Yevropa tadqiqotchilari tomonidan o'lkamizning o'rganilishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	83.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Yevropa tadqiqotchilari tomonidan o'lkamizning o'rganilishi

Купить

MAVZU : YEVROPA TADQIQOTCHILARI TOMONIDAN
O'LKAMIZNING O'RGANILISHI.
MUNDARIJA:
KIRISH …….…………………………………………………… ... ………………3
I BOB. YEVROPA TADQIQOTCHILARINING O`RTA OSIYO
ETNOGRAFIYASINI O`RGANISHGA QO`SHGAN HISSALARI…………5
1.1. Etnografiya va O`rta Osiyo etnografiyasi haqida ma`lumot …….…..….…….5
1.2. O`rta O`siyo etnografiyasi XVIII-XIX asrlarda ………………...………....…10
II BOB. H.VAMBERI TOMONIDAN O`RTA OSIYONI O`RGANILISHI..17
2.1. H.Vamberi tomonidan O`rta Osiyoni o`rganilishi haqida …………...……….17
2.2. H.Vamberining O`rta Osiyo haqida yozib qoldirgan ma`lumot va fikrlari …..25
XULOSA …………………..……………………………………………….…….30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI ………………………….32

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Turkiston o'lkasidagi elatlarning tarixi va
etnografiyasiga oid boy ma`lumotlar va materiallar keyingi tadqiqotlar uchun
muhim bir zamin bo’lgan edi.1917-yildan keyin tadqiqotchilar, shu jumladan,
etnograflar orasida tabaqalanish boshlandi, ya`ni ayrimlar yangi tuzum tarafdori
bo’Isa, boshqalar sovetlaiga qarshi tomonga o’tib ketdilar. Ammo ilg’or rus va
chet el olimlarining fanga fidoyi qismi izlanishlarini davom ettirib, yosh
etnograflami yetishtirishga o’z hissasini qo’shdilar. Masalan, etnograf va
sharqshunoslardan N. Mallitskiy, M, Andreyev, A. Semyonov, A.Divayev kabilar
1920-yilda Turidstonda birinchi tashkil topgan O’rta Osiyo Davlat universitetida
qolib, o’z ilmiy ishlarini davom ettiigan edilar.
Kurs ishining maqsadi. Shuni alohida qayd qilish lozimki, etnografik
tadqiqotlami o’tkazishda yosh Turkiston Respublikasining fan va maorif
tashkilotlari ancha jonkuyarlik ko'rsatdilar. 1921-yilda malialliy hokimiyat
tomonidan yirik etnograf olimlardan tashkil topgan «Turkiston tub aholisining
maishiy turmushini o’rganish ilmiy komissiyasi» o’zbek etnografiyasi rivojida
muhim bir bosqicb bo’ldi. O’sha vaqtda ikkita ekspeditsiya tashkil qilindi:
A.Divayev rahbarligidagi Sirdaryo va M.Andreyev boshchiligidagi Samarqand
ekspeditsiyalari. Ular mahalliy etnoslar va etnik guruhlar (o’zbeklar, turkmanlar,
arablar, lo’lilar) to’g’risida boy etnografik ma`lumotlami topladilar.
Kurs ishining predmeti. Ushbu kurs ishining maqsad va vazifalari Yevropa
olimlari va sayyohlari tomonidan o`rganilgan o`lkamiz haqidagi ma`lumotlarni
o'rganishdir.
Kurs ishining vazifalari. Tadqiqotchilar o ‘ z davridagi ma ’ lumotlarga
tavanib qabila va urugiar sonini har xil tarzda ko'rsatib o ‘ tishgan. Ko‘pgina
manbalarda 92 bovli o'zbek eli haqida ma’lumotlar berilgan. o‘zbek eli deganda
nafaqat hozirgi 0 ‘zbekiston hududidagi, shu bilan bir qatorda Qozogiston,
Turkmaniston, Qirg'iziston. Volgabo‘yi xalqlari, Boshqirdiston, Tatarlar, Oltoy,
Tuva, Yoqutlar, Uyg‘urlar hamda Mo‘g ‘uliston hududida yashovchi turkiy
3

xalqlarni e’tiborga olish lozim. Rashididdinning «Jome` ut-tavorix» asarida (bu
asami 1301-1311-yillarda yozgan) turkiy xalqlaming qabila, urugiari haqida
batafsil ma`lumot berilgan. X. Doniyorov Rashididdin fikrlarini davom ettirib,
ulaming hoziigi avlodlari o’zlarini qadimgi vaqtlardan beri mo’g ‘ullarga qo’shilib
kelgan, deb ta`kidlaydi.
Kurs ishining tuzilishi. N. Norboyev qadimgi vaqtda mo ‘ g ‘ ullaming o ‘ zlari
ham choilaida yashovchi turkiy xalqlarning bir bo ‘ lagi boigan degan fikmi ilgari
suradi. О ‘zbek xalqining qabila va urug‘lari haqida Mahmud Koshg‘ariyning
«Devoni lug‘otit turk» asarida ham maiumotlar keltirilgan, unda turklar 20 ta
qabiladir: bevenek, qipchoq, o‘g‘uz, yaman, bashgirt, basmil, qay, yoboku, tatar,
qirgiz, chigil, tuxsi, yag‘mo, igioq, yumup (shamul), uyg‘ur, tangut, tovg‘ochlar
ko‘rsatilgan. Hozirda bu urugiaming o‘zbeklar tarkibida 10 ta urugi mavjud.
4

I BOB. YEVROPA TADQIQOTCHILARINING O’RTA OSIYO
ETNOGRAFIYASINI O’RGANISHGA QO’SHGAN HISSALARI.
1.1. Etnografiya va O’rta Osiyo etnografiyasi haqida ma’lumot.
Etnografiya ko'p qirrali ijtimoiy fan boiib, uning tadqiqot obyekti xalq va
elatdir. Bu fan xalqlaming kelib chiqishi va joylashuvi ijtimoiy hayoti, xo jaligi va
g'oyaviy qarashlari kabi muammolarni o‘rganadi. Dastlabki etnografik malumotlar
ibtidoiy jamiyat qaror topganidan keyin qabilalar o'rtasida aloqalar o‘rnatilishi
natijasida to‘plana boshlangan. o’sha davrdayoq ayrim qo‘shni qabila, elat va
xalqlarning maishiy turmushi, etnik xususiyatlarini o'rganish taqozosi bilan
vujudga kelgan. o‘zbek xalqining eng qadimiy ajdodlari to 'g ‘risida Ma’lumotlar
juda kam. Qadimgi Eron, Bobil, Ossuriya hukmdorlari o'zlarini ulugiash
maqsadida toshga bitilgan zafamomalarida bosib olingan va bo'ysundinlgan elat va
xalqlami tilga olganlar. Shular ichida o‘rta osiyoliklaming qadimiy ajdodlari
to'g'risida ham ma’lumotlar mavjud. 1
Ilk yozuv manbalaridan qadimgi eron, yunon va rim mualliflarining
asarlarida Vatanimiz hududida yashagan qadimgi qabila va elatlar tilga olinadi.
Masalan, antik davr mualliflaridan miletlik Gektay, Strabon, Gerodot, Arrian,
Ptolemey va Pompey Trog, Tatsitlar o‘z asarlarida sak va massaget qabilalari,
xorazmiylar, baqtriyaliklar, parfiyaliklar va so'g‘diylar to‘g‘risida ayrim
ma’lumotlar keltirganlar. O rta Osiyo xalqlarining eng qadimgi ajdodlari va
ulaming turar joy lari, urf-odat va marosimlari to‘g‘risida noyob ma’lumotlami
bizgacha yetib kelgan zardushtiylik dinining muqaddas kitobi «Avesto»dan olish
mumkin. «Avesto»da keltirilgan ayrim m a`lumotlami arxeologik ma`lumotlar
toidiradi. Miloddan avvalgi II-I asrlardan boshlab arablar istilosigacha boigan
davrdagi O`rta Osiyo xalqlariga tegishli ba`zi axborotlami Eron solnomalarida,
xitoylik sayyohlaming esdaliklarida, Vizantiya va arman manbalarida
uchratishimiz mumkin. Arablar hukmronligi davrida ilk o’rta asr mualliflaridan
geograf va sayyohlar Ibn Hurdodbeh, Balxiy, Istaxriy, Ibn Havqal, Ma`sudiylar o’z
sayohatnomalarida zamondosh elatlar to'g'nsida nisbatan boy ma`lumotlar yozib
1
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
5

qoldiiganlar. Masalan, Xurosonda yashagan geograf olim Abu Zayd Balxiy 60 ga
yaqin asar yozgan. U dunyo xaritasini tuzadi, uning asarlaridagi xaritalardan biri
Buxorodagi somoniylar kutubxonasida saqlangan. O’rta asming eng yirik
olimlaridan iste`dodli tilshunos Mahmud Koshg’ariy o’zining «Devoni lug’otit
turk» nomli noyob asarida o’zbek xalqining eng qadimgi turkiy tilda gaplashuvehi
ajdodlaridan biri bo`lgan chigil qabilalari Iskandar Zulqamayn yurish qilgan
davrdavoq yirik etnik guruhlardan hisoblangani haqida ma`lumot beradi. Mahmud
Koshg’ariy o’z asarida ilk o’rta asrlarda aholi ham turkcha, ham so’g’diycha
so’zlashganligini, ya`ni ikki til ham muomalada bo`lganligini qayd qilgan Demak,
o’zbek xalqining ajdodlari qadimdan muayyan bir hududda o’ziga xos bir moddiy
va ma`naviy birlik yaratib, asta-sekin til jihatidan umumiylikka erisha boshlagan.
XI asming yetuk shoiri va olimi Yusuf Xos Hojib tomonidan yaratilgan «Qutadg’u
bilig» asarining bizgacha yetib kelganligini alohida aytib o’tish kerak. Unda ham
juda ko’p xalqimiz etnik tarixiga oid qimmatli maiumotlar uchraydi. Amir Temur
va uning taxt vorislari hukmronlik qilgan davrda O’rta Osiyo, jumladan,
O’zbekiston hududiy yirik madaniyat markaziga aylandi va uning boshqa
mamlakatlar bilan aloqalan kuchaydi. Bu davrga oid qiziqarli etnografik
ma`lumotlami ispan elchisi Rui Gonsalcs de Klavixoning asarida, rus
solnomalarida, mahalliy mualliflar Nizomiddin Shomiy, Abdurazzoq Samarqandiy
va boshqalaming asarlarida uchratish mumkin. XVII asr boshlarida O’rta Osiyoni
bosib olgan ko’chmanchi o’zbeklaming etnik tarkibi, hududiy joylashuvi, turmush
tarzi va urf-odatlari to’g’risidagi ma`lumotlar Mas`ud Ibn Usmon Ko’histoniyning
«Tarixi Abulxayrxon», Kamoliddin Binoiyning «Shayboniynoma», Abulxayr
Fazlulloh Ro’zbexonning «Mehmonnomayi Buxoro» nomli asarlarida o’z aksini
topgan.
O`zbek xalqi etnografiyasiga oid ma`lumotlami to’plash XIX asrning
birinchi yarmidan boshlanib, N.N. Muravyov, A.F. Negri, N.V. Xanikov, G.I.
Danilevskiylar olib borgan kuzatishlar 0 ‘rta Osiyo xalqlari, shu jumladan,
o’zbeklaming etnografiyasini o’rganishdagi dastlabki ilmiy qadamlar bo’ldi. 1870-
yili Buxoroga jo ‘natilgan A F. Negri boshchiligidagi diplomatik missiya
6

qatnashchilaridan E.A.Eversmann, X.Pandar, P. Yakovlev, polkovnik
Meyendorflarning esdalik va xotiralari nihoyatda boy tarixiy-etnografik
ma`lumotlarga ega. G.Meyendorfning turli tillarga nashr qilingan «Orenburgdan
Buxoroga sayohat» kitobida Buxoro xonligining geografik o’mi, ijtimoiy-iqtisodiy
ahvoli, davlat tuzilishi, aholisi, ulaming mashg’uloti, qishloq xo'jaligi. sug’orish
tizimi, hunarmandchiligi, ichki va tashqi savdo aloqalari, oila va xotin-qizlarning
turmushi haqida qimmatli ma`lumotlar mavjud.
Chet el mualliflaridan biri, fors tilini yaxshi biladigan ingliz sayohatchisi
Aleksandr Byoms 1831-1832-yillaida Buxoroda turib muliim siyosiy, iqtisodiy,
harbiy va etnografiyaga oid materiallar to’playdi. Byorns yozib qoldirgan
sayohatnomalaiida o’zbek xalqi haqida nihoyatda ko’p qiziqarli ma`lumotlami
olish mumkin. 1840-1850-yillar davomida Qozog’iston va 0 ‘rta Osiyo
xalqlarining etnografiyasini ilmiy jihatdan o'rgangan aka-uka Nikolay va Yakov
Xanikovlaming xizmatlari katta. Yakov Xanikovning 185 l-yilda nashr etilgan
«Orol dengizi va Xiva xonligi xaritasiga izohnoma» asarida etnik masalalarga
alohida e`tibor berilgan. 2
Turk tillarini yaxshi bilgan mashhur venger olimi H. Vamberi 1863-yilda
Xiva, Buxoro, Samarqand va boshqa shaharlarga sayohat qiladi. Uning O'rta Osiyo
haqida yozgan asarlarida mahalliy aholi, shu jumladan, o'zbck xalqi
etnografiyasiga oid qiziqarli ma`lumotlar mavjud. U o zbek urugiari haqida
gapirib, birinchilardan bo`lib «o’zbek» so’zining kelib chiqishi haqida so’z
yuritadi.H. Vamberi 32 ta o’zbek qabilalariningro’yxatimhamdabadiiy san`ati, urf-
odatlari va diniy marosimlari haqida qimmatli ma`lumotlarni keltiradi.
Shuningdek, o'zbek urug`lari to'g'risidagi ma`lumotlar N.Xanikov ham keltirib
o'tadi, u o’zbek urugiari sonini 96 ta bo`lgan deb e`tirof etadi. O'tgan asming
dastlabki yillaridan boshlab fan va ma`rifat fidoyilari Turkiston Respublikasi
hududida etnografiya tadqiqotlarini o’tkazishga katta e`tibor bera boshladilar.
1918-yilda ochilgan Turkiston xalq dorilfununida o’zbek etnografiyasidan maxsus
kurslar o’qitila boshlandi. O’rta Osiyoda 1920-1924-yillarda o’tkazilgan aliolini
2
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
7

ro’yxatga olish tashkilotchilaridan biri M.P. Magidovich o’zining aholi o'rtasida
to’plagan tarixiy etnografiyaga oid maiumotlariga asoslanib, o’zbek xalqi
qabilalarining ro’yxati hamda ularning qisqacha etnografik tavsifini berdi. Butun
umrini O’rta Osiyoda o’tkazgan, mahalliy tilni yaxshi bilgan M.S. And va A.A.
Semyonovlar ham o zbek etnografiyasini o’rganishga katta hissa qo’shdilar. 1920-
1921-yillarda M.And boshchiligida Shimoliy Farg’ona va Samarqand viloyatlariga
ilmiy safarlar uyushtirilib, nihoyatda boy etnografik ma`lumotlar to’playdi. 1819-
1820-yillarda Xiva xonligiga sayohat qilgan kapitan N N. Muravyov o'z
taassurotlari asosida muhim ilmiy asar yaratadi. Muravyov asarining ba`zi
boblarida bevosita o’zbeklaming tabiati, diniy e`tiqodlari, urf-odatlari, ma`rifat,
kiyim-kechagi, urug’-aymoqchilik munosabatlari to’g’risida qimmatli ma`lumotlar
keltirilgan. Uning ta`kidlashicha, Buxoro tomondan kelgan o’zbeklar, asosan, to’rt
toifadan. qiyot-qo’ngirot, uyg’ur-nayman, qangiiqipchoq, po’kis-mang’itdan
iborat. Har bir toifa mustaqil hokim -inoqqa ega, ulardan qiyot-qo'ngirot hokimligi
eng kattasi hisoblanadi. Xiva xonligidagi qabilaviy o’zbeklar ko’chmanchi
bo`lgan, ularning ko’pchiligi qora uylarda yashashini, ammo boy urugiar o’troq
sart singari katta paxsa devor bilan o’ralgan uylarda yashaganligini ta`kidlaydi.
Tadqiqotchilar o’z davridagi ma`lumotlarga tavanib qabila va urugiar sonini
har xil tarzda ko'rsatib o’tishgan. Ko’pgina manbalarda 92 bovli o'zbek eli haqida
ma`lumotlar berilgan. o’zbek eli deganda nafaqat hozirgi 0 ‘zbekiston hududidagi,
shu bilan bir qatorda Qozogiston, Turkmaniston, Qirg'iziston. Volgabo’yi xalqlari,
Boshqirdiston, Tatarlar, Oltoy, Tuva, Yoqutlar, Uyg’urlar hamda Mo’g ‘uliston
hududida yashovchi turkiy xalqlarni e`tiborga olish lozim. Rashididdinning «Jome`
ut-tavorix» asarida (bu asami 1301-1311-yillarda yozgan) turkiy xalqlaming
qabila, urugiari haqida batafsil ma`lumot berilgan. X. Doniyorov Rashididdin
fikrlarini davom ettirib, ulaming hoziigi avlodlari o’zlarini qadimgi vaqtlardan beri
mo’g ‘ullarga qo’shilib kelgan, deb ta`kidlaydi. N. Norboyev qadimgi vaqtda
mo’g’ullaming o’zlari ham choilaida yashovchi turkiy xalqlarning bir bo’lagi
boigan degan fikmi ilgari suradi. О‘zbek xalqining qabila va urug‘lari haqida
Mahmud Koshg‘ariyning «Devoni lug’otit turk» asarida ham maiumotlar
8

keltirilgan, unda turklar 20 ta qabiladir: bevenek, qipchoq, o’g’uz, yaman, bashgirt,
basmil, qay, yoboku, tatar, qirgiz, chigil, tuxsi, yag’mo, igioq, yumup (shamul),
uyg’ur, tangut, tovg’ochlar ko’rsatilgan. Hozirda bu urugiaming o’zbeklar
tarkibida 10 ta urugi mavjud. 3
Abulg’ozi Bahodirxonning «Shajarayi turk», Bobuming «Bobumoma»,
Binoiyning «Shayboniynoma», Muhammad Solihning «Shayboniynoma»,
«Abulxaymoma» va boshqa asarlarda ham о‘zbek urug‘ va qabilalari haqida
maiumotlar mavjud. Abulg‘ozixon o‘zbek qabilalarini ikkiga boiadi, birini turk
avlodlari, ikkinchisini esa mo‘g‘ul avlodlari deb koisatadi. Abulg‘ozi Bahodirxon
qo‘ng‘irot qabilasidan boiib, bir necha tillami bilgan, tabiat, tarix, til, siyosat
sohasida ham yetuk inson bo`lib, 1644-1664-yillarda Xiva xonligini idora qilgan.
N.Xanikovning 1843-yilda yozilgan «Buxoro xonligining tavsifi» asarida o’zbek
xalqining urug’ va qabilalari haqida ma`lumotlar berilgan. 1849-yilda Buxoroga
sayohat qilgan A. Byoms o’zining «Buxoroga sayohat» nomli asarida o’zbeklar
qadimgi davrda 32 ta urug’dan iborat bo’lganligini ta`kidlaydi va ular ichida eng
yiriklarini keltirib o’tadi; Qo'ng'irot -Boysun va Uiganchda, Qatag'on - Qunduzda,
Mang’it - Buxoroda.Yuz - Qo’qon va Hisorda, Loqay - Hisorda, Qipchoq - Balxda,
Yobu
(Yaba) - Balxda, Ming - Maymanada ko’proq yashaganlar deb xabar beradi.
Herman Vamberi 1865-yili yozgan « 0 ‘rta Osiyo bo’ylab sayohat» nomli asarida
o’zbeklaming 32 ta urug’ini keltiradi: qo’ng’irot, qipchoqlar, yuz, mang’itlar,
nukis, nayman, qulam, qiyot, oz (os), toz, sayyod, jig’atoy, uyg’ur, oybek,
do’rmon, ushin (uyshun), qanjig’ali, nug’ay, bolg’ali. metan (mitan), jaloyir,
kenagas, qangli, ichkili, bag’urli (bavurli). olchin, ochmoyli (ochmayli),
qorakursoq, birquloch, tirlish, katta kesor, ming.H.Vamberining asarida qo’ng’irot,
uyg’ur, qipchoq, nukus (nukuz), ochmoyli (ochmayli) urag'lan Xivada, ming -
Maymanada, NaymanQarshida ko’p uchrashi ta`kidlanadi. Shuningdek,
Afg`onistonning Qunduz, Xulma, Okcha, Shibirg’on, Mavmana va Antxam
shaharlarining aholisi, asosan, o'zbeklar toifasidan deb ko’rsatilgan. Markaziy
3
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
9

Osiyo xalqlarining tarixini o’rganishda NA.Aristovning «Turkiy xalqlaming etnik
tarkibi to’g’risida mulohazalar va ulaming soni to’g’risida ma`lumotlar» asari
muhim sanaladi. Unda turkiy xalqlar (xunnlar) ichki nizolar va urushlar natijasida
Sharqiy va G ‘arbiy XunnIarga bo’linib ketganligi, G’arbiy Xunnlar davlatiga 0
‘rta Osiyo va Orol bo ylari, Kaspiy va Volgabo'yi hududlari kirganligi yoritilgan.
D.N. Logofetning 191 l-yilda yozilgan «Buxoro xonligi Rus vassalligida» asarida
o’zbeklaming 102 ta umg’ga bo’linishi keltirib o’tilgan. Unda mang’it, qo’ng’irot,
o zbek, qizil, qozoq, qatag’on, laqay kabi urug’larni keltirilgan. Yuqorida urug’lar
to’g’risida keltirib o’tilgan ma`lumotlaming barchasini ham to’g’ri keltirilgan deb
xulosa chiqarish biroz o’rinli emas, ularda birmuncha xato va kamchiliklar ham
mavjudligi ko’zga tashlanadi.
1.2. O`rta O`siyo etnografiyasi XVIII-XIX asrlarda.
XVI-XVII asrlarda Buxoro, Xiva va Qo’qon xonliklan tashkil topgandan
so’ng Rossiya davlati bilan muntazam ravishda savdo va diplomatik munosabatlar
o'rnatila boshlandi. XVI asming ikkinchi yarmida O’rta Osiyodan Rossiyaga
sakkiz marta elchilar yuborilgan bo'lsa. XVII asrda Xiva xonligidan 12 marta,
Buxorodan esa 13 marta elchilar jo'natilgan. Bunga javoban Rossiya davlati ham
o’z elchilarini o`zbek xonliklanga yuboradi va ularga diplomatik vazifalardan
tashqari, mazkur oikalar to’g'risida har xil ma`lumotlar to’plash ham topshiriladi.
o’zbek xalqi etnografiyasiga oid ilmiy aliamiyatga ega ma`lumotlar to’plash XIX
asrdan boshlanadi. XIX asming birinchi yarmida N.N. Muravyov, A.F. Negri, N.V.
Xanikov, G.I. Danilevskiy va boshqalar tomonidan ohb borilgan tadqiqotlar 0 ‘rta
Osiyo xalqlari, shu jumladan o’zbeklar etnografiyasini oiganishda muhim ilmiy
izlanishlar ohb borgan. 1820-yili Buxoroga kelgan A.F. Negri boshchiligidagi
diplomatic missiya qatnashchilaridan E.A. Eversman, X. Pander, P.Yakovlev,
Budrin, polkovmk G. Meyendorflaming kitob va xotiralari nihoyatda boy
tarixiyetnografik ma`lumotlarga ega. G.Meyendorfning turli tillarda nashr qilingan
«Orenburgdan Buxoroga sayohat» nomli kitobida Buxoro xonligining geografik
o’rni, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli. davlat tuzilishi, aholisi va mashg’ulotlari, qishloq
10

xo’jaligi, sug’orish tizimi, hunarmandcliilik, ichki va tashqi savdo, oila va xotin-
qizlarning turmushi haqida qimmatbaho ma`lumotlar keltirilgan.
Muallif o’zining shaxsiy mushohadasi, kishilardan eshitgan va so’rab
to’plagan materiallari bilan cheklanib qolmay, har xil tarixiy manba va
adabiyotlardan ham foydalangan. Bu davrda o’rta Osiyo xalqlari to’g risida
to’plangan bilimlami umumlashtirgan dastlabki ilmiy asarlar ham paydo boiadi.
Chet el mualliflaridan bin, fors tilini yaxshi bilgan ingliz sayohatchisi Aleksandr
Byonis Ost-Hind kompaniyasining maxfiy topshirigi bilan 1831-1832-yillarda
Buxoroga kelib, muhim siyosiy, iqtisodiy, harbiy va etnografik materiallami
to’playdi. Byorns yozib qoldiigan sayohatnomada ko’chmanchi o’zbeklar haqida
nihoyatda qiziqarli etnografik maiumotlar mavjud o’sha yillarda atoqli
sharqshunos olim V.V. Grigoryev ham bir qancha asarlar yaratgan. U Rossiyada
birinchi boiib sharq xalqlari tarixi kursini o'qita boshlaydi. Uning 20 dan ortiq
ilmiy ishlari orasida o’rta Osiyo xalqlariga, jumladan urug’-qabila tartiblarini
saqlab qolgan o’zbeklarga tegishli asarlar ham mavjud. 1858-yilda polkovnik N.P.
Ignatyev boshchiligida Xiva va Buxoroga vuborilgan yirik diplomatik missiya ham
ancha samarali ishlar olib borgan edi. Missiya qatnashchilaridan N.G. Zalesov,
M.N. Galkin, E.Y. Kileveyn, A.I. Butakov, P.I.Lerxlaming yozib qoldirgan
sayohatnoma va maqolalarida qimmatbaho etnografik ma`lumotlar keltiriladi. o’rta
Osiyo yurishlari davrida V.Radlov, A.Fedchenko, A.Kun, M. Middendorf kabi
tadqiqotchilar samarali mehnat qildilar. Atoqli tilshunos va folklorshunos Vasiliy
Vasilyevich Radlov o’rta Osiyo xalqlarining tili va etnografiyasi haqida ancha
qimmatbaho materiallar to’plagan edi. U 1868-yilda Zarafshon vodiysi bo'ylab
sayohat qilib, o’zining shaxsiy kuzatishlari va qisman mahalliy aholining hikoya
qilib bergan ma`lumotlari asosida o’rta Zarafshon vodiysiga doir qiziqarli
ocherklar yozdi. Bu asarlarda o’zbek, tojik, qoraqalpoq, turkman va boshqa xalqlar
to’g'nsida tarixiy va etnografik ma'lumotlar berilgan. Ocherklarda sun`iy
sug’orishni uyushtirish masalalariga alohida e`tibor beriladi. Muallif tomonidan
shahar va qishloqlaming nomlari, aholining tiplari, kiyim va taomlari, xotin-
qizlaming ahvoli, ichki hayot, hamda o’zbekIaming urug’ toifalariga oid
11

ma`lumotlar berilgan. Yirik tadqiqotchilardan Aleksey Pavlovich Fedchenko ham
o’zbek etnografiyasini o’rganishga o’z hissasini qo’shdi. U Moskva universitetida
o’qib yurgan davridayoq ilmiy to’garaklarda faol ishtirok etib, tabiatshunoslik,
antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining kotibi boiib ishlaydi.
Universitetni tugatgach, ikki yil (1864-1866) davomida o’sha yerda
tabiatshunoslikdan dars beradi. Zarafshon ekspeditsiyasi vaqtida keng tadqiqotlar
oikazilib, har xil etnografik kolleksiyalar, hunarmandchilik mahsulotlari va
asboblarini to’plagan va rasmlar albomini tuzgan. Shuningdek, uning «Qo’qon
xonligida» degan asarida Qo’qon xonligi tarixi, geografiyasi, etnografiya va
iqtisodiyotga oid maiumotlar berilganligini ko’rishimiz mumkin. 1872-yilda
Moskvada 0 ‘rta Osiyo xalqlarining turmush tarziga bagishlangan ko`rgazma
ochiladi. Ko’igazmada o’rta Osiyo xalqlarining kiyim-kechaklari, hunarmandchilik
mahsulotlari va asboblari kabi eksponatlar qo’yildi. V.V. Stasov koigazmaning
Turkiston bo`limiga yuksak baho berib, unda ko’rsatifgan predmetlar: gilam,
kumush bezaklar, juda ko'p metall va sopoldan yasalgan buvumlar, gazlama, qurol-
aslaha va son-sanoqsiz maishiy buyumlar «o’zining rang-barangligi bilan kishiga
badiiy lazzat baxsh etadi», deb yozgan edi.Ko’rgazma munosabati bilan
tayyorlangan Turkiston fotoalbomi katta ahamiyatga ega. U 1200 dan ortiq rasmni
o’z ichiga qarnrab olgan. Albom bir necha nusxadangina tuzilgan bo’lib, uning bir
nusxasi hozir Alisher Navoiy nomidagi o’zbekiston Milliy kutubxonasida
saqlanmoqda va XIX asrdagi Or’rta Osiyo xalqlarining tarixi va etnografiyasini
o’rganishda noyob manba bo’lib xizmat qilmoqda. Mazkur to'plamda ishtirok
etgan va keyinchalik bir qancha ilmiy ishlar yaratgan. A N. Xoroshxin ham o’zbek
etnografiyasiga o’z hissasini qo’shdi. Nijneuralskda yoshlik davrini o tkazib,
qozoq va qalmiq tillarini to’l'.q egallagan A.N. Xoroshxin ofitser sifatida Buxoro
(1868-yil) va Xiva (1873-yil) yurishlarida ishtirok qiladi. U o’z asarlarini shaxsiy
tuassurotlari, mahalliy aholi turmushim bevosita kuzatishi va yerli ki.sViilardan
olgan m a`lumotlari asosida yozgan. Uning «Zarafshon vodiysi» nomli ishi va bir
qancha tarixiy-etnografik, o’zbek qabila va urug’ -aymoqlariga tegishli turli xil
etnografik ma`lumotlar mavjud.
12

A. Kun 1865-yilda Peterburg universitetinijig sharq tillari fakultetini tugatib,
1868-yili sharqshunos V.V.Grigoryevning tavsiyasi bilan etnografik va statistik
tadqiqotlar o’tkazish, Rossiya ilmiy jamiyatlari uchun material va kolleksiyalar
to’plash maqsadida Turkiston generalgubematorining ixtiyoriga jo natildi U 1870-
yilda Iskandaiko’l ekspeditsiyasi hamda Xiva va Qo’qon ishtirok qilgan. Qo'qon
yurishlaridan keyin Kun Turkiston o’lkasidagi maktablar bo’yicha bosh inspektor
etib tayinlanadi va bu lavozimda 1882-yilgacha ishlaydi.
A.Kun yozib qoldiigan ilrtiiy maqolalar hozirgacha o’z qiymatini
yo’qotmadi. Uning xonliklaidan to'plagan davlat hujjatlari, noyob qo’lyozmalari
va. vaqflar musulmon ta`limiga bag’ishlangan, o’rta Osiyo tarixiy yodgorliklariga
oid va boshqa maqolalari o'zbek xalqi etnografiyasi va tarixini o’rganish uchun
muhim manba hisoblanadi. O’sha yili Buxoro xonligida N. Mayev boshchiligida
o’tkazilgan ekspeditsiya ham ma`lum yutuqlariga erishdi. Uning Buxoro xonligiga
qilgan sayohati natijasida yozgan asari va boshqa ko’pgina maqolalarida muhim
etnografik ma`lumotlar bor. N.Mayevning 1875 va 1878-yillarda o'tkazilgan Hisor
ekspeditsiyasi natijasida yozilgan bir qancha ocherklarida Surxon vodiysi va
Sherobod bekligida yashovchi o’zbekiaming qo'ng’irot, marqa, kichi, yuz. loqay,
do’rmon, qatag’on kabi urug'-aymoq va qabilalari to’g’risida, mahalliy aholining
geografik joy lashishi, xo jalik tunnushiga oid bir qancha maiumotlar mavjud.
Middendorf o'zming Shimoliy va Sharqiy Sibirga qilgan safari dan keyin
1877-yili Farg’ona vodiysiga qishloq xo’jaligi va iqtisodiyotini o rganish
maqsadida ilmiy safarga keladi. Uning o’z zamondoshlari tomonidan yuksak
bahoga muyassar boigan «Farg’ona vodiysi to’g’risidagi ocherklari»da bu boy o
ika faqat geografik va iqtisodiy tomondan ta`riflanibgina qolmay, mahalliy
Farg’ona aholisining antropologiya va etnografiyasiga oid muhim maiumotlar ham
keltirilgan. 1879-yili Samara ekspeditsiyasi tarkibida rassom va arxeolog sifatida
ishtirok qilgan N.Simakov nihoyatda qiziqarli materiallar to plagan edi.
Bu materiallar uning « o’rta Osiyoning san`ati» nomli albomida o’z aksini
topdi. Mazkur asar, V.Stasov iborasi bilan aytganda, «Qadimgi O’rta Osiyo
san`atining fors, arab, Vizantiya va boshqa san`atlarga qanday ta`sir qilganligi
13

haqidagi» masalani hal qilishda dastlabki qadam edi. Etnografik materiallami keng
ommaga yetkazish va ulami saqlab qolishda ilmiy jumallar. statistik qo’mitalaming
hamda «Turkestanskiye vedomosti» gazetasining xizmatlarini alohida qayd qilib
oiish lozim. Mazkur davriy nashrlarda A. Kun, A.Divayev, A.Ostroumov, N.
Likoshin, N. Gabin, A. Kushakevich, V. Razvadovskiy, A. Semyonov, N.
Kirpichnikov, A. Kalmikov, F. Pospelov va boshqalaming asarlari tez-tez bosilib
turgan.
O’rta Osiyo xalqlari, shu jumladan. o’zbeklaming tarix va etnografiyasini
o'iganishda XIX asrda atoqli rus olimlarining tashabbusi bilan tashkil topgan ilmiv
jamiyatlaming roli nihoyatda kattadir. Ular faqat ilmiy muammolami hal qilibgina
qolmay, balki Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatini amalga
oshirishga ham o’z hissasini qo’shganlar. Ilmiy jamiyatlar ro’yxatining o’ziyoq ms
geografiyajamiyatinmg Turkiston bo`limi, tibbiyot, antropologiya va etnografiya
havaskorlari jamiyatining Turkiston boiimi, Turkiston arxeologiya havaskorlari
to’garagi, Turkiston qishloq xo’jalik jamiyati, 0 ‘rta Osiyo olimlar jamiyati, ms
texnika jamiyatining Turkiston boiimi, Sharqshunoslik jamiyatining Toshkent
bo`limi,Turkiston tabiatshunoslari va vrachlari jamiyati. Turkiston tibbiyot
jamiyati hamda Farg’ona va Samarqand vrachlari jamivatlari bu muassasalar
ko'lamining naqadar keng ekanligini ko`rsatib turibdi. Turkiston ziyolilarining eng
yaxshi vakillarini o’z saflarida birlashtirgan bu jamiyatlaming a`zolari (ular ichida
etnograflar va sharqshunoslar ko’p edi) yaratgan asarlar ko’pincha Rossiyaning
ilg’or olimlari tomonidan yuksak baho olgan. Jamiyat a`zolarining ruscha-
o’zbekcha lug'atlar tuzish, maktablar uchun malialliy tillarda o'quv qo`llanmalari
tayyorlash, o'zbek, tojik va qozoqlar tomonidan rus tiimi va rus o’qituvchilari
tomonidan mahalliy tillami o’rganish uchun kechki kurslar tashkil etish,
Toshkentda kutubxona va Sharq instituti ochilishiga erishish va boshqa
masalaiardagi dastlabki urinishlari jamiyatlaming g'oyat ilg’or faoliyatidan dalolat
beradi. O'sha davrdagi vaziyat ilmiy jamiyatlar va ayrim tadqiqotchilaming
faoliyati uchun juda ham noqulay edi. Rossiyadagi ijtimoiy-siyosiy tuzum
o’zbeklar va O rta Osiyodagi boshqa xalqlar tarixi va etnografiyasini muntazam va
14

chuqur o'rganishni to’g’ri uyushtirishga imkon bermas edi. Ular asosan o’z
ixtiyoridagi juda oz va tasodifiy yo`l bilan to’plangan mablagiar bilangina ish olib
borar edilar. Masalan, Sharqshunoslik jamiyati Toshkent boiim i nomiga Turkiston
harbiy okrugi qo`mondoni yordatnchisining yozgan maktubida. «Jamiyat Sharqni
Sharq uchun va fan uchun emas, balki xalqlami Rossiyaga qo’shish uchun
o’rganishi kerak», deb qayd qilingan edi. Shuning uchun ham ilmiy jamiyatlaming
bir qanchasi Turkiston mustamlaka ma`muriyati tomonidan qo’yilgan vazifalarni
bajarishga majbur edi. Sharqshunoslik jamiyati Turkiston boiimida 0 ‘rta Osiyo
xalqlari o’tmishi va o’sha davrdagi turmushini ilmiy jihatdan o’iganish ko’pincha
rus burjuaziyasining mustamlakachilik manfaatiga bo’ysundirilgan.
Jamiyat o`lka uchun oliy sharqshunoslik taiim i zarurligi to’g’risidagi
masalani ko’tarib chiqqanda general-gubematoming o gir qoii lining ishini bo’g’ib
qo'ydi Shunday qilib, XIX asming ikkinchi yarmi - XX asrning boshlarida
o’zbeklami va O’rta Osiyoning boshqa xalqlarini etnografik jihatdan o`rganishda
fanga ancha hissa qo’shilgan edi. Mustamlakachilik siyosatiga amal qilib kelgan
buijua fanining tor doiradagi ta`limoti va cheklangan imkoniyadariga qaramay,
o’sha davrdayoq Turkiston o'lkasidagi elatlaming tarixi va etnografiyasiga oid boy
ma`lumotlar va materiallar keyingi tadqiqotlar uchun muhim bir zamin bo’lgan
edi.
1917-yildan keyin tadqiqotchilar, shu jumladan, etnograflar orasida
tabaqalanish boshlandi, ya`ni ayrimlar yangi tuzum tarafdori bo’Isa, boshqalar
sovetlaiga qarshi tomonga o’tib ketdilar. Ammo ilg’or rus va chet el olimlarining
fanga fidoyi qismi izlanishlarini davom ettirib, yosh etnograflami yetishtirishga o’z
hissasini qo’shdilar. Masalan, etnograf va sharqshunoslardan N. Mallitskiy, M,
Andreyev, A. Semyonov, A.Divayev kabilar 1920-yilda Turidstonda birinchi
tashkil topgan O’rta Osiyo Davlat universitetida qolib, o’z ilmiy ishlarini davom
ettiigan edilar.
Shuni alohida qavd qilish lozimki, etnografik tadqiqotlami o’tkazishda yosh
Turkiston Respublikasining fan va maorif tashkilotlari ancha jonkuyarlik
ko'rsatdilar. 1921-yilda malialliy hokimiyat tomonidan yirik etnograf olimlardan
15

tashkil topgan «Turkiston tub aholisining maishiy turmushini o’rganish ilmiy
komissiyasi» o’zbek etnografiyasi rivojida muhim bir bosqicb bo’ldi. O’sha vaqtda
ikkita ekspeditsiya tashkil qilindi: A.Divayev rahbarligidagi Sirdaryo va
M.Andreyev boshchiligidagi Samarqand ekspeditsiyalari. Ular mahalliy etnoslar
va etnik guruhlar (o’zbeklar, turkmanlar, arablar, lo’lilar) to’g’risida boy
etnografik ma`lumotlami topladilar.
16

II BOB. H.VAMBERI TOMONIDAN O`RTA OSIYONI O`RGANILISHI.
2.1. H.Vamberi tomonidan O`rta Osiyoni o`rganilishi haqida.
Vamberi darvesh (qalanlar) niqobi ostida Makkadan haj safaridan
qaytayotgan mahalliy aholi guruhiga qo shilib Mozandarondan Bolxon ko rfazigaʻ ʻ
keladi, so ng Turkmaniston orqali Xiva va Qo ng irotga o tadi. Qizilqumdan o tib
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Buxoro, Samarqand, Karki va b. shaharlarda bo ladi. Orqaga Hirot, Mashhad,
ʻ
Tehron va Istanbul bo ylab qaytadi. V. tilshunoslik, adabiyotshunoslik, folklor,
ʻ
etn., tarix va geografiyaga oid asarlar muallifi (“Nemischaturkcha lug at”, 1858;
ʻ
“Nemischa-chig atoycha lug at”, 1860; “Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi”,
ʻ ʻ
“Mening hayotim”, “Sharq hayoti va urf-odatlari ocherklari” va b.). “Chig atoy tili
ʻ
darsligi” (1867) asarida Vamberi turkiy xalqlar folkloriga oid 30 dan ortiq asar
haqida ma lumot bergan, ulardan parchalar keltirgan, shuningdek Navoiy, Fuzuliy,
ʼ
Nasimiy, So fi Olloyor g azallaridan olingan namunalarni va 112 ta o zbek
ʻ ʻ ʻ
maqolini arab va lotin yozuvida keltirib, nemischa tarjimada bergan. Turkiy va
nemis tillarini qiyosiy o rgangan.
ʻ 4
1857-1860 yillarda Istanbulda yashagan. 1863-yildan Vengriya fanlar
akademiyasi homiyligida Eron va Turkistonga sayohat qilgan. Vamberi darvesh
niqobi ostida Makkadan haj safaridan qaytayotgan mahalliy aholi guruhiga
qo’shilib Mozandarondan Bolxon ko’rfaziga keladi, so’ng Turkmaniston orqali
Xiva va Qo’ng’irotga o’tadi. Qizilqumdan o’tib Buxoro, Samarqand, Karki va
boshqa shaharlarda bo’ladi. Orqaga Hirot, Mashhad, Tehron va Istanbul bo’ylab
qaytadi.
Ushbu kurs ishini yozish davomida uning O’rta Osiyo bo`ylab qilgan
sayohati va taassurotlari haqidagi ma`lumotlar keltirilib o`tiladi.
Shu o`rinda ta`kidlab o`tish joizki, 1986-yil Turkiya, Vengriya va Tojikiston
kinematograflari tomonidan Vamberining hayoti, xususan uning «Soxta
darvishning O’rta Osiyoga sayohatlari» nomli asari asosida «Oqsoq darvish» filmi
yaratildi. Valeriy Axadov va Yojef Kish rejissorligidagi ushbu fil`m Tug’ro-film
(Turkiya), Xungarofilm, Mafilm (Vengriya), Tojikfilm kinostudiyalari mahsuloti.
4
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
17

Filmda Shuhrat Ergashev, San`at Devonov, Inog’om Odilov kabi o’zbek aktyorlari
ham suratga tushishgan. Film premyerasi 1988-yil aprel oyida Moskvada bo’lib
o’tgan.
Vengriyalik Herman Vamberining darvish qiyofasida Rashid afandi, Rashid
hoji nomlari bilan bizninig yurtimiz bo`ylab qilgan safariga 257 yil to`ldi. Mana,
o`tgan 257 yildan beri mojaristonlik bu sayyohning nomi jahon xalqlari
entsiklopediya, qomuslaridan tushmaydi, uning yozib qoldirgan kitoblari hanuz
yevropaliklar tomonidan qiziqib o`qiladi, o`rganiladi. Uning o`zi haqida o`nlab
kitoblar yozilgan, filmlar qo`yilgan. Buning boisi nimada? Herman Vamberi kim
bo`lgan?
Herman Vamberi 1832 yilning 19 mart kuni Dunaya (Dunay daryosi)
orollaridan biriga joylashgan kichik venger shahri Duna Sherdaxelida yahudiy
oilasida tug`ilgan. 12 yoshgacha qishloq maktabida o`qiydi, so`ng Avliyo Georgiy
gimnaziyasiga kiradi. 16 yoshida u mojor, lotin tillaridan tashqari, frantsuz, nemis,
ingliz hamda skandinaviya tillarini yaxshi bilgan, rus va boshqa slavyan tillaridan
xabari bo`lgan. Ota-onasi erta vafot etganligi sababli, u yoshligidan mehnatdan
qochmadi.
Til o`rganishga qiziqish Vamberida erta boshlangan, G`arb va Sharq tillarini
o`rganish uning uchun bir orzu bo`lgan. Vamberining ikkinchi yana bir orzusi bor
edi - u venger tilining kelib chiqishiki, uning Sharq tillari bilan aloqasini
aniqlamoqchi edi.O`sha vaqtlari va undan keyin ham, bir qancha olimlar venger
(mojor) urug`i O`rta Osiyodan yoki Boshqird tekisligidan ko`chib kelgan degan
taxminni olg`a surishgan.
H.Vamberi yoshligidan bu jumboqqa javob axtarib, O`rta Osiyoni ko`rib
qaytganidan so`ng, unga javob topgandek bo`ladi. U yozadi: Biz Osiyoda turg`un
bo`lib qolib ketgan urug`larimizni qidiryapmiz, degan fikr xatodir… Biz o`z
tilimizning etimologik tuzilishini aniqlashga harakat qilamiz, aniq ma`lumot olish
uchun qardosh shevalarga murojaat etamiz.
Ma`lumki, venger tili oltoy tillari oilasiga kiradi. H.Vamberining orzui
venger tilini oltoy tillari oilasining fin-ugor guruhlarigami yoki turkiy tillar
18

guruhiga kirishini aniqlash edi. Shu maqsadda, ma`lumotli bo`lganidan so`ng, u
1852 yili Osiyo mamlakatlaridan eng yaqini Turkiyaga yo`l oladi. U o`sha yillari
Konstantinopol deb nomlangan Istanbulga ko`chib o`tib, o`ziga to`q turk oilalarida
g`arb tillari, asosan frantsuz tilidan dars bera boshlaydi. Avval Posha Husayn
Doim xonadonida, so`ngra do`sti va maslahatchisi Mulla Ahmad afandi ta`sirida
deyarli Usmonli turk qiyofasiga kiradi hamda Fuod posha idorasiga ishga o`tadi.
«Bir necha yil turk xonadonlarida bo`lishim, islom maktablariga va kitob
do`konlariga qatnab yurishim», deb eslaydi H.Vamberi, «meni tezda turkka, hatto
afandiga aylantirib qo`ydi». Istanbulda H.Vamberi turk tili, eski o`zbek tilidan
tashqari, arab, fors tillarini qunt bilan o`rganadi, islom dini qonun-qoidalari bilan
mukammal tanishadi va natijada, islom dinidan olgan bilimi bir mullaning
bilimidan ortiq bo`ladi. Bularning ustiga 1858 yili “Nemischa-turkcha lug`at”
(taxminan 14 ming so`zli), 1860 yili esa “Chig`atoycha (eski o`zbekcha) -
nemischa lug`at” (taxminan 40 ming so`zli) tuzib, Istanbuldagi nashriyotlarda chop
ettiradi. 5
H.Vamberining bu ishlari O`rta Osiyoga rejalashtirayotgan sayohatining
boshlang`ich bosqichi edi. Tillarni o`rganishdagi mening muvaffaqiyatlarim, deb
xotirlaydi u, Sharq bo`ylab sayohatni davom ettirishim uchun meni ruhlantirdi.
Men O`rta Osiyo bo`ylab sayohat qilishga bel bog`lar ekanman, afandi qiyofasini
saqlab qolishni va Sharqqa shu mamlakatlarning tabiiy fuqarosi sifatida kirib
borishni to`g`ri deb hisobladim.
O`z rejasini amalga oshirish maqsadida H.Vamberi 1863 yilning boshida
Tehronga keladi. Eron poytaxtidagi Turkiya elchixonasi boshlig`i uni yaxshi qabul
qiladi va O`rta Osiyoga darvish qiyofasida amalga oshiriladi sayohat rejalarini
ishlab chiqa boshlaydilar. Bu reja bo`yicha, H.Vamberi Makkadan kelayotgan
hojilar karvoni bilan O`rta Osiyoga kirib borishi lozim edi. Herman Vamberining
ism-sharifi o`zgartiriladi, endi u Rashid afandi nomi bilan yashashga majbur edi.
5
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
19

Keyinchalik karvondagilar uni Rashid hoji deb ham ataydilar.27 mart kuni
Turkiyaning Tehrondagi elchisi Rashid afandining O`rta Osiyo bo`ylab safari
oldidan katta ziyofat beradi…
1863 yilning 28 mart kuni Makkadan qaytayotganlar bilan birga kechqurun
Rashid afandi darvish qiyofasida hali bizga noma`lum ming xil hayollar, ming xil
rejalar bilan yurtimiz tomon kela boshlaydi.1863 yil 29 may kuni H.Vamberi
qo`shilib olgan karvon Xiva xonligi tuprog`iga qadam qo`yadi. 30 may kuni Xiva
yaqinidagi qishloqda dam olishadi. H.Vamberi: 30 may kuni biz o`zbek
qishlog`iga kirib keldik. Bu qishloq aholisi men ko`rgan birinchi o`zbeklar edi;
«ular juda ham ajoyib inson ekanlar», - deb yozadi daftariga.
Xivani ko`rgan Vamberi hayratda qoladi. «Men avval Xivaning shunchalik
chiroyliligini sahro bilan qiyosdan bo`lsa kerak, deb o`ylar edim. Yo`q, yo`q!
Xivaning atrofidagi baland teraklar, soya tashlab turgan kichik hovlilar (asl
nusxada ham hovli so`zini ishlatadi - X. I.), ko`m-ko`k yaylovlar va to`kin-sochin
dalalar hozir ham, - Yevropaning g`oyat go`zal yerlarini ko`rganimdan keyin ham,
- men uchun eng chiroyli bo`lib tuyulyapti»4. Amudaryoning suvi haqida biz ko`p
rivoyat va haqiqatlarni eshitganmiz. H.Vamberining yozganlari haqiqiy dalillarga
qo`shilgan bir dalildir: «Dunyoda bunga o`xshash boshqa daryo yo`q, muborak Nil
daryosi ham bunday emas deyishardi. Men bo`lsam, bu daryo suvining totliligi
suvsiz cho`ldan chiqib, uning qirg`oqlarida orom olish natijasida bo`rttirib aytilgan
gap bo`lsa kerak, deb o`ylardim. Biroq keyinchalik buning xatoligiga ishondim.
Aminmanki, men bilgan daryolar ichida suvi eng shirini, bu - Amudaryo suvidir»5,
deb guvohlik beradi mojor sayyohi.
H.Vamberining yozishicha, «Xivaning tuprog`i boy, u bug`doy, sholi, ipak,
paxta qog`ozi, sifatli qizil bo`yoq olinadigan ro`yon nomli ildizi bilan shuhrat
qozongan. Xivaning mevalari shunday yaxshiki, unga teng keladigan mevalarni
Eron va Turkiyadangina emas, balki Yevropaning o`zidan ham topib bo`lmaydi.
Ayniqsa, Hazorasp olmalari, Xivaning nok va anorlari tengi yo`q, ajabtovur
qovunlari juda ham yaxshi. Uning qovunlari Pekingacha ma`lum. Aytishlaricha,
Osmon saltanatining sultoni vaqti-vaqti bilan Urganch qovunlarini xushlab qolar
20

ekan. Bu qovunlar Rossiyada ham yuqori bahoda sotiladi. Bir arava qishki
qovunga bir arava shakar to`lashadi». 6
Yana boshqa bir kitob - O`rta Osiyo ocherklarida H.Vamberi Xiva qovunlari
xususida to`xtalib, ularni yuqori baholaydi: «Xiva qovunlariga o`xshash
qovunlarni siz Osiyodagina emas, balki butun yer yuzida topolmaysiz. Ularning
shirinligi to`g`risida yevropalik hatto tasavvur ham qilolmaydi. Ular shu darajada
shirin va xushbo`yki, og`izda eriydi; agar ular non bilan yeyilsa, bizga tabiat in`om
etgan eng yaxshi taom shu bo`ladi». H.Vamberi 10 ta tezpishar, 5 ta qishki
qovunning navlarini sanab, ularni ta`riflaydi.
H.Vamberi o`zbek paxtasiga alohida e`tibor bergan. Vamberining 125 yil
avval chiqargan xulosasiga ko`ra, O`rta Osiyo paxtasining kelajagi katta.
«Turkiston paxtasi hind, eron va misr paxtasidan yaxshi, ko`plariing fikricha, u
mashhur amerika paxtasidan qolishmaydi»8. H.Vamberini tashvishga solgan
masala - O`rta Osiyo paxtasini faqat birgina Rossiya yildan-yilga ko`proq xarid
qilishi. Vamberi bu masalada ham o`ta sinchkovlik bilan ish tutgan. U 1840-1860
yillar davomida Buxoro amirligi va Xiva xonligidan Rossiya sotib olgan paxtaning
miqdori va narxi bilan qiziqqan va buning jadvalini tuzgan. H.Vamberi jadvalidan
ko`rinadiki, o`zbek paxtasining Rossiyaga chiqishi 1840-1850 yillarga nisbatan
1853-1860 yillari ikki marta oshgan. Birgina Buxoro amirligadan Rossiya 1840-
1850 yillari 2.065.679 funt sterlinglik paxta sotib olgan bo`lsa, 1853-1860 yillari
4.237.772 funt sterlinglik paxta olgan. 7
Turkiston o`lkasining qazilma boyliklari to`g`risida ham H.Vamberi ancha
keng va haqiqatga yaqin ma`lumotlar keltirgan. «Men shunday xulosaga
keldimki», deb yozadi u, «Turkiston boyligi kam o`lkalardan emas. Uni qum
gardishli olmos, deb bejiz aytishmaydi. Kelajakda O`rta Osiyo haqiqatan ham
muhim ahamiyat kasb etadi va Sharq mamlakatlari o`rtasida eng ko`zga ko`rinarli
o`rinni egallaydi».
6
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
7
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
21

Yangi Urganchda yetishtiriladigan paxta, H.Vamberining yozishicha, eng
sifatli, Hazorasp pillasidan olinadigan ipak butun Xiva xonligida eng qimmatli
hisoblanadi, Gurlanda eng yaxshi sholi o`stiriladi. Buxoro va Qo`qonda ham
shunday.
H.Vamberi Turkistonning o`simlik dunyosi ta`rifiga katta e`tibor bergan.
Har bir o`simlikning navlarini, qanchadan hosil berishini ko`rsatib o`tadi va
Yevropa bilan qiyoslaydi. Buxoro bug`doyi eng sifatli sanaladi, u uzun va ingichka
qizil rangli don beradi. Bu bug`doy unidan Buxoro shahrida shuhrat qozongan non
yopishadi. Bu bug`doy hamma yerda shirmoy nomi bilan shuhrat qozongan.
Guruch bu yerlarda juda ham mo`l; jo`xori uchala xonlikda ham ko`p ekiladi.
Moyli ekinlardan kunjut bu yerda yaxshi o`sadi va ko`p moy beradi. Zig`irdan
olinadigan moy ovqatga ishlatiladi.
Bir narsani oldindan aytib qo`yishimizga to`g`ri keladi: shahar-
qishloqlarimiz, xalqimiz, bizgacha barcha o`simlik va hayvonot dunyosi,
yurtimizning geografik va strategik mavqei haqida H.Vamberi o`z asarlarida
deyarli haqiqatni yozishga harakat qiladi. Uning vazifasi O`rta Osiyoning
geografik, siyosiy, ijtimoiy mavqeini to`g`ri baholashdan iborat edi. Uni O`rta
Osiyoga yuborganlarga shu kerak edi. U o`z vazifasini a`lo darajada bajaradi. Biz
uchun H.Vamberi yozib qoldirgan xalqimizning o`tmish hayotiga oid har bir
tarixiy dalil qimmatlidir. Buxoro do`konlarida H.Vamberi choyning 16 xilini
ko`rgan va ularning nomini o`z yon daftariga tushirgan. Ularning anrimlari mana
bular: qirqma, axbor oq quyruq, qora choy, sepet choy, ishboglu, gulbo`y, poshun,
mushuk ko`z, lonka. 8
H.Vamberining o`lchovicha, o`sha vaqtlari Samarqand sahni jihatidan
Tehronga teng bo`lgan, lekin uylar uzoqroq joylashgan, katta binolar esa yaxshi
yerlarga qurilgan. H.Vamberi Qarshi shahrida faqat uch kun turgan bo`lsa-da, u
yerdan ham ko`p dalillar to`plagan. Qarshi qadimgi Naxshabdir, deb yozadi u,
o`zining mavqei va savdo ahamiyati jihatidan Buxoro amirligida ikkinchi shahar
sanaladi. Agar siyosiy to`s-to`polon monelik qilmaganda edi Qarshi, Buxoro,
8
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
22

Qobul va Hindiston bilan bo`ladigan savdo-sotiqda muhim ahamiyat kasb etardi.
Vamberining sanog`iga ko`ra, o`sha vaqtda Qarshining aholisi 25 ming, asosan
o`zbeklar bo`lgan va ular amir askarlarining asosini tashkil etgan.
Qarshi H.Vamberi bo`lgan oxirgi bizning shahrimiz edi. Bu shaharda uch
kun turgach, u Amudaryoni kechib o`tib, Hirotga yo`l oladi. 1863 yil 15 noyabr`
kuni Hirotdan 2000 kishilik karvon bilan Mashhadga qarab jo`naydi.
O`n ikki kun yo`l yurib, 27 noyabr` kuni Mashhadga yetib keladi va bu Eron
shahrida birinchi qilgan ishi - Mashhad shahrining gubernatori bo`lib turgan ingliz
polkovnigi Dolmaj qabulida bo`ladi. Mana shu kundan boshlab Rashid afandi
o`zining darvish niqobini olib tashlab, yana Herman Vamberi qiyofasiga kiradi.
Ingliz polkovnigi Dolmaj uni 1863 yil 25 dekabr` kunigacha mehmon qiladi.
Vamberining o`zi iqror bo`lishicha, yangi yil - mavludni mehmondo`st polkovnik
bilan o`tkazib, 1863 yil 26 dekabr` kuni Tehronga qarab yuradi. Bu safar u
karvonsiz, o`zbek yo`ldoshi mulla Is`hoq bilan otda yo`lga chiqadi. H.Vamberidan
u to`plagan O`rta Osiyoga oid dastlabki ma`lumotlar bilan tanishgan ingliz
polkovnigi Vamberi va mulla Is`hoqni ikki yaxshi ot va yetarli yo`l anjomlari va
xarajat bilan ta`minlaydi.
1864 yil 20 yanvar` Kuni H.Vamberi va mulla Is`hoq Tehronga yetib
kelishadi: «Qo`rinishim kulgili va ayanchli bo`lishiga qaramay, men Turkiya
elchixonasiga shoshildim. Ingliz elchixonasi esa, meni xushmuomalalik va
samimiyat bilan kutib oldi», deb xotirlaydi H.Vamberi (146-147-betlar). Chindan
ham, Buyuk Britaniyaning Erondagi elchisi Alison, uning ikki sekretari Tomson va
Votson Vamberiga iltifot ko`rsatishadi va Angliyaga yetib borishi bilan O`rta
Osiyo xotiralarini bosib chiqarishda yordam berajaklarini bildirishadi. 9
Bu yerda bir narsaga e`tibor berish kerak: hech bir elchixonadagi
uchrashuvda Vamberining yo`ldoshi mulla Is`hoq ishtirok etmaydi. H.Vamberini
elchilar, ingliz-harbiylari qabul qilib, unga iltifot ko`rsatishayotganda, mulla Is`hoq
Makkaga olib bormoqchi bo`lgan o`z hamrohini karvonsaroylarda kutib o`tirar edi.
9
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
23

Tehronda H.Vamberini Eronning yosh shohi Nazriddin ham qabul qiladi.
«Yosh Nazriddinshoh meni bog`da qabul qildi», - deb eslaydi Vamberi. - «U
mendan (O`rta Osiyolik) hamkasblari, xonliklar haqida so`radi. Men ularning
siyosiy ahvoli tangligini aytdim. Yosh shoh yonida o`tirgan vaziriga o`n besh ming
askar bilan biz ularning hammasini yengardik», dedi.
H.Vamberi Tehronda ikki oy turgach, 1864 yil mart oyida Istanbulga qarab
yo`lga tushadi. Istanbulda hamasi bo`lib uch soat (!) bo`ladi, biroq shu vaqt ichida
xam diplomat baron Fon- Prokash-Osten bilan uchrashadi va undan o`zi to`plagan
ma`lumotlarni qanday ishlab chiqish haqida maslahat oladi. Istanbuldan so`ng o`z
vatani Vengriya poytaxtiga o`tadi. O`sha vaqtlari Vengriyaning poytaxti bo`lgan
Peshtda mulla Is`hoqni do`stlari qo`liga topshirib, yakka o`zi Londonga - uni kutib
turishgan shaharga yo`l oladi. H.Vamberi Londonga 1864 yil 9 iyul kuni kirib
keladi. «Men vatanimda ham ko`p turolmadim, chunki Angliya qirollik geografiya
jamiyatiga o`z hisobotimni olib borishga shoshilayotgan edim», deya o`zini
oqlashga urinadi.
Vamberi «O`rta Osiyoga qilgan safarining asl mohiyati to`g`risida
safarimning asl siri, mohiyati faqat ikki kishiga ayon edi», deb yozadi, lekin kimlar
bu safarning siridan voqif bo`lganligi haqida og`iz ochmaydi.
Tarixdan ma`lumki, XIX yuz yillikning o`rtalari inglizlar Hindistonda o`z
mavqelarini mustahkamlab olgan, Afg`oniston va O`rta Osiyoga intilayotgan bir
davr edi. Bu yillari rus armiyasi ham Orenburgga o`rnashib olib, kelgusi
yurishlarini Turkistonga qaratishni rejalashtirayotgan edi. Inglizlarga O`rta
Osiyoning siyosiy ahvoli, geografik mavqei, aholisi, armiyasi haqida aniq
ma`lumotlar havo bilan suvdek zarur edi. Ular O`rta Osiyoga yuborgan bir necha
sayyohlar maqsadga erisha olmadi: qatl etildi, cho`llarda suvsizlikdan nobud
bo`ldi, chegaralarda ushlab qolindi. Herman Vamberi inglizlarning so`nggi umidi
edi. U bu umidni to`da oqladi. Vamberi aqlli edi, ilmli edi, ayyor edi. U har qanday
qiyinchilikka jismonan chidadi, chunki yoshligi qiyinchilikda o`tgan edi; u o`z
24

safari davomida berilgan har qanday so`roqlarga aniq, to`g`ri javob berdi, uning
ilm doirasi keng edi. 10
H.Vamberi o`z hisobotiga kirishni Londonda 1864 yil 28 sentyabrda yozib
tugallagan. H.Vamberi Xiva, Qo`qon xonliklari va Buxoro amirligiga oid to`la
ma`lumotlar to`play oldi. Herman Vamberi o`z hisobotida siyosiy jabhada bir
necha yil keyin kechishi mumkin bo`lgan voqealarni oldindan bashorat qila oldi.
Mana ayrim dalillar:
I) H.Vamberi Xiva xonligiga qarashli 32 shahar va joyning Amudaryodan
qancha mil uzoqqa joylashganligini aniqlab chiqqan.
II) Uning aniqlashicha, Buxoro amirligining armiyasi 40 ming otliqdan
iborat, kerak bo`lganda 60 ming otliqqacha oshishi mumkin.
III) Rossiyaning O`rta Osiyo bilan aloqa qiladigan yo`llari:
1) Xiva - Astraxan - Orenburg;
2) Buxoro - Orenburg;
3) Toshkent - Orenburg va Qiziljar (Petropavlovsk);
4) Namangan va Oqsuv - Po`lat (Semipalatinsk)17.
H.Vamberi yana O`rta Osiyo xonliklari o`rtasidagi yo`llarni, ularning necha
farsaxdan iborat ekanligini ham hisobotiga kiritgan.
2.2. H.Vamberining O`rta Osiyo haqida yozib
qoldirgan ma`lumot va fikrlari.
Vamberi Angliyani O`rta Osiyoni Rossiyaga berib qo`ymaslikka chaqirgan,
rus armiyasi O`rta Osiyoga yaqinlashib kelayotganligidan ogohlantirgan. «Ayrim
odamlar Londonda O`rta Osiyo bizga kerak emas, kerak bo`lsa ruslar olaversin,
deb yurishibdi», - yozadi hisobotida H.Vamberi. - Angliyaning hind yerlariga
Rossiyaning yaqinlashib kelishiga befarq qarashi mening aqlimga sig`maydi.
Rossiyaning O`rta Osiyodagi xatti-harakatining muvaffaqiyat qozonishiga shubha
qilmasa ham bo`ladi. Lekin Rossiya faqat Buxoro bilan chegaralanadimi? Va u o`z
intilishlarini Amudaryo bilan chegaralaydimi? Men Rossiya Turkistonni zabt
10
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
25

etganidan so`ng, bir kun kelib, Afg`oniston yoki Shimoliy Hindistonga qarab
yurishdan o`zini tiya olishini tasdiqlaydigan siyosatdon bilan uchrashishni istar
edim. U hisobotini shu so`zlar bilan tugallaydi: «Mening kamtarona fikrim shu.
Britaniya sheri rus ayig`i bilan bu mamlakatlarda dushmanlik munosabatida
bo`ladimi yoki aka-ukalarcha o`z o`ljalarini teng bo`lib oladilarmi - bu shunday
masalaki, o`zini filologik tadqiqotlarga bag`ishlagan bir darvish sifatida men bunga
yaqinroq yondosha olmayman»18. Tarix shupga aniqlik kiritdiki, bu masalaga eng
yaqin yondashganlardan biri mana shu darvishning o`zi bo`lib chiqdi.
1864 yili 10 sentyabr` kuni chiqqan sonida «London Deyli telegraf»
gazetasining Peterburgdagi muxbiri ruslar Toshkentni ishg`ol etganligi haqida
xabar beradi. H.Vamberi o`sha kungi hisobotida buning to`g`riligiga ishonib
bo`lmaydi, biroq ruslar u yerda harakat qilayotganliklariga shubha yo`q, deb
yozadi.
Vamberi bu masalada ham haq bo`lib chiqadi. Haqiqatan ham, general
Chernyaev 1864 yil 1 oktyabr` kuni o`z askarlari bilan shaharga yaqinlashadi va
2 oktyabr` kuni Qo`qon yo`liga chiqib, shu tomondan shaharga hujum uyushtiradi.
Lekin bu hujum natijasida, uning qo`mondonligidagi askarlar talafot ko`radi,
podpolkovnik Obux o`ladi, podpolkovnik Lerxe yarador bo`ladi. Bu
muvaffaqiyatsiz hujum tufayli, general Chernyaev askarlaridan 18 kishi o`ladi
(2 tasi ofitser) va 60 kishi yarador bo`ladi (2 tasi ofitser). Bu otryad 4 oktyabr` kuni
Toshkentdan uzoqlashib, 7 oktyabr` kuni Chimkentga qaytib boradi. 11
Toshkentni ruslar 1865 yil 14 iyundan 15 iyunga o`tar kechasi qattiq hujum
bilan zabt etishadi. Bu hisobotidan so`ng, H.Vamberi nimaga erishdi, degan savol
tug`iladi. Rus sovet yozuvchisi N.Tixonovning ancha yuzaki bitilgan «Vamberi
qissasi»da (Toshkent, 1963) bu savolga Vamberi tilidan shunday javob beriladi:
«Tortgan mashaqqatlarim, oqargan sochlarim uchun hech kim bir paqir to`lamadi»
(shu kitob, 54-bet). Bu, albatta, haqiqatdan yiroq fikr. Keyingi yillari topilgan
hujjatlar shuni ko`rsatadiki, alohida xizmatlari evaziga Herman Vamberi,
amerikalik olim H. B. Paksoyning aniqlashicha, Britaniya Tashqi ishlar idorasi
11
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
26

tomonidan muntazam oylik, keyinchalik pensiya bilan ta`minlanib turgan. Agar
H.Vamberi 1913 yili vafot etganligini eslasak, 49 yil davomida Britaniya mojor
sayyohiga pul to`lab turgan bo`lib chiqadi. Inglizlar bekorga pul to`lamasligi
barchaga ayon!
Londonda bir yil turib, H.Vamberi 1864 yilning oxirida O`rta Osiyo bo`ylab
sayohat kitobini ingliz tilida chiqaradi va Yevropaga mashhur bo`lib ketadi. Bir
yildan so`ng - 1865 yili Parij orqali o`z vataniga qaytadi va Budapesht
universitetida sharq tillaridan professor lavozimida ishlay boshlaydi. H.Vamberi
1913 yil 15 sengyabr` kuni Budapeshtda 81 yoshida vafot etgan.
Herman Vamberiga shuhrat keltirgan asar, so`zsiz, 1864 yili Londonda
ingliz tilida chiqqan «O`rta Osiyo bo`ylab sayohat» kitobi hisoblanadi. Bu kitob
ikki qismdan iborat bo`lib, 1-qismda uning O`rta Osiyoga qilgan sayohati xotiralari
o`rin olgan, 2-qismda esa turkmanlar, Xiva, Buxoro, Qo`qon, Xitoy, Turkiston
tarixi, siyosiy ahvoli, geografik mavqei o`rganilgan. Bu kitobning 23, 24 boblari
Angliya uchun kerakli Vamberi chiqargan xulosalardan iborat. 23 bobda O`rta
Osiyoning ichki va tashqi siyosiy aloqalari o`rganilgan, oxirgi - 24 bob O`rta
Osiyoda ruslarning inglizlar bilan raqobati. Rossiya va Angliyaning O`rta Osiyoga
nisbatan tutgan o`rni, deb ataladi. Bu bobda H.Vamberi o`sha davr Angliya
hukmron doiralari uchun tayyorlagan xulosalarini bayon qiladi. Bu kitob bir
paytning o`zida Rossiya uchun ham ahamiyatli edi. Shuning uchun bo`lsa kerak, u
darhol rus tiliga tarjima qilinib, 1865 yili S-Peterburgda bosilib chiqadi.
Mazkur kitobni G`arbdagi ayrim mutaxassislar juda qisqalikda tanqid
qilishadi. H.Vamberi bu tanqidni tan olib, 1868 yili «O`rta Osiyo ocherklari»
kitobini nashr ettiradi. Bu kitob birinchisini to`ldiradi. U 17 bobdan iborat bo`lib,
O`rta Osiyo xalqlari tarixi va o`sha davr hayotining turli masalalarini yoritishga
bag`ishlangan. Unda Xiva saroyi, uch xonlikning ishlab chiqarish kuchlari, O`rta
Osiyodagi turon va eron qabilalarining etnografik xususiyatlari, O`rta Osiyo
adabiyoti kabi masalalar ustida to`xtab o`tilgan. Bu kitobning O`rta Osiyo
adabiyoti bobida Olloyor, Nizomiy, Navoiy, Fuzuliy, Mashrab g`azallarining
tarjimalari, «Qissai Sayfulmuluk» asaridan bir parcha keltirilgan. Xususan, Alisher
27

Navoiy haqida H.Vamberi ushbu fikrlarni bayon qiladi: Mashhur kishilar Navoiy
asarlari bilan faxrlanishadi… «Navoiy kam uchraydigan she`riyat dahosidir, u juda
ham mahsuldor shoir bo`lgan. U o`zidan so`ng she`riyat, tarix, odob va maitiqqa
oid 32 asar qoldirgan… Uning O`rta Osiyo turkiy shevasini ulug`laganligini,
yuqori darajaga ko`targanligini tan olmaslik mumkin emas». (340, 341-betlar). Bu
kitobi yozilgan yillargacha H.Vamberi Navoiy asarlari bilan to`la tanishib
chiqmaganligi seziladi. U «Layli va Majnun»ni teskari «Majnun va Layli» deb
ataydi. «Qissai Sayfulmuluk»ni Navoiy qalamiga mansub asar, deb hisoblaydi. 12
1867 yili Vamberining boshqa bir kitobi chop etiladi. Bu uning shu
kunlargacha o`z qadrini yo`qotmagan «Chig`atoy tilidan qo`llanma» asaridir. Bu
kitob nemis tilida Leyptsig shahrida bosilib chiqadi. Asar uch qismdan - ilmiy
tadqiqot, matnlar va lug`at qismlaridan iborat. Qitobning birinchi qismida tilning
grammatik qurilishiga oid ma`lumotlar, 2-qismida Tohir va Zuhra, Yusuf va
Ahmad, Huriliqo va Hamro kabi asarlar keltiriladi. H.Vamberi bundan tashqari
112 o`zbek xalq maqolini o`zbek tilida keltirib (arab va lotin yozuvlarida), nemis
tilidagi tarjimasini ham beradi. Olloyor, Nasimiy, Navoiy, Fuzuliy g`azallaridan
namunalar ham bu kitobdan o`rin olgan.
Vamberining ilmiy jihatdan katta ahamiyatga molik asarlaridan biri - uning
1873 yili yozilgan «Buxoro yoki Transaksoniya tarixi» kitobidir. Muallif
Movarounnahr (ikki daryo oralig`i)ni Transaksoniya atamasi bilan beradi. Bu
kitobida u Buxoroning eng qadimgi davrlaridan to XIX asr ikkinchi yarmngacha
bo`lgan tarixini e`lon qilingan va e`lon qilinmagan, o`zi O`rta Osiyodan olib
ketgan qo`lyozmalar asosida bayon qiladn. Uning kitobi ikki qismdan tashkil
topgan: «Qadimgi yoki Movarounnahr tarixi» va «Yangi yoki Buxoro amnrligi
tarixi».
Vamberining barcha asarlari bilan tanishib chiqqan kishi uning bir
xususiyatiga e`tibor bermasdan qolmaydi: U oldingi asarlarida yo`l qo`ygan
xatolarini keyingi kitoblarida e`tirof etib, ularni to`g`rilashga harakat qiladi. Bir
qancha G`arb olimlari o`rta asr o`zbek tilini chig`atoy tili atamasi bilan nomlab
keladilar. Vamberi ham o`zining «Chig`atoy tili qo`llanmasi» kitobida xuddi shu
yo`ldan borgan. «Buxoro yoki Transaksoniya tarixi» kitobida bu xatosini
12
Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
28

tuzatishga harakat qilib yozadi: «Ko`pgina Yevropa olimlarining, ularga men ham
o`zimning «Chig`atoy tilidan qo`llanma» asarimda qo`shilgan edim, fikrlari ikki
karra xatodir… Birinchidan, O`rta Osiyo aholisi hech vaqt o`z yurtini ham, o`z
tilini ham chig`atoy deb atamagan. Bu nom Amudaryoning u tomoni -Eronda
forslar tomonidan qo`llanilgan. Bu o`lkaning aholisi o`z yurtini Turkiston, o`z tilini
turkiy til, deb atab kelgan. Ikkinchidan, Chig`atoy musulmonlar tomonidan nimaga
erishgan bo`lsa erishgan, lekin muhabbatga, hurmatga erishmagan».
Vamberi bu kitobida Temur tuzuklari haqida ham qiziq ma`lumot beradi:
«Ingliz mayori Devi Yevropaga Hindistondan olib kelgan Tuzuki Temur 457
sahifadan iborat bo`lib, uning sakkizdan bir qismi fors tilida edi. Chig`atoy tilida
yozilgan asl nusxa Yaman gubernatori Ja`far kutubxonasidan topilgan. U avval
fors tiliga, so`ngra 1830 yili mayor K. Styuart tomonidan ingliz tiliga o`girilga»24
(183-bet).
H.Vamberi Amir Temurga shunday ta`rif beradi: «Hirot va Halab olimlari
bilan bahsga kirishib, o`ziga o`xshab fikrlamaganlarini mukofotlagan odamni qahri
qattiq va yovvoyi deyish mumkinmi! Bursadan Samarqandga yuk hayvonlariga
butun boshli bir kutubxonani ortib, ko`chirib keltirgan kishini qahri qattiq va
yovvoyi deyish mumkinmi! Shuning uchun ham Temurni Chingiz bilan teng
qo`yuvchilar ikki karra xato qiladilar»25. Vamberining ko`rsatishicha, Temur
saroyida xorijiy olim va rassomlari ko`p bo`lishgan, biroq mamlakatning rasmiy
tili doimo turkiy bo`lib qolgan. Temurning o`zi ravon va ta`sirli turkiy tilda yozgan
«Tuzuklar»i buni isbotlaydi.
Vamberi kitobida Ulug`bekni ulug`laydi, unga to`g`ri, xolis baho beradi:
«Ulug`bek G`arb dunyosida bir necha asr keyin ham nomi hurmat bilan tilga
olinadigan yagona temuriylar sulolasidan edi… U hukm surgan davr
temuriylarning oltin davri sanaladi».
29

Xulosa.
Turkiston o`lkasining qazilma boyliklari to`g`risida ham H.Vamberi ancha
keng va haqiqatga yaqin ma`lumotlar keltirgan. «Men shunday xulosaga
keldimki», deb yozadi u, «Turkiston boyligi kam o`lkalardan emas. Uni qum
gardishli olmos, deb bejiz aytishmaydi. Kelajakda O`rta Osiyo haqiqatan ham
muhim ahamiyat kasb etadi va Sharq mamlakatlari o`rtasida eng ko`zga ko`rinarli
o`rinni egallaydi».
Yangi Urganchda yetishtiriladigan paxta, H.Vamberining yozishicha, eng
sifatli, Hazorasp pillasidan olinadigan ipak butun Xiva xonligida eng qimmatli
hisoblanadi, Gurlanda eng yaxshi sholi o`stiriladi. Buxoro va Qo`qonda ham
shunday.
H.Vamberi Turkistonning o`simlik dunyosi ta`rifiga katta e`tibor bergan.
Har bir o`simlikning navlarini, qanchadan hosil berishini ko`rsatib o`tadi va
Yevropa bilan qiyoslaydi. Buxoro bug`doyi eng sifatli sanaladi, u uzun va ingichka
qizil rangli don beradi. Bu bug`doy unidan Buxoro shahrida shuhrat qozongan non
yopishadi. Bu bug`doy hamma yerda shirmoy nomi bilan shuhrat qozongan.
Guruch bu yerlarda juda ham mo`l; jo`xori uchala xonlikda ham ko`p ekiladi.
Moyli ekinlardan kunjut bu yerda yaxshi o`sadi va ko`p moy beradi. Zig`irdan
olinadigan moy ovqatga ishlatiladi. Paxtaning chigitidan olinadigan yog` ovqatga
ishlatilmaydi, deb ta`kidlaydi H.Vamberi. Bir narsani oldindan aytib qo`yishimizga
to`g`ri keladi: shahar-qishloqlarimiz, xalqimiz, bizgacha barcha o`simlik va
hayvonot dunyosi, yurtimizning geografik va strategik mavqei haqida H.Vamberi
o`z asarlarida deyarli haqiqatni yozishga harakat qiladi. Uning vazifasi O`rta
Osiyoning geografik, siyosiy, ijtimoiy mavqeini to`g`ri baholashdan iborat edi. Uni
O`rta Osiyoga yuborganlarga shu kerak edi. U o`z vazifasini a`lo darajada bajaradi.
Biz uchun H.Vamberi yozib qoldirgan xalqimizning o`tmish hayotiga oid har bir
tarixiy dalil qimmatlidir. Buxoro do`konlarida H.Vamberi choyning 16 xilini
ko`rgan va ularning nomini o`z yon daftariga tushirgan. Ularning anrimlari mana
bular: qirqma, axbor, oq quyruq, qora choy, sepet choy, ishboglu, gulbo`y, poshun,
mushuk ko`z, lonka.
30

H.Vamberining o`lchovicha, o`sha vaqtlari Samarqand sahni jihatidan
Tehronga teng bo`lgan, lekin uylar uzoqroq joylashgan, katta binolar esa yaxshi
yerlarga qurilgan.
H.Vamberi Qarshi shahrida faqat uch kun turgan bo`lsa-da, u yerdan ham
ko`p dalillar to`plagan. Qarshi qadimgi Naxshabdir, deb yozadi u, o`zining mavqei
va savdo ahamiyati jihatidan Buxoro amirligida ikkinchi shahar sanaladi. Agar
siyosiy to`s-to`polon monelik qilmaganda edi Qarshi, Buxoro, Qobul va Hindiston
bilan bo`ladigan savdo-sotiqda muhim ahamiyat kasb etardi. Vamberining
sanog`iga ko`ra, o`sha vaqtda Qarshining aholisi 25 ming, asosan o`zbeklar
bo`lgan va ular amir askarlarining asosini tashkil etgan.
Qarshi H.Vamberi bo`lgan oxirgi bizning shahrimiz edi. Bu shaharda uch
kun turgach, u Amudaryoni kechib o`tib, Hirotga yo’l oladi. 1863 yil 15 noyabr`
kuni Hirotdan 2000 kishilik karvon bilan Mashhadga qarab jo’naydi
31

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi O’zbekiston
Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-48.
2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - T.:
“O’zbekiston” , 2016.-102 b.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan
birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b.
4. Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. Т., 1996.
5. Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. - Т.: Universitet, 2008.
6. ShoniyozovK.Sh. O‘zbek xalqining shakllanish jarayoni. -Т.: Sharq, 2001.
7. Шапиязов КШ. Узбеки-карлуки. - Т.: Наука. 1964.
8. KabirovA., Sagdullayev A.S. O‘rta Osiyo arxeologiyasi. - Т ., 1990.
Qo‘shimcha adabiyotlar
9. Jabborov I.M. O‘zbek xalqi etnografiyasi. - Т., 1994.
10. Jabborov I.M. Jahon xalqlari etnografiyasi. - Т., 1985.
11. Norboyev N. O‘zbek elining qabila va urugTari haqida. - Т., 1997.
12. DoniyorovX. O‘zbek xalqining shajara va shevalari. - Т.: Fan,1968. Internet
manbalar
13. www.history.ru .
14. www.natura. com.
15. www.archeology, ru.
16. www.archeology.com.

32

YEVROPA TADQIQOTCHILARI TOMONIDAN O'LKAMIZNING O'RGANILISHI.

Купить