Yangi zelandiya aholisi tarixiy antropologiyasi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Yangi zelandiya aholisi tarixiy antropologiyasi

Купить

YANGI ZELANDIYA AHOLISI TARIXIY ANTROPOLOGIYASI.
Reja
1. Yangi Zellandiya aholisi haqida
umumiy ma’lumot.
2. Aholining tarixiy antropologik
klassifikatsiyasi.
3. An’anaviy xo‘jaligi.
4. Moddiy va ma’naviy madaniyati,
5. Ijtimoiy tuzum,oila va dinlari.

.1. Polineziyaliklarning tarixiy xizmatlaridan biri, ularning Yangi Zelandiya
orolini ochib o‘zlashtirishidir. Maorilar o‘zlari kashf etgan mamlakatni Ao —tea—
roa («Uzun oq bulut») deb atagan. Shimoliy orol Te Ika a Maui («Maui baligi»),
janubiysini Te Vaxi Punamu («Yashil tosh mamlakati») deb ataydilar. Yangi
Zelandiyaning bu ikki oroli Polineziya orollarining barchasidan avval, taxminan 60
—150 million yil avval vujudga kelgan. Yangi Zellandiya florasi xususan 3
ko‘zli echkamar —tuachara yoki uchmaydigan nisbatan kech qirilib ketgan
Moa qushlari orolni Avstraliyadan ajralganida, hali s u t emizuvchilar bo‘lmaganini
tasdiqlaydi. Ko‘pchilik rivoyatlarda Yangi Zelandiyani Kupe ismli polineziyalik
kishi ochgani ta’kidlanadi.
Geneologiya b o‘ yicha hisoblaganda bu voqea X asrning—boshlariga
to‘g‘ri keladi. Aytishlaricha Kupe afsonaviy Gavayyada yashagan. Kunlardan
birida u baliq ushlashga xalaqit beradigan osminogni o‘ldirishga qaror qiladi.
Safarning uzoq davom etishini ko‘ra bilgan Kupe xotini, 5 ta farzandi 60 kishidan
iborat komandasini kemaga oladi. Osminog kema oldida o‘zi uchun xavfsiz
masofada suzib qayiqni Yangi Zelandiyaga olib keladi. Keyinchalik yurtiga
kashtan Kupe yangi orolni kashf qilganini aytib beradi. Hisoblarga Qaraganda
maorilarning Yangi Zelandiyaga buyuk ko‘chishlari (xeke) taxminan 1350 yillari
boshlanibyuzlab yillar davom etgan. Afsonaviy Kupe bosib o‘tgan yo‘l
rivoyatlarda «Noyabr oyida quyosh botadigan joydan chaproqka yo‘lanish
sifatidagi ko‘rsatmalarni Yangi Zelandiyalik yaxtsmen, doktor Devid Lyuis «Rexu
Moana» («Dengiz ko‘pigi») qayig‘ida amalga oshirishga uringan. Obщestvo
(«Jamiyat») orollaridan yo‘lga chiqqan Lyuis: shamol, yulduzlar, qushlarning
uchishi, bo‘lo‘tlarning kurinishi asosida 30 kunda Ko‘pe yo‘li bo‘yicha Yangi
Zelandiyaga yetib keladi. O‘zining ikkinchi sayohatida esa Lyuisning kayigi,
sekstant va kompas yordamisiz suzishni biladigan polineziyalik qari dengizchilar
yordamida 20 ming kilometr masofani navigatsiya asboblarisiz suzib o‘tgan.»
Maorilarning XIV — XVIII aerlardagi tarixini tiklash mushkul. Ayrim
ma’lumotlarga Qaraganda XVIII asrning oxirlarida ularning soni 200 mingga

yetadi. Orolga inglizlar kelganda maorilar urug‘chilik tuzumining inq irozini
boshdan kechirayotgan edilar.
Shu paytdan mulkiy tabakalanish kuchayib; zodagonlar, erkin kishilar,
qaram kishilar va qullar toifalari vujudga kela boshlagan.
An’anaviy xo‘jalik . Aholining asosiy mehnat quroli toshbolta edi.
Boltanin g tig‘ini nefrit yoki bazalt toshidan yasalgan. To‘rtburchaqli tishi yog‘och
dastaga bog‘lashgan. Ip kokos po‘stlog‘i tolasi yoki Yangi Zelandiya
zigirpoyasidan qilingan. Maorilar toshdan parma yasab: yoroch, suyak va
chig‘anoqlardan buyumlar tayyorlashgan. Ch o‘ kich keskichlar yordamida
yog‘ochga ishlov berib uylar, qayiqlar yasashgan, o‘ ymakor naqshlar tushirishgan.
Maorilar yerga ishlov beruvchi ko, s o‘q aning pastiga oyo q bilan bosish
uchun moslama yasab murakkablashtirganlar. Xo‘jalik asosi dexqonchilik bo‘lib
nisbatan sovuk iqlim bo‘lganidan yams, taro, batat, qovoqdan bir marta hosil
olishgan. Yangi Zelandiyada kokos yonrogi, non daraxti, bananlar pishib
yetmagani sababli e k ilmagan, ular haqidagi ma’lumotlar esa faqat rivoyatlarda
saqlanib kolgan.
Asosiy dexqonchilik ekini batat (kumara) faqat iqtisodda emas,
marosimlarda ham katta o‘rin tutadi. Kumara muqaddas ekin hisoblanib, u
saqlanadigan jamoa ombori o‘ymakor naqshli yog‘ochlardan qurilib, qishloqning
eng chiroyli binosi zdasoblangan. Kumarani ekish va hosilini yig‘ib olish esa
murakkab udum hamda ma’rosimlar bilan o‘tkazilgan. Diniy tasavurlar batatni
faqat yer o‘choqlarida pishirishga ruhsat bergan.
Xo‘jalikda qo‘shimcha mahsulot qushlarni, baliqlarni ovlashdan kelgan.
Deyarli barcha sohalarda mehnat, jamoa bo‘lib bajarilgan. Ayrim ishlarni
bajarishda xususan qayiq yasashda maxsus ishchilar guruhlari — oxu tashkil
etilgan. Zarur paytlarda qarindoshlarni xasharga aytishgan. Mehnatning jinsiy
taksimoti shaqllanib, erkaqlar: dezdonchilik, ovchilik, ayollar esa: uy yumushlari,
taom tayyorlash, ba’zida hosilni yig‘ish , terimchilik bilan shug‘ullangan.
Mehnatning ijtimoiy taksimoti ham nisbatan chukurlashib: toshtaroshlar,
qayiqchilar, yog‘och uymakorligi ustalari alohida kasb sifatida shaqllangan.

Hunarmandlar — toxunga deb atalib, jamiyatda hurmatga sazovor kishilar
hisoblangan. Kuruvchilar va qayiqchi ustalar o‘z umrlarining asosiy qismini
boshqa qishloqlarda buyurtmalarni bajarish bilan o‘tkazgan. Hunarmandlarga
xizmat haqqi esa oziqlar, kiyim va zeb — ziynatlar, buyumlari bilan berilgan.
Uy—joylar: Maorilar qishloqlarda yashaganlar. O‘ra yoki ko‘ra bilan
himoyalangan qishloqlar pa, himoyalanmaganlari esa — kainga deb nomlangan.
Kaingalarni XIV—XV asrda ko‘proq qurishgan bo‘lishsa, keyinchalik o‘zaro
urushlarning kuchayishi qishloqlarni himoyalash ehtiyojini tug‘dirgan. Kishloqlar
bir nechta uylardan 1 —2ta o‘yma naqshinkor ustunli jamoa binolaridan tashkil
topgan. Uylarning yonida chiroyli o‘ymakor naqshlari bilan omborlar qurilgan.
Omborlarda kumaradan tashqari, quritilgan baliq, asbob — uskunalar, qurollar,
turlar, qayiq eshkaklari saqlangan.
Yangi Zelandiyaning iqlimi nisbatan sovuk bo‘lganidan maorilar uylari qalin
yog‘och ustun, zamda tusinlardan turri burchaqli qilib qurilgan. Kichik eshik va
binoning kirish tomonida koldirilgan darcha uylarni yoritishda xizmat qilgan. Ikki
tomonlama tom polineziyaliklarniki kabi o‘simlik va pohollar bilan yopilgan.
Janubiy orolda kishki binolar issiqroq bo‘lishi uchun yarmiga qadar yerga
ko‘mishgan. Bunday yarim yert o‘ lalarni sovuk paytlarda ochiq o‘choqlarda gulxan
qo‘yib isitishgan.
Kiyimlar . Maorilarning kiyimlari ham boshqa polineziyaliklardan farq
qilgan. Yangi Zelandiyaliklar tapani bilishmagan, uning o‘rnini orolda
o‘ sadigan yovoyi zi g‘ ir poya tolasidan t o‘ qiladigan gazmol egallagan.
Peshband yoki belbog‘chalardan tashqari, plash yoki yopinchiqlar kiyishib ularni
tayyorlashda kush patlari va it terilaridan ham foydalanishgan. Maorilarda
plashlarning undan orti q turi bo‘lgan. Eng chiroylisi kaxukivi —avrasi
zigirpoyadan tuqilib ustidan kivi kushining patlaridan tuqilgan plash bo‘lib, uning
ma’lum jihatlari kavkazliklar chakmonini eslatgan.
Urug‘chilik tuzumi va oila. Ivi —qabila Yangi Zelandiyadagi asosiy jamoa
birligi hisoblangan. Jami 50ga yaqin, qabilaning z^ar birida o‘z hududiga ega

bo‘lgan. Ular orasida almashinuv yaxshi rivojlanmagan, faqat yevropaliklar bilan
tuknashuvlar boshlanganidan so‘ng maorilar qabila ittifoqlarini t u zadilar.
Qabila sarkori har birining o‘z navbatida patriarhal jamoasi boshliri ham edi.
Qabila sarkorlari hokimiyati esa jamoa oqsoqollari kengashi xapu bilan
cheklangan.
Ividan yirikroq jamoa birligi, qabila ittifoqi (vaka) «qayiq» ma’nosini
anglatib, XIV asrda orolga bir kemada kelganligi belgisidir. Ittifoq a’zolari orasida
aloqalar yaxshi bo‘lmay, ular ba’zida urushib ham turishgan.
Ividan kichikroq jamoa birligi xapu deb nomlangan. Xapu o‘z
xususiyatlariga binoan ururga ko‘ra patriarhal jamoaga o‘xshashdir. Xapu a’zolari
bir qishloqda yashaganlar. Ularning jamoa uylari ham bo‘lgan. Xapu xaqari —
jamoa bayramlarini o‘tkazib turgan. Uning uchun balandligi 30 metrga qadar ustun
urnatishib, ustun ostida (oziq — ovkatlar) taomlar taxlab qo‘yilgan. Bayramga
qo‘shni xapular va hatto qo‘shni qabilalar ham mexmonga chakirilib, katta
xajmdagi taomlar iste’mol qilingan. 1844 yili shunday bayramlardan birida 11
ming savat kumara, 100 ta cho‘chqa go‘shti iste’mol qilingani haqida ma’lumot
saqlanib q olgan.
Maorilar qarindoshlik sistemasi, gavayyaliklarnikiga o‘xshash bo‘lib: tog‘a
va holalar, ota va ona, jiyanlar esa farzandlar bilan bir xil nomlangan. Maorilar
qishloqlarida qarindoshlar uylarining yaqin joylashishi kuzatiladi.
Mulkka egalik qilishda jamoa mulkchiligi turi asosiy o‘ rinni egallaydi.
Mulkiy taba q alanish kuchayib aholi ikki tabakaga: erkin aholi va qullarga
bo‘lingan. Erkin aholi o‘z navbatida yana uchta kasta: ariqlar — t o‘ n g‘ ichlar,
ranga-tira — kenjalar, vare — qaramlardan iborat edi. Maorilarda meros mayorat
udumiga bundan katta o‘g‘ ilga koldirilgan.
Dinlari. Maorilar dinining xususiyatlaridan biri qabila sarkorlarini
muqaddaslashtirishdir. Ularda sarkorga nisbatan turli ta’qiqlar jumladan taom
tayyorlashgina emas balki unga qo‘lini urish ham mumkin emasdi. Natijada
sarkorga xotini yoki qo‘li ovkat yegizgan. Maorilar sarkori turli diniy marosimlarni
boshqargan. Muqaddas sarkor, kohinlardan tashqari ularda ikkinchi

darajali shamanlarga o‘xshash vazifalarni bajaruvchi kohinlar ham
bo‘lishgan. Tabu b o‘ yicha sarkor qo‘li tekkan barcha narsa uning mulkiga
aylangan.
Maorilarda tabiat kuchlariga sig‘inishi asosida ularning xudolari
sha k llangan. Ko‘psonli xudolar har biri ma’lum vazifani bajargan. Tane —o‘simlik
va qushlar, hosildorlak, quyosh xudosi, ayollarni yaratuvchisi hisoblangan.
Tangaroa dengiz va baliqlar xudosi, baliqchilik homiysi. Maorilar ushbu xudolar
haykallarini yuksak maxorat bilan tosh va yog‘ochlardan uyib yasaganlar. Ularning
afsonalari negizi kosmogonik bo‘lib: yer, xudolar, odamlarning kelib chiqishini
izohlagan. Oliy xudolardan tashqari har bir qabila o‘zining homiy ruh arvoxlariga
ega bo‘lib, ushbu qabila erkaqlari uning manasi himoyasi ostida jangga kirishgan.
Oddiy aholi orasida esa sehrgarlikka, afsungarlik kuchlariga ishonch keng
saqlangan.
Xalq ijodiyoti. Maorilar musiqaga moyil xalq bo‘lib bu ularning xaka va
poi nomli ommaviy raqslarida o‘z ifodasini topgan. Xaka erkaqlarning guruhiy
raqslari bo‘lib, unda rakkoslar ko‘zlarini chakchaytirib, tillarini chiqarib turli
xaykirik, xitoblar bilan uyinga tushganlar. Poi ayollarning shar bilan raqsidir.
Sharlarni quruq barglardan yasashib unda bog‘ich koldirishadi, so‘ng bog‘ichni
ung qo‘l bilan ushlab, chap qo‘l bilan sharni urishadi. Turli harakatlar qilishib,
sharni yelka, oyok, tizza, bosh harakatlari bilan davom etadilar. Musiqa asboblari
surnay, nay, nogoralar bo‘lgan.
Maorilar o‘zlarini urab turgan muhit, tabiatni juda yaxshi bilganlar.
E.Bestning yozishicha maorilar 100 xilga yaqin kush, 280 turdagi o‘simlik, 60 ta
nomdagi xasharotlar va x.k.larni bilishgan.

Asosiy adabiyotlar
1. Hawaiki, Ancestral Polynesia An Essay in Historical Anthropology . Published in
the United States of America by Cambridge University Press, New York . 2001 .
2. Barbara A. West . Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania Copyright ©
2009 .
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Ashirov A. Antropologiya. –T.., 2014.
2. Antropologiya. (Pod red. Miskovoy Ye.V, Mexedova N.A, Pimenova V.V ) -M..,
Izd-vo «Kultura» 2005.
3. Jabborov Iso. Jahon antropologiyasi asoslari. Toshkent. “Yangi asr avlodi”, 2005.
E lektron manbalar
www. mirknig.com
www.etnology. com

Yangi zelandiya aholisi tarixiy antropologiyasi

Купить