikni rivojlantirish borasidagi
siyosatida VKP(b) MKning «Glavxlopkom faoliyati to‘g‘risida»gi qarori
ko‘rsatmalariga amal qildi. Jumladan, mazkur qarorga muvofiq, «paxtachilik
rayonlaridagi qishloq xo‘jaligi siyosatidagi muhim vazifa paxta uchun
sug‘oriladigan erlardan imkon qadar foydalanish kerak» edi. Bundan
tashqari, paxtakorlarga qulay shart-sharoitlar yaratish uchun soliq
imtiyozlarini saqlab qolish, paxta maydonlarini suv bilan birinchi navbatda
ta’minash, don va sanoat mahsulotlari va chorvani em bilan ta’minlashni
kuchaytirish kabi choralar tizimi ishlab chiqildi.
Paxtachilikning g‘alla ekinlarini siqib chiqarishi jarayoniga soliq siyosati
ham muayyan ta’sirini ko‘rsatdi. Paxta ekadigan xo‘jaliklarni mustahkamlash
uchun g‘alla ekiladigan maydonlarga nisbatan paxta ekiniga soliq solish
kamaytirildi.
Sug‘oriladigan paxta maydonlarining keskin ko‘payishi aynan XX asrning
30-yillarida ro‘y berdi. Jumladan, 1929 - 1932 yillarda O‘zbekistondagi paxta
ekin maydonlari 530 000 gektardan 928 000 gektarga oshdi. Natijada, bu
paytga kelib paxta xomashyosini etishtirish 520 000 tonnadan 753 000
tonnaga ortdi. O‘zbekistonda 1932 yilda sotsialistik sektor va paxta
mahsulotining salmog‘i 86 foizga etdi.
Bu yillarda paxtachilik sohasida xam ayrim kamchiliklarga yo‘l qo‘ygan
jamoa xo‘jaliklari misolida paxta yakkaxokimligi o‘rnatilishi tendensiyasini
ko‘rish mumkin. Qolaversa, O‘zbekiston Kompartiyasi «...ba’zi rayonlarda,
ayrim kolxozlarda haddan ziyod paxta yakkaxokimligiga yo‘l qo‘yilgan
bo‘lib (kolxozlardagi paxtachilikning salmog‘i 90 foiz va undan yuqori,

rayonlarda esa 85 va undan yuqori foizni tashkil etgan), bu esa kolxozlar
xo‘jaligini sindirayotganligini» tan olishga majbur bo‘ldi.
G‘alla maydonlarining kamayib borishi hamda paxta maydonlarining oshib
borish tendensiyasi keyinchalik ham barqaror xususiyat kasb etdi. Ma salan,
g‘alla turlarining ekin maydoni 1940 yilda 1 479 900 gektarni, g‘o‘za ekin
maydoni esa 923 500 gektarni tashkil etgan bo‘lsa, 1960 yilga kelib g‘alla
ekin maydonlari 894 800 gektargacha kamaytirilgan, paxta etishtirish
maydonlarining ortishi hisobiga ushbu ekin turi esa 1 386 600 gektarga
etkazildi.
SHunday qilib, O‘zbekistonda paxtachilik sohasining sotsialistik asosda
rivojlantirilishi «SSSRning paxta mustaqilligini qo‘lga kiritishida hal
qiluvchi rol o‘ynadi». Markaz doimo respublikaning Moskva oldidagi
baynalmilal burchi haqida eslatib, O‘zbekiston rahbariyatidan paxta
etishtirishni oshirib borishni yanada ko‘proq va qattiqroq talab qila boshladi.
Markaz «hujumga o‘tish va siquvga olish» usullari bilan harakat qilib,
O‘zbekistondan oxirgi paxta tolalarigacha yig‘ishtirib olib ketilardi. Sovetlar
mamlakatiga paxta etkazib berishda O‘zbekistonning salmog‘i 1940 yilda 63
foizga etdi. Bundan tashqari, o‘zbek paxtakorlarining mashaqqatli mehnati
tufayli sovet davlati paxta sohasidagi avvalgi qaramlikni tugatibgina
qolmasdan, shu bilan birga, paxta etishtirish bo‘yicha jahonda ikkinchi
o‘ringa chiqib oldi.
Sovet hukumati va O‘zbekiston Kompartiyasi aslida bajarishning imkoni
bo‘lmagan rejalarni bajarmaganligi uchun mahalliy rahbarlar va xalqqa
nisbatan doimiy ravishda keskin jazo choralarini keng qo‘llagan. Masalan,
O‘zbekiston Kompartiyasi MKning Plenumi 1932 yilda «paxta uchun
bo‘lgan kurashni sharmandalarcha barbod qilgan» rayonlarning rahbariyatini
javobgarlikka tortish to‘g‘risidagi MK byurosining qarorini qo‘llab-
quvvatlab, MK byurosi va Markaziy Kontrol Komiteti Prezidiumiga «qoloq

rayonlarning partiya tashkilotlari va rahbariyatini o‘ta sinchkovlik bilan
nazorat qilib, «paxta uchun kurashga putur etkazgan opportunistlarni
shafqatsizlarcha jazolash»ni yukladi.
Albatta, O‘zbekiston rahbariyati Sovet hukumati tomonidan tushirilgan,
lekin bajarishning imkoni bo‘lmagan paxta etishtirish rejalariga doim rozi
bo‘lgan, deb qat’iy ta’kidlay olmaymiz. Masalan, sovet totalitar rejimining
qattiqqo‘lligiga qaramay, respublikaning siyosiy ra h bariyati reja
topshiriqlarini kamaytirishni so‘ragan. Jumladan, 1935 yilda Markaz
tomonidan O‘zbekiston uchun paxta xomashyosi tayyorlash rejasi tushirilib,
u 910 000 tonna qilib belgilangan. Respublikaning o‘sha paytdagi Fayzulla
Xo‘jaev va Akmal Ikromov kabi siyosiy rahbarlari O‘zbekistonning iqtisodiy
va insoniy resurslarini hisobga olmay asossiz ravishda belgilangan rejaga
nisbatan o‘zlarining nuqtai nazarlarini oshkora aytishga jazm etganlar.
Natijada, reja 15000 tonnaga kamaytirilgan.
Moskva uchun O‘zbekistonda paxtachilikning rivojlantirilishi faqatgina
iqtisodiy vazifa bo‘lib qolmay, siyosiy va mafkuraviy ahamiyat ham kasb
etardi. Masalan, uning amalga oshirilishi jarayoni dinga qarshi targ‘ibot
sifatida ham qaralgan. O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining VI
Plenumida (1940 yil yanvar) «VKP(b) va SSSR XKSning O‘zbekistonda
paxtachilikni yanada rivojlantirish to‘g‘risidagi tarixiy qarorini bajarish
uchun umumxalq harakatini tashkil qilish sezilarli darajada O‘zbekistondagi
partiya tashkilotlarining insonlar ongidagi kapitalizm qoldiqlari, diniy
sarqitlar va ayollarga nisbatan feodal boylarcha munosabatlarga qarshi
kurashni qay darajada tashkil etishi va boshqara olishiga bog‘liq bo‘ladi»,
deb ta’kidlangan.
Paxta yakkahokimligi va sotsialistik xo‘jalik yuritish tajribasining salbiy
oqibatlari melioratsiya va irrigatsiya sohalarida ham namoyon bo‘ldi. Ular
erlarning ikkkilamchi sho‘rlanishi, sug‘oriladigan gektarlar unumdorligining

pasayib ketishi, qilingan xarajatlarning olingan pirovard natijalarga mos
kelmasligida o‘z ifodasini topdi. Jumladan, faqat 1975 - 1983 yillarda
erlarning meliorativ holati yomonlashganligi oqibatida foydalanilmagan
haydov erlar miqdori 4000 gektardan 67000 gektarga etdi. Ikkilamchi
sho‘rlangan erlarning umumiy miqdori kariyb 2 mln. gektarni tashkil etdi.
KPSS MK va SSSR Ministrlar Sovetining 1954 yil 9 fevraldagi «1954-
1958 yillarda O‘zbekiston SSRda paxtachilikni yanada rivojlantirish
to‘g‘risida»gi qarorida sug‘oriladigan er maydonlarini 600 ming gektarga,
jumladan, g‘o‘za ekiladigan maydonlarni 300 ming gektarga kengaytirish;
irrigatsiya-meliorativ qurilish ishlarini yaxshilash, 1954 yildan boshlab har
yili 150 ming gektar qo‘riq va bo‘z erlarni ekin uchun o‘zlashtirish nazarda
tutilgan edi.
KPSS MK va SSSR Ministrlar Sovetining 1956 yil 6 avgustdagi «Paxta
etishtirishni ko‘paytirish uchun O‘zbekiston SSR va Qozog‘iston SSRdagi
Mirzacho‘lning bo‘z erlarini sug‘orish va o‘zlashtirish to‘g‘risida»gi qaroriga
ko‘ra esa, 1956 - 1962 yillarda Mirzacho‘lning 300 ming gektar bo‘z erlarini
sug‘orish va o‘zlashtirish, shuning 200 ming gektarini O‘zbekistonda va
ayniqsa, Mirzacho‘l zonasida katta ko‘lamda irrigatsiya-melioratsiya ishlari
olib borildi. 1956 - 1959 yillarda bu erda 35,5 ming gektar er sug‘orilib, 460
km.li sug‘orish tarmoqlari, 630 km.li ochiq kollektorlar yotqizildi.
Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish amaliyotida qator jiddiy xato va
kamchiliklarga yo‘l qo‘yildi. Jumladan, bo‘z erlarni o‘zlashtirish sohaning
ekstensiv rivojlanish modelining yaqqol ifodasi hisoblangan. U ilmiy jihatdan
chuqur va har tomonlama ishlab chiqilmagan va unga yuzaki yondashilgan.
SSSR siyosiy rahbariyati tomonidan paxta ekiladigan maydonlarning muttasil
ravishda kengaytirilishi, sug‘orish ehtiyojlari uchun daryolarda ommaviy
ravishda suv omborlarining qurilishi natijasida kelib chiqishi mumkin
bo‘lgan ekologik halokatlarga ham bepisand munosabatda bo‘lish mavjud

ahvolni yanada chuqurlashtirdi. Mintaqa uchun og‘ir bo‘lgan bu inqirozli
ekologik holat darrov paydo bo‘lmagan, balki asta-sekin to‘planib borgan.
Ammo, aynan sug‘orish borasidagi ekologik muammolarga bo‘lgan
e’tiborsizlik hozirgi Orol fojiasi uchun zamin yaratgan edi.
Mirzacho‘l o‘zlashtirila boshlangan dastlabki vaqtda ham jiddiy xatolarga
yo‘l qo‘yildi. Qilinayotgan ishlarning sifat darajasi e’tibordan chetda qoldi.
Oxir-oqibat zovur va kollektorlar ishlamay qoldi. Natijada paxta
xomashyosining hosildorligi keskin tushib ketdi. Xususan,
«Glavsredazsovxozstroy» tomonidan 1986 yilgacha o‘zlashtirilgan 880 ming
gektar erning 595 000 gektari yaroqsiz holga keldi. 1971-1985 yillarda yo‘l
qo‘yilgan xatolar okibatida 2,3 mln. gektar erning meliorativ holati
yomonlashib, 670 ming gektar erdagi zovurlar qayta ta’mirlandi.
Ximiyalashtirish dasturi ko‘lamidagi salbiy jihatlar yanada ko‘zga
yaqqolroq tashlanadi. Tuproqqa mineral o‘g‘itlar solishning ilmiy asoslangan
me’yorlari qo‘pol ravishda buzilib, hayot uchun xavfli bo‘lgan zaharli
ximikatlar keng qo‘llanildi. Ayniqsa, DDT o‘ta xavfli hisoblanardi. G‘arbda
1970 yildayoq undan foydalanish ta’qiqlangan bo‘lsa-da, sovet davlatida uni
keng ko‘lamda qo‘llash davom etardi. Agar boshqa davlatlarda uni aholi jon
boshiga taxminan 300 grammdan qo‘llashgan bo‘lsa, O‘zbekistonda esa bu
miqdor 7 - 8 kg dan to‘g‘ri kelardi. Qolaversa, DDT boshqa zaharli
ximikatlar qatorida nafaqat erdagi transport vositalari bilan, balki aviatsiya
yordamida ham dalalarga sepilgan edi. Ximikatlarni aviatsiya orqali sepish
havoda, suv omborlarining yuzasida, qishloq turarjoylarining ustida zaharli
moddalarning to‘planib borishiga olib keldi.
Bu davrda o‘zbek xotin-qizlaridan traktorchilar tayyorlash hamda paxta
terish mashinalarini ayollar boshqarishi haqidagi chaqiriq ommaviylashib
ketdi. «Tursunoychilar harakati» degan bu harakatning boshida oddiy qishloq
qizi Tursunoy turdi. Tursunoy Oxunova (1937 - 1983) - o‘zbek xotin-qizlari

orasida paxta terish texnikasini o‘zlashtirish harakati tashabbuskori, 2 marta
Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1959, 1978). O‘zbekistonda xizmat
ko‘rsatgan qishloq xo‘jaligi mexanizatori (1967).
Toshkent viloyati CHinoz tumanidagi Eski Toshkent qishlog‘ida tug‘ilgan.
XX asr 60-70-yillarida Tursunoy Oxunova tashabbusidan davlatning rasmiy
targ‘ibot-tashviqot ishlarida keng foydalanildi. U Tursunoy Oxunova
boshchilik qilgan brigada bazasida «ilg‘or tajriba maktabi», xotin-qizlar
uchun mexanizatorlik hunar-texnika bilim yurti tashkil qilindi.
Tursunoychilar harakati paxta etishtiruvchi boshqa respublikalarda ham keng
yoyildi. Biroq dalalarning ekologik muhiti va mexanizatsiyalash ishlaridan
zo‘riqishlar ayollar organizmida zararli asoratlar qoldirdi. U 46 yoshida
kasallik natijasida vafot etgan.
Paxtachilik sohasidagi reja ortidan quvish va raportbozlik ijtimoiy-siyosiy
hayotda qo‘shib yozish va davlatni aldash kabi salbiy hodisalarni keltirib
chiqardi. Bu hodisani paxta etishtirishdagi davlat statistikasida ko‘rsatilgan
rasmiy ma’lumotni davlatga topshirilgan paxtaning keyin aniqlangan haqiqiy
hajmi bilan solishtirib chiqish orqali ko‘rsatib berish mumkin. Masalan, hosil
rekord darajada etishtirilgan 1980, 1985 va 1988 yillarda O‘zbekiston partiya
va hukumat organlarining hisobotlarida keltirilgan 6 mln. tonnadan ziyod
emas, balki amalda 5 579 000 tonna, 5 381 000 tonna va 5 385 000 tonna
miqdorda paxta yig‘ib-terib olingan.
SHunday qilib, Markaz tomonidan O‘zbekistonda paxtachilikning asossiz
ravishda ekstensiv rivojlantirilishi ijtimoiy, ekologik va agrar inqirozni
keltirib chiqarib, u yildan-yilga kuchayib bordi va 80-yillar oxiriga kelib
xavfli tus oldi. Lekin, sovet rahbariyati paxta monopoliyasining o‘rnatilishi
va bu inqirozning kelib chiqishida O‘zbekistonni ayblashga harakat qildi.
O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Prezidenti I. Karimov o‘zining
«O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida» kitobida ta’kidlaganidek:

«Respublika yalpi paxta hosilini g‘arazli maqsadlarda ko‘paytirdi, degan
da’volar ham bo‘ldi. Bu afsonaga chek qo‘yish payti keldi. Paxtaning
yakkahokimligi O‘zbekiston qishloq xo‘jaligining tub maksadlariga xilof
ravishda yuqoridan zo‘rlab o‘tkazib kelindi».
I. Karimov mazkur muammo bo‘yicha o‘zining qarashlarini rivojlantirib,
ushbu kitobda quyidagi fikrlarni ilgari suradi: «.... 30-yillardan boshlaboq,
O‘zbekiston SSR oldiga qanday qilib bo‘lmasin mamlakatning paxta
sohasidagi mustaqilligini ta’minlash vazifasi qo‘yilgan edi. Biz, qancha
mashaqqat bilan bo‘lmasin, bu vazifani hal qildik...
Ayni bir paytda respublikaning ko‘pgina hayotiy muhim manfaatlariga
ziyon etdi, paxta yakkahokimligi, ilmiy asoslangan almashlab ekishlar
buzilganligi, erning tinka-madori qurib ketganligi, suv manbalarining
imkoniyatlari tobora kamayib borganligi qishloq xo‘jaligiga halokatli ta’sir
ko‘rsatdi. Natijada oziq-ovqat mahsulotlari etishtirish cheklab qo‘yildi va
aholini shu mahsulotlar bilan ta’minlash muammolari keskinlashdi. Orol
dengizining falokati Qoraqalpog‘iston janubi uchun borib turgan ekologik
kulfat bo‘ldi».
Sovet davrida O‘zbekistonda paxtachilikning rivojlantirilishi qaysidir
ma’noda respublika qishloq xo‘jaligining taraqqiyotiga turtki bergan bo‘lsa
ham, umuman olganda paxta yakkahokimligining o‘rnatilishi uning ijtimoiy-
iqtisodiy rivoji jarayonida salbiy oqibatlarni yuzaga keltirib, iqtisodning bir
tomonlama rivojlanishini hamda uning xomashyo yo‘nalishida bo‘lishini
belgilab berdi. Bu esa O‘zbekistonda ijtimoiy tanglik va ekologik inqirozni
keltirib chiqardi, Orol fojiasining kelib chiqish sabablaridan biri bo‘ldi.

Adabiyotlar
1.
Karimov I.A. O’zbekiston – bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li. Toshkent.
«O’zbekiston», 1993.
2.
Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Asarlar. 1 jild. Toshkent.
«O’zbekiston», 1996.
3.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida... Toshkent. «O’zbekiston», 1997.
4.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent. «O’zbekiston», 1998.
5.
Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
6.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
7.
Karimov I.A. O’zbekiston demokratik islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida. O’z R 1
chaqiriq Oliy Kengashining VI-sessiyasida so’zlagan ma’ruzasi. T., 1996.
8.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. «O’zbekiston», 1992.
9.
N. Jo’rayev. Prezident Vatan va millat timsoli. «Muloqot», 1-son 2000 yil.
10.
Vatan tuyg’usi. Toshkent. «O’zbekiston», 1996.
11.
Davlat, jamiyat, oila va yoshlar tarbiyasi muammolari. Toshkent. «O’zbekiston», 1997.

XX asrning 50-80-yillarida O‘zbekiston sanoati rivojlanishining bir tomonlama xarakteri

Купить