Yangi davr fani. Fanning shakllanish jarayoni va uning zamonaviy taraqqiyoti - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Yangi davr fani. Fanning shakllanish jarayoni va uning zamonaviy taraqqiyoti

Купить

1 1 -MAVZU: Yangi davr fani. Fanning shakllanish jarayoni va uning
zamonaviy taraqqiyoti.

Reja:
1. XVII asr o’rtalaridan XVIII asr oxirlarida fan va texnika taraqqiy qilgan
ko’pgina davlatlarda ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot.
2. XVII-XVIII asr fani - mexanistik fan.
3.Turkistonda fan va texnika.
Darsning o’quv va tarbiyaviy maqsadi : Talabalarda Fan va texnika fanining
tadqiqot obyekti, predmet va vazifalari borasida tushuncha berish, shuningdek turli
davlatlarda tadqiqotchilar tomonidan Fan tarixi faniga berilgan ma’lumotlarni
talabalarga tushuntirib berish.
Dars o’tish vositalari: doska, plakat, mavzu yuzasidan manba va adabiyotlar,
tarixiy ma’lumotlar, mavzu yuzasidan testlar, izohli lug’atlar
Tayanch iboralari:
Fanning diniy aqidalardan ozod bo’la boshlashi, burjua inqiloblari natijalari,
Ilmiy bilimlarning rivojlanishi, Fransiyadagi «Tajriba akademiyasi» va
Londondagi «Qirollik jamiyati», soat, tegirmon, tabiiy fanlar, fizika, «Boyl-
Mariott qonuni», Blez Paskal, Havoning massasi haqida»gi asar, X.Gyuygens.
Markaziy Osiyo Fani, Yevropa, buyuk geografik kashfiyotlar, fan, adabiyot va
san’at, Maxmud ibn Ahmadning «Oy fazalarining tengligi haqida risola»;
Munajjim Muhammad Husayn Buxoriyning «Qibla tomonni topish ma’rifati»;
Muhammad Amin ibn Ubaydulla Mo’minobodiyning «Shabaka jadvali amali
hisobi»; Soqi Muhammad Soni Choharyakiyning «Risola dar ilmu hisob» asarlari,
Ahmad Donish, Oy va Quyosh tutilishlari, tabib Ubaydullo ibn Muxammad Yusuf.
XVII asr o’rtalaridan XVIII asr oxirlarigacha bo’lgan tarixiy davr Yevropada
cherkovni roli va papa hokimiyatining halqaro ta’siri ancha pasayib, fan va
texnika taraqqiy qilgan ko’pgina davlatlarda ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot
sekulyarizasiya (cherkov ta’siridan xalos etish) qilina boshlandi.
Burjua mafkurasining va yangi rasional hamda empirik bilimlarning rivoji bir
qator mustaqil yangi fan tarmoqlarining vujudga kelishiga olib keldi. Masalan
falsafa, huquq va tibbiyot fanlari diniy aqidalardan ozod bo’la boshladi. Har holda
cherkov ta’siridan qo’tilmagan bo’lsada bu davrda dunyoviy maktablar kupaya
boshladi. Ularda o’qitishning yangi usullari yaratildi. Bir qancha mamlakatlarda
dunyoviy oliy o’quv yurtlari, ilmiy jamiyatlar va akademiyalar barpo qilindi.

Fan avvalo tabiiy hodisalarning o’zaro sabab va oqibatlarini rasional
tushunishga va eksprerimentlar orqali hal qilishga harakat qila boshlaydi.
Kapitalistik ishlab chiqarish usuli va ilk burjua inqiloblari: (XVI asrning 60-70
yillaridagi Niderlandiya burjua inqilobi; XVII asrning 40-80 yillarida Angliya
burjua inqilobi; XVII asrda Yevropaning qator davlatlarida bo’lib o’tgan
inqiloblar, xullas, 1789-1794 yillardagi buyuk fransuz inqilobi.) davrida ilm-fan
rivoji diniy dunyoqarashning, diniy g’oyalarning obro’yini tushirib yubordi. Bu
jarayon kapitalistik taraqqiyotga keng yul ochib berdi. Umumevropa miqyosidagi
bu jarayon birinchidan tabiatshunoslik va texnika sohasidagi ilmiy bilimlarning
o’sishiga va shu bilan birga ishlab chiqaruvchi kuchlarning tez rivojlanishiga,
ikkinchidan yuqorida aytganimizdek antifeodal inqilobi harakatlarning
yuksalishiga olib keldi, ya’ni hunarmand, dehqonlar va ishchilar burjuaziya
boshchiligida burjua inqiloblari davomida feodalizmga va yakka hokimiyatchilikka
qahshatgich zarba bera boshladi.
Kapitalistik manufakturaning gullab-yashnashi va mashinalashgan ishlab
chiqarishga o’tish fan va texnikaning rivojlanishini talab qilardi. Sanoatning
rivojlanishi texnika, matematika, eksperimental fanlar va tabiiy fanlarning jadal
sur’atlar bilan rivojlanishiga yordam berdi. Dinga putur yetib va o’rta asr
sxolastikasi kishanlari parchalanib borayotgan ana shu sharoitda fan taboro
muvaffaqiyatli sur’atda rivojlana boshladi.
Hozirgi zamon fani o’zining tez sur’at bilan yuksalib borgan taraqqiyotini
xuddi shu XVII asrdan boshladi deyish mumkin. XVI asrda ilmiy fikr ba’zi bir
cheklangan sohalarda, masalan, astronomiya, tibbiyot namoyon bo’lgan bo’lsa,
XVII asrning birinchi yarmida ilmiy bilimlarning asosiy prinsiplari va metodlari
paydo bo’lishi (Bekon, Galiley, Nyuton, Dekart) bilan fan asri boshlandi. Lekin
shunga qaramay XVII asrning birinchi yarmi fanning tong otar payti edi, xolos.
Ilmiy bilimlarning g’olibona rivojlanishi XVII asrning ikkinchi yarmidan,
ya’ni ingliz burjua inqilobidan keyin boshlandi. Bu rivojlanish Yevropaning barcha
mamlakatlariga yoyildi va xalqaro tus oldi. Olimlar bir-birlari bilan xat yozishib
turar, o’z kuzatishlari, ixtirolari, kashfiyotlari, nazariyalari haqida bir-birlariga
xabar yuborar edilar. Birin-ketin akademiyalar – ilmiy markazlar vujudga keldi. Bu
akademiyalarda tajribalar o’tkazilar – ular namoyish qilinar edi. Bunday
akademiyalardan Fransiyadagi «Tajriba akademiyasi» va Londondagi «Qirollik
jamiyati» tabiatshunoslik ilmiy jamiyatlarining eng dastlabkilaridan edi. «Qirollik
jamiyati» birinchi fuqorolar urushi yillaridayoq tuzilgan bo’lib, inqilobdan keyin
(1662 yildan boshlab) katta ishlar olib bordi. Uning a’zolari orasida Boyl, Guk,
Nyuton kabi ilg’or olimlar bor edi.
1652 yilda Germaniyada imperator «Leopold akademiyasi», 1666 yilda Parijda
«Tabiat fanlari akademiyasi», 1700 yili Berlinda «Fanlar akademiyasi», 1724-1725

yillarda Peterburgda, 1739 yil Stokgolmda, 1759 yil Myunxenda Fanlar
akademiyalari tashkil qilindi va hokazo.
Akademiyalar bilan bir vaqtda ilmiy jurnallar ham ta’sis qilndi. Bu
jurnallarning eng keksasi Parijda 1665 yildan chiqa boshlagan «Olimlar jurnali»
hisoblanadi.
Shunday qilib, XVII-XVIII asrlar fanining eng muhim ikki xususiyati
birinchidan uning kuzatishga, tajribaga, eksprimentga, ikkinchidan matematikaga
tayanganida edi. Aniqlik va ishonchlilik yangi fanning bayrog’i bo’lib qoldi. Yangi
fannnig XVII-XVIII asrlardagi taraqqiyoti, bir tomondan, eng muhim ilmiy asbob-
uskunalar (termometr, simobli va suvli barometr, havo nasosi, mayatnikli soat,
elektr mashina, teleskop, mikroskop va hokazo)ning ixtiro qilishi va
takomillashtirilishi asosida , ikkinchi tomondan matematikaning tez rivojlinishi
asosida bordi.
Ammo XVII-XVIII asr fani ko’proq manufaktura ishlab chiqarishiga va ilk
mashinalashgan ishlab chiqarishga bog’liqligi tufayli ham u asosan mexanistik fan
edi. Boshqacha qilib aytganda yirik sanoatga aylanayotgan manufaktura davrida
mexanikaning ikki moddiy negizi bu- soat va tegirmonning borligi edi.
Mashinalashgan sanoatga o’tishda yana shu ikkala moddiy negiz asos bo’lgan
edi:
Soat – amaliy maqsadlar uchun ishlatilgan birinchi avtomat bo’lib, tekis
harakat bilan ishlaydigan ishlab chiqarish nazariyasi ana shu soat asosida
rivojlangan.
Tegirmon – dastlabki suv tegirmoni qurilgan vaqtlardan boshlaboq unda
mashina organizmining hamma muhim elementlari bor edi. Harakatga keltiruvchi
kuchning me’yorini o’lchash, bu kuchni qo’llashdagi eng yaxshi usullar - tishli
uzatma, tishlar haqidagi va ishqalanish haqidagi ta’limotga ham ana shu tegirmon
asos bo’ldi.
Shunday qilib, fan va texnika, ayniqsa, matematika, mexanika va astronomiya
fanlari mashinalashgan sanoatga o’tish, kapitalistik sanoatning taraqqiy qilishi va
diniy dunyoqarashni yengish asosida rivojlanib bordi.
Sanoatning va tabiiy fanlarning tezkor rivoji, ilmiy izlanishlar, eksprimentlar
va tajribalar tufayli erishilayotgan yutuqlar va falsafa fanining materiyalistik
yunalishiga turtki berdi… ( falsafiy dunyoqarishni yoritish kerak )
Tabiiy fanlar:
Galiley, Kipler va Nyutonlarning zamondoshlari ichida ko’plab tabiatshunos
olimlar mavjud edi. Ana shulardan biri italyan fizigi va matematigi Evandjelista
Torrichelli (1608-1647) bo’lib, Rimda Benedetti Kastilli rahbarligida matematik
ma’lumot oladi. Torrichellining «Traktat o dvijenii tyajel ы x tel», nomli asari
Galileyning e’tiborini tortadi. Galiley o’z asarlaridan birini qayta ishlab chiqishni

ishonib unga topshiradi. Galiley o’limidan so’ng, 1642 yilda Torrichelli Pizan
universiteti matematik professori lavozimini yoki o’rnini egallaydi. Torrichelli 39
yoshida, ya’ni erta vafot etsada, fan tarixida katta ishlar qilishga erishdi. Torrichelli
matematika, mexanika, gidravlika sohasida katta ishlar qildi. Uni fanda yanada
tanitgan ishi, bu o’ta oddiy tajriba usuli bilan Yerning yuza qismiga havoning
bosimi mavjudligini, ya’ni havonining og’irligini aniqladi va namoyish qildi,
atmosfera bosimini o’lchash uchun oddiy barometrni ixtiro qildi.
Fransuz fizigi Edm Mariott (1620-1684) turli sohalar bilan shug’ullangan
olimlardan biri hisoblanadi. U optika, yorug’lik(svet) difraksiyasi, gidravlika va
ayniqsa u o’zining gazlar hususiyatlari ustida olib borgan tajribalari bilan tanilgan.
Ingliz olimi Robert Boyl 1662 yilda va undan mustaqil ravishda Edm Mariott
ham 1676 yilda eksprimental ravishda «Boyl-Mariott qonuni» deb ataluvchi
qonunni aniqladilar, unga ko’ra: muayyan gaz massasi uchun o’zgarmas
temperaturada bosim hajmga teskari proporsionaldir: R1 = V2 R2 = V1
Temperatura ortishi bilan gaz bosimining ortishini 1787 yilda fransuz fizigi
J.Sharl eksperimental ravishda aniqlaydi. Bu – fanda Sharl qonuni nomi bilan
ataladi, ya’ni: muayyan gaz massasining bosimi o’zgarmas hajmda absolyut
temperaturaga proporsionaldir:
R1 = T1 R2 = T2
Shuni ta’kidlash kerakki, ya’ni E. Mariott Parij Fanlar Akademiyasining eng
birinchi a’zolaridan biri hisoblanadi.
Ingliz ximigi va fizigi Robert Boyl (1627-1691) Irlandiyaning Lismor
qurg’onida gersog oilasida tug’iladi. U Temza daryosi bo’yidagi Iton shahridagi
taniqli kolledjda o’qidi. Italiya va Fransiya bo’ylab sayohat qilgan Boyl, bir necha
yil Jenevada o’qidi. Dastlab din ta’sirida bo’lgan Boyl zohidona hayot kechiradi.
Hatto bu davrda Angliyada fuqorolar urushi ketayotgan davrda, ya’ni O.Kromvel
boshchiligidagi respublikachilarning qirol armiyasi bilan jang olib borayotganida
ham Boylning barcha qiziqishlari fan bilan bog’liq edi.
1663 yilda Londonda rasmiy tashkil topgan «Qirollik jamiyati»ning tuzilishida
ham Boyl asosiy tashabbuskorlardan biri edi. 1665 yilda Boyl Oksford
universitetining fizika fanlari doktori unvoniga sazovor bo’ladi. 1680 yilda R.Boyl
«Qirollik jamiyati»ning prezidenti lavozimiga saylanadi, biroq uning o’zi bu
lavozimni rad etadi.
Dj.Bernal aytganidek: «R.Boyl, shubhasiz, «Qirollik jamiyati»ning
boshlang’ich davrida uning asosiy figurasi bo’lgan bo’lsa, shu jumladan I.Nyuton
ham jamiyatning gullab-yashnagan davrida uning asosiy figurasi edi».
Boylning yaqin do’sti va birinchi yordamchisi bo’lib uzoq vaqt faoliyat
ko’rsatgan keng tarmoqli olim va ajoyib eksperimentator Robert Guk (1635-1703)
edi. U Uayt orolida ruhoniy oilasida tug’iladi. Dj.Bernal yozganidek: «Agar Boyl

Qirollik jamiyatining yuragi bo’lsa, unda Guk uning ko’zi va qo’llari edi. U
Faradeygacha bo’lgan davrning buyuk fizik-eksperimentatori edi. Mexanika,
fizika, ximiya va biologiya bilan qiziqqan Guk metallarning mexanik xossalari,
materiallarning elastik deformasiyalanishlari, elastiklik chegarasi ustida ish olib
borib, fanda «Guk qonuni» deb ataladigan ixtironi amalga oshirdi. Uning ixtirosi,
ya’ni aylanma prujinli mayatnik keyinchalik aniq soat va xronometrlarning
yaratilishiga asos bo’ldi. 1660 yilda Guk mikroskop sxemasini takomillashtirdi.»
Endi R.Boylga qaytadigan bo’lsak u Dj.Bernal aytganidek Guk va Faradey kabi
yirik eksperimentator bo’lmasada, yoki Nyuton va Maksvell kabi yuksak
matematik qobiliyatga ega bo’lmasada, biroq fan uchun juda ko’p ishlar qildi.
O’zining ilmiy salohiyatiga ko’ra Boyl ensiklopedist olim edi. Uning fandagi
asosiy xizmati ximiyani mustaqil fanga aylanishini boshlab berdi.
Fransuz olimi Blez Paskal (1623-1662) matematik, fizik, yozuvchi va diniy
faylasuf edi. U Klermon- Ferrane shahrida matematik E.Paskal oilasida tug’iladi.
1655 yilda B.Paskal Por-Royaldagi yanseniychilik ( Kalvinizmga yaqin diniy-
falsafiy oqim. Gollandiyalik va’zchi Yanseniy asos solgan ) monastiriga joylashib,
bu oqimning maslakdoshlaridan biriga aylanadi. Matematika va fizika sohasida
ko’p ishlar qilgan Paskal gidrostatikaga asos soladi. Bu qonunga ko’ra suyuqlik
yuzasiga qilingan tashqi ta’sir kuchi suyuqlik orqali barcha yunalishda bir xil
uzatiladi. Masalan:
«Havoning massasi haqida»gi asarida Paskal havo bosimining zichligi Yer
yuzasidan qancha yuqoriga chiqilsa shuncha kamayib borishini aniqlaydi. Shu
bilan birga barometr ko’rsatgichi havoning holatiga, ya’ni temperaturasiga va
namligiga bog’liq va shuning uchun ham barometr ob-havoni oldindan aytib berish
pribori bo’lib xizmat qilishi mumkinligi haqida ma’lumot beradi.
Nyuton va Galileyning zamondoshi buyuk golland matematigi, fizigi va
mexanigi Xristian Gyuygens (1629-1695) Gagada yozuvchi va siyosiy arbob
oilasida tug’iladi. Nederlandiyaning Leyden va Bredi shaharlaridagi
universitetlarida o’qib, huquqshunoslik va matematikani o’rganadi. 22 yoshida
aylana, ellips va giperbola yoylari uzunligini o’lchashga oid birinchi ilmiy ishini
e’lon qildi.
Tez orada X.Gyuygens fizik muammolarga qiziqib qoldi. U R.Guk bilan
birgalikda termometrning doimiy nuqtalarini – muzning erish nuqtasi va suvning
qaynash nuqtasini aniqladi. Shu yillardayoq u astronomik trubalar obyektivlarining
yorug’lik kuchini oshirib, ularni takomillashtirish ustida ishladi. Ular yordamida
Gyuygens 1655 yilda Saturn yo’ldoshlaridan biri Titanni kashf etdi va uning
aylanish davrini hisobladi. Saturnda hozir hammaga ma’lum bo’lgan halqalar
borligini aniqladi. O’zining «Mayatnikli soatlar» (1658) nomli asarida u
mayatnikning harakati bilan bog’liq bo’lgan qator muammolarni tadqiq qildi.

Gyuygensning matematika, mexanika va astronomiyaga oid asarlari unga katta
shuhrat keltirdi. Gyuygens Londonga kelib ko’plab ingliz olimlari bilan tanishdi va
u 1663 yilda London «Qirollik jamiyati»ning birinchi xorijiy a’zosi bo’ldi.
Fransuz olimlarining taklifiga ko’ra u 1665 yilda Parijga keldi va bu yerda 16
yil yashadi. Fransuz Fanlar akademiyasi raisligiga taklif qilindi.
1681 yil Gyuygens vataniga qaytadi va optika bilan shug’ullanadi. U yaratgan
okulyardan hozirgacha foydalanilmoqda. O’zining optika haqidagi ishlarini
Gyuygens 1690 yilda nashr qilingan «Yorug’lik haqida traktat» nomli asarida e’lon
qildi. Bu asarda u birinchi marta yorug’likning to’lqin nazariyasini bayon qildi. M:
island shpati kristalida ochilgan ikkilanma nur sinish hodisasini tushuntirib berdi.
Optik bir o’qli kristallardagi klassik sinish nazariyasi hozirda ham Gyuygens
ta’limoti asosida bayon qilinadi.
«Yorug’lik haqidagi traktat»ga «Og’irlik sabablari» degan ilova qo’shilgan edi.
Bunda olim butun olam tortishish qonunini ochishga yaqin kelgan edi.
Gyuygensning ko’pgina muhim ishlari uning vafotidan keyingina bosilib chiqdi.
M: «Jismlarning zarba ta’siridagi harakatlari haqida», «Diopritika»,
«Kosmoteoros» va boshqalar.
Endi XVIII asrda tabiiy fanlar sohasidagi ilmiy ishlar rivojini tahlil qilishni biz
buyuk matematik va fizik, Peterburg Fanlar akademiyasi a’zosi Leonard Eyler
faoliyati bilan boshlaymiz.
Turkistonda fan. XVIII – XIX asrlarda Markaziy Osiyo xalqlarining Markaziy
Osiyo va madaniyati o’ziga xos ravishda rivojlandi. Chunki bu davrdagi feodal
tarqoqlik urushlari, xonliklar o’rtasidagi bo’lib turgan dahshatli janglar ilm ahliga
qanchalik kulfat keltirgan bo’lmasin, u ilm-fan, san’at, va adabiyot rivojini
to’xtatib qo’ya olmadi.
Shunday bo’lsada XVII – XIX asrlarda Markaziy Osiyo regionida IX – XII va
XIV – XVI asrlarga nisbatan tabiiy fanlar sohasidagi rivojlanish bir muncha
tushkunlikka uchradi. Bu davrga kelib bir paytlar dunyo fanining beshigini
tebratgan yurt, endi o’rta asrlarda, ya’ni xorazmshohlar, somoniylar va temuriylar
davrida egallagan ilm-fan sohasidagi mavqyeini Yevropaga bo’shatib berayotgan
edi.
Biz tahlil qilayotgan ushbu davrlarda Yevropada manufakturalar o’rtasidagi
raqobat, buyuk geografik kashfiyotlar, dengiz orqali savdo qilish, sanoat to’ntarishi
va kapitalistik ishlab chiqarish jarayonining yanada rivojlanishi natijasida fan va
texnika sohasida erishiliyotgan ixtirolar asosida katolik cherkovining diniy
dogmatikasiga kuchli zarba berilayotgan bir paytda bizda, ya’ni O’rta Osiyoda
xonliklar o’rtasidagi urushlar, jaholat va diniy mutaasiblikning kuchayishi tabiiy
fanlar rivojiga keskin to’sqinlik qila boshladi. Ta’lim maskanlarimizda (maktab,
madrasa) asosan diniy ta’limotni o’rganishga bo’lgan ruju dunyoviy fanlarning

davlat darajasida e’tibordan chetda qolishiga, shuningdek jahon fani yutuqlarini
o’lkaga tatbiq qilish va tashqi ilmiy aloqalar o’rnatish masalalarining keskin
susayishiga olib keldi.
Biroq ushbu murakkab tarixiy davrning mashaqqatlariga qaramasdan fan,
adabiyot va san’at sohasida iste’dodli fan arboblari, atoqli shoir va yozuvchi
olimlarimiz yetishib chiqdi. Ana shulardan biri Bobokolon Muftiy bo’lib, (Risola
dar ilmu hisob) uning matematikaga oid traktatlari XVII – XIX asrlar davomida
O’rta Osiyo madrasalarida o’quv qo’llanmasi bo’lib xizmat qildi. Mirza Badi –
Divonning «Predpisaniye fiska» nomli matematikaga oid ishlari xonlik
devonxonasi xodimlari tomonidan yer-mulk hisob-kitobi ishlarida foydalanilgan.
Matematika va astronomiya sohasida faoliyat ko’rsatgan olimlardan: Mahmud
ibn Ahmadning «Oy fazalarining tengligi haqida risola»; Munajjim Muhammad
Husayn Buxoriyning «Qibla tomonni topish ma’rifati»; Muhammad Amin ibn
Ubaydulla Mo’minobodiyning «Shabaka jadvali amali hisobi»; Soqi Muhammad
Soni Choharyakiyning «Risola dar ilmu hisob» asarlari bu davr fanining yorqin
namunalaridan hisoblanadi.
Astronomiya fani rivojiga katta hissa qo’shgan olimlarimizdan biri bu Ahmad
Donish (1827-1897) bo’lib, u chuqur bilimli, dunyoqarashi nihoyatda keng
bo’lganligi sababli zamondoshlari tomonidan Ahmad Kallali - Donish degan laqab
olgan. Ahmad Donish fan va hunarning bir necha sohalariga qiziqqan. U
astronomiya, falsafa, tarix, she’riyat, adabiyot, pedagogika va hattotlik bilan
shug’ullangan. Uni dunyoga mashhur qilgan asarlari bu «Jadvali soat» (1876);
«Majmui risolai nujumiy»(1876); «Taqvimiy soli asr»(1881); «Navodirul
vaqoye»(1882); «Mang’it amirlari tarix»(1883) va boshqalardir.
Nodir voqyealar nomli asarida Ahmad Donish – olamning abadiyligi, Yerning
sharsimon ekanligi, planetalarning harakat qilib turishi, Oy va Quyosh tutilishlari
haqida o’z fikrlarini bildirib, buning sabablarini tabiatning o’zidan qidirish
zarurligini aytib o’tadi.
XVII asrning yirik geograflaridan biri qomusiy olim Mahmud ibn Vali
hisoblanadi. Uning 1636 yilda yozilgan «Bahr ul - asror» (Sirlar dengizi) asari
O’rta Osiyo geografiyasiga bag’ishlanib, unda dengizlar, daryolar, orollar,
shaharlar va ularning tabiiy boyliklari alfavit tartibida keltirilgan.
Bu davrda yashagan Muhammad Tohir ibn Abulqosimning «Chudesa zemn ы x
poyasov» nomli geografiko-kosmografik asari asosan yerning yetti iqlim
hududlariga bag’ishlanadi.
Boburning xolavachchasi hisoblangan Muhammad Haydar (1500-1556)ning
«Tarxiy Rashidiy» asarida ham Qoshg’ar, Yorkent, Tibet, Hindiston haqida
geografik ma’lumotlar keltiriladi.

Ushbu davrda tibbiyot fani ham rivojlanib, bu sohada bir qator mashhur olimlar
yetishib chiqadi. Ana shulardan biri mashhur tabib Ubaydullo ibn Muhammad
Yusuf hisoblanadi. U asosan ko’z kasalliklari bilan shug’ullanganligi uchun xalq
orasida «Ubaydulla Qahhol» nomini oladi. 1598 yil u «Davolash usullari haqida»
asar yozadi. Uning bo’limlaridan 18 tasida ayollar kasaliklari, bolalar gigiyenasi,
bolalar kasalliklari, toksikologiya, kosmetika, semizlik va oriqlik muammolari
yoritilgan. Ashtarxoniy Subhonqulixon ham (1680–1702) tibbiyotga oid «Ihyo at-
tabibiy Subhoniy» (Subhoniy tabobati bo’yicha davolash) degan risola yozgan.

Mavzu bo’yicha savollar:
1. XVII-XIX asr boshlarida fan rivojining tarixiy sharoitlari va uning pasayish
sabablari nimada?
2. Turkiston xalqlari fani rivoji va unga rus olimlarining qo’shgan hissasi qay
darajada?
3. Turkiston jadidlarini ilm-fanga qo’shgan hissasi nimalardan iborat?
4. XVII asr o’rtalaridan XVIII asr oxirlarida fan va texnika taraqqiy qilgan
ko’pgina davlatlarda ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot sekulyarizasiyasini
misollar bilan gapirib bering
5. XVII asrdan fanning tez sur’at bilan yuksalib borishi sabablari nimada?
6. XVII-XVIII asr fanining asosiy olimlaridan kimlarni bilasiz?
Adabiyotlar ro’yhati
1) Bernal D.J. Nauka i obshyestvo. M. 1953
2) Bernal. D.J. Nauka i obshyestvo. M. 1956
3) Isxakov F. Nasionalnaya politika sarizma v Turkestane. T. 1997
4) Lunin B. V Istoriografiya obshyestvenn ы x nauk v Uzbekistane. T. 1972
5) Virgenskiy V.S. Istoriya nauki i texniki. M. 1977
6) Kurilin V. A. Stranisi istorii nauki i texniki M. 1986

Yangi davr fani. Fanning shakllanish jarayoni va uning zamonaviy taraqqiyoti

Купить