Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yangi davrda Niderlandiyada ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Yangi davrda Niderlandiyada ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat mavzusida KURS ISHI TOSHKENT-2024 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. YANGI DAVRDA NIDERLANDIYADA IJTIMOIY SIYOSIY VAZIYAT..................................................................................................................5 1.1 Yangi davrda Niderlandiyaning siyosiy ahvoli................................................5 1.2.XIX asr 20-30-yillarda Niderlandiya..............................................................9 BOB. YANGI DAVRDA NIDERLANDIYADA IQTISODIY VAZIYAT VA MADANIY HAYOT………………………………………………………………13 2.1.XVIII-XIX asr birinchi yarmida Niderlandiyaning iqtisodiy rivojlanishi..13 2.2 Yangi davrda Niderlandiya madaniyati..........................................................17 XULOSA..................................................................................................................25 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR.........................................26 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Jahon tarixida XIX asrda iqtisod va texnika, aniq fanlar va badiiy adabiyot, musiqa va tasviriy san’at shunday jadallik bilan rivojlandiki, Yevropada siyosiy boshqaruv shakllarini, davlat yoki xalqaro munosabatlar prinsiplarini keskin o‘zgartirib yuborgan inqiloblar urushlar tez yuz berdiki, ilgari hech bunday bo‘lmagan edi. Butun asr davomida sanoat burjuaziyasi jamiyatda yetakchi kuch moliya kapitali faqat XIX asr boshiga kelib iqtisodiy va siyosiy yetakchilikni qo‘lga kiritdi. XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida Yevropadagi iqtisodiy va siyosiy jarayonlar o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘ldi. XVI asrda Niderlandiya inqilobi burjuaziyaning g‘alabasi bilan tugaganligi katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu esa Niderlandiyada feodal munosabatlarining barham topishiga va yangi kapitalistik bozor iqtisodiyotiga o‘ta boshladi va respublikada iqtisodiy rivojlanishni kuchaytirdi. Siyosiy tomondan Niderlandiya parlamentarizmning yangi bosqichiga qadam qo‘yishi va demokratik jarayonlarni tezlashtirib keyingi XVIII va XIX asrlarda yanada takomillashishiga olib keldi. Jahon tarixining Yangi davriga kelib Niderlandiya o‘zining taraqqiyoti davomida turli davrlarda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jaronlarni o‘tkazdi.Bu jarayonlar davomida Niderlandiya o‘zining taraqqiyot asoslarini yaratdi va hayotga tatbiq qildi. XIX asrdagi siyosiy jarayonlar davomida Niderlandiyada demokratik o‘zgarishlar bilan bir qatorda o‘zining ilm-fan va madaniyat ham o‘z cho‘qqisiga erishdi. Niderlandiya tarixini o‘rganishda bir qancha dolzarb masalalar hisobga olinishi talab qilinadi. Bu mamlakatning Yevropa davlatlari bilan o‘zaro aloqalari natijasida vujudga kelgan turli iqtisodiy va siyosiy masalalar hozirgi kunda ham dolzarb bo‘lgan siyosiy masalalarga kiritish mumkin. Mazkur kurs ishida Niderlandiyaning Yangi davrdagi ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy jarayonlar va uning o‘ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumot beriladi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi tarixining yangi tarixida Niderlandiyaning o‘ziga xos bo‘lgan siyosiy jarayonlar va 3 iqtisodiy taraqqiyotda erishilgan yutuqlar bilan birgalikda, “golland” kapitalining shakllanish jarayonidagi voqealarni ochib berish kiradi. Kurs ishi mavzusining maqsadi quyidagilar: -XVIII asr oxirida sodir bo‘lgan yangi Niderland inqilobining o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berish, -Gollandiy Respublikasining faoliyati, -Tashqi siyosatda Gollandiya-Angliya munosabatlari, -Niderlandiyaning yangi davrda Yevropa davlatlari bilan bo‘lgan munosabatlarida diplomatik siyosati, -Yangi davrda Niderlandiya madaniyati, ilm-fanining o‘ziga xos taraqqiyot yo‘lini ochib berish va yetkazishdan iborat. Kurs ishi obyekti va predmeti: Mazkur kurs ishining obyektini yangi davrda Niderlandiyaning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tarixining butun bir davri hisoblanadi, predmetini esa ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy jarayonlarning rivojlanish bosqichlari qonuniyatlarini tashkil qiladi. Mavzuning o ‘ rganilish darajasi: Mazkur kurs ishini tadqiq qilishda quyidagi adabiyotlardan : Bakir V. A., Larionova Yu. B. Gollandiya tarixi, Pol Arblaster,Pastki mamlakatlar tarixi, Jonatan Isroil, Gollandiya Respublikasi: uning yuksalishi, buyukligi va qulashi 1477-1815-yillar, J. A. Kossmann-Putto va E. X. Kossmann. Past mamlakatlar: Shimoliy va Janubiy Niderlandiya tarixi, Kristof de Vud., Nederlandiya, Петров H. Цивилизации классической Европы, Девис В. История Европы, Алексев Р. История эканомики Европы, Павлов Р. История културний Европы kabi adabiyotlardan foydalaildi. Kurs ishining tuzilish tartibi: Kurs ishi tuzilishiga ko‘ra kirish, asosiy qismni tashkil etuvchi to‘rtta paragraf va ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I.BOB.YANGI DAVRDA NIDERLANDIYADA IJTIMOIY – SIYOSIY VAZIYAT 1.1 Yangi davrda Niderlandiyaning siyosiy ahvoli Qirol Uilyam III vafotidan keyin Gollandiyaning yangi davr boshlandi. Respublika endi Yevropadagi eng qudratli davlatlardan biri emas edi. Savdoda Angliyaning savdosi Gollandiyanikidan oshib ketdi. Bu Ispaniya vorisligi urushi Utrext tinchligi bilan yakunlanganida (1713-yilda) yanada aniqroq bo‘ldi. Niderlandiya tinchlik muzokaralarida deyarli hech qanday fikr bildirmadi. Utrext tinchligining natijalaridan biri Janubiy Niderlandiyaning avstriyaliklar qo‘liga o‘tishi edi. Oltin asr butunlay tugadi. Iqtisodiy jihatdan ishlar o‘nlab yillar davomida bo'lgani kabi yaxshi ketmadi. Elita va “kulrang” o‘rtasida katta daromad farqlari paydo bo'ldi va avvalgidan ko‘ra kamroq daromad oldi va ishsizlik ko'tarildi 1 . Ma’muriy darajada, regentlar Respublikada yana bir bor o‘z so‘zlariga ega bo'lishdi. Uilyam III dan keyin ular 1702-yildan 1747-yilgacha davom etgan Ikkinchi Stadtholdersiz davr vaqti keldi, deb qaror qildilar. Biroq Frizland va Groningenda stadtholder Yoxan Villem Friso 1711-yilda vafotigacha o‘z lavozimida qoldi. Undan keyin Uilyam Orange IV Nassauni undan tortib oldi. 1747-yilda u respublikaning barcha viloyatlarining shtat egasi bo‘ldi 2 . Bu davrda Ispaniya vorisligi uchun urush Respublika uchun juda qimmatga tushdi. Qo'shinlarni to‘lash uchun davlat ko‘p qarz olishga majbur bo'ldi. Urushdan keyin pul qolmadi va bu oqibatlarga olib keldi. Fransiya va Angliya kabi yirik davlatlar Respublikaga qarshi yangi urush boshlamaydi degan umidda dengiz floti va armiyaga sarflanadigan xarajatlar keskin qisqartirildi. Regentlar va aholining yengilligi uchun yuqorida tilga olingan yirik mamlakatlar Yevropada yangi urush olib borish niyatida emas edi. Biroq, bu tinchlik uzoq davom etmadi. 1744-yilda Fransiya zaiflashgan Respublikaga hujum qilishga qarshilik ko‘rsata olmadi. Bu yil u Janubiy Niderlandiyadagi to‘siq shaharlarini ajoyib tarzda zabt etdi va uch yildan so'ng umumiy mamlakatlarga hujum qildi. Bu aholining noroziligiga sabab bo‘ldi 3 . 1 Bakir V. A., Larionova Yu. B. Gollandiya tarixi. Moskva.2005-yil. 148-176-betlar. 2 Валеринов А. А. История политики Голландии. Санк Петербург-1997 г. 217-221 сс. 3 Бусыгин П. Нидерландии.Москва-1986 г. 121-124 сс. 5 Odamlar endi paydo bo‘lgan tahdid uchun regentlarni aybladilar va Apelsinlar uyi a’zosini respublika rahbari etib qayta tayinlashni talab qilishdi. Va bu sodir bo'ldi. Xalq tomonidan tahqirlanishidan qo‘rqqan regentlar yuqorida tilga olingan Uilyam IV ni Respublikaning barcha viloyatlariga shtat egasi etib tayinladilar. Uilyam IV 1751-yilda vafotigacha hukmronlik qildi, shundan so‘ng uning o‘g‘li Uilyam V hokimiyatni egalladi. Bu davrda Angliya bilan munosabatlar yomonlashdi. Gollandiya regentlari va savdogarlari amerikalik mustamlakachilarga katta miqdorda pul berishdi. Ular inglizlardan ajralib chiqishga harakat qilishdi va bu respublikaning ko‘plab aholisiga mos keldi. Angliya urushlaridan beri dushman sifatida ko‘rilgan. Nihoyat, 1780-yilda Respublika va Angliya o‘rtasida yangi urush boshlandi. Ushbu To rtinchi Angliya urushi Respublika uchun halokatli bo‘ldi. 1781-yil 5-avgustda ʻ Dogger Bank jangi natijasiz yakunlandi, ammo urush paytida Angliya yuzlab Gollandiya savdo kemalarini egallab olishga muvaffaq bo‘ldi, bu esa respublika savdosi deyarli to‘xtab qolganini anglatardi. Bu qattiq zarba edi. Eng yomoni, Avstriya janubdagi to‘siq shaharlarni da’vo qildi. Respublikadagi bu tanazzulda kimnidir ayblash kerak edi va bu Stadtholder Uilyam V. U Respublikadagi yomon ahvolda va noto‘g‘ri odamlarni noto‘g‘ri joylarga tayinlashda ayblangan va u despot sifatida tasvirlangan. Apelsin uyining a’zosiga nisbatan bunday munosabat an’anaviy ravishda stadtholderlarga qarshi bo'lgan regentlar tomonidan mamnuniyat bilan kutib olindi. Demokratlarning yangi guruhi (savdogarlar, hunarmandlar va mennonitlar) ham amerikaliklar kabi hukumatni o‘z qo‘liga olish vaqti kelganini his qildilar. Natijada, hamma joyda qurol ishlatishda mashq qiladigan erkaklar guruhlari paydo bo'ldi; erkin korpus. Ular o'zlarini “vatanparvar” deb atashgan. Bu shuni anglatadiki, vatanni sevuvchilar. Bunga qarshi Stadtholder Villem V tomonida bo'lgan orangistlar edi. Bu ikki guruh o rtasidagi kurash tobora shiddatli ʻ bo lib ketdi va 1880-yillarda fuqarolar urushi avj oldi: Respublikada ishlar avj ʻ oldi.Bu paytda respublika elitasi tobora ko‘proq Fransiyaga qaradi. Ma’rifatparvarlik va undan kelib chiqadigan g‘oyalar regentlar va boy savdogarlarni o‘ziga jalb qildi 4 . Fransuz 4 Jonatan Isroil.Gollandiya Respublikasi: uning yuksalishi, buyukligi va qulashi 1477-1815-yillar.N:1995.85-92-betlar. 6 tilida gapirish ajoyib bo‘ldi. Bu qisman ular va aholining qolgan qismi o‘rtasida aniq masofani yaratish uchun edi, bu esa past nazar bilan qaraldi. Regentlar va ularning xotinlari fransuz turmush tarziga moyil bo‘lib, fransuz adabiyoti, klassitsizm va rassomlikdan ilhom olishdi. Bu orada vatanparvarlar Respublikada katta ta’sirga ega bo‘ldilar. Ayniqsa, To'rtinchi Angliya urushidagi mag‘lubiyatdan so‘ng, stadtholder Uilyam V ga qarshi qarshilik kuchaya boshladi. Aholining respublika tanazzulidan, iqtisodiy tanazzuldan g‘azabi vatanparvarlikda o‘z o‘rnini topdi. Ular Overijssel, Groningen va Gollandiya hududlarida hokimiyatni qo'lga oldilar. Xuddi shu narsa Utrext shahrida va Gelderlandning Elburg va Hattem shaharlarida sodir bo'ldi. Villem V va uning oilasi buni qo'rquv bilan tomosha qilishdi va o'zlarini tahdid qilishdi; Axir, odamlar Grand Pensioner De Vittni o‘ldirish orqali ishni o‘z qo‘llariga olishgan edi. 1785-yilda Villem V va uning oilasi Nijmegenga qochib ketishdi. Ular vatanparvarlarga qarshi kurashni davom ettirish uchun u yerda bir necha yil qolishdi. Ular Elburg va Xattem shaharlarini qayta egallashga muvaffaq bo'ldilar. Bu orada, malika Vilgelminaning jasur rejasi bor edi 5 . Prussiya qirolining singlisi Prussiyalik Vilgelmina (1751-1820) orangistlarni atrofiga to‘plash va shu tariqa hokimiyatni tiklash uchun Gaagaga jo‘nab ketdi. Nijmegendan u guruh bilan Gaagaga jo‘nadi, lekin Gouda shahri yaqinida (Haastreht va Hekendorp yaqinida) uni Goejanvervellesluisda to‘xtatib qolishdi. U erda bir muddat vatanparvarlar tomonidan ushlab turilgan. Va bu olijanob xonim uchun juda og‘riqli edi: bir guruh dehqonlar tomonidan ushlab turilgan! Keyin u g‘azablangan holda Nijmegenga qaytib keldi va ukasi Prussiya qiroliga o'zining boshiga tushgan azoblar haqida xabar berdi. Keyin Prussiya qiroli vatanparvarlarga saboq berish uchun 1787-yilda respublikaga qo‘shin yuboradi. Patriotlar Prussiya harbiy kuchiga teng kela olmadilar va taslim bo‘lishdi. Keyin Uilyam V hamrohlari bilan Gaagaga qaytib keldi. Patriotlar qochishga majbur bo'ldilar va ularning hokimiyat pozitsiyalarini orangchilar egalladi. Taxminan 3500 kishidan iborat eng fanatik vatanparvarlar Janubiy Niderlandiya va Fransiyada joylashdilar. Shu bilan birga, 5 Эргашев Ш. Жахон тарихи.Тошкент-2015 й. 214-217 бетлар. 7 Respublika ham butunlay zaiflashdi va xalqaro miqyosda ustunlik qildi 6 . Gaagadagi ma'murlar bir tomondan Prussiyani, ikkinchi tomondan Shimoliy dengiz orqali kuchli Angliyani tinglashlari kerak edi. Shu bilan birga, respublika buzg‘unchilik davri arafasida edi: Fransiya hukmronligi. 1789-yilda inqilobchilar Parijdagi Bastiliyaga bostirib kirib, u yerda hokimiyatni egallab olishdi. Inqilobiy qo‘shinlar Evropada misli ko‘rilmagan shiddat bilan yurish boshladilar. Respublika ham hujumga uchradi. 1792-yilda fransuz armiyasi bo'linmalari Niderlandiyaga bostirib kirdi. Qochgan vatanparvarlar frantsuzlar safiga qo‘shilishdi va 1795-yilda frantsuzlar qo‘l ostida respublika askarlariga qarshi kurash boshlagan Xorijiy legionni tuzdilar. Gollandiya va Utrext atrofida o'tgan mashhur Gollandiya suv liniyasi 1795-yilning qishida mudofaa chizig'i sifatida hech qanday foyda keltirmadi: daryolar muzlab qoldi va frantsuzlar bundan Gollandiya va Amsterdamga borish uchun foydalanganlar. Keyin Uilyam V Angliya xavfsizligiga qochib ketdi. Fransuz davri keldi. 6 Ларионова Ю.Б.Нидерланды.Екатеренбург. 2008 г.204-216 сс. 8 1.2.XIX asr birinchi yarmida Niderlandiya Gollandiya Qirolligi 1806-yildan 1810-yilgacha mavjud bo lgan. U o rtaʻ ʻ asrlardan Niderlandiya deb atalgan hududda, 1794-yildan esa fransuz inqilobiy qo shinlari Gollandiyaga, Bataviya Respublikasiga bostirib kirgan paytdan boshlab ʻ tuzilgan. Gollandiya ikki asrdan ko‘proq vaqt davomida Angliyaga qarshi bo‘lib, u bilan iqtisodiy va harbiy jihatdan raqobatlashdi. XVII asr oxiri –XVIII asr boshlarida qurolli kuch bilan ispan hukmronligidan ozod qilingan Niderlandiya Yevropada yetakchi harbiy rol o ynadi, shuningdek, uning moliyaviy markaziga ʻ aylandi. Gollandiya floti eng kuchlilaridan biri edi; U janglarda bir necha marta ingliz floti ustidan g‘alaba qozongan. Biroq davlat resurslari uzoq davom etgan kurash uchun yetarli bo lmay qoldi va Angliya asta-sekin moliya tizimidagi ʻ hukmronlikni, keyin esa harbiy qudratni Niderlandiyadan o z qo liga oldi. Natijada, ʻ ʻ ikki asrlik kurash Gollandiya tomonidan haqiqatda yutqazildi: XVIII asr o‘rtalariga kelib, mamlakat ikkinchi o'ringa tushib ketdi. Uning Karib dengizidagi mulki inglizlar tomonidan bosib olingan; Afrikadagi Keyp mustamlakasi yo‘qoldi va Sharqiy Hindiston mustamlakalari faqat uzoq va izolyatsiya tufayli golland bo'lib qoldi. Bularning barchasi Gollandiyaliklarning Fransiya bilan ittifoq tuzishiga olib keldi, bu ham Britaniya imperiyasining qudratiga putur etkazishga harakat qildi. Ushbu ittifoqning natijasi Bataviya Respublikasining Gollandiya Qirolligiga aylantirilishi edi, uning hukmdori Napoleonning ukasi Lui edi. Biroq behuda qarindoshining Gollandiya qiroli etib tayinlanishi Napoleonning xatosi edi: o‘zining qirollik unvoni bilan faxrlangan Lui Bonapart o‘z ukasi va Fransiya manfaatlaridan qat’i nazar, o‘zi hukmronlik qilishga urindi. Lui Napoleonning talablariga faol qarshilik ko'rsata boshladi 7 . U Angliyaning ukasi boshlagan dengiz blokadasiga e'tibor bermadi; natijada golland savdogarlari inglizlar bilan savdo qilishni davom ettirdilar. Lui Napoleonning Trafalgardagi fransuz flotining yo‘qotishlarini Gollandiya kemalari bilan qoplash haqidagi buyrug‘ini bajarmadi. Va u juda istaksiz ravishda fransuz armiyasini o‘z qo‘shinlari bilan to‘ldirdi, Napoleonning yurishlari va janglarida 7 Валентинов А. Напалеонский войны.Москва-2008. 174-177 сс. 9 Gollandiya bo‘linmalarining iloji boricha kamroq ishtirok etishi uchun ko‘plab bahonalar va sabablarni topdi. Aynan shuning uchun Lui Gollandiyada, xuddi Fransiyada va Napoleon ta’siri ostida bo'lgan Germaniya shtatlarida bo'lgani kabi, universal harbiy xizmatni joriy qilmadi. Bu Gollandiya armiyasining sonini keskin cheklab qo‘ydi va Lui uchun “o'rnini bosa olmaydigan yo‘qotishlarni oldini olish uchun” jangovar foydalanishni kamaytirish uchun bahona bo'ldi. Ushbu siyosat natijasida frantsuz janglarida qatnashgan Gollandiya bo‘linmalari soni doimiy ravishda kamaydi. Shunday qilib, 1806-1807-yillardagi urushda. Prussiya va Rossiyaga qarshi 13 ta golland polki qatnashdi; va 1808-yilda Ispaniyadagi janglarda faqat 3 ta polk bor edi. 1809-yilgi urushda Napoleon 5 ta golland polkini qatnashishga majbur qildi; ammo ulardan ikkitasi hech qachon jangovar harakatlarni boshlamagan, qolgan 3 ta polk esa “orqada osilgan”, Prussiya partizan fon Shill otryadini ta'qib qilgan va Avstriyaga qarshi yirik janglarda qatnashmagan. Umuman olganda, butun Napoleon urushlari davomida gollandlar hech qachon janglarda ko‘p qahramonlik ko'rsatmagan 8 . Harbiy ishtiyoq bilan ajralib turmagan gollandlar birinchi qatorga chiqmaslikka harakat qilishdi; ular yordamchi rollarda harakat qilishni afzal ko‘rdilar. Ammo gollandlar o'g'irlik va talonchilikda “o‘zlarini ajoyib tarzda isbotladilar”, mahalliy aholini Napoleon qo'shinlariga qarshi doimiy ravishda qo'zg'atdilar. Fransiya 1810-yil 13-iyulda Niderlandiyani bosib olishni boshladi va Napoleon hokimiyatini general-gubernator amalga oshirdi. Bu safar gollandlar ham o'z mamlakatlarida ro‘y berayotgan o‘zgarishlarga nisbatan passiv bo'lib, Fransiya bilan ittifoq tuzishdan ko'proq foyda olishga umid qilishdi. Afsuski, fransuzlar ularning nemislar va belgiyaliklar bilan savdosiga aralashib, savdogarlarning umidlari puchga chiqdi . Bu Napoleonga qarshi shikoyatlarning kuchayishiga olib keldi (uning tobora ko‘proq askarlar talab qilishi va milliy ongning uyg‘onishi bilan kuchaygan). Bonapart hukmronligining oxirida, hatto, asosan, armiyaga majburiy chaqirish natijasida eng ko p jabr ko rgan jamiyatning quyi qatlamlari tashabbusi ʻ ʻ 8 Валентинов А. Напалеонский войны.Москва-2008. 181-187 сс. 10 bilan sodir bo lgan fransuzlarga qarshi g alayonlar ham bo ldi. Shundan so ngʻ ʻ ʻ ʻ Vilyam V ning o g li Vilyam VI ning mashhurligi asta-sekin o sib ʻ ʻ ʻ bordi.Napoleonning 1813-yilda Leyptsigdagi mag lubiyati Gaagada apelsinlar uyi ʻ tarafdorlari tomonidan fransuzlarga qarshi qo zg olon ko tarilishiga sabab bo ldi ʻ ʻ ʻ ʻ (1813-yil 17-noyabr), Uilyam VI Niderlandiyaga suveren Orange shahzodasi Uilyam I bo'lish uchun chaqirildi, bu Gollandiya jamiyatining irodasi bilan amalga oshirildi. Vilgelm rad etmadi va 1813-yil 30-noyabrda Gollandiyada (inglizlarning yordami bilan) paydo bo‘ldi. Fransuz hukmronligining ikkinchi chekinishi ikki tomonga ega edi. Samarali boshqaruvni joriy etish, soliq tizimini, mustaqil sud tizimini takomillashtirish va viloyat separatizmini bartaraf etish orqali davlatni modernizatsiya qilish ijobiy samara berdi 9 . Iqtisodiy oqibatlar ancha yomon edi. Napoleon qulaganidan keyin Shimoliy Gollandiya iqtisodiy falokat yoqasida turdi - baliqchilik, sanoat va dengiz savdosi qulab tushdi. Taqqoslash uchun, Amsterdamdagi kemalar soni 1805-yilda 2394, 1811-yilda - 2450. Fond bozorlari va banklar, ammo yaxshi ishlagan. Fransuz inqilobi g‘oyalarini mustamlakalarga joriy etishga bo‘lgan har qanday urinishlar hech qachon muvaffaqiyatli bo'lmadi va Gollandiyadagi vaziyatdan qat’i nazar, u erda eski tartib saqlanib qoldi. Uilyam VI hokimiyatini o‘rnatgandan so‘ng - bundan buyon Uilyam I - Gollandiya shimolida suveren hukmdor (1813-yil 2-dekabr) u ikkita asosiy muammoga duch keldi: yangi davlatning siyosiy tuzilishini shakllantirish va. uning chegaralari. Birinchi muammoga kelsak, odatdagidek, qizg‘in munozara boshlandi, unda shahzodaning kuchli irsiy kuchi g‘oyasi g‘alaba qozondi. 1814-yil 28- martdagi Konstitutsiy a unga qonunchilik tashabbusi huquqidan mahrum bo'lgan Stadtouderning qonunchilik huquqini kuchli zaiflashtirgan holda vazirlarni tayinlash huquqini berdi. Uilyam I ham koloniyalar ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi 10 . Chegaralar haqida gap ketganda, Niderlandiyaning ikki qismini birlashtirish va Frantsiyaga qarshi og‘irlik qiladigan kuchli davlat yaratish g‘oyasi paydo bo‘ldi. Bu mustamlakalarni ham ozod qildi, Seylondan tashqari) va Belgiyaning Shimoliy 9 Андрев П.Истории Европии. Москва-2007 г. 169-175 сс. 10 Ushbu kitob. 177-183-betlar. 11 Italiyada yer olishini rad etgan Avstriya tomonidan qo'llab-quvvatlandi. Yangi shtat, shuningdek, Lyuksemburgni Oranj gersoglariga Germaniyadagi mulklarini yo'qotganliklari uchun kompensatsiya sifatida kiritdi 11 . Niderlandiya Birlashgan Qirolligi 1815-yil 23-mayda rasman e’lon qilingan. Yangi Konstitutsiya Niderlandiya Qirolligi tarixida birinchi va yagona marta qirolni mutlaq hukmdor deb e’lon qildi. Parlament (belgiyaliklar ta sirida allaqachon ikkiʼ palatali organ bo lgan, 1-palata qirol tomonidan tayinlangan) faqat qirolning ʻ qarorlarini tasdiqlashi mumkin edi. Ammo belgiyaliklar va gollandlar o‘rtasidagi bo'linish va dushmanlik Birlashgan Qirollikning omon qolishi uchun juda katta edi va 15 yil ichida bo‘linish sodir bo'ldi. Buning sabablari quyidagilar edi: diniy asosda o‘zaro dushmanlik (shimoldan kelgan protestantlar janubdagi katoliklarni tan olmadilar va ularni bid’atchilar deb hisoblashdi), o‘sib borayotgan ishonchsizlik, kambag'al belgiyaliklarga Gollandlar tomonidan e’tiborsizlik, turli xil. tarixiy tajribalar, ta’lim darajasidagi farqlar, davlat lavozimlarini egallashdagi ochiq-oydin tengsizlik (gollandlar deyarli barchasini egallagan) va belgiyaliklarga Niderlandiya shimolidagi ulkan davlat qarzini to‘lashni majburlashdilar. Bu esa dushmanlik kayfiyatini kuchayishiga olib keldi 12 . 11 Блом И. История Голланды. Санк-петербург-1987 г. 312-322 сс. 12 Ларионова Ю.Б.Нидерланды.Екатеренбург. 2008 г. 220-224 сс 12 II BOB. YANGI DAVRDA NIDERLANDIYADA IQTISODIY VAZIYAT MADANIY HAYOT 2.1. XVIII-XIX asrning birinchi yarmida Niderlandiyaning iqtisodiy rivojlanishi XVIII asr Gollandiya iqtisodiyoti unchalik jozibali ko rinmasdi (bu davr ʻ XVIII Gollandiya tarixshunosligida “pariklar asri” deb kamsituvchi epitetga sazovor bo lgan), u baribir o zining kuchli tomonlariga ega edi. Iqtisodiyotning ʻ ʻ “ko’tarilishi” umuman raqobatchilar orasida mutlaq emas, balki nisbiy edi. Butun sanoatning yo'q bo'lib ketishi afsuslanarli bo‘lsa-da, XX asrdagi taqqoslanadigan sanoat o'zgarishlari kabi dunyoviy iqtisodiy tendentsiyalarning oqibati bo'ldi (ularning ikkalasi ham, darvoqe, to‘qimachilik sanoati bilan bog'liq). Hatto aytish mumkinki, sanoatdan “xizmat ko'rsatish sohasiga” o‘tish bilan Gollandiya iqtisodiyotining tuzilishi yanada “zamonaviy” bo'ldi 13 . (Haqiqatan ham, bir asrdan keyin Britaniya iqtisodiyotidagi o'zgarishlar bilan parallel ko‘rish mumkin). Biroq, XVIII asr oxirida Gollandiya tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar darajasi XX asr boshidagi inglizlarnikidan ham katta edi: YaIM 1,5 baravarga nisbatan ikki baravar ko'p edi. XVIII asrda Gollandiya iqtisodiyoti ko rsatkichlarining yana bir ko rsatkichi De Vries va Van der Vudlarning 1742- ʻ ʻ yilda Gollandiya iqtisodiyotining aholi jon boshiga to g ri keladigan yalpi ichki ʻ ʻ mahsulotini baholashlaridir (o sha yildagi soliq yozuvlari hisob-kitob va ʻ ekstrapolyatsiya uchun asos bo lib xizmat qiladi). . Ularning yalpi ichki mahsuloti ʻ 265-280 million guldenni yoki aholi jon boshiga 135-142 guldenni tashkil qiladi. Bu 1650-yildagi iqtisodiy cho‘qqidan keyin uzoq davom etgan dunyoviy tanazzul davrining oxirida edi. Keyingi o‘n yilliklarda iqtisodiy tiklanish kuzatildi. 1800- 1810-yillarda (Yana iqtisodiy tanazzul davri) (bir oz pasaygan) aholining milliy daromadi 307 million guldenni yoki aholi jon boshiga 162 guldenni tashkil etadi. Bularning barchasini o‘ylab ko‘rish uchun: 1740-yilda Buyuk Britaniyaning yalpi ichki mahsuloti taxminan 80 million funt sterlingni yoki aholi jon boshiga 120 guldanni tashkil etdi (shuning uchun Gollandiyaning jon boshiga daromadidan taxminan 20 foizga past). Shundan so‘ng Angliyada sanoat 13 Жонатан И.История эканомики Нидерланды.Киев-2004 г. 292-298 сс. 13 inqilobi tufayli aholi jon boshiga daromad tez o‘sishni boshladi. Shunday qilib, u oxir-oqibat Niderlandiyaning jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromadidan oshib ketdi, lekin, ehtimol, atigi 1800-yil atrofida. Hatto aytish mumkinki, 1780-yildan oldingi yillarda iqtisodiy istiqbollar yaxshilanmoqda: Germaniyaning ichki qismidagi iqtisodiy o'sish tufayli mustamlaka tovarlari va sanoat tovarlari (Gollandiya yoki boshqa Evropa) bilan taqsimlanadigan savdoni oshirish uchun imkoniyatlar mavjud edi. Bunday imkoniyatlar haqiqatan ham XX asrda, Niderlandiya yana yirik tarqatish markaziga aylanganda amalga oshirildi. Qishloq xo‘jaligi sektori yuqori mahsuldorlikni davom ettirdi, shu bilan birga Britaniyaning yaqin atrofdagi sut va mahsulotlar bozorlari eksportni ko‘paytirish imkoniyatlarini taklif qildi (bu haqiqatan ham tez orada amalga oshirildi). Faqat mehnat bozorining yuqori xarajatli tuzilishi, yuqori soliqlar, gilderning tarkibiy ortiqcha baholanishi sanoat ishlab chiqarishining aksariyat shakllarini, eksport tarmoqlarini nazarda tutmaslikka to'sqinlik qildi.Ushbu muammolarni hal qilish uchun zarur islohotlarsiz Gollandiyaning ishtirok etishi dargumon. XVIII asrning ikkinchi yarmida Buyuk Britaniya va undan keyin va boshqa qo'shni mamlakatlarda boshlangan sanoat tiklanishi 14 . 1780-yildan keyin ichki va tashqi sharoitlarning yangi kombinatsiyasi respublika iqtisodiyoti va siyosiy tuzilishida inqirozga olib keldi. To'rtinchi Angliya-Gollandiya urushi betaraflik niqobi ostida yakunlandi, bu Gollandiya kemalarini bir asrning ko‘proq qismi uchun himoya qildi va bu davrda ko‘p yillik dengiz e'tiborsizligi tufayli hozirda etishmayotgan dengiz himoyasiga bo'lgan ehtiyojni bartaraf etdi. Savdo vaqtincha to'xtadi, chunki Britaniya blokadasini buzib bo'lmaydi, buni Gollandiyaning Dogger Bank jangidagi muvaffaqiyatsizligi (1781) tasdiqlaydi. VOC 15 savdosi vayron bo'ldi, hatto ba’zi koloniyalarini yo'qotishdan tashqari. U likvidlik inqirozini boshdan kechirdi, bu esa o'ziga xos to'lovga layoqatsizligini ochib berdi. Kompaniya muvaffaqiyatsizlikka yo'l qo'yish uchun juda muhim edi (shu jumladan, Gollandiya moliya tizimi oldidagi to'lanmagan 14 Жонатан И.История эканомики Нидерланды.Киев-2004 г. 298-307 сс. 15 VOC-Sharqiy Indiya kompaniyasi. 14 qarzining ahamiyati tufayli), shuning uchun u o‘n yildan ortiq vaqt davomida qutqaruv mablag'lari hisobidan saqlanib qoldi. Gollandiya shtatlari tomonidan 1796- yilda nihoyat milliylashtirilgunga qadar. Patriotlarning siyosiy islohotiga urinishlari (va shu bilan birga davlat moliyasining tark etilgan tizimini isloh qilish) 1787-yilda Stadtholder Uilyam V bilan janjalda Prussiya aralashuvi bilan ularning qo‘zg‘olonini bostirish orqali barbod bo‘ldi. Bu islohotga boshqa urinishlar bo'lmaganini anglatardi. 1795-yilda eski respublika ag‘darilib, uning o‘rniga Bataviya Respublikas i almashtirilg unga qadar mavjud edi. Fransiya Respublikasining bu qo g irchoq davlati o zining “qardosh respublikasi” dan ʻ ʻ ʻ samarali islohotlarni amalga oshirish uchun zarur bo lgan harakat erkinligini qo lga ʻ ʻ kirita olmadi, garchi vatanparvarlar endi ularni itarish imkoniga ega bo lsalar ʻ ham 16 . Fransiyaga transfer to lovlarini moliyalashtirish uchun yangi ulkan soliq ʻ yuki (100 million gulden harbiy tovon va 12 million guldendan iborat bosqinchi armiyani saqlashning yillik xarajati), jami 230 million gulden soliq tizimining orqa qismini buzdi. Oxir-oqibat, milliy qarz defoltga majbur bo'ldi. Eng muhimi, Gollandiya savdo tizimi Britaniya blokadasi va Kontinental tizimda fransuz tovarlarini majburiy boykot qilish o'rtasida shafqatsizlarcha yo'q qilindi. Bu frantsuz bozoriga etarli darajada kirish bilan qoplanmadi, chunki Niderlandiya Frantsiya imperiyasiga qo'shilganida ham eski protektsionistik to'siqlar saqlanib qoldi. Bir muncha vaqt Gollandiya hech qanday joyda qonuniy savdoni amalga oshira olmadi (kontrabandani yagona muqobil sifatida qoldirdi). Anneksiya davrida, ya ni 1810–1813-yillarda portlar dengiz tashishdan mahrum bo lgan, qolgan sanoat ʼ ʻ tarmoqlari esa yaroqsiz holga kelgan. Bu tashqi omillar ichki omillar bilan mustahkamlandi. Gollandiya davlat moliya tizimidagi zarur islohotlar (Isaak Yan Aleksandr Gogelning Soliq islohoti rejasida aks ettirilgan) uzoq vaqtdan beri federalistik muxolifat tomonidan bloklangan va faqat respublikaning oxirgi yilida, biroz oldin qabul qilingan edi. 1806-yilda Gollandiya Qirolligiga aylantirildi. O'shanda allaqachon kech edi. 16 Бусыгин П. Нидерландии.Москва-1986 г. 124-132 сс. 15 Inqirozning uzoq davrida savdo va sanoat sektorlaridan investitsiyalarni olib tashlash (rentabellik, yuqori xavflar, soliqqa tortish va majburiy kreditlash sharoitida) va aktivlarning qiymatini tashqi va ichki defolt natijasida yo'q qilish xalqaro maqomning davom etayotganligini buzdi tijorat va moliya institutlari. moliya sektorlari. Uyda qulab tushayotgan institutlar va bozorlarga tartibsiz kirish bir paytlar himoyalangan bandlik tarmoqlarini inqirozga olib keldi, bu esa mehnat bozorining hurmatli tuzilmasini vayron qildi va respublikaning xayriya tizimini buzdi. Bu inqiroz 1795-1815-yillarda aholisining 10 foizini yo‘qotgan Gollandiya va Zelandiya shaharlariga eng og ir ta’sir qildi. Bu iqtisodiyotning so'nggiʻ kunlarida deurbanizatsiya, qayta dehqonchilik va qashshoqlanish hukmronlik qildi. Shunday qilib, Gollandiya Birlashgan Qirolligi asl Gabsburg Niderlandiyasining yangi mustaqil siyosiy birlashuvini, shuningdek, iqtisodiy davrning oxirini o'zida mujassam etgan 1815-yilni ko rish o rinlidir ʻ ʻ 17 . XIX asrning ikkinchi yarmida iqtisodiy jihatdan ancha orqada qolgan Niderlandiya inqirozdan chiqish yo lini izlashga va mamlakatni o zgartirishga ʻ ʻ majbur bo ldi. Bu muammoning yechimi Gollandiyaning Sharqiy Hindistonidagi ʻ “kultuurstelsel” deb ataladigan yangi soliq tizimi edi, odamlar o z yerlarining 1/5 ʻ qismini dehqonchilik qilishlari, yersizlar esa yilning 1/5 qismini shu plantatsiyalarda ishlashlari kerak edi. . Ushbu tizim (hamma narsaga 20% soliq) o'z samaradorligini isbotladi va qahva va shakar savdosidan foyda sezilarli darajada oshdi 18 . Savdo erkinligining kuchayishi va Suvaysh kanalining ochilishi Hindistonga yo lni sezilarli darajada qisqartirishi ham ijobiy ta sir ko rsatdi. Bu ʻ ʼ ʻ o zgarishlardan so'ng mustamlakalarga xususiy kapital oqimi kirib keldi va bu, o z ʻ ʻ navbatida, Niderlandiyada iqtisodiyotning tiklanishiga yordam berdi. Mamlakatda yangi texnologiyalar joriy etila boshlandi, yangi suv yo‘llari, temir yo‘llar, portlar qurildi. Iqtisodiy taraqqiyotga o sha davrda Germaniya reyxi bilan iqtisodiy ʻ hamkorlik ham yordam berdi. Biroq, bu Vinsent van Gogning dastlabki asarlarida o z aksini topgan, ayniqsa qishloq joylarida qashshoqlikni butunlay yo q qilishni ʻ ʻ to xtatmadi. ʻ 17 Jonatan Isroil.Gollandiya Respublikasi: uning yuksalishi, buyukligi va qulashi 1477-1815-yillar.Nyu-York. 1995-yil. 257-261-betlar. 18 Ларионова Ю.Б.Нидерланды.Екатеренбург. 2008 г.216-221 сс 16 2.2 Yangi davrda Niderlandiya madaniyati XIXasr boshlarida Niderlandiya fransuz diktaturasi ostida qoldi. Gollandiya respublika urf-odatlari bilan xayrlashishga va Lui Bonapart tayoqlari ostidagi qirollikka aylanishga majbur bo ldi va 1810-yilda rasman Napoleon I imperiyasi ʻ tarkibiga kirdi.Iqtisodiy, siyosiy va milliy zulm aholining keng qatlamlarini bosqinchilar ga qarshi tikladi. 1813-yilda Rossiyada Napoleon armiyasi mag‘lubiyatga uchragach, Niderlandiyada milliy ozodlik harakati boshlandi. Biroq, boshqa ko'plab Evropa mamlakatlarida bo‘lgani kabi, monarxiya zodagonlari va yirik burjuaziya bu harakatni o‘z manfaatlari kanaliga aylantira oldi. 1813-yildan keyingi ijtimoiy-siyosiy hayot tiklanish belgisi ostida kechdi. Gollandiya burjuaziyasi mamlakatda kapitalizmning rivojlanishiga yo'l ochmoqda 19 . XIX asrning birinchi yarmi Gollandiya ijtimoiy va badiiy tafakkuri uchun. amaliylik va fideizm bilan ajralib turadi. Amaliylik “sog'lom fikr falsafasiga” tayanishda davom etdi. Ammo agar XVIII asrda bo'lsa bu falsafa ma'rifatparvarlik illyuziyalari va va’dalariga aldanib qolishga yo‘l qo‘ymasdi, keyin XIX asrda u har doim “oltin o'rtacha” ga amal qilib, ongni to‘liq umidsizlikdan “himoya qildi”. Fideizm ilohiyotning faol roli tufayli ildiz otdi, bu ma’rifatparvarlik ratsionalizmi ta'sirida aql yordamida ishonchni oqladi 20 . XIX asrning birinchi yarmida Gollandiyadagi “sog'lom aql” va “oqilona” dindorlik bilan singib ketgan madaniy muhit nazariy jihatdan mustahkam romantik estetikaning rivojlanishi uchun yaroqsiz bo'lib chiqdi. Biroq, golland romantiklari umuman hayot amaliyotiga - milliy realistik an’anaga (adabiyotga qo'shimcha ravishda va adabiyotdan ko‘ra aniqroq, bu moyillikni Gaaga rassomlik maktabi tomonidan ifodalangan), insonning ma’naviy aloqalariga ko'proq o‘girilib, ozgina nazariya qildilar borliqning konkretligi, ona tabiat, milliy tarix, folklor Bu golland romantizmining birinchi o'ziga xos xususiyati 21 . Ikkinchisi, XIX asrda romantizmning ta’lim an’analari bilan chambarchas 19 Валентинов А. Напалеонский войны.Москва-2008. 187-193 сс. 20 Павлов Р. История културний Европы.Москва-2012 г. 324-331 сс. 21 Бусыгин П. Нидерландии.Москва-1986 г. 144-151 сс. 17 bog’liqligi va hatto o'zaro ta’sirida yotadi. yangi tarixiy sharoitlarga moslashish. Bir madaniy tarixiy bosqichning ikkinchisiga singib ketish jarayoni ko‘pincha bir yozuvchi (V.Bilderdijk, A.Staring) ijodi doirasida sodir bo‘ladi. Ikki turdagi dunyoqarashning bir xilda mavjudligi o‘sha davr nazariy tafakkurida, jumladan, badiiy-estetik tafakkurda ham kuzatiladi (E. Potgieter). Gollandiya romantizmi o‘z rivojlanishida ikki davrni bosib o‘tadi: birinchisi-1795-yildan (Fransiya tomonidan Niderlandiyani bosib olgan yil) 1813- yilgacha (Gollandiya ozod qilingan yil), ikkinchisi – 1814-yildan (Gollandiyaning ozod qilingan yili). Niderlandiya Qirolligining tashkil topishi) 1848-yil. Har ikki bosqich ham birlashdi va butun romantik davrni “milliy tiklanish” pafosini jonlantiradi - uzoq vaqtdan beri o‘z inqilobini boshdan kechirgan mamlakatning siyosiy, keyin esa iqtisodiy rivojlanishining birinchi bosqichida. o‘shandan beri tarixiy yetakchilikdan chetlashtirildi. “Romantik” atamasining o‘zi 1810-yillarda Gollandiyada adabiy foydalanishga kiritilgan bo'lib, birinchi navbatda o‘rta asrlarga murojaat qilgan xorijiy xristian adabiyotini bildiradi. Xuddi shu yillarda golland yozuvchilari nemis romantizmi nazariyasi va adabiyoti bilan tanishdilar. 1810-yilda N. G. van Kampen Evropada birinchi bo‘lib A. V. Shlegelning “Dramatik san’at va adabiyot bo‘yicha ma'ruzalar” asarini tarjima qildi va nashr etdi, 1820-yilda P. van Geertning Novalisning jo‘shqin eskizi nashr etildi. Jena maktabining estetikasi Bilderdijk va “Uyg‘onish” guruhi shoirlarining ijodiga ta’sir ko‘rsatdi 22 . Ilk romantik asarlarda yot hukmronlikka ma’naviy qarshilik tufayli yuzaga kelgan vatanparvarlik tuyg‘ulari yaqqol eshitiladi. Kornelis Lootsning “Yuliy Tsezar davridagi bataviylar” (1805) va Yan Xelmersning “Gollandiyaliklar” (1812) dostonlari, Andrian Looshesning “Mavrits Leinslanjer hayoti” (1808) tarixiy romani. erta romantizm adabiyotida eng ko‘zga ko‘ringan. Ularning mualliflari o‘z yurtdoshlarining ma’naviyatini mamlakatning shonli o‘tmishidan misollar bilan qo‘llab-quvvatlashga intildi. Kopincha bu XVI asrning oxiri va “oltin” XVII asr, kamroq - XVIII asr va o‘rta asrlar.O‘tmishga qaytish “haqiqatdan qochish” emas edi 22 Павлов Р. История културний Европы.Москва-2012 г. 336-341 сс. 18 - romantiklar o‘tmishdagi hokimiyatning ideallashtirilgan vaqtlarini kelajakdagi milliy tiklanishning kaliti deb bilishadi 23 . Mamlakat aholisining salmoqli qismini tashkil etuvchi mayda va o rtaʻ burjuaziya manfaatlariga javob beradigan bu tarixiy ilg or tendentsiyaga yirik ʻ burjua, zodagon va ruhoniylarning his-tuyg ularini o zida aks ettirgan uzoq asrlik ʻ ʻ romantizm boshqa tarafdan kurashdi. doiralar. Uning kelib chiqishi shoir va dramaturg Villem Bilderdijk (1756-1831). Ma’lumoti bo'yicha huquqshunos, monarxist va siyosiy qarashlarda konservativ, u o’z ta’biri bilan aytganda, “chegarani bilmaydigan tabiat” edi; u xudodan qo‘rqqan burjua va individualistning qarama-qarshi kombinatsiyasi edi. Yozuvchi ijodi golland romantizmi adabiyotiga (I. Da Kostaning diniy she riyati, J. van Lennepning tarixiy romani, A. Temning ʼ kechki romantik estetikasi) katta ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ Ba’zi golland tadqiqotchilari (G. Knuvelder, G. Gossaert) haligacha Bilderdijkni “yagona, universal milliy romantik” deb hisoblashsa-da, uning ko‘p janrli ishi bugungi kunda faqat akademik qiziqish uyg‘otadi. Biroq, o‘tgan asrda u bir necha bor qizg‘in bahs-munozaralar mavzusiga aylandi, ulardan eng murosasizlari tanqidiy realizm (Multatuli, K. Busken-Huet) va neoromantizm (A. Vervey) vakillari edi. Bahsning sabablaridan biri Bilderdijk asarlarining jangari tarafdorligi edi. Masalan, u o‘zining tragediyalarini (1808-yilda) Lui Bonapart sharafiga yozgan, buning uchun u frantsuzlar va keyinchalik Gollandiya qiroli tomonidan mukofotlangan sobiq Birlashgan provinsiyalar respublikasidagi mutlaq rejimni tarixiy jihatdan oqlash uchun. Irodasiz va irodali feodal graf Floris (“Floris Beshinchi” fojiasi), o‘z davrida Huft va Vondel tomonidan qoralangan, Bilderdeykda yovuz va hasadgo‘y Gerardt van Velsen, qo‘rqoq Gisbrecht van Amstelning begunoh qurboni sifatida namoyon bo'ladi. , bevafo va shafqatsiz vassallar (ular Huft va Vondelning xuddi shu nomdagi fojialari uchun milliy qahramonlar uchun prototip bo'lib xizmat qilgan). Fojia oxirida Gollandiya va Frantsiyaning kelajakdagi ittifoqi haqida “bashorat” mavjud. “Gollandiyalik Uilyam” tragediyasidagi Orange Uilyam hayotidan epizod 23 Ларионова Ю.Б.Нидерланды.Екатеренбург. 2008 г.216-221 сс. 19 ham o'zboshimchalik bilan talqin qilinadi. “Beshinchi Floris” singari, dramatik to‘qnashuvning tabiati nuqtai nazaridan u tragediyadan ko‘ra ko‘proq melodrama, lekin shaklan dialogli, ayanchli she’r bo‘lib, personajlarning monologlari muallif nutqiga yaqin. Bilderdijkning uchinchi tragediyasi Kormakda Ulissning Penelopaning da’vogarlarini urish syujeti Shotlandiya materialida takrorlanadi; asosiy g‘oya - Xudoning o‘zboshimchalik kuchi oldida insonning ahamiyatsizligi. O'sha yilgi “Teatr” va “Tragediya” maqolalarida Bilderdijk “romantik” dramaga qarshi qurol olib, Shekspir asarlarini “bolalarcha injiqlik” deb ataydi va hatto Vondelning obro‘sini ham ayamaydi 24 . Ularga o‘rnak sifatida u rasmiy mukammallikka taqlid qilishga urinayotgan Kornel va Rasinning klassik fojiasini qo'yadi. Biroq, Bilderdijkning o‘z tragediyalarining mazmuni romantikadir. Bunday qarama-qarshilik istisno emas edi. Bilderdijk qarilik chog‘igacha Leyden universitetining tarix professori (1817-yildan) va “Vatan tarixi” asarining muallifi bo‘lib, tarixiy taraqqiyot va ijtimoiy inqilobga (Bataviya Respublikasi davrida u surgunda yashagan) dushmanligini saqlab qoldi. ”. Bilderdeykning falsafiy-estetik qarashlari, asosan, “Olimlar kasalligi” (1807), “She’riyat san’ati” (1809), “Ruhlar olami” (1811), “Hayvonlar” (1817) didaktik she’rlarida ifodalangan. shuningdek, “Napoleonga qo'shiq” (1806). Bu qarashlar xristian tasavvufiga asoslangan. Bilderdijk uchun Xudo mutlaq go‘zallikning timsolidir, uni inson ilhom bilan, his qilish orqali biladi. Bilderdijkda tuyg'u gipertrofiyalangan, kosmik nisbatlarga ega bo'ladi. Bu kosmik “o‘zlik tuyg‘usi” shoirni ilhom lahzalarida bosib oladi; uni oyatda to'kib, odamlarga eng oliy, samoviy haqiqatni olib keladi. “She’r dindir va aksincha.” “Shoirning ishi va nasroniyga sig‘inish bir va bir xildir.” Shoir olam ustidan o‘z qudratini kengaytiruvchi hukmdor, borliq ma’nosini ochib beruvchi payg‘ambardir 25 . Bilderdijkning sog‘lom fikr tamoyillariga yo‘naltirilgan ijtimoiy amaliyotga bo'lgan barcha kelishmovchiligiga qaramay (“Maslahatchi” guruhi keyinchalik 24 Блом И. История Голланды. Санк-петербург-1987 г. 333-340 сс. 25 Kristof de Vud. Nederlandiya. Arena Amsterdam, 2000-yil. 124-128-betlar. 20 ularning ishqiy intilishlariga murojaat qilgan), uning orfik ishtiyoqi va hayotni qurish patosi o‘rtasida aloqa nuqtalari mavjud. Antipode Potgieter - suveren ijodiy individuallikka, qudratli va o‘zgartiruvchi kuch sifatida san’atga deyarli o'xshash munosabatda. Dunyoviy, Novalisning “sehrli idealizmi”, Bilderdijkning panteistik dindorligi ruhida shoir ob’ektiv ravishda uning aksilinqilobiy siyosiy platformasiga zid keldi. “Uyg‘onish” adabiy guruhida konfessiyaviy yo‘nalishda birlashgan Bilderdijk izdoshlari orasida (Isaak Da Kosta, Grun van Prinsterer, Villem De Klerk va boshqalar) pravoslavlik va retrogradizm xususiyatlari allaqachon butun dasturga aylangan. Romantizmning ikkinchi bosqichidagi adabiy jarayon yanada murakkablashadi va chuqurlashadi, saqlanib qoladi 26 . Fransiya va Gollandiya o‘rtasidagi uzoq muddatli aloqa nafaqat ikkinchisining siyosati va iqtisodiyotida, balki uning madaniy hayotining butun tuzilishida ham chuqur iz qoldirdi. Gollandiya adabiyoti bu davrda o‘zining o‘ziga xosligini yo‘qotdi. XIX asrning birinchi yarmi davomida. Gollandiyada tarjima qilingan fransuz adabiyoti ustunlik qiladi va sahnada fransuz pyesalari qo'yiladi. Biroq, fransuz ta'sirining hukmronligiga qarshi uyg‘ongan norozilik milliy tarixga, xalq amaliy san'atiga bo‘lgan qiziqishning jonlanishida namoyon bo'ldi va ona tilining sofligi uchun kurashga olib keldi. Milliy madaniyat uchun bu harakatda golland ensiklopedisti V.Bilderveyk (1756-1831) katta rol o‘ynadi. U o‘z adabiy asarlarida o‘z xalqining tarixiy o‘tmishiga, istiqlol uchun kurashining qahramonlik sahifalariga qiziqish uyg‘otdi. Rassomchilikda bu his-tuyg‘ular asrning birinchi yarmining ikki rassomi - Yan Pienemann (1779-1853) va Yan Kruzeman (1804-1862) ijodida o‘z aksini topgan. Ularning milliy tarixdagi voqealarga bag'ishlangan rasmlari vatanparvarlik tuyg'usidan ilhomlangan, ammo qat’iy akademik tarzda ijro etilgan, ular ifodasizdir. Bu yillarda Frantsiya va Belgiyaga xos bo'lgan romantizmning tarixiy surati Gollandiyada to‘g‘ri aks ettirilmagan. Gollandiya san’atining rivojlanishi va uning milliy o‘ziga xosligi boshqa tendentsiyalar bilan belgilandi, xususan: rassomlarning 26 Павлов Р. История културний Европы.Москва-2012 г.. 347-350 сс. 21 XVII asr Gollandiya san’atining eng yaxshi an'analariga bevosita murojaat qilishlari. Bu, birinchi navbatda, landshaft va janr rasmining rivojlanishiga tegishli edi. U birinchilardan bo'lib XVII asr golland peyzaj rassomlarining eng yaxshi an’analarini qayta tikladi. Iogan Bartold Jonkind (1819-1891). O‘zidan oldingilar singari u ham o‘z ona tabiatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri, chuqur o‘rganishdan kelib chiqqan. Gollandiyalik landshaft rassomi Andreas Shelfxout (1787-1870) va fransuz rassomi E. Izabeyning shogirdi Ionkind golland landshaft rasmini rivojlantirish uchun fransuz san’ati yutuqlaridan foydalangan 27 . O‘z navbatida, uning ijodi fransuz san'atining rivojlanishiga ta‘sir ko‘rsatdi. Ionkind o‘z chizmalarida va akvarellarida nafaqat Gollandiya landshaftini o‘ziga xos xususiyatlari bilan tasvirlashga, balki “narsalarning ruhini” ochishga, his- tuyg‘ularini ochishga intilgan. Rassom nozik kul rang sxemasi bilan ob’ektlarni o‘rab turgan atmosferani, tabiatdagi harakatni: kanallardagi suv to‘lqinlarini, barglarning titrashini, osmon bo'ylab suzib yuruvchi bulutlarni aks ettiradi. Gollandiyada janr rangtasvirining rivojlanishida, XIX asr realistik san’atini mustahkamlashda katta rol o‘ynadi. Jozef Isroil (1824-1911) tomonidan ijro etilgan. Amsterdam Badiiy Akademiyasi talabasi, Isroillik o‘zining ilk davrida (Amsterdam bilan bog'liq) tarixiy kompozitsiyalarni yozgan (“Apelsin shahzodasi ispan qirolining buyrug'ini bajarishdan birinchi rad etishi”, Amsterdam, akademik uslub. Keyingi rasmlarda – “Qabristonda” (1856; Amsterdam, Rijksmuseum) va “Bo‘rondan keyin” (1858; o‘sha yerda) - rassom dramatik sahnalarni sof teatr effektlariga murojaat qilgan holda tasvirlaydi. Rassomning xalq hayoti bilan chuqur tanishligi uni akademik uslubdan ozod qildi va realistik rangtasvirga mustaqil yo'l topishga yordam berdi. Sog‘lig‘i sababli shaharni tark etishga majbur bo'lgan u bir necha yil baliqchi qishloqlarida yashab, odamlar hayotini o'rgandi. Uning ijodi, ayniqsa, 1870-yilda u ko‘chib kelgan Gaaga yaqinidagi Scheveningen shahrida samarali bo‘ldi. Bu vaqtda rassom xalq hayotini o‘tkazishning haqqoniyligi bilan o‘ziga jalb etuvchi eng yaxshi asarlarni ijro etgan. “Tikuvchilar” filmida (1870; 27 Павлов Р. История културний Европы.Москва-2012 г. 340-347 сс. 22 Pushkin muzeyi). Isroilliklar tikuvchilik bilan shug'ullanadigan yosh dehqon qizlarning she’riy obrazlarini yaratadilar. Derazadan kirib kelayotgan kunduzgi yorug'lik yuzlarni yoritib, vaziyatning tafsilotlarini yarim zulmatda qoldiradi. Bu Gollandiyaning odatiy interyeri edi. Sovuq ohanglarning cheklangan diapazoni va yorug‘lik va soyaning yumshoq o‘yinlari rassom ijodidagi yangi bosqich haqida gapiradi 28 . Gaaga san at akademiyasi, uning yetakchi professori Anton Mauve (1838-ʼ 1888) bu davr Gollandiya san atining rivojlanishida katta rol o ynadi; rasm chizish ʼ ʻ o‘qitiladigan, yirik tashkiliy va ko‘rgazmali ishlar olib boriladigan Pulchri-studiyani ham boshqargan. Mauve Gaaga maktabining tan olingan rahbari edi. Xuddi o‘z davridagi P.Potter kabi, u hayvonlarni Gollandiyaga xos manzaralar fonida chizadi. Biroq, ayni paytda, Mauve muammoni hal qilishda fransuz rassomlariga yaqin. Barbizoniyaliklar singari, u tabiatni, odamlarni va hayvonlarni bir xil darajada saxiylik bilan yoritib, ularni bir butunga birlashtirgan quyosh nurlari bilan to'ldirilgan havo bilan to‘ldirilgan landshaftni ko‘rsatishga intiladi. U “Olchi” (1870-yillar; van Tyenxofen to‘plami) kartinasida cheksiz dalalar orasida shudgor ortida sekin sayr qilayotgan dehqonni tasvirlaydi. Peyzajdagi yanada katta birlik “O‘rmondagi qo‘ylar" (1870; Pushkin muzeyi) kartinasida seziladi. Rassom quyosh tomonidan xira yoritilgan o'rmon qirg‘og‘ining kulrang-yashil ohanglarini va junida yashil rangdagi akslar o‘ynaydigan qo‘ylar suruvini nozik tarzda tasvirlaydi. Turli xil soyalardan foydalangan holda, Mauve sovuq ohanglarning boy diapazonini yaratadi. Sof rangdor muammoni hal qilib, rassom o'z mavzulari doirasini toraytiradi. U tobora qishki manzarani qo‘ylar bilan tasvirlashga qaytadi. U qo y ʻ juni, kulrang osmon va qor qoplami rangida oq va kulrangning cheksiz soyalarini topadi (Qishdagi qo ylar; 1880-yillar; Gaaga, zamonaviy san at muzeyi). Mauve ʻ ʼ tomonidan rasmda qo‘yilgan plener muammosi (bu 1880-yillar “Uyga qaytish” kartinasida juda aniq ko'rinadi; Gaaga, shaxsiy to‘plam) u akvarelda hal qiladi, bunda uning ajoyib kolorist sifatidagi iste‘dodi bor ayniqsa yaqqol namoyon bo'ldi. Gollandiyada impressionizmning vakili - Bill Maris (1844-1910). Yoqub 28 Ларионова Ю.Б.Нидерланды.Екатеренбург. 2008 г.232-241 сс. 23 Marisning shogirdi, u o‘z yo‘lidan bordi. Ijodiy faoliyatining dastlabki yillaridanoq rassom quyosh nurlari muammosi bilan qiziqdi. Shunday qilib, “Sug‘orish joyidagi sigirlar” erta peysajida (Gaaga, Zamonaviy san'at muzeyi) Billem Maris ko‘p jihatdan keksa avlodning peyzaj rassomlari bilan aloqada. Peyzaj ochiq kulrang va jigarrang-yashil tonlarda ishlangan, ehtiyotkorlik bilan bo‘yalgan; rassom past ufq chizig'ini beradi, bu esa havodor makon taassurotini yaratishga yordam beradi. Bulutlar ortidan kirib kelayotgan quyosh nuri yorug‘ bo‘lmagan qismlarni shaffof soyada qoldiradi. Keyingi asarlarda quyosh nuri uning rasmlari qahramoniga aylanadi. Shunday qilib, “Sigirlar botqoq yaqinidagi” rasmida (o‘sha joyda) hayvonlar landshaftning rangli nuqtalaridan biriga aylandi. Suvni tavsiflashda rassom binafsha ranglarni och sariq ranglar bilan tanishtiradi. Bulutsiz och moviy osmon nur sochadi. Keng, cho‘tkasi bilan chizilgan eskiz texnikasi ob’ektlarning shaklini belgilaydi. Ushbu landshaftda impressionizmga yaqin tendentsiyalar amalga oshiriladi. Impressionizm, asosan, yosh rassomlar avlodi orasida bir qator tarafdorlarini topdi, ulardan eng iste’dodlilari Jozef Isroilning o‘g‘li Ishoq Isroil (1865-1934) edi 29 . O‘zining chuqur realistik tendentsiyalari bilan Gaaga maktabi rassomlari rivojlanishining asosiy yo‘nalishidan uzoqda, Mathis Maris (1839-1917) ijodi milliy san’at yo‘lini izlash bilan rivojlandi. U Rafaelgacha bo‘lganlarning ta’siriga berilib ketdi. Uning ijodi voqelikdan xayolot olamiga chekinishi, ichki dunyosiga qiziqishning kuchayishi, ba’zan esa mistik kechinmalarda namoyon bo‘ladi. U ko'pincha o‘z asarlari uchun mavzularni afsonalar va ertaklardan chizgan, ba’zan esa ona adabiyoti bilan bog‘liq bo'lmagan. U hayotdan yiroq, rang-barang, sof tasviriy masalalarni yechadigan asarlar yaratdi. 29 Ларионова Ю.Б.Нидерланды.Екатеренбург. 2008 г.233-241 сс. 24 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, yangi davr tarixida Niderlandiya o‘ziga xos tarraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi va jahon sivilizatsiyaviy rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shdilar. XVI asrdagi Niderlandiya inqilobi butun Yevropa bo‘ylab burjuaziya harakatini ng kuchayish iga olib keldi va yangi kapitalist ik munosabatlarning shakllanishiga asos bo‘ldi. Niderlandiya(Gollandiya) da ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar mamlakatdagi milliy an’analarga sodiq qolgan holda yangicha siyosiy qarashlarni shakllandi. Yangi davrda Niderlandiya bir qator muhim siyosiy va iqtisodiy yuquqlarga erishdi. Bunga quyidagi omillar sabab bo‘ldi. Birinchidan, XVIII asradgi Angliya-Gollandiya urushi Gollandiyaning Yevropadagi nufuzini oshirdi va gegimponlik uchun boshqa mamlakatlar bilan raqobatdga kirisha boshladi. Ikkinchidan, XVIII-XIX asrlarda Niderlandiyada yangicha kapitalistik munosabatlarning shakllanishi natijasida nafaqat o‘zining ichki bozorini shakkllantira oldi, balki yangi mustamlakalarni egallash uchun sharoit yaratdi. Uchinchidan, Bu davrgacha Niderlandiya mustamlakalari asoasn Afrika hududlarida bo‘lib, o‘ziga xos bo‘lgan xomashyo manbasiga aylantirilgan edi. To‘rtinchidan, AQSH bilan savdo munosabatlarida asosan qul savdosi birinchi o‘rinda bo‘lib bu esa Gollandiyada kemasozlikning rivojlanishiga olib keldi va dengiz savdosining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Beshinchidan, XIX ars boshlarida Fransiyaning Gollandiyani egallashi sanoat inqilobi uchun sharoit yaratdi. Yangicha fransuz iqtisodiy siyosati sanoat bilan bir qatorda ilm fanning rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda Bu davrda Niderlandiya o‘ziga xos bo‘lgan va asrlar davomida shakllangan madaniyat yanada boyida, butun Yevropa bo‘ylab tarqaldi va boshqa mamlaktlar madaniyatini o‘zlashtirdi. Niderland san‘atining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bu turli san‘at uslublarining o‘zida mujassamlashtirishida edi va asosan niderland san‘ati realizm asosida shakllandi. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.ASOSIY ADABIYOTLAR 1. Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2015 й. 2. Bakir V. A., Larionova Yu. B. Gollandiya tarixi. Moskva.2005-yil. 3. Pol Arblaster. Pastki mamlakatlar tarixi . Nyu-York. 2006-yil . 4. Jonatan Isroil.Gollandiya Respublikasi: uning yuksalishi, buyukligi va qulashi 1477-1815-yillar.Nyu-York. 1995-yil. 5. J. A. Kossmann-Putto va E. X. Kossmann. Past mamlakatlar: Shimoliy va Janubiy Niderlandiya tarixi.1987-yil. 6. Kristof de Vud. Nederlandiya. Arena Amsterdam, 2000-yil. II. QO‘SHIMCHA ADABIYOTLAR 7. Петров H. Цивилизации классической Европы. Екатеринбург-2005 г. 8. Девис В. История Европы. Москва. 2006 г. 9. Алексев Р. История эканомики Европы.Москва-2017 г. 10. Павлов Р. История културний Европы.Москва-2012 г. 26

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yangi davrda Niderlandiyada ijtimoiy siyosiy vaziyat

1.1. Yangi davrda Niderlandiyaning siyosiy ahvoli

1.2. XIX asr 20-30-yillarda Niderlandiya

II bob. Yangi davrda Niderlandiyada iqtisodiy vaziyat va madaniy hayot

2.1. XVIII-XIX asr birinchi yarmida Niderlandiyaning iqtisodiy rivojlanishi

2.2. Yangi davrda Niderlandiya madaniyati

Xulosa

Foydalanilgan manba va adabiyotlar

Купить