Yaponiyada Meydzi davridagi islohotlar - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	67.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yaponiyada Meydzi davridagi islohotlar

Купить

Mundarija
Kirish………………………………………………………………………… 2
I BOB. YAPONIYADA T O KUGAVA SULOLASI.
1.1 XVI-XVIII-asrlarda Yaponiya davlati tarixi. ……………………..………………4
1.2 Tokugava syogunati davrida Yaponiya. …………………………………….…….10
II BOB. YAPONIYADA “MEYDZI ISLOHOTLARI”.
2.1.Yaponiyada Imperator Musixitoning hokimiyatga kelishi Meydzi islohotlari. …15
2.2. Meydzi hukmronligi tartibsizlik va qo ‘shilish. …………………………………..21
XULOSA ………………………………………………………………………………… 25
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. …………………………………28
1

Kirish.
1867-yili tokugava sulolasining oxirgi syoguni imperator Mutsuxitoning foydasiga
oliy hokimiyatdan voz kechdi. Shu yili unga imperator Meydzi («ma'rifatli boshqaruv»)
nomi bilan toj kiydirildi. Meydzi islohotlarining boshlanishi. Yaponiya uchun
modernizatsiya davri boshlandi. Hukumat o‘z oldiga milliy an'analardan voz
kechmagan,mustaqillikni to‘la saqlab qolgan holda G‘arb namunasida Yaponiyani
zamonaviylashtirish vazifasini qo‘ydi. Dastlab agrar islohot o‘tkazildi. Bu islohot yerni
sotish va sotib olishga, uni xususiy mulkka aylantirishga ruxsat berdi. Natijada, asrlar
davomida asrlar davomida katta yer egalari uchun mehnat qilib kelgan dehqonlar chek
yerga ega bo’ldilar. Shuningdek yer uchun katta soliq ham belgilab qo’yildi. Ma'muriy
sohada o‘tkazilgan islohot mahalliy knyazlar hokimiyatini tugatdi. Knyazlar qudratini
sindirish uchun dastlab ular yerlarining bir qismi musodara qilindi. So‘ng knyazlar
boshqaruv huquqidan ham mahrum etildi. Joylarda hokimiyat imperator tayinlaydigan
gubernatorlar qo‘liga o‘tdi. Harbiy islohotga ko‘ra, Yaponiyada umumiy harbiy majburiyat
joriy etildi. Samuraylar avvalgi qiyofasini yo‘qotdi. Endi ular doimiy 136 harbiy xizmatda
bo‘lish imtiyozidan mahrum bo‘ldilar. Yevropacha shakldagi yangi qo‘shinni tuzish
boshlandi.
Fransiyadan harbiy mutaxassislar taklif etildi. Qo‘shin Yevropadan sotib olingan
zamonaviy qurollar bilan qayta qurollantirildi. Garchand qo‘shin yevropacha andoza
asosida tuzilgan bo‘lsa-da, uning mafkurasi yaponcha bo‘lib qolaverdi. Chunonchi, qurolli
kuchlarda xizmat qiluvchilar ongiga o‘z davlatining manfaatlariga sodiqlik, imperatorga
muhabbat va o‘limni nazar-pisand qilmaslik g‘oyalari izchillik bilan singdirildi. Bu
xususiyatlar «yaponcha milliy ruh»ning qirralari, belgilari deb hisoblandi. Bundan tashqari,
yaponlar ongiga Yaponiyaning quyosh xudosi Amaterasu xohishiga ko‘ra paydo
bo‘lganligi, shuning uchun ham bu davlat Osmon va Yer kabi abadiy mavjudligi,
imperatorga xudo Amaterasudek mehribonlik xos ekanligi, uning hech qachon nohaq
bo‘lishi mumkin emasligi ta'kidlandi. Imperatorga sodiqlik vatanparvarlikning oliy
namunasi ekanligi, yaponlarning boshqalardan ustunligi, millatning ulug‘ vazifasi kabi
2

g‘oyalar ham undan-da kam bo‘lmagan sabr-bardosh bilan singdirila borildi. Ayni paytda
G‘arb davlatlari siquviga qarshi turmoq uchun barcha Osiyo davlatlari Yaponiya
imperatori hokimiyati ostiga birlashishi lozimligi haqidagi g‘oyalar ham esdan
chiqarilmadi. Bu g‘oyalarni yoshlar ongiga singdirishda ibodatxona, qo‘shin va maktablar
faoliyatiga katta e'tibor berildi. Bu g‘oyalar kelgusida Yaponiyaning Osiyo qit'asida olib
borgan keng ko‘lamli bosqinchilik urushlarini mafkuraviy jihatdan tayyorlash jarayonida
muhim rol o‘ynadi.
Tadqiqit ishining o’rganilganlik darajasi . XIX asr, ayniqsa, uning ikkinchi yarmi
Yaponiyada kapitalizmning shiddatli rivojlanish davri bo‘lganligini Yaponiya Meydzi
inqilobidan so‘ng an'anaviy sivilizatsiya mamlakatlari ichida birinchi bo‘lib
industrial
taraqqiyot yo‘liga kirganligini, kapitalistik taraqqiyot uchun sharoit
yaratilganligini, konstitutsiya qabul qilinganligini, siyosiy partiyalar paydo bo‘la boshlash
jarayonini , huquqiy davlatning belgilari namoyon bo‘lishini tadqiq etish va tahlil qilish.
Tadqiqot ishining obyekti. Ushbu tadqiqot ishining obyekti Yaponiyada Meydzi
davridagi islohotlarni tadqiq etish.
Tadqiqot ishi mavzusining predmeti. Ushbu tadqiqot ishining predmeti XIX asr va XIX
asrning ikkinchi yarimida Yaponiyada ro’y bergan Meydzi islohotlarini ochib berishdan
iborat etib belgilanadi.
Tadqiqot ishining maqsad va vazifalari. Men o’z tadqiqot ishimda Yaponiyani
yakka, feodal davlatdan sanoatlashgan jahonning kuchli davlatiga aylanishiga sabab
bo lgan „Meydzi islohotlari“ haqida umumiy tushuncha berishni o`z oldimga maqasadʻ
qilib qo`yaman.
Tadqiqot ishining tarkibiy tuzilishi. kirish, ikki bob, xulosa foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxatidan iborat bo`lib, jami ____ sahifani tashkil etadi.
3

I BOB. YAPONIYADA T O KUGAVA SULOLASI.
1.1 XVI-XVIII asrlarda Yaponiya davlati tarixi.
Yaponiya davlatchiligi VI-VII-asrlardayoq shakllangan. U o'z rivojlanishida uzoq yo'lni
bosib o'tdi. O'rta asrlarda uzoq vaqt parchalanish davri bo'lgan. Faqat XVII-asr boshlarida.
mamlakat Tokugava feodal xonadoni bilan birlashtirildi. Bu uy, uning vakillari o'zlarini
syogunlar sifatida hokimiyatda o'rnatdilar, bu unvonni bosh qo'mondon deb tarjima qilish
mumkin. Edo shahri poytaxtga aylandi. Hozir bu Yaponiyaning hozirgi poytaxti Tokio.
Ammo syogunlar Yaponiya davlatining boshlig'i emas edilar. Imperatorlar rahbarlik
qilishgan. Zamonaviy davrlarda ular mikado atamasini kiyishgan. Ammo Kiotodagi
saroyida yashagan mikado o'sha paytda haqiqiy kuchga ega emas edi. U faqat zarur
marosimlarni bajarib, saroyini zo'rg'a tark etdi. Mamlakat o'rta asrlarda amalda mustaqil
bo'lgan 250 dan sal ko'proq knyazliklarga bo'lingan.Tokugava syogunati o z oldiga bu ʻ
knyazliklarni bo ysundirish vazifasini qo ydi. Shu maqsadda turli tadbirlar amalga oshirildi.
ʻ ʻ
Knyazliklar o'rtasidagi ichki odatlar bekor qilindi, intizomiy choralar qo'llanildi: shahzoda
muntazam ravishda poytaxtga kelib, saroyda yashadi, keyin o'zi uchun ketdi, lekin katta
o'g'lini garovga qoldirdi, agar biror narsa bo'lsa, otasi uchun jazolanishi mumkin edi. sodir
bo'ldi. Boshqa sinflardan tartibni ta'minlash kerak edi. Bu nomni olgan davr bor edi -
tepalar pastkilarni mag'lub qiladi. XI- yuqori tabaqa. Ularning aksariyati yirik yer egalari
edi, faqat ular harbiy ishlar bilan shug'ullanishlari mumkin edi, ular qilich ko'tarish
huquqiga ega edilar. Bu mulkning asosiy qismini samuraylar tashkil etgan. Samuray -
yaponcha "samurau" fe'lidan - "xizmat qilish". Dastlab ular rus jangchilariga o'xshardi. Ular
mag'rur, jangovar odamlar edi, lekin shu bilan birga, ularning sharaf kodeksida o'z
xo'jayini, senyorga sodiq bo'lish talabi bor edi; Lekin - fermerlar. Yaponiyada dehqonchilik
qiyin edi, unumdor yerlar kam edi. Ular tog' yonbag'irlarida ayvonlarda joylashgan; Ko –
hunarmandlar, Sho – savdogarlar, 4 ta asosiy sinfdan tashqari, "bu" yoki hozirgidek
"burakuminlar" mavjud edi. Bular qabih xalqdir: hunarmandlar, ko'nchilar, sartaroshlar va
axlatchilar. Burakumin ham boshqalar kabi yapon edi, lekin ular nopok, jirkanch odamlar
hisoblanardi va Yaponiya 4

tomonidan ta'qib qilinadi, hatto hozirgi paytda ham kamsitiladi. Ularning yashash joylarini
ko'rsatadigan ma'lumotnomalar mavjud, bu hali ham shunday. Tokugava hukumati Xi dan
boshqa mulklarga qimmatbaho kiyim (ipak kimono) kiyishni taqiqlagan, ular faqat oddiy
mato kiyishlari kerak edi, ular guruchli makaron, guruch arog'i pishirib, sotuvga qo'yishlari,
ot minishlari mumkin emas edi. Eng muhimi, ular qurol ishlatish huquqiga ega emas edi.
O'sha paytda odat, qoida - "kesib ketish" (kirisute gomen) bor edi. Agar oddiy odam o'zini
noloyiq tutgan bo'lsa, Sining so'zlariga ko'ra, u shunchaki o'ldirilishi va yo'lda qolishi
mumkin edi. Tokugava syogunatini tashvishga soladigan yana bir aholi bor edi, bu
nasroniylar edi. Yaponiyada nasroniylikning targ'iboti 16-asrda, portugal missionerlari u
erda suzib ketganlarida, ya'ni. ular katolik missionerlari edi. Keyinchalik u erda golland,
protestant missionerlari bor edi, lekin ularning ta'siri zaifroq edi. Xristianlik faoliyatining
birinchi o'n yilligi muvaffaqiyatli o'tdi; mamlakat janubida bir necha o'n minglab
yaponiyaliklar o'z dinini qabul qildilar. Xristianlikning tarqalishi esa Tokugava
mamlakatda barqarorlikka tahdid deb hisoblangan. Bu yapon urf-odatlaridan allaqachon
ajralib chiqqan, yaponiyaliklar doimo hurmat qilgan xudolarni hurmat qilmagan va yapon
istianlari evropaliklarga o'z mamlakatlarida o'zlarini mustahkamlashda yordam berishlariga
shubha qilgan odamlar edi. Shuning uchun, XVII asrda. 1 Tokugava sulolasi o'z
mamlakatlarini chet elliklar uchun yopdi. Gollandiyaliklar u erga, bitta portda, katta
cheklovlar bilan etib borishlari mumkin edi. Yevropaliklar bilan noqonuniy savdo davom
etdi. Xristianlikni qabul qilgan yaponlar undan voz kechishga majbur bo'ldilar. Va
rasmiylar bunga erishdilar, xristianlik bir necha asrlar davomida deyarli yo'q bo'lib ketdi.
Ammo bunga o'ta keskin choralar bilan erishildi. Sobiq nasroniylar nasroniy ramzlarini
(piktogrammalarni oyoq osti qilish) xafa qilishlari kerak edi. Bunga rozi bo'lmaganlar - eng
oson chora - chipni tashlash, boshqa usullar - sekin qovurish, arralash, muzlatish, odamni
oshqozoni yorilguncha suv
1 История государства и права зарубежных стран / Н. А. Крашенинникова, О. М.
Жидкова. - Москва, 2018.–С.201.
5

bilan mast qilish edi. Yaponiya Uzoq Sharqda, Tinch okeani orollarida joylashgan bo‘lib,
uni «Kunchiqar mamlakat» deb atashadi.O‘rta asrlar davomida Xitoy Yaponiya
taraqqiyotiga ijobiy ta'sir ko‘rsatdi. Bu ta'sir, ayniqsa, min sulolasi hukmronligi davrida
Xitoy madaniyati, rassomchiligi, adabiyoti, me'morchilik san'ati, falsafasi va harbiy
sohasida sezilarli bo‘ldi. Siyosiy tizim. XVI-XVIII asrlarda Yaponiya aholisi toifalarga
bo‘lingan bo‘lib, viloyatlarni feodallar-daymyolar nazorat qilar, ular- ning qo‘lida dvoryan
-samuraylar xizmat qilardi. Mamlakat tepasida rasman imperator tursa-da, siyosiy
hokimiyat amalda harbiy hukmdor-syogun qo‘lida edi. Bu davrdagi eng muhim siyosiy
voqea bu-tun Yaponiyaning markazlashgan yagona dav-latga birlashishi bo‘ldi.
Mamlakatni birlashtirishda uch mashhur tarixiy shaxs: Oda Nobunaga, Toyotomi Xideyosi
va Tokugava Ieyasuning xizmatlari beqiyos bo‘ldi. Ular birgalikda jangovar armiya tuzib,
mamlakatni fuqarolar urushi girdobidan olib chiqishga muvaffaq bo‘lishdi. Ulardan To-
kugava Ieyasu 1603-yili syogun unvonini qabul qildi va Edo (hozirgi Tokio) shahrini
poytaxt qilib, uchinchi syogunlikka asos soldi. 2 Bu davlat Tokugava syogunligi deb ataldi.
Tokugavalar Yaponiyani birlashtirish ishini yakunlab, uni 1867-yilgacha boshqardi.
Mamlakatda tokugava sulolasining mutlaq hokimiyati o‘rnatildi. Biroq bu sulola nomiga
bo‘lsada, imperator hokimiyati daxlsizligini saqlab qoldi. Chunki yapon xalqi uchun
imperator Xudo- ning avlodi hisoblanardi. O‘zini o‘zi ajratib qo‘yish. Buyuk geografik
kashfiyotlardan keyin Yaponiyada yevropaliklar paydo bo‘lib, xristian dini ham tarqala
boshladi. Yevropalik missionerlar uni yaponlar orasida zo‘r berib targ‘ib qilishdi. Ammo
ko‘pchilik missionerlar din niqobi ostida yapon xalqini arosatga solishni, Yaponiyaning
mustaqilligiga chek qo‘yib, uni bosib olishni maqsad qilib qo‘ygan edilar. Yaponiyada XVI
asr oxirida qabul qilingan qonunga binoan, barcha xristian missionerlari mamlakatdan
quvib yuborildi. 1614-yili syogun xristian dinini taqiqlovchi qonun chiqardi. Qonun
xristian dinini mamlakat dushmani deb e'lon qildi. Budda dinini hurmat qilmaydigan
barcha shaxslarning
Семенов-История средних веков "Учитель" - 1973. Страница 617. 2
6

Yaponiyadan chiqib ketishi talab etildi. Shu tariqa Yevropa mustamlakachilari
Yaponiyadan quvib yuborildi. Bu hol Yaponiyaning Yevropa bilan munosabatlariga ta'sir
etmay qolmadi. Natijada, Yaponiya tashqi dunyodan o‘zini o‘zi ajratib qo‘ydi. Syogun
o‘zini o‘zi ajratib qo‘yish siyosati orqali Yaponiyaning mus- tamlakaga aylanib qolish
xavfining oldini olish maqsadini ham ko‘zlagan edi.
Yosimune islohotlari. Yosimune tokugava sulolasining eng mash- hur davlat arbobi
sifatida tanildi. U tokugava sulolasidan chiqqan sakkizinchi syogun bo‘lib, 1716-
1745yillari hukmronlik qildi. Yosimune qo‘riq yerlarni o‘zlashtirish hisobiga dehqonchilik
qiluv- chilarni rag‘batlantirish siyosatini yuritdi. Sug‘orish inshootlari tizimini
takomillashtirdi. Yerni sotish, sotib olish yoki garovga qo‘yishni taqiqlovchi qonun
chiqardi. Mamlakat va jamiyat hayotini tartibga solishda u joriy etgan «100 moddali
Farmon» deb ataluvchi qonunlar to‘plami katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Yangi zamonni
Yaponiya ‘‘jangari viloyatlar davri’’ nomini olgan tarqoqlik va fuqaro urushlari davridagi
Asikaga syogunatidan (14671568) meros qilib oldi. Bu davr vassallarning syogunga qarshi
kurashlari bilan ajralib turadi. Asikaga xonadonidan bo’lgan syogunlar poytaxt Kioto
ustidan nazoratni qo’ldan berdilar, u yerda shaharni mustaqil boshqarishning kuchli tizimi
shakllandi. Yetakchilik endi viloyatlardagi hukmdorlarga – knyaz-daimolarga o’tdi. Bu
davrda knyazlar daromadlarining tarkibi sezilarli o’zgardi. 1543-yili yaponiya qirg’oqlarida
portugallarning, olti yildan so’ng esa ispanlarning ham paydo bo’lishi mamlakatdagi
keying siyosiy va iqtisodiy muhitga sezilarli ta’sir ko’rsatdi. Ular mamlakatga o’qotar
qurollarni olib kirdilar. Yevropaliklarning paydo bo’lishi savdo va kapitalning
kuchayishiga, harbiy ishning mukammallashishiga ko’maklashdi. Bu esa o’z navbatida
o’zaro urushlarni keskinlashtirdi va faqat Yaponiyaning bo’linib ketish xavfini emas balki
uning yevropaliklarga tobe bo’lib qolish xavfini ham keltirib chiqardi. O’zaro urushlar va
dehqonlarning qo’zg’alonlari feodallarning o’ziga ham real xavf tug’dirdi. Shu vaqtda esa
Yaponiyaning chet elliklar tomonida bosib olinish xavfi
7

yitilib kelayotgan edi. 3 XVI asr boshlarida Yaponiya o’zaro ichki urushlar oqibatida
mayda-mayda davlatlarga bo’linib ketgan edi. O’zaro ichki urushlar faqat 1573-yilda
ikkinchi syogun Asikaga sulolasi hokimiyatining ag’darilishi bilan nihoyasiga yetdi.
Yaponiyani yagona davlatga birlashtirishdek tarixiy vazifani amalga oshirish ishiga qudratli
xonadon yetakchilaridan biri Oda Nabunaga rahbarlik qildi. Shiddatli va shafqatsiz
kurashlardan so’ng Oda Nabunaga 1573-yilda Asikagani syogunlikdan maxrum etdi. 4 O’z
yo’llarini to’g’ri va notug’ri yullar bilan kengaytirib, dehqonlar qo’zg’alonlarini ayovsiz
tarzda bostirib, Oda Nabunaga ‘‘siyosiy-knyzlik’’ (bakuxan) davlatiga asos soldi. 1582-yil
Kiotodagi ibodatxonalardan birida raqiblarining qo’shinlari tomonidan qo’rshab olingan
Oda o’zini o’ldirish bilan hayotini yakunladi. Mamlakatni birlashtirish ishini, dehqonlardan
chiqqan va Odaning xizmatida o’zini ko’rsatgan Toyatami Xideyosi davom ettirdi. O’zi
dehqonlardan chiqqan Xideyosi dehqonlar qo’zg’alonini ayovsiz bostirardi. 1588-yilda
chiqqan “qilichlarni izlash”deb atalgan farmonga binoan dehqonlarning qilichlar, miltiqlar
va boshqa qurollarga ega bo’lishi taqiqlanardi. 1598- yili Xideyosining o’limi birinchi
birlashtiruvchilarning o’rinishlarini yuqqa chiqardi. 1603-yili Ieyasu Tokugava syogun
unvonini qabul qildi va Edo (zamonaviy Tokio) shahrini poytaxt qilib, syogunatga (1603-
1867) asos soldi. Bu bilan u zamonasining eng mashxur xonadoni harbiy-feodal
diktaturasini boshlab berdi. Amalda Tokugava va uning izdoshlari imperator xonadonini
hokimiyatdan hamda siyosiy hayotdan ajratdi. Ammo ular imperatorning (Mikado) diniy
obro’sini ta’kidlashda davom etdilar va doimo hokimiyatga imperator ruxsati bilan
kelganliklarini ta’kidlar edilar. 5 Tokugava xonadonidan dastlabki syogunlar davrida
Yaponiya yagona davlatga aylana boshlasada, aslida mamlakatning birlashishiga
erishilmagandi. XVII asr boshlarida Yaponiyaning umumiy sholi daromadi 11 million koku
(1koku – 180.4kg) miqdorida belgilandi. Ana shu miqdordan 4 million koku Tokugava
3 Shuxrat Ergashev-Jahon tarixi- T. ”O’zbekiston”- 2013-y. 380-381-betlar
8

xonadoniga tegishli edi. Tokugavalar davrining boshlarida Yaponiyaning axolisi 20
millionga yaqin kishidan iborat edi. XVII asrdagi barqarorlik tufayli aholi 29 millionga
yaqinlashdi. Tokugavalar davrida yerlar feodallarga tegishli bo’lgan. Feodal yer egaligining
asosiy shakllari quyidagilar edi:
1)syogunlarning yerlari
2)knyazlarning yerlari
3)cherkov va monastrlarning yerlari.
Savdogarlik va hunarmandchilik asosan Yaponiyaning bevosita syogunat nazorati ostida
bo’lgan shaharlarida to’plangandi. Eng yirik shaharlar EdoYaponiyaning poytaxti (hozirgi
Tokio), Osaka-mamlakatning bosh savdo markazi, Kioto-imperatorning qarorgohi, port
shaharlari Sakai hamda Nagasaki edi. 4 Yaponiyaning tashqi dunyodan ajralib qolishi XIX
asrning yarmigacha davom etdi. Tokugava rejimining butun bir sistemasiga kiruvchi bu
siyosat umuman mamalkat uchun g’oyat og’ir va salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi. Bu
narsa Yaponiyada feodal munosabatlarning eng qoloq formalari saqlanib qolishiga yordam
berdi. Yakkalanib qolish sharoitida yapon feodallari va ularning amaldorlari yapon
mehnatkashlar ommasi ustidan ayniqsa har tomonlama va nazoratsiz hukmronlik qilib, o’z
sinfiy diktaturalarini eng daxshatli formalarda amalga oshira oldilar. Ayni vaqtda
Yaponiyaning yakkalanib qolishi uni ochiqdan-ochiq qoloqlikka mahkum etdi. Bu esa
sanoatda ham, qishloq xo’jaligida ham eski ishlab chiqarish usullarining saqlanib qolishida
o’z ifodasini topdi. Bu narsa mamlakat madaniy o’sishining to’xtab qolishiga ham ta’sir
ko’rsatdi. Shunday bo’lsa ham XVII asrda Yaponiyada sust bo’lsa ham muayyan o’sish
ro’y berdi. Mamlakatda Tovar-pul munosabatlari rivojlanib sekin-asta yapon qishloqlariga
ham kirib bordi. Shaharlarda savdogarlar kapitali to’plandi. Feodallarning orasida ko’proq
tabaqalashuv ro’y berdi.
9

1.2 Tokugava syogunati davrida Yaponiya.
XVIII asrda Yaponiyada narx- navo va soliqlarning ko’payishiga qarshi qo’zg’olon
Yaponiya dunyo siyosiy xaritasining uzoq Sharq regionida joylashgan "Quyosh mamlakati"
deyiladi, tarixiy adabiyotlarda Yaponiyada feodal munosabatlar o’zining yuksak
cho’qqisiga XIV-XVI asrda ko’tarilgan. Biroq feodal munosabatlar Sharq mamlakatlaridan
farq qiladi. Xo’jalik asosini mayda dehqonchilik xo’jaligi ishlab chiharish tashkil qilgan.
Yaponiya yangi zamon boshlaridagi umumiy ahvoli mamlakatni mayda knyazliklarga
bog’lanib ketganligi bilan tavsiflanadi. Feodal davrda yuzaga kelgan Yaponiya shaharlari,
Hindiston va Osiyoning boshqa shaharlari singari feodal hukmdorlarning qarorgohlari edi,
lekin ular iqtisodiy ahamyatni juda barvaqt olg’a kiritdilar, ba`zilari esa "yerkin shahar"
(sakai) maqomiga yerishdilar yoki byurgyer tipidagi o’z-o’zini boshqarishni tuzish uchun
kurashdilar. O’rta asrdagi Yaponiya Osiyodagi qo’shni mamlakatlar - Xitoy va Koreya
bilan madaniy va iqtisodiy aloqada bo’lib rivojlanadi. Madaniyatning ba`zi elementlarini,
jumladan yozuvni, buddizm, konfutsizm singari diniy oqimlarni Yaponiya Xitoydan
o’zlashtirgan. Yaponiyaliklar bilan Yevropaliklar XVI asrning 40 yillaridan boshlab
qiziqadi. 1542 yilda Kyu Syu orolining Janubiy qirg’oqlarida ilk bor portugaliyaliklar
paydo bo’ldi. Shu vaqtdan boshlab bir necha yil davomida Portugaliya kemalari tez-tez
Yaponiyada bo’ldilar. Portugaliyaliklar Yaponiyaga qurol - yaroq etib, u yerdan oltin olish
evaziga Yaponiya bilan savdo - sotiq munosabatlarini o’rgandilar. 1549 yildan boshlab
Yaponiyada katolik missionyerlar o’z faoliyatlarini boshlab yubordilar. Missionyerlar va
savdogarlar ba`zi bir yapon feodallariga tayanar edilar. Bular Yevropaliklar kelib turadigan
port shaharlarida joylashgan rayonlarning hukmdorlari edi. Ular Yaponiyaning tashqi
savdosi kengayishi evaziga juda katta daromad olar edilar. SHuningdek Yaponiya
feodallari Yevropa qurolli olishishdan katta manfaatdor edilar. XVI asrning 80 yillarida
Kyu Syu orolida 100 mingta xristian bor edi. XVII asrning boshlarida esa Yaponiyada
ingliz va Gollandiya savdogarlari faollasha bordilar. Yevropaliklarning Yaponiyada paydo
bo’lishi u yerda markazlashgan feodal davlat tuzish bilan bir vaqtda to’g’ri keladi. XVI
asrning oxiri
10

- XVII asrning boshlarida bu uchun iqtisodiy va siyosiy shart-sharoit yuzaga keldi. Oldingi
yuz yilliklarda sekin-asta bo’lsada shaharlar rivojlandi, savdo-sotiq kengaydi va ishlab
chiqarish kuchlari o’sib bordi. To’xtovsiz yuz byerayotgan dehqon qo’zg’olonlari
feodallarni o’z kuchlarini birlashtirishga undardi. Markazlashtir
ish
kuchaytirishga shuningdek Yevropa kolonizatorlarining xavfi ham sabab bo’ldi. Feodal
Yaponiyada imperatorlik hokimiyat o’ziga xos mavqeda edi. Sinfiy jamiyatga o’tish
davrida yuzaga kelgan, Mikado yoki Tenno unvonida bo’lgan Yaponiya imperatorlari
dinastiyasi ko’shini yuz yilliklarda mavqeini saqlab qoldi. Sintoizm ("xudolar yo’li") nomli
yapon dini quyosh xudosi Amatyerasuning avlodi bo’lgan Mikadolarning ilohiy kelib
chiqishini e`tirof etardi. Lekin imperatorlar hukmdorligi nomigagina edi. Bu sharoitda
feodal taraqqiyotni tugatish uchun kurash imperatorlik hokimiyatni mustahkamlash
yo’lidan emas, ba`zi bir
feodal guruhlari
ning mamlakat
ni nazorat qilish uchun kurash tusini oldi.
XVII ayerning boshlarida Ie Ya Su Tokugava butun Yaponiyaning udel knyazlarini o’z
hukmdorligiga bo’ysundirdi va "taysegun" - "buyuk sarkarda" "bosh qo’mondon" nomli
myerosiy bo’lgan Syogun unvonini qabul qildi. Shu vaqtdan boshlab 250 yildan ortiqroq
yil davomida Yaponiyani Tokugava Syogunati dinastiyasi boshqardi. Syogun
mamlakatning cheklanmagan hukmdori edi. Ilohiy imperatorga turli xil marhamatlar
ko’rsatdilar. Quyosh va oy o’z yo’llarida davom etganliklari kabi, imperator o’z yuragi
daxlsizligini caqlab qolishi shart - deb ta`kidladilar. Tokugovachilar. Shuning uchun u
osmondagidek, saroyda yashaydi. Syogun barcha davlat majburiyatlarini belgilaydi va
hukumat ishlarini imperatorlar hal qilishiga muxtoj emas. 6 To’rt dengiz o’rtasidagi yyer
besaranjom bo’lsa, bu syogunning gunoxidir. Uchinchi syogun Iemitsu Tokugava (1823 -
1651) davrida yuzaga kelgan syogunat rejimi markazlashgan feodal davlat shaklida edi.
Tokugava syogunati davrida feodal munosabatlar XVII asrda Yaponiya tyerritoriyasi
asosan uch orolni o’z ichiga
6 Косарев, А. И. «История государства и права зарубежных стран».- Москва, 2022.-
С.374.

oladi. Bular Xansyu, Kyusyu, Sikonyu va shunga yakin bo’lgan boshqa orolchalar edi.
Xokkaydo oroliga yurish qilgan Yaponiyaliklar orolning janubiy qirg’ogini egalladilar.
XVII asrning boshida Yaponiya aholisi 17 millionni tashkil qilardi. Oxirida esa 25 million
kishini tashkil qilardi. Tokugava Yaponiyasida yerning xo’jayinlari syogun, feodallar, xram
va monastirlar edi. Yaponiya yerlarining yaroqli qismini Tokugava uylari ixtiyorida edi.
Mamlakatning qolgan yerlariga udel knyazlari xo’jayin edi. Asosiy feodal sinflar Tokugava
davrida bir necha razryadga bo’lingan edi. Kiotoning imperatorlik poytaxti saroy a`yonlari
alohida guruhni-kugeni tashkil qilardi. Kuge a`zolari xo’jako’rsinga imtiyozli mavqega ega
bo’lsalar xam, yer egasi emas ular imperator singari syogundan xizmat haqda olar edilar.
Ko’pchilik harbiy dvoryanlik vakillari samuraylarni (xizmatchilarni) tashkil qilib, "buke"
ya`ni harbiy uylarga qarashli edilar. Uning yuqori qismini dayme knyazlari tashkil qilardi.
Tokugava davrida yyerlari 10 ming koku (1 ming 500 tonna gurunchga teng) daromad
keltiradigan feodallar daymelar hisoblanardi. Daymening bir qismi - fuday dayme
Syogunat tashkil topgunga qadar Tokugava uyining ittifoqchilari edi. Syogunat tashkil
qilingandan so’ng ular syogunlarning ishonchli kishilari va tayanchlari bo’ldilar.
Daymening boshqa qismini, ya`ni todzoma daymeni (begona daymelar) ilgari Tokugavaga
qarshi kurashgan boy knyazlar tashkil qilardi. 7 Syogunat o’rnatilgandan so’ng ular
Tokugava hukumati nazoratiga o’tdilar. Lekin o’z knyazliklariki boshqarishda todzama
daymenlari mustaqillikni saqlab qoldilar. Ko’pchilik samuraylarning yerlari yo’q edi.
Ko’pchilik samuraylar qashshoqlashib ketgan edi. Syogun, knyazlar va samuraylar
ekspluatatsiyasi va katta soliqlar evaziga yashardilar. Tokugava syogunatining asosiy
vazifasi dehqonlarni ezish edi. Bundan maqsad Tokugava rejimi dehqonlarning qarshiligini
sindirishdan iborat edi. Yaponiya tarixchisi Eydziro Xondzening yozishicha, aholi qo’l va
oyog’idan "bog’lab" qo’yishgan edi, ularga hamma narsa cheklangan, ular go’yo soliq
to’lash uchun yashardilar. Hatto gurunch iste’mol
77 Gordon, Andrew (2009), A Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the
Present (2 --nashr), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-533922-2
12

qilish dehqonlarga ta’qiqlangan edi. Bu narsalar yapon dehqonchiligining halokatiga olib
keldi. "Yapon shaharlari, hunarmandchilik va savdo" mamlakatning Tokugava rejimi
tomonidan birlashtirilishi savdoning rivojlanishi va yapon shaharlarining o’sishiga turtki
bo’ldi. Tokugava davrida Yaponiyada 200 dan ortiq shahar va shahar tipidagi posyolkalar
bor edi. Edo, Osana, Kioto kabi yirik shaharlar 100 minglab aholiga ega edi. Yaponiya
shaharlarining hunarmandchilik mahsulotlari bozori chaqqon edi. Hunarmandlar soliq
to’lashga majbur edilar. Hunarmandlarni ezish hisobiga oldi-sotdi ishlarining roli oshdi.
XVII asrda kapitalistik tipdagi ayrim manufakturalar paydo bo’ldi. Shaharlarda past tabaqa
savdogarlarining ta`siri kuchli edi. Tokugava davridagi Yaponiya iqtisodiyotida savdo
asosiy rol o’ynardi. Savdo shahardan tashhari qishloqlarni ham qamrab oldi. Yirik
savdogarlar knyazlardan gurunchni sotib olar edilar. Dehqonlarning ekspluatatsiya
qilinishi, feodal munosabatlarning inqirozi davrida Tokugova syogunati hukm surdi.
Tokugova rejimining asosiy maqsadi eziluvchilar sinfini nazoratda ushlash edi. Aholi
quyidagi 4 tabaqaga bo’lingan edi.
1.Samuraylar.
2.Dehqonlar.
3.Hunarmandlar.
4.Savdogarlar.
Samuraylarning imtiyozli mavqei esga solinib turilardi. Tokugava qonunlaridan birida
shunday deyilgan edi: Agar oddiy harbiylarga yoki boshqa saroy a`yonlariga hurmatsizlik,
itoatsizlik qilsa, chopib tashlanadi. Mutloq feodal rejimini caqlab qolish maqsadida syogun
hukumati obro’li 5 nafar knyaz oqsoqollari tomonidan boshqariladi. Oqsoqollar davrida
"yosh boshliqlar kollegiyasi mavjud bo’lib ular ma’lum ministrliklarni boshqarar edi.
" Me t s u k e " (“mustahkam ko’z”) nomli amaldorlar ham katta huquqga ega edi. Ular
yuqori lavozimdagi shaxslarni yashirincha kuzatar edilar. Poytaxtdan tashqari joylarda 13

mahalliy garnizon bopshliqlari bo’lmish hukumat vakillari boshqarar edi. Tokugava
syogunati Yaponiyaga Yevropaliklarning kirib kelishi davrida yuzaga keldi. XVII asrning
30 - yillarida syogun Iemiku Tokugava xukumati Yaponiyani tashqi dunyodan izolyatsiya
(o’rash) maqsadida bir qancha chora - tadbirlar qo’lladi. Yevropaliklarni mamlakatdan
chiharib yuborish va xristianlikni ta`qiqlash to’g’risida farmonlar chiqardi. 1640 yilda
Yaponiyada Portugaliyaning Asminya (Makao) missiyasi taqiqlashlarni qayta ko’rib
chiqish haqida syogunatga murojaat qiladi, lekin missiya a`zolarining ko’pchiligi qatl
qilinadi va tirik qollganlari bilan quyidagi mazmunda xat jo’natiladi. Portugaliyaliklar,
bizni bu dunyoda yo’q deb o’ylamanglar. Yaponiya qirg’oqlariga kelgan kemalar yo’q
qilinib, kema a`zolari o’ldiriladi. Yaponiyaliklarga esa mamlakatni tark etish esa o’lim
bilan tugaydi. Bu ishlardan maqsad Yaponiyada Yevropaliklarning kirishiga yo’l
qo’ymaslik va feodal tartibning saqlab qolinishi edi. Syogun va feodallar, agar Yevropa
bilan aloqa qilinsa, ularning rejimlari barbod bo’lishidan qo’rqar edilar. "Yopiq mamlakat"
siyosati asosan 1637 yilda Nagasaki yaqinidagi Simabarada ro’y bergan dehqonlar
qo’zg’olonidan so’ng kuchaytirildi. Bu qo’zg’olon janubiy Yaponiyaga kirib kelgan katolik
missionyerlar olib kelgan xristianlik bayrog’i ostida o’tdi. "Yopiq, mamlakat" so’ng
Yevropa bilan savdo aloqasi tugadi. XVII va XIX asrning birinchi yarmida maorif va fan
sohasida o’sish boshlandi. Samuray bolalari va knyaz bolalari o’qitiladigan hukumat
maktablaridan tashhari, shaharlarda shaxsiy maktablar ham paydo bo’la boshladi. XVIII
asrda bu maktablar soni 270 taga yetdi. Ular orasida texnik mutaxassislik va meditsinadan
saboq beradigan o’quv yurtlari bor edi. Syogun poytaxtida amaldorlar tayyorlaydigan
akademiya bor edi. 1762 yilda "Yevropacha bilimlarni" o’rganadigan o’quv yurti ochildi.
By ikki o’quv yurti oliy maktablarning boshlanishi edi. Tokugava davrida matematika
maktabini yaratgan Tokakadzu Seni (1642 - 1708) buyuk olim edi. XVII asr boshida
Yaponiyada gazetalar nashr qilina boshlandi. Yaponiyaning Tokugava tomonidan
markazlashtirilishi ishlab chiqarish kuchlarining o’sishiga olib keladi. XVII asr davomida
ekin yyerlari kengaydi, qishloq xo’jalik texnikasi rivojlandi. Hunarmadchilik rivojlandi.
Ichki savdo kengaydi. Shu asosda
14

Yaponiyaning feodal iqtisodiyotida kapitalistik hayot tarzi yuzaga keldi. Ishlab chinarish
kuchlari feodal iqtisodiyotning ichki qarama - qarshiligi evaziga o’sib bordi. Mutlaq feodal
tartib o’rnatishlar XVIII asr o’rtasiga kelib iqtisodiy turg’unlikka olib keldi. Soliqlar bir
necha yil oldin olindi. Bu esa dehqonlar qo’zg’oloniga olib keldi.
II BOB. YAPONIYADA “MEYDZI ISLOHOTLARI”.
2.1.Yaponiyada Imperator Musixitoning hokimiyatga kelishi Meydzi islohotlari.
XVI asrdayoq Yaponiyada xristian dinining tarqalishi taqiqlangan edi. Hukmdorlar xristian
dinini yapon xalqi milliy an'analarini buzuvchi, xristian missioner- larini bosqinchilarning
dastlabki guruhi deb hisoblaganlar. Shu tufayli XVII asrda Yaponiya hukmdorlari
mamlakatni chet elliklar uchun yopib qo‘ydilar va mamlakatdan barcha yevropaliklarni
quvib yubordilar.Syogun farmonida shunday deyilgan edi: «Shu davrdan boshlab,
Yaponiyaga chet ellardan hech kim, hatto elchilar ham kiritilmaydi. O‘lim xavfi ham bu
farmonni bekor qila olmasligi lozim». Shu tariqa yillar ketidan yillar o‘taverdi. Va nihoyat,
1854-yili AQSH harbiy-dengiz floti Yaponiyani ochilishga majbur etdi. Shu yili AQSH
bilan Yaponiya o‘rtasida «Tinchlik va do‘stlik to‘g‘risida»gi Shartnoma imzolandi. Unga
ko‘ra, Yaponiya AQSHga ikkita portini ochdi va AQSH konsulini qabul qildi. AQSHdan
so‘ng Yaponiyaga Yevropa davlatlari ham kirib kela boshladilar. Ularning maqsadlari
Yaponiya bozorlarini egallash edi. 1858-yili amerikaliklarga yana bir nechta port ochib
qo‘yildi. Yaponiyadagi AQSH fuqarolariga eksterritoriallik 8 huquqi berildi. Ayni paytda
AQSH tovarlariga juda past boj to‘lovlari belgilandi. Tez orada xuddi shu mazmundagi
shartnomalar Yevropa davlatlari bilan ham imzolandi. Aslida bu shartnomalar Yaponiyani
kamsituvchi, teng bo‘lmagan shartnomalar bo‘lib, harbiy jihatdan qudratli davlatlarga yon
bermaslikning iloji yo‘q edi. Shu tariqa Yaponiyaning siyosiy va iqtisodiy yopiqlik davri
tugadi. «Ma'rifatli boshqaruv» davrining boshlanishi. Chet el davlatlari uchun «ochilish»
8 Eksterritorial huquq — chet el fuqarolarining shaxsi, uy-joyi va mol-mulki daxlsizligi
hamda mahalliy davlat sudining ularni sud qila olmasligi .
15

Yaponiya iqtisodiga ham salbiy ta'sir ko‘rsata bosh- ladi. Chunki Yaponiya bozorlarining
chet el tovarlari bilan to‘ldirilishi bu yerdagi manufaktura va hunarmandchilik ishlab
chiqarishiga katta zarba berdi. Natijada, chet elliklarni mamlakatdan quvib chiqarishni
talab qiluvchilar harakati kuchaydi. Ayni paytda samuraylarning savodxon qismi va
ziyolilar Yaponiya chet elliklar uchun yopiq bo‘lgan yillarda mamlakat taraqqiyoti AQSH
va G‘arbiy Yevropa davlatlaridan orqada qolganligini yaxshi tushunganlar. Shuning uchun
ular chuqur islohotlar o‘tkazish yo‘li bilan Yaponiyani zamonaviy davlatga aylantirish
haqida o‘ylay
boshlaganlar.
Imperator tarafdorlari
Yaponiyani modernizatsiya 9 qilish uchun
kurashuvchilar harakatidan syogun hokimiyatini tugatish va imperator hokimiyatini qayta
tiklash uchun foydalanishga qaror qildilar. Shu tariqa mamlakatning kuch bilan ochilishi va
syogun hukumatining chet davlatlar bilan imzolagan teng bo‘lmagan shartnomalari
mamlakatda fuqarolar urushi boshlanishiga turtki bo‘ldi. Syogun hokimiyatini ag‘darish
uchun ommaviy harakatning asosiy kuchini samuraylar tashkil etdi. Ularga qishloq va
shaharlarning boy hamda o‘rta tabaqalari qo‘shilishdi. Fuqarolar urushi natijasida syogun
hokimiyati ag‘darildi. 1867-yili tokugava sulolasining oxirgi syoguni imperator
Mutsuxitoning foydasiga oliy hokimiyatdan voz kechdi. Shu yili unga imperator Meydzi
(«ma'rifatli boshqaruv») nomi bilan toj kiydirildi. Meydzi islohotlarining boshlanishi.
Yaponiya uchun modernizatsiya davri bosh- landi. Hukumat o‘z oldiga milliy an'analar-
dan voz kechmagan, mustaqillikni to‘la saq- lab qolgan holda G‘arb namunasida
Yaponiyani zamonaviylashtirish vazifasini qo‘ydi. Dastlab agrar islohot o‘tkazildi. Bu
islohot yerni sotish va sotib olishga, uni xususiy mulkka aylantirishga ruxsat berdi.
Natijada, asrlar davomida katta yer egalari uchun mehnat qilib kelgan dehqonlar chek yerga
ega bo’ldilar
Shuningdek, yer
uchun katta soliq qo’yildi. Bu soliq qiymati
hosildan olingan daromad hajmining 50 foiziga teng edi. Shuning uchun ham islohotdan 10
yil o‘tgach, yer olgan dehqonlarning atigi 1/3 qismi o‘zlariga berilgan yerni qo‘llarida
saqlab

9 Modernizatsiya — zamonaviylashtirish .
16

qola oldilar. Qolganlari esa ijarachilarga aylandilar. Shunday bo‘lishiga qaramay, islohot
qishloq xo‘jaligida kapitalistik munosabatlarning rivojlanishini ta'minladi. Ma'muriy
sohada o‘tkazilgan islohot mahalliy knyazlar hokimiyatini tugatdi. Knyazlar qudratini
sindirish uchun dastlab ular yerlarining bir qismi musodara qilindi. So‘ng knyazlar
boshqaruv huquqidan ham mahrum etildi. Joylarda hokimiyat imperator tayinlaydigan
gubernatorlar qo‘liga o‘tdi. Harbiy islohotga ko‘ra, Yaponiyada umumiy harbiy majburiyat
joriy etildi. Samuraylar avvalgi qiyofasini yo‘qotdi. Endi ular doimiy harbiy xizmatda
bo‘lish imtiyozidan mahrum bo‘ldilar. Yevropacha shakldagi yangi qo‘shinni tuzish
boshlandi. Fransiyadan harbiy mutaxassislar taklif etildi. Qo‘shin Yevropadan sotib
olingan zamonaviy qurollar bilan qayta qurollantirildi. Garchand qo‘shin yevropacha
andoza asosida tuzilgan bo‘lsa-da, uning mafkurasi yaponcha bo‘lib qolaverdi. Chunonchi,
qurolli kuchlarda xizmat qiluvchilar ongiga o‘z davlatining manfaatlariga sodiqlik,
imperatorga muhabbat va o‘limni nazar-pisand qilmaslik g‘oyalari izchillik bilan
singdirildi. Bu xususiyatlar «yaponcha milliy ruh»ning qirralari, belgilari deb hisoblandi.
Bundan tashqari, yaponlar ongiga Yaponiyaning quyosh xudosi Amaterasu xohishiga ko‘ra
paydo bo‘lganligi, shuning uchun ham bu davlat Osmon va Yer kabi abadiy mavjudligi,
imperatorga xudo Amaterasudek mehribonlik xos ekanligi, uning hech qachon nohaq
bo‘lishi mumkin emasligi ta'kidlandi. Imperatorga sodiqlik vatanparvar- likning oliy
namunasi ekanligi, yaponlarning boshqalardan ustunligi, millatning ulug‘ vazifasi kabi
g‘oyalar ham undan-da kam bo‘lmagan sabr-bardosh bilan singdirila borildi. Ayni paytda
G‘arb davlatlari siquviga qarshi turmoq uchun barcha Osiyo davlatlari Yaponiya imperatori
hokimiyati ostiga birlashishi lozimligi haqidagi g‘oyalar ham esdan chiqarilmadi. Bu
g‘oyalarni yoshlar ongiga singdirishda ibodatxona, qo‘shin va maktablar faoliyatiga katta
e'tibor berildi. Bu g‘oyalar kelgusida Yaponiyaning Osiyo qit'asida olib borgan keng
ko‘lamli bosqinchilik urushlarini mafkuraviy jihatdan tayyorlash jarayonida muhim rol
o‘ynadi. Iqtisodiy taraqqiyotning yangi xususiyatlari. Meydzi islohotlari mamlakatda
feodal tarqoqlikka chek qo‘ydi. Natijada, yagona yapon ichki bozori
17

vujudga keldi. Mamlakatda yagona pul birligi-iyena 10 joriy etildi. Hukumat ishlab
chiqarishni sanoatlashtirish masalasiga Yaponiyani uning ichki ishlariga chet davlatlar
aralashuvi xavfidan himoya qiluvchi asosiy omil deb qaradi. Shuning uchun ham davlat
sanoat korxonalari qurilishlariga homiylik qildi. Asosiy sanoat kor- xonalari davlat
mablag‘i hisobiga qurildi, keyinchalik ular imtiyozli asoslarda turli firmalarga sotildi yoki
ijaraga berildi. Davlat tadbirkorlikni har tomonlama rag‘batlantirdi va qo‘llab-quvvatladi.
Meydzi islohotlari tarixga «Meydzi inqilobi» nomi bilan kirgan. Imperator Meydzi (1852-
yil 3-noyabr – 1912-yil 30-iyul), yana shuningdek Buyuk Meydzi yoki Muqaddas
imperator Meydzi kabi nomlari bilan mashhur bo lib, an anaviy vorislik tartibiga ko raʻ ʼ ʻ
Yaponiyaning 122-imperatori bo lgan. U 1867-yil 3-fevraldan to vafotiga qadar Yaponiya
ʻ
imperiyasiga birinchi monarxi bo ib, o z ismi bilan ataluvchi „Meydzi erasi“ davrida
ʻ ʻ
mamlakatni boshqaradi. Meidzi Yaponiyani yakka, feodal davlatdan sanoatlashgan
jahonning kuchli davlatiga aylanishiga sabab bo lgan „Meydzi islohotlari“ ning asoschisi
ʻ
edi.1852-yil imperator Meydzi tug ilgan paytida, Yaponiya yakkalanib qolgan Tokugava
ʻ
syogunligi va unga bo ysunuvchi daimyolar hukmronlik qilgan, 270 ta
ʻ
markazlashtirilmagan domenlardan iborat, sanoati feodal davrlarda qolib ketgan mamlakat
edi.Uning vafotigacha Yaponiya keng qamrovli siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy inqilobni
boshdan kechirdi va jahon sahnasida buyuk davlatlardan biri sifatida maydonga chiqdi.
New York Times (talaffuzi: Dz Nyu York Tayms) 1912-yilda imperatorning dafn
marosimida bu o zgarishlarni qisqacha xuddi shunday bayon qiladi: „Uning vafotigacha
ʻ
amalga oshirilgan ishlar haqiqatda hayratnarli edi. Yaponiya oldingi eskilikdan yangi
Yaponiyaga aylangan edi.“ Zamonaviy davrdan boshlab, Yaponiya imperatori vafot
etganida, unga vafotidan keyin ism berila boshlandi. Bunday nom u hukmronlik qilgan
davrning muvofiqi bo lib, imperatorning tirikligida taxtga qo shgan hissasini anlatadi.
ʻ ʻ
Shuning uchun u hayoti davomida omma oldida shunchaki „imperator“ sifatida tanilgan,
ammo o limidan keyin tarixda „imperator Meydzi“ nomi bilan
ʻ
10 Iyena- Yaponiya pul birligi.
18

tilga olinadi. Imperator hozirgi unvonni hukmronligining deyarli butun davrini qamrab
olgan Meydzi davriga nisbatan oldi. Uning asl ismi Mutsuhito. 1868-yilning 17-yanvariga
kelib Meydzi o'zining qat'iy islohotlarini amalga oshira boshladi. Yangi islohot mazmuniga
ko'ra «Sanshoku» deb atalgan tizim joriy etildi. Bu tizim 3 lavozim egalaridan tuzilgan
hukumatga asoslangan edi. Yani «Sosai» hukumat raisi va uning ikki toifadagi
maslahatchilari «gidjo» katta maslahatchilar, «sanyo» kichik maslahatchilar degan ma'noni
anglatgan. 1868-yil 6-aprelda hukumatning yana bir yangi qarori 5 qasamyod deb atalgan
hujjat qabul qilindi va mamlakat hududida kuchga kiritildi. Unga binoan: 1)Jamoatchilik
yig’ilishlarini tashkil qilish va har qanday qarorni jamoat bilan kelishgan holda holda qabul
qilish. 2)Hokimiyat egalari va hukumdorlarning xalqqa xizmat qilish. 3)Harbiy va fuqaro
mansabdor shaxslarga,oddiy aholiga tadbirkorlik va boshqa salohoyatlarini erkin ko'rsatib
berishlari uchun sharoit yaratish. 4)O'tmishdagi barcha yomon urf-odatlar bekor qilinishi
va barcha harakatlar adolatga asosolanishi. 5)Dunyo bo'ylab foydali bilimlar olishga
e'tiborni qaratib imperiya asoslari mustahkamlash. Tokugava suyogunligi XVII-asr
boshlarida o zini namoyon qila boshlaganʻ 11 . Uning hukmronligi ostida bo lgan syogun ʻ
Yaponiyani boshqargan. Taxminan 180 daimyo nomi bilan tanilgan lordlar syogun
hukmronligi ostida avtonom hududlarni boshqargan va syogun vaqti-vaqti bilan
daimyolarni sovg a olish uchun chaqirib turgan, lekin ularga soliq solmagan. Syogun
ʻ
daimyolarni boshqa yo llar bilan ham boshqargan; faqat syogungina daimyolarning
ʻ
nikohini ma qullay olar va daimyoni o z mulkidan qilishi mumkin edi
ʼ ʻ 12 . 1605-yilga kelib
o z lavozimidan rasman nafaqaga chiqqan Tokugava Ieyasu birinchi Tokugava syoguni
ʻ
bo lgan. Nafaqaga chiqqandan so ng, Tokugava Ieyasu va uning o g li, syogun Tokugava
ʻ ʻ ʻ ʻ
Hidetada, 1605-yilda zodagonlar uchun xulq-atvor kodeksini chiqardilar. Kodeksga ko ra,
ʻ
imperator o z vaqtini ilm va san atga
ʻ ʼ
11 — (1995), The Emergence of Meiji Japan, Cambridge University Press, ISBN 978-0-
521-48405-3
19

bag ishlashi kerak ediʻ 13 . Syogunlik hukmronligi ostidagi imperatorlar Konfutsiy
klassikalarini o rganish, she riyat va xattotlikka vaqt ajratish orqali ushbu qonunga qattiq
ʻ ʼ
rioya qilganligi tarixiy manbalarda o z aksini topgan. Imperatorlarga faqat yapon va xitoy
ʻ
tarixi va geografiyasi asoslari o rgatilgan. Syogun esa o z harakatlari uchun imperatorning
ʻ ʻ
roziligini yoki maslahatini so ramagan. Imperatorlar deyarli hech qachon o zlarining saroy
ʻ ʻ
majmuasini yoki Kiotodagi gosoni tark etishmagan, faqat imperator nafaqaga chiqqandan
keyin yoki saroy yonib ketgan taqdirda ma badga boshpana olish uchun borishi mumkin
ʼ
bo lgan. Bir nechta imperatorlar nafaqaga chiqish uchun yetarlicha uzoq umr ko radilar;
ʻ ʻ
Meydzining beshta salaflaridan faqat uning katta bobosi va bobosi 40 yoshdan oshiq
yashagan. Imperator oilasida chaqaloqlar o limi juda yuqori bo lgan; imperatorning barcha
ʻ ʻ
beshta aka-uka va opasingillari go dakligida vafot etgan va uning 15 farzandidan faqat
ʻ
beshtasi voyaga etgan. XVII asrning boshlarida boshqaruvni qo lga kiritganidan ko p
ʻ ʻ
o tmay, syogunat amaldorlari (umumiy ravishda bakufu nomi bilan tanilgan) Yaponiya
ʻ
bilan deyarli barcha G arb savdolarini to xtatadilar va 1635-yildagi Sakoku farmoniga
ʻ ʻ
ko ra nasroniy missionerlarining orollarga kirishini taqiqlaydilar. Xitoy bilan bo layotgan
ʻ ʻ
katta savdoga qo shimcha ravishda, faqat gollandiyaliklar Nagasaki tomonidan Dedzima
ʻ
orolidagi postini saqlab, Yaponiya bilan savdo qilishni davom ettirganlar. Biroq, XIX
asrning boshlariga kelib, Yaponiya atrofidagi suvlarda Yevropa va Amerika kemalari
tobora ortib boradi. Qarindoshlik nikohlari yapon yuqori tabaqasining ilk tarixi davrida
ideal yoki qirollik qonini himoya qilish usuli sifatida keng tarqalgan; ammo, bu kutilmagan
oqibatlarga olib keldi. O sha paytda unga noma lum bo lgan Meydzi ham qarindoshlar
ʻ ʼ ʻ
o rtasidagi irsiy kasalliklarga duchor bo lgan. Unda mandibulyar prognatizm va umurtqa
ʻ ʻ
pog onasi deformatsiyasi kabi genetik nuqsonlar bo lib, bu nuqsonlar uning bolalarida ham
ʻ ʻ
kuzatilgan.Tug ma kasalliklardan tashqari, Meydzi, shuningdek, to yib ovqatlanmaslik,
ʻ ʻ
Juchkova, S. M. "XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Yaponiyaning ichki siyosiy
rivojlanishi":avtoreferat.– Toshkent, 2000.–В.100.
20

xususan, tiamin (vitamin B¹) yetishmasligidan kelib chiqqan beriberi bilan kasallangan.
Imperator oilasi diniy sabablarga ko ra o rtacha odamlarnikiga qaraganda kambag allarʻ ʻ ʻ
kabi oyqatlanardi. Beriberi tufayli u zo rg a yurgan. Uning kanizaklaridan o n besh
ʻ ʻ ʻ
farzandi bor edi. Ulardan o n nafari bevaqt vafot etgan. Shahzoda Yosihito (keyinchalik
ʻ
imperator Taisyo) voyaga yetgan yagona erkak voris edi, lekin uning tanasi va aqli zaif,
meningit, qandli diabet, miya trombozi va ruhiy kasalliklardan aziyat chekardi. Imperator
Meydzi nafaqat nevaralarini, balki Koreyaning so nggi valiahd shahzodasi, koreyalik
ʻ
Gojongning o g li Yi Unni ham yaxshi ko rishi ma lum edi.
ʻ ʻ ʻ ʼ
2.2. Meydzi hukmronligi tartibsizlik va qo ‘shilish.
1860-yillarning boshlariga kelib, syogunlik bir qancha tahdidlar ostida qoladi. Xorijiy
kuchlar vakillari Yaponiyada o z ta sirini kuchaytirishga intiladilar. Ko pgina daimyolar
ʻ ʼ ʻ
bakufuning tashqi ishlar bilan shug ullanishidan tobora ko proq norozi bo lib qoldilar. Sisi
ʻ ʻ ʻ
yoki „yuqori maqsadli kishilar“ deb nomlanuvchi ko p sonli yosh samuraylar uchrashib,
ʻ
syogunlikga qarshi fikrlay boshladilar. Sisi imperator Kyomeyni hurmat qildi va „ijtimoiy
kasalliklarni davolash uchun“ to g ridan-to g ri zo ravonlik harakatlarini boshlab yuboradi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Dastlab ular barcha chet elliklarning o limini yoki haydalishini xohlashgan bo lsa-da, sisi
ʻ ʻ
keyinchalik mamlakatni modernizatsiya qilishni yoqlay boshlaydilar. Bakufu turli
guruhlarni tinchlantirish uchun sisi va daimyolar o rtasida „parda o rnatish“ uchun bir
ʻ ʻ
qancha choralar ko rdi. Kioto sisi uchun asosiy markaz bo lgan va sisi imperator Komeiga
ʻ ʻ
ta sir ko rsatadi. 1863yilda sisi imperatorni „Bosqinchilarni quvib chiqarish to g risida
ʼ ʻ ʻ ʻ
buyruq“ chiqarishga ko ndirdi. Buyurtma syogunlikni qiyin ahvolga solib qo ydi, chunki
ʻ ʻ
ular buyruqni bajarish niyatida va ular buni amalga oshirish uchun kuchga ega emas edilar.
Chet elliklar yoki ularning kemalariga bir nechta hujumlar uyushtirildi va xorijiy kuchlar
javob bunga ham qaytaradi. Bakufu kuchlari sisining ko p qismini Kiotodan haydab
ʻ
chiqarishga muvaffaq bo lishdi. 1864-yilda ularning shaharga qaytishga urinishini orqaga
ʻ
qaytardilar. Shunga qaramay, butun Yaponiyada tartibsizliklar davom etdi. Shahzodaning
21

siyosiy notinchlikdan xabardor bo lganligi bizga noma lum. Bu davrda u avval otasidan,ʻ ʼ
keyin saroy shoirlaridan „vaka“ she riyatini o rgandi. 1866-yilda shahzoda o zining klassik
ʼ ʻ ʻ
ta limini davom ettirayotgan paytda, Tokugava Yosinobu syogun, o z lavozimini egalladi.
ʼ ʻ
Tokugava Yosinobu islohotchi bo lib,
ʻ Yaponiyani G arb ʻ uslubidagi
davlatga
aylantirmoqchi edi. Yosinobu oxirgi syogun edi va bir necha qarshiliklarga uchraydi. 1866-
yil o rtalarida bakufu armiyasi janubiy Yaponiyadagi isyonchilarni jazolash uchun yo lga
ʻ ʻ
chiqdi. Armiya mag lubiyatga uchradi. Imperator Komei 36 yoshida qattiq kasal bo lib,
ʻ ʻ
1867-yil 30yanvarda vafot etdi. Britaniya diplomati Ser Ernest Satow (talaffuzi: Ernest
Satou) shunday deb yozgan edi: “Imperator Komeining” siyosiy sahnadan g oyib bo lib,
ʻ ʻ
uning o rniga o n besh yoki o n olti [aslida o‘n to‘rt] yoshli bolakayni qoldirishi eng
ʻ ʻ ʻ
maqbul fikr bo lganini inkor etib bo lmaydi“. Kiotoda bo lib o tgan qisqa marosimda
ʻ ʻ ʻ ʻ
valiahd shahzoda 1867-yil 3fevralda rasman taxtga o tirdi. Yangi imperator siyosat
ʻ
masalalarini o z ichiga olmaydigan o zining klassik ta limini davom ettirdi. Bu orada
ʻ ʻ ʼ
syogun Yosinobu hokimiyatni saqlab qolish uchun kurashadi. U bir necha bor imperatordan
o z harakatlarini tasdiqlashni so raydi, oxir-oqibat imperator qabul qildi, ammo qarorlarda
ʻ ʻ
yosh imperatorning o zi ishtirok etgani haqida hech qanday ma lumot uchramaydi. Sisi va
ʻ ʼ
boshqa isyonchilar yangi Yaponiya haqidagi tasavvurlarini shakllantirishda davom etdilar
va ular imperatorni hurmat qilishlariga qaramay, uning siyosiy jarayonda faol ishtirok
etishini o ylamaganlar. Siyosiy kurash 1867-yil oxirida avjiga chiqdi. Kelishuvga ko ra,
ʻ ʻ
Yosinobu o z unvonini va bir qancha vakolatlarini saqlab qoladi, biroq qonun chiqaruvchi
ʻ
hokimiyat Britaniya modeliga asoslangan ikki palatali qonun chiqaruvchi organga beriladi.
Shartnoma buzildi va 1867-yil 9-noyabrda Yosinobu imperatorga iste foga chiqish
ʼ
to g risida ariza berdi va o n kundan keyin rasman iste foga chiqadi. Keyingi oyda
ʻ ʻ ʻ ʼ
qo zg olonchilar imperator saroyini egallab, Kiotoga yurish qildi. 1868-yil 4-yanvarda
ʻ ʻ
imperator sud oldida imperator hokimiyatining „tiklanishi“ to g risidagi hujjatni tantanali
ʻ ʻ
ravishda o qib eshittirdi va keyingi oyda xorijiy davlatlarga hujjatlar yuborildi. Yaponiya
ʻ
imperatori barcha xorijiy davlatlar suverenlariga va ularning fuqarolariga syogun Tokugava
Yosinobuga o z
ʻ
22

iltimosiga binoan boshqaruv hokimiyatini qaytarishga ruxsat berilganligini e lon qiladi. Bizʼ
bundan buyon mamlakatning barcha ichki va tashqi ishlarida oliy hokimiyatni amalga
oshiramiz. Shunday qilib, imperator unvoni shartnomalar tuzilgan Tycoon unvoni bilan
almashtirilishi kerak. Tashqi aloqalarni yuritish uchun biz tomondan ofitserlar
tayinlanmoqda. Shartnomaviy kuchlar vakillari ushbu e lonni tan olishlari ma qul. 1868-yil
ʼ ʼ
23-oktabrda davr Keiyodan Meydziga yoki keyinchalik imperatorning vafotidan keyingi
nomi uchun ishlatilgan „ma rifiy boshqaruv“ ga o zgartirildi. Bu imperatorning o limidan
ʼ ʻ ʻ
so ng u hukmronlik qilgan davrdan keyin nom berish odatining boshlanishi edi. Bosin
ʻ
urushi deb nomlanuvchi to qnashuvda Yosinobuning izdoshlari qisqa muddat qarshilik
ʻ
ko rsatishdi va 1869-yil oxirida bakufu qo shinlari mag lubiyatga uchradi. Yaponlar
ʻ ʻ ʻ
Meydzi islohoti bilan faxrlanadilar, chunki u va unga qo shilgan sanoatlashtirish
ʻ
Yaponiyaga Tinch okeanidagi yetakchi kuch va bir avlod ichida dunyoning asosiy
o yinchisiga aylanish imkonini berdi. Shunga qaramay, imperator Meydzining qayta
ʻ
tiklashdagi roli, shuningdek, uning hukmronligi davrida ega bo lgan shaxsiy hokimiyat va
ʻ
ta sir miqdori munozarali bo lib qolmoqda. U kundalik daftar qilmadi, deyarli xatlar ham
ʼ ʻ
yozmadi (otasidan farqli o laroq) va o zidan „uch yoki to rttadan ko p bo lmagan“
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
fotosuratni qoldirdi. Imperator bilan uchrashgan yoki unga yaqin bo lgan odamlarning
ʻ
hisoblari juda oz muhim ma lumotlarni o z ichiga oladi yoki bir-biriga ziddir. Ushbu
ʼ ʻ
davrning ishonchli manbalari yo qligi sababli, imperator Meidzi shaxsiyati va tiklanishdagi
ʻ
roli bilan bog liq sirlar tarixiy bahs mavzusi bo lib qolmoqda. James C. Baxterning
ʻ ʻ
ta kidlashicha, imperator Meidzi oligarxiyasi tomonidan oldindan kelishilgan narsalarga
ʼ
kamdan-kam aralashadigan haqiqiy kuchga ega bo lmagan shaxs edi. Aksincha, Herbert
ʻ
Bix Meydzini kuchli avtokrat sifatida tasvirlaydi, genro o zining antidemokratik
ʻ
moyilliklarini qo llab-quvvatlashga harakat qilgan. Meydzini o ta individualist va
ʻ ʻ
ochiqoydin shaxs sifatida tavsiflaydi: "u o z hukumatidagi biron bir guruhga qo g irchoq
ʻ ʻ ʻ
bo lmagan va progressiv bo lsa-da, “liberal” yoki „demokratik“ emas edi". Tarixchilarning
ʻ ʻ
yana bir guruhi u hech qachon to liq diktator bo lmagan deb ta kidlashadi, lekin uning
ʻ ʻ ʼ
shaxsiy kuchi „mutlaq so zlarga yaqinroqmi“ yoki
ʻ
23

u Genryoning qarorlarini qabul qilishda shunchaki vositachi rol o ynaganmi degan fikrdaʻ
ham bo lishadi. Umrining oxiriga yaqin bir necha anarxistlar, shu jumladan Susui Kotoku,
ʻ
hukmdorni o ldirishga til biriktirganlikda ayblanib (1911) qatl etildi. Bu fitna davlatga
ʻ
xiyonat hodisasi (1910) nomi bilan tanilgan. Qandli diabet, nefrit va gastroenterit bilan
og rigan imperator Meidzi uremiyadan vafot etdi. Rasmiy xabarda uning 1912-yil 30-iyul
ʻ
kuni soat 00:42 da vafot etgani aytilgan bo lsa-da, haqiqiy o lim 29-iyul kuni soat 22:40 da
ʻ ʻ
bo lgan. 1912-yilga kelib, Yaponiya siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy inqilobni boshdan
ʻ
kechirdi va dunyodagi buyuk davlatlardan biriga aylandi. The New York Times gazetasi
1912-yilda imperatorning dafn marosimida sodir bo lgan bu o zgarishlarni shunday
ʻ ʻ
sarhisob qildi: „Uning vafotigacha amalga oshirilgan ishlar haqiqatda hayratnarli edi.
Yaponiya oldingi eskilikdan yangi Yaponiyaga aylangan edi “. 1912-yilda imperator
vafotidan so ng, Yaponiya Dieti uning Meydzi islohotidagi rolini nishonlash to g risida
ʻ ʻ ʻ
qaror qabul qildi. Tokioning imperator Meydzi va imperator tashrif buyurishi ma lum
ʼ
bo lgan hududdagi iris bog i sinto ziyoratgohi Meydzi Dzingu binosi uchun joy sifatida
ʻ ʻ
tanlangan. Ma badda imperatorning qabri yo q, u Kioto janubidagi Fusimi-momoyamada
ʼ ʻ
joylashgan.
24

Xulosa
Xulosa qilib aytganda, biz kurs ishining asosiy natijalarini umumlashtiramiz. Ushbu
kurs ishi XIX asr oxirida Yaponiyadagi o‘zgarishlarni ko‘rib chiqish va o‘rganishga
bag‘ishlangan. O‘rganilgan material asosida quyidagi xulosalar chiqarish mumkin. Mydzi
inqilobi 1868-yilgi Yaponiya inqilobi bo‘lib, u mamlakatning tarixiy rivojlanish
yo‘nalishini keskin o‘zgartirdi va imperatorlik hokimiyatini tiklashdan iborat bo‘lib,
shogunat siyosatidan jamoatchilik noroziligining eng yuqori nuqtasi bo‘ldi. Yaponiyadagi
islohotlar mo‘tadil edi. Birinchidan, mamlakatning parchalanishi, uning alohida
knyazliklarga bo‘linishi yo‘q qilindi. Knyazlarning feodal mulki bekor qilindi va rasmiy
ravishda erlarni sotib olish va sotishga ruxsat berildi. Erga egalik aslida uni tasarruf
etganlar tomonidan tan olingan. Sud va sinf islohotlari o‘tkazildi, muntazam armiya va
politsiya apparati tashkil etildi.
Yaponiya shogunat ag‘darilgandan so‘ng, mustamlakachi mamlakatlarning bosimiga
qaramay, mustaqil davlat sifatida rivojlandi. Shunday qilib, 19-asrning 50-yillarida bo‘lgan
Yaponiya. qoloq an'anaviy jamiyat edi, "Meiji inqilobi" natijasida birinchi jahon urushi
boshlanishiga qadar etakchi sanoat kuchlaridan biriga aylandi. Bunday tez rivojlanish juda
katta o‘zgarish edi.
Bunga absolyutistik davlatning maqsadli siyosati, uning keng iqtisodiy va harbiy
funktsiyalarini amalga oshirishi yordam berdi. Ilg‘or kapitalistik davlatlardan texnik va
harbiy orqada qolishni bartaraf etish maqsadida Yaponiya davlati nafaqat xususiy
tadbirkorlikni rivojlantirishni rag‘batlantiribgina qolmay, balki soliq tushumlari orqali keng
subsidiyalangan sanoat qurilishida ham faol ishtirok etdi. Davlat G‘aznachiligi tomonidan
ko‘plab harbiy korxonalar, temir yo‘llar va boshqalar qurilishi moliyalashtirildi.
1870 yildan 1913 yilgacha YaIMning o‘sish sur'ati yiliga o‘rtacha 3% ni tashkil etdi.
Yaponiya iqtisodiyoti boshqa Evropa iqtisodiyotiga qaraganda tezroq o‘sdi. Bundan
tashqari, o‘sish sur'ati nisbatan barqaror ekanligini ta'kidlash kerak. Siyosiy oqibatlar ham
25

yuz berdi. 1894-1895 yillarda. Yaponiya Xitoy bilan urushda g‘alaba qozondi va
imperialistik davlatlar safiga qo‘shildi, ba'zi Xitoy hududlarini qo‘shib oldi va Xitoyda o‘z
ta'sir zonasini yaratdi. Shunday qilib, XVI—XVIII asrlar davomida Yaponiya birlashib,
yagona markazlashgan davlatga aylandi, umumyapon milliy bozori shakllandi. Ichki
islohotlar hamda oqilona tashqi siyosat tufayli, ko‘pchilik Osiyo davlatlaridan farqli
o‘laroq, o‘z mustaqilligini saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi. XIX asr, ayniqsa, uning
ikkinchi yarmi Yaponiyada kapita- lizmning shiddatli rivojlanish davri bo‘ldi. U Meydzi
inqilobidan so‘ng an'anaviy sivilizatsiya mamlakatlari ichida birinchi bo‘lib industrial
taraqqiyot yo‘liga kirdi, kapitalistik taraqqiyot uchun sharoit yaratildi, konstitutsiya qabul
qildi, siyosiy partiyalar paydo bo‘la boshladi, huquqiy davlatning belgilari namoyon bo‘ldi.
Iqtisodiy taraqqiyotning yangi xususiyatlari. Meydzi islohotlari mamlakatda feodal
tarqoqlikka chek qo‘ydi. Natijada, yagona yapon ichki bozori vujudga keldi. Mamlakatda
yagona pul birligi-iyena joriy etildi. Hukumat ishlab chiqarishni sanoatlashtirish masalasiga
Yaponiyani uning ichki ishlariga chet davlatlar aralashuvi xavfidan himoya qiluvchi asosiy
omil deb qaradi. Shuning uchun ham davlat sanoat korxonalari qurilishlariga homiylik
qildi. Asosiy sanoat korxonalari davlat mablag‘i hisobiga qurildi, keyinchalik ular imtiyozli
asoslarda turli firmalarga sotildi yoki ijaraga berildi. Davlat tadbirkorlikni har tomonlama
rag‘batlantirdi va qo‘llab-quvvatladi. Meydzi islohotlari tarixga «Meydzi inqilobi» nomi
bilan kirgan. Tоkugava sеgunatligi tugatilgach, mamlakatda butun hоkimyat impеratоr
hukumati qo’liga o’tdi, bu hukumat Yapоn burjuaziyasining manfaatlarini hisоbga оlib bir
qatоr islоhоtlarni amalga оshirdi. Impеratоr Mutsuхitо hukmrоnlik qilgan davr Yaponiya
tariхida «Mеydzi» - «Ma’rifatli bоshqaruv» davri dеb ataladi. «Mеydzi islоhоtlari»
Yaponiyani fеоdal mоnarхiyasidan burjuaziya mоnarхiyasiga aylantirish yo’lidagi muhim
qadam bo’ldi. 1868yildagi inqilоbdan kеyin mamlakatning kapitalistik yo’ldan rivоjlanishi
bu jarayonni yanada rivоjlantirish uchun shart-sharоit yaratib bеrdi. Lеkin yuqоri
tabaqadagi dvоryanlar va samuraylarning bir qismi fеоdal-mustabid tartibоtni saqlab qоlish
tarafdоrlari edilar. Hukmrоn guruh ichida o’tkir kurash bоrardi. Edо uzоq vaqtlar davоmida
Yaponiyaning
26

siyosiy markazi bo’lib kеlganligi sababli impеratоr pоytaхti Kiоtоdan Edоga ko’chirildi va
Edоning nоmi Tоkiо («Sharqiy pоytaхt») dеb o’zgartirildi. Ta’lim sоhasida islоhоtlar
amalga оshirildi, yangi o’rta maktablar, Tоkiо univеrsitеti оchildi. Yapоnlarning bilim
оlish uchun chеt ellarga yubоrish rag’batlantirildi. 70-yillarda samuraylarning bir qatоr
isyonlari bo’lib o’tdi.Ularga harbiy vazir Saygо Takamоri bоshchilik qildi. Ayniqsa 1877
yildagi samuraylar qo’zg’оlоni ancha uzоq davоm etdi.
27

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.Shavkat M.M. Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz. T. O’zbekiston 2016.
2.Karimov I.A. O’zbekiston mustaqillikka yerishish ostonasida. T. O’zbekiston. 2011.
3.Ergashev Sh., Bobomatov t., Tursunov N Jahon mamlakatlari. – T.: Fan. 2013/ -280
b.
4.Shuxrat Ergashev-Jahon tarixi- T. ”O’zbekiston”- 2013-y. 380-381-betlar
5.Eidus, X. T." Yaponiyaning qadimgi davrlardan to hozirgi kungacha bo‘lgan tarixi".–
Toshkent, 2015.–В.56.
6.Jukov, A. E. "Yaponiya Tarixi", 2-Jild.– Toshkent, 2018.–В.97.
7.Juchkova, S. M. "XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Yaponiyaning ichki siyosiy
rivojlanishi":avtoreferat.– Toshkent, 2000.–В.100.
8.Графский, В.Г. Всеобщая история права и государства: Учебник для вузов. –
Москва: Изд-во Норма, 2000. –Б.78.
9. Косарев, А. И. «История государства и права зарубежных стран».- Москва,
2022.-С.374.
10.Кочелев, В. С., Оржеховский И. В., Тица В. И. «Всемирная история XIX века -
начала XX века».- Москва, 2018.–С.288.
11.Крашенинникова, Н. А., Жидкова, О. А. «История государства и права
зарубежных стран», том 2 .– Ташкент, 2013.–С.28.
12.Кучма, В. В. «Государство и право новой эпохи».– Ташкент, 2012.-С.150.
13.Кузнецов, Ю.Д., Навицкая, Г.Б., Сорицон, И.М. История Японии: Полет. для
шпильки. вузов, обучающихся по спец. «История» - Москва: Высш. Шк., 2018.-
С.78.
14.Pavel Sidorkin. "Imperator uchun" inqilobi // "Dunyo bo‘ylab" jurnali.- 2021.-№3.–
B.9.
15.Маклаков, В. В. «Конституции зарубежных стран».- Ташкент, 2019. –С.73.
28

16.Перфильев, В. О. «Япония от А до Я: популярная иллюстрированная
энциклопедия».– Москва, 2018.– 75 с.
17.Поляк, Г. Б., Маркова, А. Н. «Всемирная история».- Ташкент, 2017. –С.96.
18.Страшун, Б. А. «Конституционное (государственное) право зарубежных стран:
Америка и Азия».- Ташкент, 2021.-С.38.
19.Tarixiy va filologik tadqiqotlar.- Тошкент: Fan, 2017.–В.93.
20.Всеобщая история государства и права: Учебник Г' Под ред. проф. К.И.
Бато'ра. - Москва: Юрист, 2018. - С. 99.
21.История Японии / Ю. Д. Кузнецов, Г. Б. Навлицкая, И. М. Сирицын.- Москва,
2018.–С.97.- Научное издание. Япония: экономика, политика, история. /
Редактировать.
22.История государства и права зарубежных стран / Н. А. Крашенинникова, О. М.
Жидкова. - Москва, 2018.–С.201.
23.Хрестоматия по всеобхей истории государства и права. 39-п, Т.2. / Под изд.
К.И. Батора, Е.В. Поликарповой. - Москва: Юрист, 2019.
24.Черниловский, З.М. Всеобщая история государства и права.39-п. – Москва:
Юрист, 2019.–С.330.
Internet saytlari.
25
26 www.edu.uz
27
28
29
30
29

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yaponiyada Tokugava sulolasi

1.1. XVI-XVIII asrlarda Yaponiya davlati tarixi

1.2. Tokugava syogunati davrida Yaponiya

II bob. Yaponiyada “Meydzi islohotlari”

2.1. Yaponiyada imperator Mutsuxitoning hokimiyatga kelishi. Meydzi islohotlari

2.2. Meydzi hukmronligi: tartibsizlik va qo‘shilish

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить