Yer evolyusiyasi haqidagi tasavvurlar va yerning yangi fizik xususiyatlarining kashf qilinishi - Физика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	812.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физика

Yer evolyusiyasi haqidagi tasavvurlar va yerning yangi fizik xususiyatlarining kashf qilinishi

Купить

Y ER EVOLYUSIYASI HAQIDAGI TASAVVURLAR VA Y ERNING
YANGI FIZIK XUSUSIYATLARINING KASHF QILINISHI
Reja.
1. Antik davr va Rim inqirozi .
2. Arab madaniyatining yuksalishi va unda O‘rta Osiyo olimlarining o‘rni .
3. Uyg‘onish davri yoki tayyorgarlik bosqichi .
4. Ilmiy bosqich yoki geologiyani mustaqil fan sifatida shakllanishi (XVIII a.
ikkinchi yarmi - XIX a. birinchi yarmi) .
5. Bo‘lajak geotektonika fanining shakllanishi yoki klassik bosqich ( XIX a.
ning ikkinchi yarmi ).
6. Geologiyadagi faraz va konsepsiyalarning inqirozi – mobilizm sharpasi (XX
asrning birinchi yarmi) .
7. Geotektonika tarixida birinchi nazariyaning paydo bo‘lishi – inqilobiy
bosqich (XX a.ning ikkinchi yarmi) .
8. Global geodinamikaning vujudga kelishi – zamonaviy bosqich(XXI asrning
birinchi o‘n yilligi)

Ilm dunyosida “ taxmin ” , “ faraz ” , “ konsepsiya ” , “ nazariya ” degan iboralar
mavjud. Ular biror bir tadqiqot ob’ektining mohiyati, hossa-hususiyatini isbot
etilganligiga yoki avval qay darajada ma’lum bo‘lganligiga nisbatan ishlatiladi.
Nazariya albatta taxmin, faraz, konsepsiya tushunchalaridan yuqori turadi va
aniq hisob-kitoblar va kuzatuvlar (tabiatda va laboratoriya eksperimentlari)
natijasida olingan, inkor etib bo‘lmaydigan dalillar asosida isbotlangan tabiat
voqeligiga aytiladi.
Tarixga nazar soladigan bo‘lsak “geotektonika” termini birinchi bor nemis
geofizigi K. Nauman tomonidan 1860 yili kiritilgan bo‘lsada, o‘tgan asrning
o‘rtalaridan boshlab alohida fan sifatida rivojlana bordi. Ammo, 1860 yilgacha,
antik davrlarda va undan keyin ham Er tuzilishi, uning rivoji, geologik vaqtlar
mobaynida o‘zgarishi haqida fikrlar mavjud bo‘lgan. Bunday uzoq tarixga ega
bo‘lgan geotektonika faqat XX asrning 80-yillariga kelib shakllangan nazariyaga
ega bo‘ldi. Moziyga nazar tashlasdan avval geotektonika ikkita so‘zning “geo” –
“geya” ([<grekchada gaia, gyo er] – qadimiy grek mifologiyasida er xudosi) va
tektonika ([<grekchada tektonikyo qurilish san’ati] geologiyaning bo‘limi bo‘lib,
er qobig‘i tuzilishini, uning rivojlanishini, bo‘laklarining harakatini o‘rganadi)
birikmalaridan iboratligiga diqqatni qaratsak. Antik davr va Rim inqirozi. Er
tuzilishi, undagi o‘zgarishlarga olib keladigan jarayonlar haqida turli farazlar antik
davrlarda qadimgi grek va rimlik tadqiqotchilar asarlarida uchraydi. Bu davrda
neptunist va plutonist yo‘nalishidagi farazlar paydo bo‘lgan.
Neptunistlar ( “ Neptun – suv x u dosi” ) Erdagi o‘zgarishlarning hammasi dengiz
t a ’sirida kechgan deb hisoblasalar, plutonistlar (“ Pluton – qadimgi grek
mifologiyasida – er qa ’ ri sining xudosi, “ er osti podshohligi ” xudosi) bu hodisalar
ro‘y berishligini Er qa’ r idagi kuchlar, jumladan issiqlik bilan bog‘laganlar.
Neptunistlardan Fales (eramizdan avvalgi 626-547 yillar atrofida): “Er unda
yashovchi mahluqotlar bilan suvdan paydo bo‘lgan va yana unga aylanadi ...” –
deb yozgan. Tog‘larda dengiz chig‘anoqlari bo‘lishligi haqidagi dalillar asosida
faylasuflar (Ksenofon, Ksanf va b.) quruqlikni avvalda dengiz suv bosganligi
haqida fikr yuritganlar.

Plutonistlardan Geraklit (eramizdan avvalgi 544-474 yillar) birlamchi omilni
olov hisoblab: “... olovning quyuqlanish yo‘li bilan barcha narsa paydo bo‘ladi va
kamayishi yo‘li bilan unga aylanadi ...” – deb yozgan.
Sitsiliyalik faylasuf Empedokl (eramizdan avvalgi 490-430 yillar) Erning olovli
suyuq yadrosining mavjudligini isbotlagan va vulqonlar otilish sabablarini shu yo‘l
bilan bog‘lagan.
Rim inqirozi tufayli insoniyat sivilizatsiyasida cho‘kishlar ro‘y berdi. O‘ rta
asrlar deb nomlanuvchi bu davr umuman o‘tgan falsafiy merosni so‘nishi bilan
xarakterlanadi. VI asrda Grigoriy I – rim “papasi” Rim kutubxonasini yoqib
yuboradi va ”bilimsizlik sharafli ulug‘lanishning onasidir” deb e’lon qilgan.
Evropaga qora kunlar bostirib keldi.
Arab madaniyatining yuksalishi va unda . O‘rta Osiyo olimlarining o‘rni
Ammo antik davr faylasuflarining g‘oyalari tarix sahnasidan mutlaqo o‘chib
ketgani yo‘q. Ular arab olimlari ishlarida o‘zining keyingi rivojini topa boshladi.
Janubiy Arabistonda arab madaniyati rivojlana boshladi.
VI asrda Qur’onning ilohiy sura va oyatlari nozil bo‘lganda (keyinga q.), VIII
asrda Bog‘dodda halifa Xorun ar-Rashid “Donishmandlar uyi” – zamonaviy ibora
bilan aytganda fanlar akademiyasiga asos solganda va ayniqsa uning o‘g‘li – Xalif
al Ma’mun (813-833 yillar) O‘rta Osiyodan o‘ziga yaqin buyuk olimlar bilan
birgalikda u erga ko‘chib o‘tgandan so‘ng, bu “Donishmandlar uyi” barq urib
rivojlanadi. Bu ilmiy markaz etakchiligiga Ma’mun yirik matematik va astronom
olim Muxammad ibn Musa al-Xorazmiyni tayinlaydi.
Ma’muniylar akademiyasi (Xorazm Ma’mun akademiyasi) Xorazmda X asr
oxiri – XI asr boshlarida faoliyat ko‘rsatgan va Ma’muniylar davlati (992-1017)
tarixi bilan bevosita bog‘liq. Abu Nasr ibn Iroq o‘z davrining o‘ta bilimdon olimi
bo‘lgan. 1004 yilning boshida Ibn Iroq taklifi bilan Beruniy Gurganjga qaytib
kelgan. Umuman Ma’mun saroyida ilm ahliga yaxshi sharoit yaratib berilgan.
Ma’mun akademiyasiga Nishopur, Balx, Buxoro va hatto arab Iroqidan ko‘plab
olimlar Gurganjga ko‘chib kelgan. 1004 yildan boshlab Gurganjda “Dorul hikmat
va ma’orif” (ba’zi manbalarda “Majlisi ulamo”) nomini olgan ilmiy muassasa to‘la

shakllangan. Bu ilmiy muassasada Afinadagi “Platon», Bog‘doddagi “Bayt ul-
hikmat” akademiyalari faoliyati singari ilmning barcha sohalarida tadqiqot va
izlanishlar olib borilgan, juda ko‘p manbalar to‘plangan, tarjimonlik ishlari
bajarilgan: hind, yunon, arab olimlarining ishlari o‘rganilgan.
Eslatma: 1997 yili 11 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.
Karimovning “Xorazm Ma’mun akademiyasini qaytadan tashkil etish
to‘g‘risidagi” farmoni e’lon qilinadi. Bu esa O‘zbekistonning ilmiy salohtyatini
yuksaltirish, uning jahon ilmiy hamjamiyatidagi o‘rnini mustahkamlashda
qo‘yilgan muhim qadam bo‘ldi.
Geotektonikaning boshlanish asoslarini Ma’mun akademiyasida faoliyat
yuritgan buyuk allomalar asarlaridan topish mumkin: IX asrda ijod qilgan
Muqadasiy ibn Xauqal, X asrning ustunlari Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali ibn
Sino va b. olimlar tadqiqot ishlari, bu davrdagi fan ravnaqi insoniyat kelajagining
sivilizatsiyasini belgilab berdi (keyinga q.). Ayniqsa, Abu Rayxon Beruniy va Abu
Ali ibn Sino asarlari alohida diqqatga sazovar. Aynan shuning uchun ham bu ikki
olimni Arab madaniyati yuksalishining ikki qanoti bo‘lgan o‘zbek allomalari deb
atasa ham bo‘ladi.
Abu Rayxon Beruniy vafot etganda, nihoyasiga etmasdan qolgan
“Farmakognoziya” asarida Beruniy, harsang toshlar va undan kichikroqlari
(“galka”) yoriqliklar hosil bo‘lganda va qoyalar to‘qnashishi natijasida tog‘lardan
ajrab tushgan toshlar deb e’tirof etadi va toshlarning 24 xiliga ta’rif beradi. Qumlar
- toshlardan ajragan zarrachalar, bundan keyin changlar paydo bo‘ladi deb
ta’kidlagan Buruniyning fikri hozirgi zamon litologiya fanining asosiy
ma’nolaridan birini tashkil qiladi. Qumlarning mineralogik tarkibini birinchi bo‘lib
Beruniy o‘rgangan. Katta o‘lchamdagi toshlar tog‘lar yaqinida, oqimi shiddatli
daryolarda mavjud bo‘lsa, kichik o‘lchamlilari tog‘lardan ancha uzoqlashgan,
hamda daryo oqimi sustlashgan joylarda kuzatiladi. Qumlar esa daryo o‘zanlariga
va dengizlarga yaqinlashganda paydo bo‘ladi. Beruniy tomonidan qayd etilgan
chaqiq (terrigen) jinslar o‘lchamlarining toshlardan to qumlargacha bunday
o‘zgarishi Koinot tadqiqotlari tarixiga kiritilgan (“Vselennaya i chelovechestvo...”,

1896, 1-jild, 194-bet) va O.I. Islamov tomonidan “ Beruniy qonuniyati ” deb
atalishligi taklif qilingan (1977, 2-kitob, 112-bet).
Abu Rayxon Beruniy (973-1048) portreti,
rassom M. Nabievning ishi (L.N. Lordkipanidze, 2001 kitobidan)
O‘rta asr SHarqining ko‘zga ko‘ringan, eng original tafakkur sohibi Abu
Rayxon Beruniy bo‘lgan – o‘zbek halqining buyuk farzandi, geniy, 1000 yildan
ortiq muqaddam yashagan, ensiklopedist, Xorazm Akademiyasining a’zosi, hozirgi
olimlar tan olgan. Dunyo Fani tarixida XI asrning butun birinchi yarmi Beruniy
davri deb atalgan (J. Sarton, Washington, 1927)
____________________________________________________
Geologik ilmlar tarixi bo‘yicha yirik olim, professor D.I. Gordeev
universitetlarning geologik mutaxassisligidagi talabalar uchun yaratgan asosiy
o‘quv qo‘llanmasida: Beruniyning “chaqiq jinslar o‘lchami cho‘kindilar hosil
qiluvchi oqimlar tezligiga monandligi qonuni (cho‘kindilar differetsiyasiyasining
mexanik qonuniyati) haqidagi kashfiyotini haqli ravishda “Beruniy qonuniyati”
deb e’tirof etish lozim. Beruniy tomonidan qayd etilgan qonuniyat quyidagicha
ifodalanishi mumkin: daryolardagi cho‘kindilar kattaligi daryo oqimi tezligiga
proporsional” – deb yozgan (D.I. Gordeev, 1967, 98-bet).
Beruniy “Mineralogiya” asarida tog‘lar orollarga parallel joylashganligiga
diqqatni qaratadi. Barcha tog‘lar o‘tmishda o‘zgargan.

Barcha voqeliklar, o‘zgarishlar tezlikda yoki birin-ketin sodir bo‘ladi (“Beruni i
Ibn Sina. Perepiska”, 1973, 10-bet). Agar, biz Tinch okeani sohillari bo‘ylab Er
sharini kuzatadigan bo‘lsak, bir-biriga zanjirsimon ulanib ketgan orollarni, bu
orollarga parallel joylashgan tog‘liklarni ko‘ramiz. Tinch okeani sohillari bo‘ylab
joylashgan orollar fanda “olovli halqa” nomini olgan, chunki bu halqa bo‘ylab
doimo zilzilalar va vulqon otilishlari kuzatilib turadi, bu halqa – Er sharining faol
seysmik mintaqasi. Bunday seysmik faollikning sababi, bu olovli halqa litosfera
plitalarining birikkan chegarasi va bu chegara bo‘ylab bir plita ikkinchi plita ostiga
sho‘ng‘ishini (subduksiyasini) kuzatish mumkin.
Beruniy Er yuzasi o‘zgarishini ikki turdagi issiqlik bilan bog‘laydi: Quyoshdan;
Erga siqilgan issiqlik, bu uning qa’ridan yuzaga chiqib kelib, Quyosh nuridan havo
isigan vaqtda, ikkala issiqlik to‘qnashadi. Bular Er yuzasi o‘zgarishiga olib keladi.
Aynan shu o‘zgarishlar quruqlik bo‘laklarining bir joydan boshqa joyga siljishiga
olib kelgan. “Ehtimol sharsifat Erning bo‘lagi ular orasida chuqur botiqliklar hosil
bo‘lishi natijasida ajralgan [asosiy qit’adan] va bu botiqlarga O‘rab turgan [okean]
suvlar kirib kelgan” (“Geodeziya”, 94-bet).
Gorizontal siljish harakatlarini Beruniy kengliklar o‘zgarishiga olib keluvchi
meridional – shimol-janub yo‘nalishida deb hisoblagan. “SHaharlar kengliklariga
ta’luqlilari bunda juda sezilarli, tomonlar almashinuvigacha [kengliklar] o‘zgarishi
mumkin … SHuning uchun doimo [kengliklarni] kuzatish va tekshirish lozim”
(“Geodeziya”, 105-bet). “Bu siljishlarni uzunliklarga ta’siriga ta’luqlilari shuki,
men ularni sezilarsiz deb hisoblayman, agar harakat sharqdan g‘arbga tomon
bo‘lgan bo‘lsa. Agar u janubga yoki shimolga yo‘nalgan bo‘lsa uning ta’siri
ortadi” (“Geodeziya”, 105-bet).
SHu emasmi qit’alarning gorizontal harakatlari!
Abu Ali Ibn Sino Aristotel va Farobi tasniflari asosida, bu tasniflardan farqli
alohida fanlarning o‘ta chuqur bog‘liqligiga asoslangan fanlarning yangi tasnifini
yaratgan. Umumqamrovli deb falsafa fani ajratilgan va u amaliy va nazariylariga
bo‘lingan. Birinchilariga oliy fan – metafizika – “tabiatdan chetda mavjud” bo‘lgan
narsalar haqidagi ilm; oraliq fan – matematika; quyi fan – fizika - sezuvchi jismlar

ilmi kiritilgan. Amaliy falsafaga etika, iqtisodiyot va siyosat ilmlari kiritilgan.
So‘ng har bir fan yana toza nazariy va amaliylariga bo‘lingan. Tabiat haqidagi fan
tabiatshunoslik nazariy fizikaga, amaliysiga esa – meditsina, astronomiya va
kimyo kiritilgan. Ibn Sino o‘zining “Ratsional ilmlar tasnifi haqidagi”, yoki
“Tafakkurga asoslangan fan qismlari” asarlarida 35 ta fan yo‘nalishiga tavsif
bergan.
Abu Ali Ibn Sino (980-1037) portreti ,
rassom L.YA. Mittelmanning M.M. Gerasimov restavratsiyasi b o‘ yicha ishi
(L.N. Lordkipanidze, 2001 kitobidan)
Buyuk olim – ensiklopedist Beruniy zamondoshi, Xorazm Akademiyasining
a’zosi, ash-SHayx-Rais –manaviy ustoz, olimlar sardori va “faylasuflar knyazi”,
“vrachlar knyazi”, barcha dunyo ensikopediyalariga kiritilgan mashhur
AVITSENNA, tug‘ilganinning 1000 yilligi dunyo ilm jamoatchiligi tomonidan ikki
marta nishonlandi. Dunyo tinchlik kengashi Raisi professor Jolio-Kyuri
tashabbusi bilan musulmonlarning oy taqvimi bo‘yicha (1952-1953 y.y.) va
YUNESKO qaroriga binoan grigorian kalendari bo‘yicha (1980 y. ), o‘zbek
halqining faxri (L.N. Lordkipanidze, 2001)
__________________________________________________

Geologiya tarixida Ibn Sino asosan o‘zining minerallar klassifikatsiyasi bilan
tanilgan. U to‘rt guruhdagi minerallarni ajratgan: 1) toshlar; 2) eruvchi (metallar);
3) oltingugurt moddali, ya’ni yonuvchi; 4) tuzlar. Bu tasnifda olim, minerallarning
faqatgina fizik xossalarini emas, balki substansiyasining mustahkamligini, ko‘p
yillar o‘tgandan so‘ng ma’lum bo‘lishicha, kimyoviy bog‘lar turini inobatga olgan.
XX a. oxiri - XXI a. boshlarida shakllanib kelayotgan planetologiya fanining
asoslarini biz Ibn Sino asarlarida ko‘ramiz. Bu alloma Erda sodir bo‘ladigan
jarayonlarga Quyosh va Oy ta’siri haqida bir necha bor to‘xtalib, bunday voqelikga
diqqatni jalb qilgan. Ibn Sino zilzilalarni yilning vaqtlari o‘zgarishi, Oy va Quyosh
ta’siridan kelib chiqadi – deb hisoblagan (K. Karabaev, 1981, 151-bet).
XIII asrda Markaziy Osiyo mo‘g‘ul bosqinchiligiga duchor bo‘ladi va
madaniyat, ilm-fan taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rasatadi.
Uyg‘onish davri yoki tayyorgarlik bosqichi (XVII a. – XVIII a.ning
birinchi yarmi)
Geologik bilimlarning yangi kurtaklari faqatagina ana shu davrga kelib
namoyon bo‘la boshladi. Bu davrda geologiyaning f an sifatida tiklanishiga italyan
olimi nasli dat bo‘lgan N. Steno (Stenon) sezilarli ulush qo‘shgan. 1669 y. u
tektonikaga asos solgan g‘oyalarni, shu jumladan antik davr, arab dunyosi va O‘rta
Osiyo olimlari asarlaridan foydalangan holda umumlashtirdi. Bu g‘oyalar
quyidagilar bo‘ldi:
1. CHo‘kindi jinslar avval gorizontal qatlar bo‘lib qatlanadi; ularning egilgan
yoki bukilgan shaklda yotishi keyinchalik buzilishining natijasidir (qatlar
tanaffussizligi prinsipi).
2. Har bir qat suvli muhitdan cho‘kish yo‘li bilan hosil bo‘lgan va uning hosil
bo‘lish vaqtida yuqoridagi qatlar mavjud bo‘lmagan (qatlarning superpozitsiya
prinsipi).
3. Agar egilgan qat ustida gorizontal qat yotsa (yoki ancha sust egilgan), bu
degani, birinchi qat egilishi ikkinchini qatlanishigacha sodir bo‘lgan
(konsedimentatsion prinsip).

4. Tog‘lar doimiy balandlikni tashkil etmaydi (paleorekonstruksiya prinsipi).
Tektonik buzilishni N. Steno er osti bo‘shliqlari ustida qatlamlarni cho‘kish va
o‘pirilishida deb bilgan.
XVIII a. da Erning uzoq geologik tarixi haqidagi tasavvurlar shakllandi.
Masalan, R. Dekart va G. Leybnits bizning sayyora birlamchi qizigan shaklda
bo‘lgan deb tasavvur qilishgan. Uning sovishi mobaynida qattiq qobiq hosil
bo‘lgan, parning quyuqlanishishi okeanlarning hosil bo‘lishiga olib kelgan. Bu
g‘oyalar keyinchalik fransuz naturalisti J. Boffon tomonidan rivojlantirilgan.
Evropa olimlari N. Kopernik, R. Guk, A. Moro, G. Rixman va ko‘pgina boshqa
tadqiqotchilarning sermahsul ishlari umuman geologiyani va alohida
geotektonikani ilmiy asoslarining tamal toshlarini qo‘yishlik uchun zamin yaratib
berdi.
Ilmiy bosqich yoki geologiyani mustaqil fan sifatida shakllanishi (XVIII a.
ikkinchi yarmi - XIX a. birinchi yarmi)
Bu davr tabiiy fanlar ichida geologiyani mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida
shakllanishi bilan xarakterli. Bu A.G. Verner, M.V. Lomonosov, Dj. Xatton, A.
Gumbolt va b. atoqli olimlar nomi bilan bog‘liq. Burmalar va tog‘lar hosil
bo‘lishini tushuntirib beruvchi birinchi ilmiy tektonik farazlar (ko‘tarilish farazi)
shakllandi. Buning sababini ko‘pgina olimlar Erning ichki kuchida ( “ er osti
issiqligi ” ) deb bilganlar.
SHotland tabiatshunosi Dj. Xatton g eologiya birinchi bor tarixiylik
“manzarasini” berdi – deb yozgan. U geologik jarayonlar o‘zaro faqat makon
bo‘ylab emas, balki vaqt bo‘yicha ham bir-biri bilan bog‘liq deb hisoblagan. U:
“eski dunyoning qoldig‘i bizning sayyoraning zamonaviy strukturasida ko‘rinadi”
– deb yozgan edi. Geologik voqelik, olimning fikricha, sikllik xarakteriga ega.
1830 y. CH. Layyalning geologiyaning ilmiy bosqichidagi yutuqlarni jamlagan
“Geologiya asoslari” deb nomlangan fundamental ishi chop etiladi. CH. Layyal
geologik jarayonlar evolyusion yo‘l bilan rivojlanishi ni ochib berishga va Er
yuzasining o‘tmishdagi o‘zgarishini hozirda mavjud sabablarga solishtirish yo‘li
bilan tushuntirishga serijodlik bilan yondashgan (uniformizm prinsipi). Bu fikrdan

aktualizm metodi – o‘tmishdagi geologik jarayonlarni va hodisalarni bilish metodi
kelib chiqqan deb sanaladi.
Moziyga nazar: Ibn Sino asarlarida ham zamonaviy geologik xususiyatlarga
qarab, o‘tmish geologik voqeligini tiklashga qaratilgan fikrlarni uchratishimiz
mumkin. Masalan, turli xil yotqiziqlar shart-sharoiti asosida o‘tmishda quruqlik
yoki dengiz bo‘lganligini tiklashni ko‘rsatib bergan.
Bo‘lajak geotektonika fanining shakllanishi yoki klassik bosqich ( XIX
a. ning ikkinchi yarmi )
Bu davrda fundamental (klassik) g‘oyalar shakllanib, umuman geologiyaning
asosi va xususan bo‘lajak geotektonikaning tamal toshlari qo‘yildi. Fransuz olimi
Eli de Bomon sayyoramizning birlamchi olovli-suyuq holati haqidagi Kant-Laplas
farazining mahsuli bo‘lgan kosmogenetik tasavvurga asoslangan Er rivojining
kontraksion farazini shakllantirdi. SH imoliy Amerikada geosinklinal haqidagi
ta’limot vujudga keldi. Uning asoschilari deb Dj. Xoll ( 1859 y. ) va Dj. Den (1873
y.) hisoblanadi.
Moziyga nazar: 1965 yili Qoxirada arab tilida nashr etilgan Ibn Sinoning
“Rudalar va osmon jismlari” asarida Dj. Xoll asarlaridan avval tog‘ hosil
bo‘lishligiga, tog‘larning foydaliligiga, zilzilalarga, Er tuzilishi va uning
o‘zgarishiga katta ahamiyat berilgan (K. Qoraboev, 1981). Ibn Sinoning,
“yotqiziqlar siqilishi natijasida burmalar hosil bo‘ladi”, degan xulosasi K.
Qoraboevga (1981, 150-bet) bu olimni hato tarzda amerikalik olim Dj. Xollga
biriktirilgan geosinklinallar nazariyasining asoschisi” deb atashga imkon berdi
(L.N. Lordkipanidze, 2001, 130-bet).
Fransuz geologi E. Og zamonaviy okeanlarga tenglashtirgan faol
geosinklinallarga platforma (kratonlar) nomini olgan muqim kontinental
massivlarni qarama-qarshi qo‘ydi.
Geosinklinallar va platformalar haqidagi ta’limot rus geologlari A.P.
Karpinskiy, A.G. Pavlov, A.D. Arxangelskiy va b. tomonidan mazmunan
rivojlantirildi.

Tarixning taxlil etilayotgan pallasida izostaziya haqidagi ta’limot paydo bo‘ladi.
Fransuz geologi M. Bertran (1887) tog‘ hosil bo‘lishining alohida davrlari
mavjudligini va ularni Erning geologik tarixida sikllik tarzda namoyon
bo‘lishligini asosladi (“Bertran sikllari” nomi bilan fanda qoldi). CH. Darvin
tabiatshunoslikka, shu jumladan geologiya o‘tmishni geologik rekonstruksiya
qilish asosiga qo‘yilgan evolyusionizm prinsipini kiritdi.
XIX a. ning ikkinchi yarmida geologiya fanining tarmoqlarga bo‘linish
tendensiyasi namoyon bo‘ldi. Tektonika (shu jumladan geotektonika ham),
geomorfologiya, petrografiya, paleogeografiya, gidrogeologiya va b. yangi
yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. Fatsiyalarni o‘rganishga asoslangan tarixiy
rekonstruksiya keng qo‘llanila boshlandi.
SHveysar geologi A. Gresli tomonidan 1838 y. fatsiyalar haqidagi tushuncha
fanga kiritilgan.
XIX a. ning oxirida Er geologiyasini o‘rganish ishida turli davlatlar
geologlarining kooperatsiyasi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Dunyoning etuk
davlatlarida Milliy geologik xizmatlar (komitetlar, vazirliklar, komissiyalar va h.)
tashkil etila boshlandi. 1878 y. Parijda Halqaro geologik kongressning birinchi
sessiyasi o‘tkazil a di.

Djeyms Xoll (Hall) (1811-1898)

“Amerikalik geolog, geosinklinallar ta’limotini ishlab chiqishga asos bo‘lib
xizmat qilgan er qobig‘i pasayishi va katta qalinlikdagi yotqiziqlar yotish
oblastlariga tog‘ hosil bo‘lishligining mansubligi haqidagi g‘oyani shakllantirgan”
(“Planeta Zemlya. Ensiklopedicheskiy slovar, tom “Tektonika i geodinamika”,
Sankt-Peterburg, 2004, 18-bet)
_____________________________________
Geologiya rivoji fundamental bosqichining yakuniy pardasi bo‘lib, Avstriya
geologi E. Zyusning “Erning yuzi” (rus tilidagi nashri “Lik Zemli”) nomli ko‘p
yillik monografik ishi bo‘ldi. Uni nashrdan chiqarishlik 1883 y. boshlanib, 1909 y.
yakunlandi.
Bu ish zamirida o‘sha davrgacha bo‘lgan barcha geologik materiallarni
umumlashtirish va geologiya erishgan yutuqlarga o‘ziga hos xulosa yasash
bo‘yicha beqiyos zalvorli mehnat yotibdi.
Erning rivojlanishi haqidagi tasavvurlar va geologik evolyusiya sabablari
asosiga Eli de Bomonning kontraksion farazi qo‘yilgan edi. E. Zyus o‘zining katta
obro‘siga, dunyo geologiyasi oldida ko‘rsatgan beqiyos xizmatlariga qaramasdan,
u o‘zining ilmiy faoliyati natijalarini kamtarona baholab, ularga “bir adashishdan
boshqasiga bo‘lgan sayohat” deb qaragan. “Er yuzasi”ning oxirgi jildini olim
quyidagi so‘zlar bilan yakunlagan: “Erning yuzasi sharhining mukammalikka
etmagan bu tajribasi natijasida ko‘p sonli savollar va shubhalar nihoyasiga
etmagan mato chekkalaridan osilib qolgan iplar singari osilib qoldi”.
Geologiyadagi faraz va konsepsiyalarning inqirozi –
mobilizm sharpasi (XX asrning birinchi yarmi)
Bu bosqich geologiyadagi asos bo‘lib xizmat qilayotgan faraz va
konsepsiyalarning inqirozga yuz tutishi bilan xarakterli. Erning birlamchi olovli-
suyuq holati shubha ostiga olinadi va shunga ko‘ra kontraksion faraz ham rad
etiladi. Geologiya asosini tashkil qilgan bo‘ylama tebranish harakatlari tektonik
jarayonlarning birlamchisi degan tasavvurlar inqirozga yuz tuta boshlaydi.
Bo‘ylama tektonik harakatlar natijasida bir joy cho‘kib okeanlar hosil bo‘ladi,

boshqa joylar ko‘tarilishi natijasida okeanlar chekinib qit’alar hosil bo‘ladi degan
farazlar, ya’ni mavjud okeanlar va qit’atalar qayd etilgan geografik
koordinatalardan siljimagan holda, ularda kechadigan geologik jarayonlar faqat
bo‘lylama harakatlar oqibatida sodir bo‘lishligi haqidagi, fiksizm (“bir joyda”,
“muqimlikda”) nomini olgan tasavvurlar puchga chiqariladi .
Tektonikada fiksistlarga qarama-qarshi qit’alarni sezilarli gorizontal siljishlariga
asoslangan yangi ilmiy yo‘nalish – mobilizm vujudga keladi. Sayyora
rivojlanishining yangi farazlari vujudga keladi: “Kengayayotgan Er farazi”,
“Pulsatsion faraz”.
Mobilistik dunyoqarashning “oq fotihasi” Er ilmida nemis geofizigi Alfred
Vegener (Wegener) 1912y. ilgari surgan, e’tiborni tortuvchi, qiziqarli
ssenariyadagi “Kontinentlar dreyfi” deb nom olgan faraz sanaladi. Mobilizm
qatoriga amerikalik olimlar Garri Xammond Xess (Hess) va Robert Sinler Dits
(Dietz) 1961-1962y.y.larda taklif etgan “Okean tubining kengayishi” farazi ham
ta’luqli.
Moziyga nazar: L.N. Lordkipanidze o‘zining O‘rta Osiyo geologik bilimlar
tarixiga bag‘ishlangan 2001 y. gi ajoyib asarining 3-bobi “Qur’on bo‘yicha
geologik hodisalar”da ba’zi suralardan oyatlarni (I.YU. Krachkovskiyning rus
tilidagi tarjimasi bo‘yicha) keltiradi va shunday yozadi: “ba’zi tadqiqotchilar
qayd etilgan tog‘lar harakatida plitalar tektonikasining boshlanishini ko‘radilar”
(54-bet). So‘ng bu olima ta’kidlaydi: “Qur’onda Er haqida barcha narsa bor,
abadiy materiya hosil bo‘lishidan, differensiyalanishidan, har xil turdagi
harakatlar evolyusiyasidan, relefning o‘zgarishidan, modda (suv) aylana
almashinuvidan boshlab, to uning o‘lishigacha va qaytadan tug‘ilishigacha” (56-
bet).
Abu Rayxon Beruniyning ilmiy merosini o‘rgangan N.I. Leonov (1973)
mobilizmga Beruniy asarlarida asos solinganligini isbotlab bergan. Bu haqda
gruzin olimasi L. Saldatzening “”Avitsenna” asarida ham qayd etib o‘tilgan.
1991 y. “Fan” nashriyotida chop etilgan “Abu Rayxon Beruniy va yangi
nazariya” nomli asarning (muallif A. Obidov)“Oddiydan murakkabga” qismida

shunday ta’kidlangan: “Abu Rayxon Beruniy X asrda soddagina tarzda: “Qit’alar
go‘yo suv sathida suzib yurgan daraxt barglari singari bir-biri tomon yaqinlashib
yoki uzoqlashib sekin harakatda bo‘ladi” *
- deb dalolat etganda XX asrda shu
oddiygina fikrga hamohang ilmiy asosda YAngi nazariya yaratilishini his
etganmikan?” (6-bet). Beruniy mobilizm haqidagi fikrlarini o‘zining “Hindiston”
nomli asarida ham bayon etgan.
Aql-idrok oddiylikdan murakkablik darajasiga etishgan sayin olis o‘tmishda
uzuq-yuluq idrok etilgan voqea-hodisalar orasidagi aloqadorlik qonuniyatlari –
sabab va oqibatlar sirlari kashf etila borgan, shu tariqa dunyo aslida parcha-
parcha ko‘rinishda emas, balki yaxlit bir butunlikdan iborat ekanligi
ayonlashavergan – deb aytilgan X. Do‘stmuxammadning fikrlari to‘la ravishda
“Plitalar tektonikasi” nazariyasining shakllanishiga ham ta’luqli ekanligi
yuqoridagi misollardan ko‘rinib turibdi.
Geosinklinallar va platformalar ta’limoti yangidan yangi tarafdorlarini topib
muvaffaqiyatli rivojlanadi. Bunga Rossiyada A.D. Arxangelskiy, N.S. SHatskiy,
V.V. Belousov, A.V. Peyve, A.L. YAnshin, N.A. Bogdanov, M.V. Muratov;
horijda – G. SHtille, Dj. Key, J. Obuen va b.lar diqqatlarini qaratganlar.
1945 y. A.V. Peyve geologiya nazariyasi va amaliyotiga katta ta’sir o‘tkazgan
“chuqur uzilamlar” (“glubinnыe razlomы”) ta’limotni ilgari surdi.
XX asrning 30-yillaridan geotektonika alohida dars sifatida avval Leningrad
(Sant-Peterburg) tog‘-kon institutida (M.M. Tetyaev), so‘ng Moskva geologiya-
razvedka institutida (E.V. Milanovskiy) o‘qitila boshlandi. 1934 y. geotektonika
bo‘yicha birinchi darslik nashr etiladi (muallif M.M. Tetyaev). SHu davrdan
boshlab geotektonika mustaqil fan maqomiga ega bo‘lib, Er haqidagi ilmlar
orsasidagi o‘zining mavqeiga va o‘rniga ega bo‘ldi. Ammo, geotektonika uzoq
tarixiy yo‘lni bosib o‘tishiga, inqiroz va tiklanishlar, maqsadli izlanishlarga
qaramasdan farazlar doirasidan chiqa olmadi.
*
Берунийнинг қўштирноқ ичида келтирилган сўзи Л. С а лд а тзенинг “ Авиценна ” китобидан олинган.

Geotektonika tarixida birinchi nazariyaning paydo bo‘lishi – inqilobiy
bosqich (XX a.ning ikkinchi yarmi)
Bu davr Dunyo okeani va er qobig‘i haqida prinsipial yangi, shu jumladan
umuman Erning fizik hususitlari haqidagi ma’lumotlarning, paydo bo‘lishi bilan
ajralib turadi. Bu ma’lumotlar asosida geologiya ilmida yangi rahbariy konsepsiya
– neomobilizm - yangi global tektonika (1962-1968 y.y.) vujudga keldi.
XX asrning 80-y.larida seysmik tomograf i ya Er mantiyasida zichlikning
turliligini aniqladi. Bu esa mantiya moddalarining ko‘tarilayotgan (bo‘shashgan)
va pastlashayotgan (zichlashgan) oqimini mavjudligi haqidagi g‘oyani tasdiqladi.
YAngi global tektonika o‘zining geologiyadagi peshqadamlik mavqeini
mustahkamladi va nazariya darajasiga ko‘tarila boshladi. Bu konsepsiya ta’sirida
barcha geologiya, shu jumladan foydali qazilmalar – neft va gaz, ruda geologiyasi
qaytadan ko‘rila boshlandi .
Geosinklinallar haqidagi klassik ta’limot keskin tanqid ostiga olina boshlandi.
Umidsiz eskirgan va tubdan hato sanalib, o‘tmishdagi geosinklinallar ta’limoti
yaratgan ilmiy merosdan voz kechish kerak degan “hayqiriq” va shiorlar ilmiy
sahifalarda yangray boshladi.
Ushbu darslik muallifi (A.A.Abidov) XX asrning 80-yillarining ikkinchi
yarmida bunday yondashish hatoligini, klassika merosidan voz kechishlik boshi
berk ko‘chaga tadqiqotchini etaklashini va eski bilan yangining uyg‘unlashgan
metodologiyasiga asoslanish lozimligini ko‘rsatib, bunday metodologiyani turli
tipdagi (geosinklinal va platformalardagi, o‘tish geostrukturalaridagi) Dunyo
neftgazli hududlari va akvatoriyalarining taxlili asosida ishlab chiqishga muyassar
bo‘ldi.
Geosinklinallarning klassik ta’limoti va zamonaviy litosfera plitalari tektonikasi
konsepsiyasining farqlari haqida to‘xtalmasdan, shuni ta’kidlash lozimki yangi
nazariya geosinklinallarning tuzilishini o‘zgartirgani yo‘q, faqat uning hosil
bo‘lishi va shakllanishini yangi mexanizmlar asosida ochib berdi.
Global geodinamikaning vujudga kelishi – zamonaviy bosqich
(XXI asrning birinchi o‘n yilligi)

Geotektonika tarixidagi zamonaviy bosqich litosfera plitalari klassik
konsepsiyasining mustahkamlanishi, yangi ma’lumotlar bilan boyishi va er qobig‘i
hamda umuman litosfera evolyusiyasida ostki mantiya, hatto yadrodagi jarayonlar
ishtirok etishligi isbot qilinganligi, konsepsiya nazariya darajasiga ko‘tarilishi bilan
xarakterlanadi.
Plitalar tektonikasi nazariyasi qatoridan bu nazariyaga quvvat beruvchi “plyum-
tektonika” va “yadro “o‘sishi” konsepsiyalari geotektonika peshsahnasiga chiqib
keldi va o‘zlarining mantiqiy o‘rinlariga ega bo‘ldi. Bu nazariya va “plyum-
tektonika” hamda “yadro o‘sishi” konsepsiyalari birlashgan holda, Er haqidagi
ilmlarning yaxlit bir tizimini tashkil etdi va yangi ilmiy yo‘nalish yaratildi. Er
ilmidagi bu yangi yo‘nalish “global geodinamika” nomi bilan yuritila boshlandi.
SHunday qilib, geotektonika o‘zining ko‘p asrlik tarixi davomida birinchi bor
farazlar va konsepsiyalar doirasidan chiqishga muyassar bo‘ldi. Natijada,
geotektonika tarixida birinchi ilmiy nazariya yaratildi. Bu nazariya fanda “YAngi
global tektonika”, keyinchalik “litosfera plitalari tektonikasi” yoki “plitalar
tektonikasi” nomlari bilan yuritila boshlandi va uning asosiga Er ilmida yaratilgan
kashfiyotlar natijalari qo‘yildi.

Yer evolyusiyasi haqidagi tasavvurlar va yerning yangi fizik xususiyatlarining kashf qilinishi

Купить