Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yangi davrda Shvetsiya va Daniya-Norvegiya qirolliklari

Купить
Yangi davrda Shvetsiya va Daniya-Norvegiya qirolliklari KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH .................................................................................................................. 3 I BOB.YANGI DAVRDA SHIMOLIY YEVROPA MAMLAKATLARIDA IJTIMOIY – SIYOSIY, IQTISODIY VAZIYAT VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ................................................................................................... 6 1.1 XIX asrda boshlarida Shvetsiya, Daniya va Norvegiyada siyosiy vaziyat ............ 6 1.2 Shvetsiya va Daniya-Norvegiya mamlakatlarining iqtisodiy rivojlanishi ........ 10 II BOB. YANGI DAVRDA SHIMOLIY YEVROPA MAMLAKATLARINING O’ZARO MUNOSABATLARI .............................................................................. 14 2.1 Napaleon urushlari davrida Shvetsiya va Daniya-Norvegiya qirolliklari ....... 14 2.2 Shvetsiya va Daniya –Norvegiya mamlakatlarida madaniyat va ilm- ma‘rifatning rivojlanishi .......................................................................................... 20 XULOSA ................................................................................................................. 27 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR .......................................... 28 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : Bugungi kunda tarix faniga qo‘yilayotgan talablar o‘tmishni sinchiklab o‘rganish, jamiyat oldida turgan muammolarni bor murakkabligi bilan baholash, ularni hal etishga bo‘lgan yondashuvlar va nuqtai-nazarlarni tahlil etib, ulardan bugungi kun uchun zarur xulosalarni chiqarishni talab etadi. Tarixni o‘rganishga bo‘lgan munosabatning turli siyosiy tuzumlar ta’sirida o‘zgarib turishi bugungi kun tadqiqotchilari oldiga uni xolisona tahlil qilish va obektiv ilmiy xulosalar chiqarish kabi katta va mas’uliyatli vazifa qo‘yadi. Bunda eng avvalo ilmiy bilishning asosiy tamoyillari, umumjahon tarix fanining nazariy–konseptual asoslari, milliy istiqlol mafkurasi falsafasiga asoslanish muhim ahamiyat kasb etadi.. Mustaqillik sharofati bilan biz tarixga xolisona yondashish ishlariga keng imkoniyatlar yaratildi. Endilikda tarixchilar oldida o`tmishni haqqoniylik, ilmiy va daliliy asoslar asosida yondashish kerakligi katta masala sifatida qo‘yildi. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov mustaqilligimizning dastlabki yillarida ya’ni 1998-yil tarixchi olimlar bilan yurtimiz ahamiyatiga doir yig‘ilish o`tkazib, unda tarixni to‘la va haqqoniy, xolislik, ilmiy asoslar bilan chuqur o‘rganib uni kelajak avlodga yetkazish masalasi bosh maqsad sifatida qo‘yilgandi. Bu fikrimizning tasdig‘i asosida O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 27-iyuldagi “O‘z FA tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risidagi” qarori 1 da o‘z aksini topdi.O‘zbekiston Respublikasi taraqqiyotining yangi bosqichida davlat va jamiyatning har bir sohasida tubdan yangilanishlar, rivojlanish bilan bir qatorda milliy davlatchilikni mustahkamlash, yurtimizning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy barqaror izga solish va rivojlantirish bo‘yicha keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. tarix bugungi kun va kelajak uchun ibrat darsligш Tarixni bilish kelajak avlodni tarbiyalashda muhum ahamiyatga ega ekan, avvalo tariximiz haqida 1 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 315-son, 27.07.1998-yil 3 ma’lumot beruvchi barcha jihatlarini o‘rganish muhim ahamiyatga egadir Mustaqillik yillarida nafaqat O‘zbekiston balki Jahon tarixini o‘rganisda ha qida alohida e‘tibor berildi va bu esa Jahon tarixining sivilizatsiyaviy taraqqiyot yo‘lini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Yangi O‘zbekistonni barpo etishda jahonning rivojlangan davlatlarining boy tarixiy merosini o‘rganish orqali tarixiy taraqqiyot tajribasini tatbiq qilish muhim ahamiyat kasb etishi haqida ta‘kidladilar 2 . Jahon tarixida XIX asrda iqtisod va texnika, aniq fanlar va badiiy adabiyot, musiqa va tasviriy san‘at shunday jadallik bilan rivojlandiki, Yevropada siyosiy boshqaruv shakllarini, davlat yoki xalqaro munosabatlar prinsiplarini keskin o‘zgartirib yuborgan inqiloblar urushlar tez yuz berdiki, ilgari hech bunday bo‘lmagan edi. Butun asr davomida sanoat burjuaziyasi jamiyatda yetakchi kuch imoliya kapitali faqat XX asr boshiga kelib iqtisodiy va siyosiy yetakchilikni qo‘lga kiritdi va XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi iqtisodiy va siyosiy hayotda imperializm atamasi keng hayotga tatbiq qilina boshladi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi Jahon tarixining yangi tarixida Shimoliy Yevropa mamlakatlarida sodir bo ‘ lgan ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy haqida ma ‘ lumot beriladi. XIX asrda Shimoliy Yevropa mamlakatlarining kichik bir guruhi jahonning industrial markazi rolini o ‘ ynadi, ular armiyasi va flotining texnik ustunligi va qudratli dunyoning istalgan hududida yerlarni bosib olish va o ‘ zlashtirish imkonini berdi. Boshqa xalqlar, ular jahon sivilizatsiyasi va madaniyati tarixiga qanday hissa qo ‘ shganligidan qat ‘ iy nazar, jahon siyosati va xalqaro munosabatlarning passiv ob ‘ ekti sifatida qaraladi. Kurs ishi obyekti va predmeti: Kurs ishining tadqiqot adabiyotlari hamda nomzodlik dissertatsiyasi, malakaviy ishlarining tarixiy ahamiyati va unda Shimoliy Yevropa mamlakatlarining XVIII va XIX asrdagi ijtimoiy va siyosiy jarayonlar shu bilan birgalikda Shimoliy Yevropa mamlakatlarining bir biriga farqli ravishdagi 2 Prezident Shavkat Mirziyoyevning O’zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma‘ruzasidan // Xalq so‘zi 2017-yil 4-avgust 4 iqtisodiy rivojlanishi va o ‘ zaro munosabatlarida diplomatik munosablarning tutgan o‘rnini o‘rganish ushbu ishning ob’ekti sanaladi. Shimoliy Yevropa mamlakatlarining o ‘ zaro munosabatlaridagi siyosiy jarayonlar haqidagi barcha ma’lumotlar uning predmetini tashkil qiladi. Mavzuning o ‘ rganilish darajasi: Shimoliy Yevropaning XIX asrdagi tarixiga oid manba adabiyotlar asosan yevropalik olimlar asosan rus manba va adabiyotlarida uchraydi. Shimoliy Yevropa tarixini o’rganishda bir qator monografiyalar va dissertatsiyalar ham ishlab chiqilgan bo’lib ularda asosan madaniyat va iqtisodiyotga oid bo’lgan ma’lumotlar uchraydi. Shimoliy Yevropa mamlakatlarining XIX asrga oid bo’lgan tarixini rus tarixchi olimlari V. G.Vasinaning “Jahon mamlakatlari tarixi: Shimoliy Yevropa davlatlarining o’zaro munosabatlari’’ mavzusidagi doktorlik dissertatsiyalarida va norveg tarixchisi Yakob Rudolfning “ Norvegiya tarixi’’, Erik Uelsning “Daniya tarixi” , Y. Veybullning “Shvetsiya tarixi” va N.N. Slezovaning “XIX asrda Yevropa mamlakatlarin g xalqaro munosabaltari ” asarlarida Shimoliy Yevropa mamlakatlarining yangi davr tarixidagi ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy jarayonlari va bu mamlakatlarning o’zaro munosabatlari o’rganilgan. Kurs ishining tuzilish tartibi: Kurs ishi tuzilishiga ko‘ra kirish, asosiy qismni tashkil etuvchi to‘rtta paragraf va ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 I BOB. XIX ASRDA SHIMOLIY YEVROPA MAMLAKATLARIDA IJTIMOIY – SIYOSIY, IQTISODIY VAZIYAT VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 1.1Yangi davrda Shvetsiya, Daniya va Norvegiyada siyosiy vaziyat XVI asrda Shvetsiya zamonaviy Shvetsiyaning otasi hisoblangan Gustav Vasa hukmronligi davrida nisbatan tinchlik va barqarorlik davrini boshdan kechirdi. Vasa bir qator islohotlarni amalga oshirdi, jumladan, milliy cherkov va doimiy armiyani yaratish Shvetsiya qudratini mustahkamlashga yordam berdi.Umuman olganda, Shvetsiyaning dastlabki yillari mojarolar va beqarorlik davrlari bilan ajralib turdi, ammo mamlakat Shimoliy Yevropada qudratli davlat sifatida o'zini namoyon qila oldi. Bu Shvetsiyaning keyingi kengayishi va qit'aga ta'siri uchun asos yaratdi XVII-XVII asrlarda Shvetsiya qirol Gustav II Adolf va qirolicha Kristina siyosati tufayli Yevropada buyuk davlatga aylandi. Shvetsiya Daniya, Rossiya va Polsha- Litvaga qarshi urushlar olib bordi, g'alaba qozondi va Boltiqbo'yi mintaqasida hududlarni egallab oldi.Shvetsiyaning qudrati mohir lashkarboshi bo'lgan qirol Karl XII davrida o'sishda davom etdi. Shvetsiyaning Shimoliy urush davridagi harbiy muvaffaqiyatlari uni Evropada asosiy o'yinchiga aylantirdi 3 . Biroq, 1718 yilda Karl XII jangda halok bo'lgach, Shvetsiyaning taqdiri o'zgardi . Umuman olganda, XVII asrda Shvetsiya qudratining yuksalishi kuchli armiya, strategik ittifoqlar va mohir rahbarlik kabi omillarning kombinatsiyasi bilan bog liq edi. Shvetsiyaning bu davrdaʻ erishgan muvaffaqiyatlari uni Yevropadagi yirik davlatlardan biri sifatida o‘rnatishga yordam berdi va keyinchalik uning qit’ada ta’siriga asos soldi XVIII asrda Shvetsiyaning qudrati pasaya boshladi, chunki mamlakat iqtisodiy va ijtimoiy muammolarga duch keldi. Shimoliy urush Shvetsiyaning resurslarini quritdi va mamlakat endi harbiy ustunligini saqlab qola olmadi. Shvetsiya iqtisodiyoti ham zarar ko'rdi va mamlakat temir, yog'och va smola eksportiga tayanishga majbur bo'ldi . 4 XIX asr boshlariga kelib. shimoliy Yevropada ikkita nisbatan yirik davlat - Shvetsiya qirolliklari (shuningdek, Finlyandiya va Shimoliy Germaniyadagi Ryugen 3 Петро О. Шведская хроника. Москва-2012 г. – 420 с. 4 Видекинд Ю. История шведского-московтский войны XVIII века. Москва-2017 г.-656 с. 6 oсroli bilan Vorpommern) va Daniya (shuningdek, Norvegiya Islandiya, Grenlandiya va Farer orollari va Shimoliy Germaniya gersogligi ham kirgan) mavjud edi. Shlezvig va Golshteyn, Oldenburglar sulolasi bilan shaxsiy ittifoqni bog'lagan). Ikkala shtatda ham an'anaviy jamiyat asosan hukmron bo'lib, modernizatsiya jarayonlari tufayli har xil intensivlik bilan yo'q qilindi; davlatga soliq va yig'imlarni to'laydigan shaxsan erkin dehqonlarning sinfiy tengsizligi elementlari saqlanib qoldi 5 . Mintaqadagi zodagonlarning ulushi Yevropadagi eng past ko'rsatkichlardan biri edi - 0,5% dan kam, Norvegiyada esa deyarli yo'qoldi. Iqtisodiy jihatdan Evropaning shimoliy Evropaning qashshoq chekkasi bo'lib qoldi, lekin tashqi iqtisodiy aloqalar, birinchi navbatda, an'anaviy tovarlar (yog'och, smola, temir, oziq-ovqat) etkazib berilgan Buyuk Britaniya va Gollandiya bilan rivojland 1814-yil 14-yanvarda Kilda Shvetsiya va Daniya o rtasida tinchlikʻ shartnomasi imzolandi, unga ko ra Napoleonning so nggi ittifoqchisi, urushda ʻ ʻ mag lub bo lgan Daniya qiroli Fridrix VI Norvegiyani Shvetsiya qiroliga topshirdi. ʻ ʻ Biroq, norvegiyaliklar tashqaridan o'rnatilgan buyruqlarga bo'ysunishdan bosh tortdilar 6 . 19 fevralda mamlakat mustaqilligi e’lon qilindi, muvaqqat hukumat tuzildi, Daniya gubernatori shahzoda Kristian Frederik mamlakat regenti etib saylandi. 10 aprel kuni Kristianiyadan taxminan 100 kilometr uzoqlikda joylashgan Eidsvoll shahrida ancha keng saylov asosida saylangan Davlat (ta'sis) assambleyasi ochildi. U 17 mayda Norvegiya Konstitutsiyasini ishlab chiqdi va qabul qildi, unda cheklangan monarxiyaning siyosiy tizimini o‘rnatdi. Aholini ro'yxatga olish asosida saylanadigan bir palatali parlament - Storting tuzildi. 19 may kuni Kristian Frederik Norvegiya qiroli etib saylandi. Biroq, norveglar o'z mustaqilligini saqlab qola olmadilar, chunki Shvetsiya buyuk davlatlar tomonidan qo'llab-quvvatlanib, Kil tinchligi shartlarini bajarishni talab qildi. 7 Muammoni tinch yo'l bilan hal qilishning iloji bo'lmaganidan so'ng, 26 iyul kuni Shvetsiya norvegiyaliklarga qarshi harbiy harakatlar boshlanganini e'lon qildi, ammo 14 avgust kuni Mossda Norvegiyaning 5 Кан А.С. История Северний Европии XIX веке. Санк-Петрбург-2013 г.-320 с. 6 Гилдбранд З.Скандинавские страны в XVIII-XIX веке.Москва-1958 г.-823. 7 Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2016 й.-268 б. 7 Shvetsiya hukmronligiga o'tishini tan olgan bir nechta konventsiyalar tuzildi ichki mustaqillik asosida Shvedlar 17 may kuni konstitutsiyani saqlab qolishga rozi bo'ldi. 10-oktabr kuni Kristianiyada Eidsvoll konstitutsiyasiga binoan saylangan Stortingning yig'ilishlari ochildi, uning qo'liga Kristian Frederik iste'foga chiqdi. Qizg'in bahs-munozaralardan so'ng, 1814 yil 4 noyabrda Storting qayta ko'rib chiqilgan konstitutsiyani qabul qildi va Shvetsiya qirolini Norvegiya qiroli etib sayladi. 1814-yil 17-maydagi Eidsvoll Konstitutsiyasi dunyodagi ikkinchi eng qadimgi konstitutsiya (AQShdan keyin) va Yevropadagi birinchi faol konstitutsiya hisoblanadi. 1814 yil bahorida Evropada urushning tugashi yosh davlatning tashqi siyosiy pozitsiyasini yomonlashtirdi. 1814 yil iyul-avgust oylarida shvedlar va norveglar o'rtasidagi qisqa muddatli harbiy harakatlar tarixdagi so'nggi Skandinaviyalararo urush bo'ldi. Karl Yoxan Norvegiya konstitutsiyasini saqlab qolishga va Norvegiyaga keng ichki avtonomiya berishga rozi bo'ldi. Norvegiya Shvetsiya bilan ittifoqni tan oldi, Kristian Frederik taxtdan voz kechdi va Daniyaga qaytdi va noyabrda Storting Charlz XIIIni Norvegiya qiroli etib sayladi. Faqat tashqi siyosat Stokgolm yurisdiksiyasi ostida edi. Yangi ikki davlat "Shvetsiya va Norvegiya Birlashgan Qirolliklari" nomi bilan tanildi. 1815 yilga kelib, Shimoliy Evropaning siyosiy xaritasi sezilarli darajada o'zgardi: ikkita yangi davlat paydo bo'ldi - Finlyandiya va Norvegiya, birinchisi Rossiya imperiyasining bir qismi, ikkinchisi Shvetsiya bilan ittifoqda. Shvetsiya qit'adagi so'nggi to'pga egalik qilish - Vorpommernni Prussiyaga boy berdi. Norvegiyani boy bergan Daniya Islandiya, Grenlandiya va Farer orollarini, shuningdek, Shlezvig va Golshteyn gersogligini saqlab qoldi. Shunday qilib, Napoleon urushlari oxirida Shimoliy Evropa davlatlari tizimida milliy davlatlarning shakllanishi tomon muhim siljish yuz berdi. Mintaqadagi yangi geosiyosiy tizim Skandinaviya ichidagi urushlarga ham, Shvetsiya va Rossiya o'rtasidagi urushlarga ham nuqta qo'ydi. 8 XIX asrning 30-yillarida Yevropa inqilobiy to lqini Skandinaviya ʻ mamlakatlarida shahar qatlamlari va dehqonlar o rtasida keng miqyosda muxolifat ʻ 8 Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2015 й.-271 б. 8 harakatining paydo bo lishiga olib keldi – Shvetsiya va Daniyada liberal,ʻ Norvegiyada milliy demokratik Shvetsiya va Daniyada siyosiy tizimni demokratlashtirish haqida gap bordi. Norvegiyada demokratik muxolifat milliy intilishlar, Norvegiyaning ittifoqdagi mavqeini himoya qilish va Daniya madaniy ustunligini yengish uchun vakili sifatida harakat qildi. Finlyandiyada fin millatining shakllanishining ob'ektiv jarayonini aks ettiruvchi milliy o'zini o'zi anglashning o'sishi jarayoni sodir bo'ldi. 19-asrning birinchi yarmida. Fin tili adabiy tilga aylandi, E.Lönrut “Kalevala” karel-fin xalq dostonini yozib, nashr ettirdi. Fennoman harakati paydo bo'ldi - fin tili foydasiga shved madaniy ustunligini engib o'tish tarafdorlari, uning mafkurasi Yu.V. Snelman mafkurasi edi Daniyada liberal harakat 30-yillarda maslahatchi provinsiya majlislarini chaqirishga erishdi, ularda fuqarolar erkinliklari, absolyutizmni cheklash va parlamentni chaqirish talablari tobora kuchayib bordi. 40-yillarda bu shiorlar keng dehqonlar harakati tomonidan qabul qilindi. Muxolifatga milliy liberallar rahbarlik qildilar, ular siyosiy tizimni isloh qilishdan tashqari, Shlezvigni til bo'yicha bo'linish va uning hududlarini Daniya aholisi bo'lgan Daniyaga qo'shib olish tarafdori edilar. Shvetsiyada liberallar Riksdagni ikki palatali, mulksiz parlamentga aylantirish va saylov huquqini kengaytirish tarafdori edi. Norvegiyada mahalliy o zini-o zi ʻ ʻ boshqarish joriy etildi, sanoatning rivojlanishi ga to sqinlik ʻ qilayotgan monopoliyalar nihoyat tugatildi. 40-yillarda Skandinaviya mamlakatlarida liberal ziyolilar doiralarida barcha shimoliy mamlakatlarning madaniy va siyosiy birligini targ ib qiluvchi skandinaviyalik deb ataladigan harakat paydo bo ldi. ʻ ʻ Shimoliy Yevropadagi xalqaro munosabatlarda 1815 yildan keyingi davr Skandinavi ya davlatlarini ng neytral tashqi siyosatining shakllanishi va mustahkamlanishi bilan tavsiflanadi. 1848-1849 yillardagi inqilobiy qo'zg'olonlar mintaqaga katta ta'sir ko'rsatdi 9 . Daniyada Parijdagi qo zg olon ta sirida ʻ ʻ ʼ Kopengagenda ommaviy namoyishlar boshlandi, qirol Fridrix VII (1848—1863) 9 Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2015 й.-274 б. 9 milliy liberallarni mamlakatni boshqarishga chaqirdi va 1849 yil iyunda chaqirilgan Milliy majlis konstitutsiyani qabul qildi. Absolyutizm quladi, Daniyada ikki palatali parlament joriy etildi, birinchi palataga saylovlarda erkaklar uchun umumiy saylov huquqi joriy etildi, demokratik erkinliklar kengaytirildi.1848 yilda Shlezvig- Goliptein muammosi ham yomonlashdi. Gertsoglarning nemis aholisi Daniya hukmronligiga qarshi isyon ko'tardi. Mojaroga Prussiya va boshqa nemis davlatlari aralashdi. Faqat 1850 yilda Daniya qirolining gersoglikdagi hokimiyati tiklandi 10 . 1870-yillarning boshlariga kelib, milliy davlatlarning shakllanishi tendentsiyasi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'ldi. Shvetsiya va Norvegiya Birlashgan Qirollikning bir qismi bo'lsa-da, ularning o'zlari monomilliy davlatlar edi. Daniya Shlezvig va Golshteyn yo'qolganidan keyin monomilliy davlatga aylandi. XIX asrning so'nggi o'n yilliklari – XX asr boshlarida shimoliy mamlakatlar aholisining tez o'sishi bilan ajralib turardi (Shvetsiya 4 milliondan 6 millionga, Daniya 1 million 750 mingdan 2 million 750 mingga, Norvegiya 1 million 750 mingdan 2 million 500 mingga, Finlyandiya 1 million 750 mingdan 2 kishiga). million 750 ming, Islandiya 67 mingdan 89 minggacha). Chuqur iqtisodiy o'zgarishlar - sanoatlashtirish va mashinasozlik amalga oshirildi. 10 Девис В. История Европы. Москва. 2006 г. 10 1.2.Yangi davrda Shvetsiya, Daniya va Norvegiyaning iqtisodiy rivojlanishi XIX asrning birinchi yarmida. Shimoliy Evropada aholining tez o'sishi davom etdi: Shvetsiyada 1810 yildagi 2,3 milliondan asr o'rtalariga kelib 3,5 millionga; Norvegiyada 1801 yildagi 880 mingdan 1850 yilga kelib 1,4 millionga; Daniyada 1 milliondan bir yarim millionga, Finlyandiyada 830 mingdan 1,4 milliongacha.Iqtisodiyotning tiklanishi 1830-yillarda boshlangan. Agrar islohotlar amalda yakunlandi, yer egalari xo jaliklari kapitalistik yo nalishga o tdi, dehqonlar ʻ ʻ ʻ ichida tabaqalanish jarayoni sodir bo ldi, burjuaziya va proletariat sinflari ʻ shakllanib bordi, o rta qatlam va ziyolilar jadal sur atlar bilan o sib bordi. ʻ ʼ ʻ 11 Daniyada xalqaro vaziyat tufayli qishloq xo'jaligida keskin yuksalish boshlandi. 18- asrning 30-yillarida sanoat inqilobi boshlandi - zavod va fabrikalar qurildi, temir yo'llar yotqizildi. Norvegiyada savdo floti, baliqchilik va kit ovlash sanoati jadal rivojlandi. Mehnat bozorining torligi Shimoliy Amerikaga ommaviy emigratsiyani keltirib chiqardi (1840-yillardan). Finlyandiya faol rivojlanib, Rossiyaning keng bozoriga kirish imkoniyati tufayli o'zini qulay holatda topdi. Mamlakat iqtisodiyotining asosiy tarmog'i - yog'ochga ishlov berishda ancha erta sanoat inqilobi boshlandi. Iqtisodiyotni tiklashning eng muhim shartlaridan biri Skandinaviya mamlakatlarida moliya tizimini bosqichma-bosqich barqarorlashtirish edi, davlat sanoat inqilobida faol rol o'ynadi, xorijdan kreditlar oldi va ko'plab iqtisodiy korxonalarni moliyalashtirdi. XIX asrning birinchi uchdan birining oxiriga kelib. Shimoliy Yevropa mamlakatlari barqaror iqtisodiy o'sishni tikladi. Tiklanish dastlab qishloq xo'jaligiga, ayniqsa uning eksport tarmoqlariga ta'sir ko'rsatdi. Agrar islohotlar tugallandi, ekin yerlarining salmoqli qismi dehqonlar qo liga o tdi. Tezda boy ʻ ʻ dehqonlar qatlami vujudga keldi, ikkinchi tomondan, yersiz dehqonlar soni ko'paydi, ularning bir qismi shahar proletariati safiga qo'shildi. 19-asrning ikkinchi yarmida. 11 Фортунатов В.В.История мирових сивилизатции. Москва-2011 г.-543 с. 11 Shimoliy Yevropa mamlakatlaridan, asosan Shimoliy Amerikaga ancha keng miqyosda emigratsiya boshlandi. Shimoliy mamlakatlarda sanoat inqilobi XIX asrning 30-yillarida boshlangan, ammo iqtisodiy tizimda tub o zgarishlarga olib kelmadiʻ 12 . Aholining asosiy qismi qishloq xo'jaligida band bo'lib qoldi. Urbanizatsiya jarayoni asta-sekin rivojlandi. Shunga qaramay, asta-sekin zamonaviy zavod va fabrikalar qurila boshlandi, yangi texnologiya tarqaldi, temir yo'l qurilishi boshlandi. Norvegiyada savdo floti tez rivojlandi, baliqchilik va kit ovlash rivojlangan. Shvetsiyada ilg'or yog'ochni qayta ishlash sanoatining yaratilishi sanoat inqilobining rivojlanishida asosiy rol o'ynadi. Shimoliy mamlakatlarda sanoat inqilobining o'ziga xos xususiyati davlatning iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishdagi katta roli edi. Yirik milliy kapital bu yerda ancha sekin rivojlandi. 13 Faqat 60-yillarda bu yerda yirik investitsiya loyihalarini moliyalashtirishga qodir yirik banklar shakllana boshladi. XIX asrning so'nggi o'n yilliklarida. Shimoliy Yevropa mamlakatlarida sanoatlashtirish jarayoni boshlandi. Ichki bozorning torligi yirik sanoatning rivojlanishiga to'sqinlik qildi, ammo yangi tarmoqlarda (yuqori sifatli po'lat ishlab chiqarish, transport vositalari, elektr jihozlari, sharli podshipniklar, tsellyuloza) paydo bo'lgan korxonalar xalqaro bozorga muvaffaqiyatli chiqdi. . Qiyin relefga qaramay, Skandinaviya tezda temir yo'llar tarmog'i bilan qoplandi. XIX-XX asrlar oxirida allaqachon sanoat ishlab chiqarishini monopollashtirish va kapital kontsentratsiyasi boshlandi. Birinchi yirik monopoliyalar Shvetsiya assotsiatsiyalari SKF (shartli podshipniklar), L.M. Erickson (telefonlar), Electrolux (elektr jihozlari), AGA (gaz uskunalari); Daniya sindikati "Burmeister og Vine" (kema qurish). Xuddi shu davrda qishloq xo jaligida agrar inqilob yakunlandi, feodal ʻ munosabatlari va jamoa tuzumlarining qoldiqlari nihoyat barham topdi. Qishloq xo jaligining g alladan go sht va sutga yo naltirilishi mustahkamlandi, bu esa ʻ ʻ ʻ ʻ dehqonchilikka (fermer xo jaliklariga) ustunlik berdi. ʻ 12 Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2015 й.-291 б. 13 Кан А.С. История Северний Европии XIX веке. Санк-Петрбург-2013 г.-337 с 12 XIX asr Norvegiya uchun iqtisodiy o'sish bilan ajralib turdi. Mamlakat sanoat inqilobiga import qilindi, chunki eksport iqtisodiy o'sishni ta'minladi, asosan sanoat uskunalari va texnologiyalari, birinchi navbatda, Britaniyadan importga asoslangan edi. 14 Bu davrda nisbatan ortiqcha aholining chet elga chiqishi kuzatildi: 1870 yildan Birinchi jahon urushi boshlanishiga qadar taxminan yarim million norvegiyaliklar Qo'shma Shtatlarga hijrat qilishdi (mamlakatning umumiy aholisiga nisbatan ko'proq intensiv emigratsiya faqat kuzatilgan). Irlandiyada). G'alla yetishtirishda raqobatning kuchayishi Norvegiya qishloq xo'jaligining tobora chorvachilikka yo'naltirilganligiga olib keldi. Qishloq xo jaligi ta minoti, sotish vaʻ ʼ ishlab chiqarish kooperativlari vujudga kela boshladi. Baliqchilik sanoati baliq ovlash kemalarida ichki yonuv dvigatellarini qo'llash orqali inqilob qildi. Norvegiya iqtisodiyotining tiklanishi kredit-moliya tizimining jadal rivojlanishi, chet el kreditlariga qaramlikning kamayishi, yo‘l infratuzilmasining jadal rivojlanishi bilan birga kechdi. 14 Щоню Пи. Цивилизации классической Европы. Екатеринбург-2005 г. 13 II BOB. YANGI DAVRDA SHIMOLIY YEVROPA MAMLAKATLARINING O’ZARO ALOQALARI VA XALQARO MUNOSABATLARI 2.1. Napaleon yurishlari davrida Shvetsiya va Daniya-Norvegiya qirolliklari XIX asrning ikkinchi yarmida Norvegiyan ing tashqi aloqalari Skandinaviyalararo munosabatlar va Ganseat Ligasining hukmronligi bilan belgilanadigan janubiy yo'nalishdan, o'rta asrlarning boshlaridan taxminan XIII asr oxirigacha hukmronlik qilgan g'arbiy va dengiz yo'nalishiga o'tdi. Ushbu jarayonning harakatlantiruvchi kuchi dengiz savdosi va transporti bo'lib, bu ikki sanoatning rivojlanishi va gullab-yashnashi uchun Buyuk Britaniya bilan ozmi- ko'pmi yaqin hamkorlik zarur edi. Shimoliy Amerikadagi Mustaqillik urushi va Frantsiya inqilobi bilan boshlangan urushlar va mojarolar davrida hamma narsa o'zgardi. Daniya-Norvegiya qirolligi o'zining savdo manfaatlarini himoya qilish uchun o'zining qo'shilmagan davlat maqomini mustahkamlashga harakat qildi. U dastlab 1780 yilda Rossiya va boshqa bir qancha Yevropa davlatlari bilan, keyin esa 1794 yilda Shvetsiya bilan ikki tomonlama ittifoq tuzgan holda "qurolli betaraflik ittifoqlariga" kirdi. O'sha davrda betaraf davlatlarning maqomi va huquqlari xalqaro huquqda aniq belgilanmagan va ko'pincha ular urushayotgan kuchlarning har biri o'z manfaatlari nuqtai nazaridan harakat qilishni qanday maqsadga muvofiq deb bilishlari bilan belgilanadi 15 . Neytral mamlakatlarning savdosi katta foyda keltirdi, ammo asr oxirida dengizda urushning kuchayishi neytral davlatlarning kemalari "tosh va qattiq joy o'rtasida" qolishini anglatardi - har ikkala urushayotgan tomon ham ularni kesishga harakat qilishdi. dushmanning ta'minot kanallari. Bu Kopengagen hukumatining harbiy kemalar himoyasi ostida savdo kemalari karvonlarini tashkil qilish haqidagi halokatli qaroriga olib keldi. Britaniya harbiy kemalari bilan muqarrar to'qnashuvlar sodir bo'ldi va 1800 yilda Daniya-Norvegiya Rossiya boshchiligidagi qurolli betaraflik ittifoqi safiga qaytdi, 15 Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2015 й.-291 б. 14 chunki bunday kuchli kuchlar guruhi inglizlarni neytral konvoylarning daxlsizligini tan olishga ko'ndiradi. Biroq, Britaniyaning javobi boshqacha bo'ldi: u Kopengagenga kuchli otryadni yubordi va shahzoda Regent - tez orada qirol Fridrix VI bo'ladi - mudofaa ittifoqi haqidagi taklifni rad etgandan so'ng, shahar halokatli dengiz bombardimoniga uchradi. Napoleon urushlari davrida Daniya-Norvegiya qirolligining pozitsiyasi ikki tomonlama monarxiya oldida turgan asosiy dilemmani ta'kidladi. Strategik, shuningdek, savdo-iqtisodiy manfaatlar nuqtai nazaridan, qirollikning ikki tarkibiy qismining asosiy yo'nalishlari yo'nalishlari bir-biridan farq qildi. Geografik omillar tufayli Daniya taqdiri, ayniqsa uning chet el bosqinlaridan xavfsizligi Boltiq dengizi va kontinental Yevropa bilan bog'liq edi. Norvegiya, shuningdek, geografik joylashuvi sababli, Shimoliy dengiz va Shimoliy Atlantika tomon burilgan: uning mavjudligi dengizga bog'liq edi. Daniya qit'ada hukmronlik qilayotgan biron bir davlatning dushmanligini qo'zg'atolmagani kabi, Norvegiya ham buyuk dengiz kuchlari bilan tinch munosabatlarni saqlab turishi kerak edi. Napoleon urushlari paytida Frantsiya qit'adagi port shaharlari bilan ingliz savdosiga taqiq qo'ydi va bunday savdo bilan shug'ullanadigan har qanday kemalarni "mukofot" sifatida musodara qilish va musodara qilish orqali ushbu blokadani amalga oshirdi 16 . Angliya dengiz ta'minotiga qaramligi sababli, Boltiqbo'yi savdosiga kirishni saqlab qolish uchun hech bo'lmaganda Daniya- Norvegiyaning xayrixoh betarafligiga muhtoj edi. Hozirgi vaziyatda Daniya Buyuk Britaniyadan ko'ra Frantsiyadan ko'proq qo'rqardi, Norvegiya manfaatlari esa ikkinchisi bilan ittifoq tuzsa yaxshiroq xizmat qiladi. 1807 yilda shahzoda regentning ikkilanishiga duch kelgan inglizlar bu masalani majburan hal qilishga qaror qilishdi. Daniya-Norvegiya hali ham Britaniya tomonini olishdan bosh tortganligi sababli, Kopengagen yana hujumga uchradi va butun Daniya-Norvegiya floti qo'lga olindi va Britaniya portlariga majburan olib ketildi. Shundan so'ng, regent Frantsiya bilan ittifoq tuzdi va Buyuk Britaniya bilan etti yillik urush boshlandi, uning davomida Norvegiya tobora 16 Безотсный В.М. Наполеоновский войры. Москва.2010 г. 15 yakkalanib qoldi. Ingliz harbiy kemalari Kattegat va Skagerrak bo'g'ozlarida patrullik qilib, Norvegiya uchun zarur bo'lgan don va boshqa tovarlar bilan kemalarni tutib oldi. Shvetsiya Frantsiyaga qarshi koalitsiyaga qo'shildi va Daniya va Norvegiyaning dushmaniga aylandi. Shvetsiyaning Norvegiyaga bostirib kirishga urinishlari Norvegiya armiyasi tomonidan qaytarildi. Biroq, ikki jabhada - quruqlikda Shvetsiyaga va dengizda Angliyaga qarshi urush mamlakat aholisiga juda katta qiyinchiliklarni keltirib chiqardi, muqarrar ravishda qirol Fridrix VI va uning hukumati Norvegiyani yolg'iz qoldirdi, degan tuyg'uni uyg'otdi. Norvegiya muammolariga qayg'urishini ko'rsatish uchun toj Kristianiyada shahzoda Kristian Avgust boshchiligidagi hukumat komissiyasini tuzdi. Komissiya ishlay boshlashi bilanoq darhol talab qildi: Daniya o‘zining tashqi siyosat yo‘nalishini o‘zgartiradi, yoki Norvegiyaga Angliya va Shvetsiya bilan alohida sulh tuzishga harakat qilishga imkon beradi. Shu bilan birga, Norvegiyaning nufuzli doiralarida Shvetsiyaga shaxsiy ittifoq shaklida bog'langan Norvegiya avtonomiyasi g'oyasi tarqala boshladi. Shunga o'xshash g'oyalar Shvetsiyada ham tarqaldi va 1809 yilda Rossiya Finlyandiya viloyatini egallab olgandan keyin kuchaydi 17 . Norvegiya bilan ittifoq tuzish uchun shved zodagonlari shahzoda Kristian Avgustni taxt vorisi sifatida tanladilar, chunki bu norvegiyaliklarni Daniya bilan bo'lishga undaydi. O'sha yillardagi voqealar tezlik bilan almashindi. Ma’lum bo‘lishicha, Kristian Avgust Daniya bilan ittifoqni buzish uchun Norvegiyadagi Hukumat komissiyasi rahbari va shved vorisi lavozimidan foydalanishni istamagan. 1810 yil yanvar oyida Kristian Avgust Charlz Avgust nomi bilan Shvetsiya toj shahzodasiga aylandi. Ammo 1810 yil may oyida u to'satdan vafot etdi. Shundan so'ng shvedlar Karl Yoxan ismini olgan Napoleon marshali Jan Baptiste Bernadotni taxt vorisi etib sayladilar. Kopengagenda qirolning tashqi siyosat bo‘yicha maslahatchilari Fransiya bilan ittifoqni saqlab qolish Norvegiyada separatistik kayfiyatni qo‘zg‘atishda davom etishi mumkinligidan ogohlantirdi 18 . Ammo qirolning 1801 va 1807 yillarda inglizlarning harakatlaridan g'azablanganligi va Napoleonning 17 Кан А.С. История Северний Европии XIX веке. Санк-Петрбург-2013 г.-337 с. 18 Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2015 й.-291-296 б. 16 yengilmasligiga ko'r-ko'rona ishonishi uni bu maslahatdan voz kechishga majbur qildi. Shunga qaramay, u Xristianiyada universitet ochish to'g'risidagi qirollik farmonini imzolashga rozi bo'ldi. Shu bilan birga, Shvetsiya bilan tinchlik muzokaralari boshlandi va inglizlar Norvegiya kemalariga import qilinadigan muhim tovarlarni tashish uchun litsenziyalar berishni boshladilar. Norvegiyaning ahvoli biroz yumshagan. O'sha paytda Bernadotda Finlyandiyaning ehtimoliy yo'qotilishi uchun kompensatsiya sifatida Shvetsiyaga Norvegiyani olish g'oyasi bor edi. Napoleon o'z rejasini qo'llab-quvvatlashdan bosh tortdi va u bilan uzildi. Rossiya ham o'z sabablariga ko'ra Napoleon koalitsiyasidan chiqdi. Va 1812 yilda suverenlarning kelishuvi imzolandi va muhrlandi: rus podshosi Aleksandr I shvedlarning Finlyandiya ustidan Rossiya suverenitetiga roziligi evaziga Norvegiyani qo'shib olish rejasini qo'llab-quvvatlashga va'da berdi. 1812-13 - yillarda Napoleonning Rossiyadagi halokatli yurishi. Evropa suverenlari bir-birlarini tirsaklari bilan itarib, frantsuzlarga qarshi koalitsiyaga qo'shilishga shoshilishlari tomoshasi bilan birga bo'ldi. Ushbu zarbada Karl Yoxan Shvetsiya armiyasining sobiq imperatoriga qarshi urushda faol ishtirok etishini va'da qildi, buning evaziga Angliya va Prussiya Norvegiyaga bo'lgan da'volarini qo'llab-quvvatlashga va'da berdi. Daniya qiroliga kelsak, u tomonni almashtirish uchun allaqachon kech edi. Uning Napoleonga qarshi koalitsiya bilan Markaziy Norvegiyadagi katta hududni Shvetsiyaga berish shartlari bo'yicha tinchlik o'rnatish haqidagi kechiktirilgan taklifi rad etildi. Ingliz floti Daniya va Norvegiyaning blokadasini tikladi. Norvegiya ocharchilik yoqasiga keltirildi. 1813 yil kuzida, Leyptsigda Napoleon qo'shinini mag'lubiyatga uchratishda ishtirok etganidan so'ng, Karl Yoxan Daniyaga qarshi yurish boshladi va Daniya qiroli Fridrix VI Shvetsiya valiahd shahzodasining buyrug'iga ta'zim qilishdan boshqa chorasi qolmadi. , kuchli kuchlar koalitsiyasi tomonidan qo'llab-quvvatlanadi. 1814-yil 14-yanvarda Germaniya shimolidagi Kil shahrida shartnoma imzolandi, unga ko‘ra Norvegiya “barcha egalik va suverenitet huquqi bilan Shvetsiya Qirolligi bilan birlashgan qirollikni tashkil etuvchi Shvetsiya Qiroliga o‘tkazildi”. Norvegiyaning Grenlandiya, Islandiya va Farer orollarining sobiq egaliklari kelishuvdan chetda 17 qolgan, ehtimol shved muzokarachilari Norvegiya bilan tarixiy aloqalarini bilmagani uchun 19 . Bular Shvetsiya va Norvegiyaning keksa qiroli 1844 yilda o'limidan sal oldin o'z tarjimai holini aytib berish uchun topgan so'zlari edi. U 1763 yilda Frantsiyada Jan Baptiste Bernadot nomi bilan advokat oilasida tug'ilgan. 17 yoshida u frantsuz armiyasiga xizmat qiladi. Frantsuz inqilobini qo'llab- quvvatlashini e'lon qilib, u ikki yil ichida sub-leytenantdan brigada generali darajasiga ko'tarildi. Garchi Bernadot Napoleon Bonapart bilan birinchi marta 1797 yilda uchrashgan bo'lsa-da, u Frantsiya davlati rahbariga to'liq sodiqligini imperiya e'lon qilinganidan keyingina e'lon qildi. Imperiya marshali unvoni bilan taqdirlangan, keyinchalik u bir qator muhim lavozimlarni, shu jumladan 1807 yilda bosib olingan Ganza shaharlari gubernatori lavozimini egallagan Shvetsiya aristokratlari uni valiahd shahzoda va qariyalar, kasal va farzandsiz Karl XIII egallab turgan taxt vorisi etib saylaganlarida burilish nuqtasi yuz berdi. Oldingi sadoqat rishtalari Bernadotni Shvetsiya nomidan Angliyaga urush e'lon qilishga undadi, ammo 1812 yilda Napoleon Germaniyaning shimolidagi Shvetsiya mulkini egallab olganida, Karl Yoxan - bu endi uning nomi edi - yangi vatanining manfaatlariga eng yaxshi xizmat qilishiga qaror qildi. Napoleonning raqiblari bilan ittifoq. Ruslar tomonidan bosib olingan Finlyandiyani qaytarishga urinishlar befoydaligini tushunib, u Daniyadan Norvegiyani olishni maqsad qilib oldi. Yangi ittifoqchilarining to'liq qo'llab-quvvatlashiga erishish uchun u shved armiyasini Napoleonga qarshi harbiy harakatlarga jalb etishga rozi bo'ldi va 1813 yilda Leyptsigda ittifoqchilarning hal qiluvchi g'alabasini olib kelgan janglarda faol ishtirok etdi. Maqsad va daniyaliklarning eng qimmatli nemis provinsiyasidan haydab chiqarilishi bilan yakunlangan qisqa yurishdan so'ng, 1814 yil 14 yanvarda Kilda muzokaralar olib borilgan yakuniy shartnoma uchun sahna qo'yildi va u Norvegiyani nominal ravishda Shvetsiyaga topshirdi. shoh, soyada yana uch yil yashagan , hech narsaga aralashmasdan va hech narsaga ta'sir qilmasdan, lekin aslida Karl XIV Yoxan. 1818-yilda Jan Baptiste Bernadot nihoyat 19 Безотсный В.М. Наполеоновский войры. Москва.2010 г. 18 frantsuz armiyasida sub-leytenantlikdan yuqori pog onaga ko tarilib, rasman ʻ ʻ Shvetsiya va Norvegiya qiroli bo ldi ʻ 1809-yil sentabrda Fridrixsgamda (Xamina) Shvetsiya va Rossiya o rtasida ʻ tinchlik o rnatilgach, Shvetsiya hukmron doiralarida Rossiyaning yordami bilan ʻ Norvegiyani qo shib olish g oyasi paydo bo ldi. Karl Yoxan Rossiya bilan ʻ ʻ ʻ yaqinlashish sari harakat qildi va 1812 yil 5 aprelda Peterburgda Napoleonga qarshi yashirin rus-shved ittifoqi tuzildi. Rossiya Norvegiyani Finlyandiyani abadiy tark etgan Shvetsiyaga topshirishga rozi bo'ldi. Shvetsiya urushga 1813 yil yozida kirdi, 1813 yil oxirida u Daniyaga qarshi chiqdi va Kil shartnomasi (1814) bilan Norvegiyani Shvetsiya toji foydasiga tark etishga majbur qildi. Uzoq vaqt davomida Norvegiyaga tegishli bo'lgan Grenlandiya, Islandiya va Farer orollari Daniya tarkibida qoldi. Norvegiyaliklar Kil shartnomasi shartlariga bo'ysunishdan bosh tortdilar. Mamlakatda sobiq Daniya gubernatori shahzoda Kristian Frederik boshchiligida milliy ozodlik harakati boshlandi. 1814 yil fevral oyida Norvegiyaning mustaqilligi e'lon qilindi, vaqtinchalik hukumat tuzildi, unga butun voyaga etgan aholi sodiqlik qasamyod qildi. Mart oyida shtat (ta'sis) majlisiga saylovlar bo'lib o'tdi. 17 mayda Milliy Assambleya demokratik konstitutsiyani qabul qildi (katta yoshdagi erkak aholining 45 foizi ovoz berish huquqiga ega edi). Konstitutsiyada hokimiyatlar bo linishi va xalq suvereniteti tamoyillari belgilab berildi. ʻ Norvegiyada konstitutsiyaviy cheklangan monarxiya joriy etildi (Kristian Frederik Norvegiya qiroli etib saylandi) mulkiy bo'lmagan parlament - Storting bilan to'ldirildi. 19 2.2 Shvetsiya va Daniya-Norvegiya mamlaktlarida madaniyat va ilm- ma ’ rifatning rivojlanishi XIX asrda burjua turmush tarzining yanada o'sishi Daniyada krepostnoylikning tiklanishi. 18-asrning birinchi yarmida Daniya-Norvegiyaning siyosiy tarixi, Shvetsiya tarixi bilan solishtirganda, bir voqea sodir bo'lmagan. Avtokratik monarxlar, jumladan, uzoq vaqt hukmronlik qilgan Fredrik IV (1699- 1730) idoraviy ish va sud ishlarini biroz yaxshiladi, moliyani yaxshiladi, aloqa vositalarini ishlab chiqdi va eng kambag'al aholiga kam yordam ko'rsatdi. Hukumatning alohida tashvishi shaharlar, sanoat va savdo edi. Bu haddan tashqari merkantilizm davri edi. 18-asrning boshlarida daniyaliklarning taxminan beshdan biri allaqachon shaharlarda yashagan 20 . Buyuk Shimoliy urushning tugashi bilan Kopengagen va Daniyaliklarning Boltiqbo'yi savdosidagi ulushi, birinchi navbatda, butun Boltiqbo'yini G'arbiy Evropa va mustamlaka tovarlari bilan ta'minlashda sezilarli darajada oshdi (Asosiy savdo kompaniyasi, 1747). Imtiyozli monopolistik savdo kompaniyalari ichida eng yirik va gullab-yashnagani Daniya Ost-Hind kompaniyasi o'rnini bosgan va hind va xitoy choyi bilan savdo qiluvchi Asiatic Company (1732) bo'ldi. Daniyaning G'arbiy Hindiston kompaniyasi o'z plantatsiyalaridan shakar savdosini muvaffaqiyatli amalga oshirdi. 1736 yilda Daniya poytaxtida bank (Kurantbanken) tashkil topdi, u savdo, sanoat, shaharsozlikni moliyalashtirdi va shu maqsadda Daniyada birinchi banknotalarni muomalaga chiqardi. Biroq, Kopengagen savdo uylari poytaxtining muhim qismi hali ham Gollandiya va Germaniyadan edi. Daniya ishlab chiqarish sanoati savdo va yuk tashishdan orqada qolishda davom etdi. Ichki bozorning torligi va eng sifatli xorijiy mahsulotlarning raqobati ishlab chiqaruvchilar uchun davlat tomonidan beriladigan barcha turdagi subsidiyalar va imtiyozlardan, xorijdan mahsulotlarni olib kirishga nisbatan ko'plab taqiqlardan ko'ra kuchliroq ta'sir ko'rsatdi. Feodalga qaram dehqonlarning, ularning 20 Петерсен Э. История Дании. Москва-2007 г. 20 muhim qismi serflarning sotib olish qobiliyatining zaifligi 1650-1750 yillarda non narxining surunkali pastligi tufayli yanada og'irlashdi.Uzoq muddatli agrar inqiroz va mulkdorlar zulmi sharoitida qishloq yoshlari shaharlarga borishga intildilar. Dvoryanlar bosimi ostida Xristian VI 1733 yilda Daniyada 14 yoshdan 36 yoshgacha bo'lgan (hatto 9 yoshdan 40 yoshgacha) erkaklar uchun krepostnoylikni tikladi (yangi nomi "stavisbond"). Bu zodagonlarni tekin (dehqon ishchilari) yoki arzon (husmen) mehnati bilan ta'minladi 21 . XVIII asrning birinchi yarmidagi avtokratiya sharoiti siyosiy muxolifatga o rin qoldirmadi. Biroq diniy yakdillik ustidan nazorat asta-sekin zaiflasha ʻ boshladi. Urushlar va tabiiy ofatlardan charchagan Daniya va boshqa mamlakatlarga ma'naviy oziq-ovqatga muhtoj edi, davlat lyuteran cherkovi quruq dogmatizmi bilan ularga bermadi. Bunday oziq-ovqat Germaniyadan kelgan mistik pietistlar harakati tomonidan keltirildi. Pietistlar amaliy nasroniylikni - axloqiy o'zini o'zi yaxshilash va qo'shnisiga yordam berishga chaqirdilar. Pietizm, puritanizmning bir turi sifatida, diniy hayotning ma'lum bir demokratlashuvini olib keldi. Pietist doiraladagi hunarmandlar va boshqa shaharliklar orasida, keyin esa Skandinaviya mamlakatlarida tezda tarqaldi. Yangi diniy harakat jamiyatning yuqori qismida, ayniqsa Daniya qiroli Kristian VI (1730-1746) saroyida tarafdorlarini topdi. Daniyada pietist ruhoniylar ta sirida teatr tomoshalari, ʼ maskaradlar va boshqalar ta qib qilingan (masalan, Kopengagendagi teatr bir necha ʼ yilga yopilgan), yakshanba kunlari cherkovga bormaslik qattiq jazolangan. Shunday qilib, Daniyada XVIII asrdagi Puritan va'zi bir vaqtning o'zida o'z fuqarolari ustidan muqaddas avtokratik vasiylik vositasiga aylandi. 1720-yildagi Fredriksborg tinchligidan keyin Daniya yangi urushlarda ishtirok etishdan mamnun bo'lgan bo'lsa-da, uning xalqaro mavqei o'ta xavfli bo'lib qoldi. Agar XVIII asrda Daniya diplomatiyasi Golshteyn gersoglarining Shvetsiya bilan koalitsiyasi tahdidi bilan ta'qib qilingan bo'lsa, endi bunday tahdid xuddi shu gersoglarning Rossiya imperatorlari bilan yaqin ittifoqi edi. Golshteyn-Gottorp 21 Кан А.С. История Северний Европии XIX веке. Санк-Петрбург-2013 г.-337 с. 21 gertsogi Karl Fridrixning Pyotr I ning qizi Anna bilan turmush qurishi va 1724 yildagi rus-shved ittifoq shartnomasi Daniya uchun Shlezvigning yangi yo'qolishining haqiqiy tahdidini anglatardi 22 . Bunga javoban Daniya Angliya va Fransiyaga (Fredriksborg tinchlik shartnomasining kafillari) yaqinlashdi va Shvetsiya bilan birgalikda 1727 yilda G‘arbiy kuchlarning Gannover ligasiga qo‘shildi. XVIII asrning 20-yillarning oxiridan boshlab rus avtokratlari uzoq vaqt Golshteyn gersoglarini qo'llab-quvvatlashni to'xtatdilar va Daniya diplomatiyasi nihoyat Rossiya bilan an'anaviy do'stlikni qayta tiklay oldi. 1732 yilgi Ittifoq shartnomasi bilan Rossiya Daniya qirolining mulklarining hududiy daxlsizligini kafolatladi. Boltiqbo'yidagi status-kvoni himoya qilish va "Shimoliy osoyishtalik" tobora ko'proq Daniya diplomatiyasi tomonidan etakchi tushuncha sifatida ilgari surilmoqda. 1742-1743 yillarda daniyaliklar hatto o'zlarining valiahd shahzodasini Shvetsiya taxtiga saylashga intilishgan. Muvaffaqiyatsizlik - gertsogi Adolf Fridrixning shvedlar tomonidan saylanishi va bir vaqtning o'zida boshqa Golshteyn gertsogi Karl Peter Ulrichning (bo'lajak Pyotr III) Rossiya taxtining vorisi deb e'lon qilinishi rus-daniya va daniya-shved tillarining mos ravishda yomonlashishini anglatardi. munosabatlar: 1745 yilgi rus-shved ittifoq shartnomasi Golshteyn da'volarini birgalikda qo'llab-quvvatlashni ko'zda tutgan - Gottorpov Shlezvigda 23 . XVIII asr o rtalariga kelib Daniya qirolligining tashqi siyosiy mavqei yanaʻ mustahkamlandi. Sankt-Peterburgning Shvetsiyaga bo'lgan an'anaviy ishonchsizligi Daniyaga golshteynlar tomonidan qo'yilgan dushmanlikdan ustun keldi. XVIII asr boshidan XIX asrning yarmigacha Skandinaviya mamlakatlari madaniyati. Ilk ma'rifat. 17-asrda Skandinaviya xalqlarining fan, adabiyot va san at sohasidagi ʼ yutuqlari hali ham asosan taqlid xarakteriga ega bo lib, deyarli faqat mahalliy, ʻ milliy ahamiyatga ega edi. Shu bilan birga, 17-asrda universitetlarda lyuteran ilohiyotining hukmronligi sezilarli darajada kamaydi va matbuotning cherkov senzurasi 22 Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2015 й.-298-312 б. 23 Девис В. История Европы. Москва. 2006 г 22 zaiflashdi. Yangi dunyoviy falsafa g oyalari Skandinaviya mamlakatlaridagi ʻ ma rifatli kishilar orasida aniq fanlar bilan bir qatorda avval dekartizm, keyin tabiiy ʼ huquq va nihoyat empirizm g oyalari kirib kela boshladi. Bu davrning shved ʻ qirollari va regentlari (mashhur e'tiqodga zid ravishda) Charlz XII ni istisno qilmasdan, fan va san'atga homiylik qildilar va Shvetsiya qirolichasi Kristina 17- asrning eng ma'lumotli ayollaridan biri edi.1668 yilda Shvetsiya hukumati o'zlarining yangi sub'ektlari - daniyaliklar va norvegiyaliklarni tezda o'zlashtirishni aniq maqsad qilib, bosib olingan Skan provinsiyasida Lund universitetiga asos soldi. Ikkala davlatning poytaxtlarida allaqachon ko'plab frantsuz, italyan, nemis va golland olimlari, rassomlari va musiqachilari bor edi. 1634 yildan Kopengagenda, 1645 yildan Stokgolmda gazetalar nashr etila boshlandi.Buyuk hokimiyat davrida Shvetsiya sudi asosan kosmopolit xususiyatga ega edi va shved tilidagi qarzlar soni oldin ham, keyin ham hech qachon bunchalik ko'p bo'lmagan. Kamtarroq Daniya sudi endi bir oz provintsiyaga o'xshab ko'rinardi (16-asrda munosabatlar aksincha edi) 24 . Daniya - gersogliklar bilan ittifoq tufayli - asosan nemis madaniy ta'siri orbitasida edi. Daniyaning Shvetsiyadan ko'p asrlik madaniy ustunligi 17-asrning ikkinchi yarmida aniq zaiflashdi va 18-asrda u ba'zi sohalarda Shvetsiya ustunligi bilan almashtirildi. XVII asrning oxirida mo'tadil falsafiy ratsionalizm g'oyalari - Kartezianizm - Shvetsiyada allaqachon o'zlarining ilmiy qiziqishlarining ko'p qirraliligi bilan ajralib turadigan taniqli izdoshlariga ega edi. Shved olimlarining butun avlodini tayyorlagan Lund universiteti professori yepiskop A. Rudelius (1671-1738) shunday edi. Uppsala universiteti professori Olof Ridbek (1630-1702), bir vaqtning o'zida anatom, botanik, arxitektor va tarixchi, birinchi bo'lib shved tilidagi Uppsala universitetida dars bera boshladi. Kr. Polhem (1661-1751) - birinchi shved ixtirochi, konchilikda bir qator qimmatli yangiliklarni (shaxtalardan ruda ko'tarish mashinasi) taklif qildi va o'z davridan oldinroq bo'lgan bir qator loyihalarni yaratdi 25 . 24 Петерсен Э. История Дании. Москва-2007 г. 25 Щоню Пи. Цивилизации классической Европы. Екатеринбург-2005 г. 23 XVIII asrda shved faylasuflari G arbiy Yevropa tafakkuri rivojiga o ziga ʻ ʻ xos, garchi chuqur reaktsion hissa qo shgan edi. Emmanuel Swedenborg (1688- ʻ 1772) Jeykob Boemdan keyingi eng buyuk ruhiy mistik edi. U teosofik ta'limotni yaratdi, bu unga asosiy cherkovga qarshi bo'lgan diniy doiralarda keng shuhrat qozondi. Swedenborgian sektasi hozirgi kungacha AQSh, Angliya va boshqa mamlakatlarda faoliyat yuritadi.1719 yilda Uppsalada birinchi ilmiy jamiyat, 1739 yilda Stokgolmda Fanlar akademiyasi tashkil topdi. XVIII asrning o'rtalariga qanchalik yaqin bo'lsa, shunchalik ko'p shved olimlari - allaqachon Evropa nomi bilan: muhandislar M. Trivald (1728 yilda Shvetsiyada birinchi bug 'dvigatelini yaratuvchisi) va o'sha Swedenborg, matematiklar va astronomlar A. Tselsiy (shved). harorat shkalasi) va S. Klingenstierna, agrokimyogar I.G.Vallerius va, albatta, Karl Linney (1707-1778) - nafaqat o'simliklarning ilmiy tasnifini, balki Shvetsiya provinsiyalarining etnografiyasini ham yaratuvchisi. Daniyada tabiiy fanlar - astronomiya va tibbiyot Shvetsiyaga qaraganda qadimgi an'anaga ega edi. Anatomist Tomas Bartolin Elder (1615-1680) Evropada shuhrat qozondi. 1675 yilda Ole Roemer astronomik kuzatishlar yordamida yorug'liknin g tarqalish tezligini aniqladi. Uning zamondoshi N.Stensen geologiyaning fan sifatida asoschilaridan biri edi. Ammo keyin Daniya tabiatshunosligi tezroq rivojlanayotgan shved tilidan orqada qola boshladi. Kopengagenda birinchi ilmiy jamiyat (keyinchalik Fanlar akademiyasi) faqat 1742 yilda vujudga keldi. Daniyada qadimiylik va tarixshunoslik yanada muvaffaqiyatli rivojlandi. Bu yerda XVIII asr boshidan qirol farmoni bilan qadimiy yodgorliklar va hujjatlar yig ila boshlandi. XVIII asr oxirida. Daniyada ta'lim olgan island olimlari - T. ʻ Torfues va ayniqsa Arni Magnusson - bebaho qadimiy islandiyalik bo'lmagan qo'lyozmalarni to'plash va nusxalashni boshladilar. XVIII asrda Daniyalik Xane Gram (1685-1748) va uning shogirdi Yakob Langebek (1710-1775) o'rta asr matnlarini to'plash, tanqid qilish va nashr etish bilan mashhur bo'ldi. Daniya milliy tarix va til jamiyati 1745 yilda Langebek tomonidan, 1753 yilda esa Shvetsiya 24 adabiyot, tarix va til akademiyasi tomonidan tashkil etilgan. Rus tarixiga oid birinchi ommaga ochiq asarlar ratsionalistik nuqtai nazardan ona tilida yozilgan. Daniya va Shvetsiyada faqat XVIII asrning birinchi yarmida va Skandinaviya adabiyoti va maorifining ikki ajoyib namoyandalari L. Xolberg va V. Dahlin qalamiga mansub edi. Norvegiyadan kelgan missionerlar - ota va o'g'il Egede - Grenlandiya eskimoslarining nasroniylashuviga asos solgan, shuningdek, alifboni tuzgan, primerni nashr etgan (1739) va Bibliyani ularning tiliga tarjima qilgan 26 . Adabiy ijod sohasida barcha Skandinaviya xalqlari XVII asrda. V. oz original berdi, ayniqsa frantsuz klassitsizmi ta'siri ostida tushib. Daniya-norvegiya she riyatida diniy lirika va zabur qo shiqlari ustunlik qilgan (Daniyada T. Kingo, ʼ ʻ Norvegiyada P. Dass). Kambag'al va o'sha davr nasri. XVII asrda Daniyada yanada muvaffaqiyatli rivojlandi. ona tilini o rganish (1685 y. P. Syva tomonidan daniya ʻ tilidagi birinchi daniya grammatikasi), xalq qo shiqlari va maqollari nashr etilgan. ʻ XVII asr shved adabiyoti tarixida katta ahamiyatga ega edi. Hatto "Sernjolm yoshi" tushunchasi ham borligi bejiz emas. Georg Shernjelm (1598-1672) dunyoviy she'riyat asoschisi sifatida eng mashhur bo'ldi. U insonparvarlik va Uyg'onish davri ruhida, qadimgi mavzular, texnikalar, o'lchamlar va shakllardan foydalangan holda yozgan. Uning asosiy asari "Gerkules" (1658) ta'lim she'ri edi. XVIII asr Daniya- Norvegiya adabiyoti Evropa shon-shuhratiga erishish uchun zamonaviy davrning birinchi Skandinaviya yozuvchisini yaratdi. Ma'rifatparvar faylasuf, tarixchi, dramaturg va satirik Lyudvig Xolberg (1684-1754) Norvegiyadan bo'lib, butun Skandinaviya adabiyoti va ijtimoiy tafakkuriga ulkan ta'sir ko'rsatdi, Daniya ma'naviy muhitini yangiladi. Xolberg, shuningdek, Daniya nasriy uslubi (uning Daniya davlati tarixi), Daniya teatri (30 dan ortiq komediyalar), satira (Peder Pore - satirik doston) va falsafiy roman (Nilsning er osti sayohati) yaratilishida asosiy sharafga ega. Klim). Olof Dahlin (1708-1763) Shvetsiyada Daniya uchun Xolberg rolini o'ynagan. Biroq uning ijod doirasi torroq, ahamiyati esa sof milliydir. Atigi 23 26 Кан А.С. История Северний Европии XIX веке. Санк-Петрбург-2013 г. 25 yoshida Dahlin haftalik "Shved Argus" (1732-1734) jurnalini anonim ravishda nashr eta boshladi. Aniq axloqiy tarbiyaviy tendentsiyaga ega, mo'tadil ratsionalizm ruhidagi jonli nutq tilidagi adabiy jurnal tezda o'sha davr uchun eng mashhurlikka erishdi. Daniyada xuddi shunday rolni "Daniyalik tomoshabin" jurnali (1745-1754) o'ynadi.O'shanda saroy shoiri bo'lgan Dalin, dolzarb siyosiy mazmundagi ko'plab allegorik she'rlar yaratdi ("shlyapa" rejimini qo'llab-quvvatlash uchun) va asrning o'rtalariga qadar yuraklarning hukmdori bo'lib qoldi. Dalindan keyin shved she'riyatining oqimi endi kamaymadi. 18-asr o rtalarida Daniya she riyatiʻ ʼ qashshoqroq edi. 30-40-yillarda romanlarni axloqiylashtirish vaqti keldi, ammo uzoq vaqt davomida ular tarjima qilindi yoki taqlid qilindi. XVIII va XIX asr saroylar va qasrlar qurilishi bilan ajralib turdi - avval qirollik, keyin xususiy zodagonlar va nihoyat, birinchi burgerlar. Uyg'onish davri o'zining nemis-golland modellari bilan 1660 yildan keyin frantsuz-italyan kelib chiqishi yanada ajoyib barokko bilan almashtirildi. XVII asr – XVIII asr boshlarining eng ko'zga ko'ringan Skandinaviya me'morlari hali ham muhojirlar yoki ularning bolalari edi: Shvetsiyadagi De la Balle va Tessinaning otasi va o'g'li. Ayniqsa, yosh Nikodim Tessin (1654-1728) mashhur. Ikkala poytaxt va ularning atrofidagi asosiy qirollik va boshqa saroylar XVII asr oxirida yoki 1730 yildan keyin qurilgan. Bular Stokgolmdagi qirol saroyi va Riddarxus - zodagonlar tabaqasining binosi; Christiansborg (keyinchalik yonib ketdi) va Kopengagendagi Amalienborg. 18-asrning o'rtalarida barokko me'morchiligi rokoko uslubidagi yanada samimiy interyerlar bilan to'ldirildi. O'rta asrning eng ko'zga ko'ringan milliy me'morlari skandinaviyaliklar Laurids Tura va Daniyada Nikolay Eytved, Shvetsiyadayada tashkil etdilar. 26 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, yangi davr tarixida Shimoliy Yevropa mamlakatlari o‘ziga xos tarraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi va jahon sivilizatsiyaviy rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shdilar. Shvetsiya va Daniya Norvegiya qirolliklari XVII-XVII asrlarda ijtimoiy siyosiy voqealar ta‘sirida o‘zining tarraqqiyot yo‘liga sharoit yaratdilar.Bu davrda Yevropa ilm fani yangi zamonaviy sivilizatsiyaga qadam qo‘yayotgan bir davrda Shimoliy Yevropa mamlakatlari o‘ziga xos bo‘lgan iqtisodiy tarraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdilar . XIX asrga kelib Shimoliy Yevropa mamlakatlarda siyosiy o‘zgarishlarning ro‘y berishi katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Yevropa bo‘ylab keng yoyilgan inqilobiy o‘zgarishlar natijasida Shimoliy Yevropa mamlakatlari da yangi konstitutsiyalarining qabul qilinishi, demokratiyaning g‘alaba qozonishi va saylov huquqining keng yoyilishi muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Shimoliy Yevropa mamlakatlarida madaniyat bilan birgalikda ilm-fanning o‘ziga xos bo‘lgan jihatlari bu davr uchun katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Madaniyat bilan bir qatorda ilm-fanning rivojlanishi Shimoliy Yevropani G‘arbiy Yevropa mamlakatlarining bugungi tarraqiyoti bilan tenglashishiga olib keldi va hozirgi sivilizatsiyaviy taraqqiyotga zamin yaratdi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. RAHBARIY ADABIYOTLAR I.1 Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma’ruzasidan // Xalq so‘zi 2017-yil 4-avgust). II. HUKUMAT QARORLARI II.1O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 315-son, 27.07.1998- yil. III. ASOSIY ADABIYOTLAR 1. Эргашев Ш. Жахон тарихи. Янги тарих.Тошкент-2015 й. 2. Кан А.С. История Северний Европии XIX веке. Санк-Петрбург-2013 г. 3. Щоню Пи. Цивилизации классической Европы. Екатеринбург-2005 г. 4. Петерсен Э. История Дании. Москва-2007 г. 5. Девис В. История Европы. Москва. 2006 г. 6. Кузнецов А. Е. История Норвегии. Москва. 2006 г. 7. Павлова Л.Я. Шведско-датско-норвежский конфликт 1814 года и Россия (дипломатическая миссия М. Ф. Орлова) // Новая и новейшая история.- 1971 г.. 8. Фортунатов В.В.История мирових сивилизатции. Москва-2011 г IV. INTERNET SAYTLARI 1. http// eanw.info 2. http// isrs.uz 3. http// kitobxon.uz 4. http// namdu.uz 28

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yangi davrda Shimoliy Yevropa mamlakatlarida ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy vaziyat va uning o‘ziga xos xususiyatlari

1.1. XIX asr boshlarida Shvetsiya, Daniya va Norvegiyada siyosiy vaziyat

1.2. Shvetsiya va Daniya-Norvegiya mamlakatlarining iqtisodiy rivojlanishi

II bob. Yangi davrda Shimoliy Yevropa mamlakatlarining o’zaro munosabatlari

2.1. Napoleon urushlari davrida Shvetsiya va Daniya-Norvegiya qirolliklari

2.2. Shvetsiya va Daniya-Norvegiya mamlakatlarida madaniyat va ilm-ma‘rifatning rivojlanishi

Xulosa

Foydalanilgan manba va adabiyotlar

Купить