Yolg’on guvohlikning kriminologik jihatlari - Huquqshunoslik - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	200000UZS
Hajmi	72.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Yolg’on guvohlikning kriminologik jihatlari

Sotib olish

Yolg’on guvohlikning kriminologik
jihatlari

MUNDARIJA:

KIRISH……………………………………………………………………………3

I-BOB. YOLG’ON GUVOHLIKNING JINOYAT-HUQUQIY TAVSIFI…..7
1.1. Yolg’on guvohlik berish jinoyatining ijtimoiy xavfliligi va umumiy
tavsifi……………………………………………………………………………....7
1.2. Yolg’on guvohlikning obekti…………………………………………………14
1.3. Yolg’on guvohlikning obektiv tomoni……………………………………….20
1.4. Yolg’on guvohlikning subekti………………………………………………..32
1.5. Yolg’on guvohlikning subektiv tomoni………………………………………43
I - bob bo’yicha xulosa………………………………………...………………...49

II-BOB. YOLG’ON GUVOHLIKNING KRIMINOLOGIK
JIHATLARI……………………………………………………………………..51
2.1. Yolg’on guvohlik berishning kriminologik tavsifi…………………………...51
2.2. Yolg’on guvohlik berishning sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan
shart-sharoitlar…………………………………………………………………….54
2.3. Yolg’on guvohlik berishning oldini olish choralari………………………….58
2.4. Yolg’on guvohlik berishni oldini olishning jinoyat-huquqiy va
jinoyatprotsessual choralari…………………………………………………63
II - bob bo’yicha xulosa………………………………………………………...70
XULOSA………………………………………………………………………….71

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………….74
2

K I R I SH
Mavzuning dolzarbligi. Sud-huquq tizimida olib borilayotgan islohotlardan
ko’zlangan asosiy maqsadlardan biri fuqarolarda sud va huquqni muhofaza
qiluvchi organlarga jazolovchi organ emas, balki, shaxs huquq va manfaatlarini
himoya qiladigan organlar sifatida qarashni shakllantirishdir. «Yana bir muhim
masala sud va huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining masuliyatini
kuchaytirish haqida alohida to’xtalishni o’rinli, deb bilaman. Takror-takror
aytishga to’g’ri keladi, bu sohada xizmat qiladigan odamlar o’zining professional
va fuqarolik burchini, o’z vazifasini qanchalik halol va sidqidildan ijro etishi, hech
mubolag’asiz, butun hokimiyatning obro’si va kishilarimizning adolatga ishonchi
qay darajada bo’lishini belgilaydi» 1
degan fikrlari yurtboshimizning ushbu
masalaga davlat miqiyosida etibor qaratilayotganligidan dalolat beradi.
Mamlakatimizda sud-huquq sohasini demokratik asosda yanada isloh etish,
mustahkamlash va erkinlashtirish bo’yicha amalga oshirilayotgan tizimli ishlarda
parlamentning alohida o’rin tutganini takidlash zarur.
Ana shu davrda parlament tomonidan qabul qilingan 30 ga yaqin
qonunchilik hujjatlari qonun ustuvorligini taminlash, sud hokimiyati mustaqilligini
mustahkamlash, inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishda huquqni
muhofaza qilish tizimining samaradorligini oshirishda muhim omil bo’ldi 2
.
Shuningdek, Prezidentimiz I.A.Karimov «huquqiy davlatning quroli ham,
himoyasi ham, ko’zi ham, so’zi ham qonundir. Ming afsuski, bizda qonunlarni
mensimaslikka, ularni buzishga o’rganib qolingan. Qonunni buzishga hech
kimning haqqi yo’q. Chunki qonun – xalqning xohish-irodasi! Uni buzgan,
mensimagan odam xalqning yuziga oyoq qo’ygan kishidir. Biz qonunni hurmat
qilish, unga bo’ysinish, rioya qilish yo’lidan borsak, istiqbolimiz porloq bo’ladi.
1 Каримов И.А. Ўзбек ҳалқи ҳеч қачон, ҳеч кимга
қарам бўлмайди. Т. 13. – Т.: Ўзбекистон. – 2005. – 109 б. 2
Каримов И.А. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси
Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги
маърузаси. Ҳуқуқ ва бурч. – 2015. - №1. – Б. 2-9.
.
3

Ana shunga erishish uchun Prezident qonunlarning eng asosiy posboni,
himoyachisi bo’lishi kerak» 1
, deb takidlagan edi.
Odil sudlovning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi faqat mazkur organlar
tomonidan huquq normalariga rioya etilishiga, balki guvohlar, shuningdek, odil
sudlov faoliyatiga jalb etilgan boshqa shaxslarning fuqarolik burchini beg’araz va
xolis bajarishiga ham ko’p jihatdan bog’liq. Bugungi kunda jinoyatchilikka qarshi
samarali kurash olib borishda guvoh ko’rsatuvlarining ahamiyati beqiyos, zero
hozirgi zamon jinoyat protsessida guvoh ko’rsatuvlari haqqoniyligini taminlash
jinoyat huquqiy taqiqlarni o’rnatish orqali maxsus muhofaza ostiga olingan,
mazkur huquqiy muhofaza mexanizmi barcha davrda, xususan, mamlakatimizning
bugungi va kelajakdagi jinoyatchilikka qarshi kurash siyosati uchun ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Odil sudlovga qarshi jinoyatlar-surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sudya,
shuningdek, jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilari tomonidan surishtiruv,
dastlabki tergov hamda sud ish yurituvi tartibiga oid qonunlarni buzish yo’li bilan
odil sudlov va shaxs manfaatlariga zarar etkazadigan, shu bilan sudga jinoyat,
fuqarolik yoki xo’jalik ishlari bo’yicha odil sudlovni amalga oshirish vazifalariga
to’sqinlik qiluvchi qasddan sodir etiladigan ijtimoiy xavfli qilmishlardan
hisoblanadi.
Mazkur turdagi jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi shundaki, yolg’on guvohlik
fuqarolik, jinoyat va xo’jalik ishlari bo’yicha haqiqatni aniqlashni qiyinlashtiradi,
odil sudlov organlarini chalg’itadi va qonuniy, adolatli va asosli qaror chiqarishga
to’sqinlik qiladi. Mazkur holatlarning mavjudligi sud va tergov organlari
amaliyotida yolg’on guvohlik berishga oid jinoyat-huquqiy normalarni qo’llashda
1 Каримов И.А. Ўзбекистон дунеc харитасида ўзига
муносиб жой олди. Ўзбекистон мустақилликка эришиш
остонасида. – Т.: Ўзбекистон. НМИУ. – 2011. – 435 б.; Каримов
И.А. «Инсон манфаати, ҳуқук ва эркинликларини таъминлаш,
ҳа
еcтимизнинг янада эркин ва обод бўлишига эришиш – бизнинг
бош мақсадимиздир». Президент И.А.Каримовнинг
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 20 йиллигига
бағишланган тантанали маросимдаги маърузасини ўрганиш
бўйича ўқув қўлланма. – Тошкент. – 2013. – 128 б.
4

jiddiy qiyinchiliklar tug’diradi, natijada mazkur qilmishni kvalifikatsiya qilishda
xatolarga olib keladi. Shu bilan birga, amaliyotda ushbu jinoyat tarkibi alomatlari
bo’lmagani holda, bazan guvohni yolg’on ko’rsatuv berganlik, ekspertning
noto’g’ri xulosa berganligi yoki noto’g’ri tarjima qilganlik uchun asossiz ravishda
javobgarlikka jalb qilish hollari ham mavjud. Shunday ekan, guvohlik berish bilan
bog’liq muammolarni tadqiq etish hozirgi kunning dolzarb masalalaridan biri
hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan qarag’anda, ushbu bitiruv-malakaviy ishi hozirgi
kunning dolzarb masalalaridan bo’lgan sud-huquq islohotlarini amalga oshirish
jarayonida odil sudlov manfaatlarini himoya qilishning jinoyat huquqiy va
kriminologik masalalariga bag’ishlangan.
Muammoning o’rganilganlik darajasi. Yolg’on guvohlik berishning ayrim
jihatlari G’.Abdumajidov 1
, Yu.Karaketov, M.X.Rustambaev, M.Usmonaliev,
Z.H.G’ulomov, Q.R.Abdurasulova 2
va shuningdek, Rossiya va boshqa
mamlakatlarda I.S.Vlasov, S.S.Kuzmina 3
, I.M.Tyajkova, N.A.Sartaeva kabi
olimlarning asarlarida tadqiq qilingan.
Mustaqillikka erishganimizdan keyin amaldagi jinoyat qonuni bo’yicha odil
sudlovga qarshi jinoyatlarning jinoyat-huquqiy tavsifi Z.X.Gulyamov tomonidan
doktorlik dissertatsiyasi va A.Toshpo’latov tomonidan yolg’on guvohlikning
jinoyat-huquqiy va kriminologik jihatlari nomzodlik dissertatsiyasi doirasida tadqiq
qilingan.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi yolg’on guvohlik uchun jinoiy
javobgarlik muammolarini o’rganish, unga jinoyat-huquqiy va kriminologik tasir
ko’rsatishning ilmiy asoslarini o’rganishdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun qo’yidagi vazifalar belgilab olindi:
1 Абдумажидов Ғ. Право на судебную защиту интересов. Имплементация норм международного права в
законодательстве Республики Узбекистан. – Т.: УМЭД. – 1999. – С.15-18.
2 Абдурасулова Қ.Р. Жиноятнинг махсус субъекти. Ўқув қўлланма. – Т.: ТДЮИ. – 2005. – 124 б.
3 Кузьмина С.С. Лжесвидетельство: уголовно-правовые и уголовно-процессуальные проблемы. – СПб., -
1995. – 64 с.
5

- yolg’on guvohlik berishning obektiv va subektiv belgilarini tahlil
qilish;
- yolg’on guvohlik berishning kriminologik jihatlarini o’rganish;
- mazkur jinoyatlarni vujudga keltiruvchi ijtimoiy omillarni nazariy-
huquqiy jihatdan asoslab berish;
- yolg’on guvohlik berishning oldini olish choralarining samaradorligini
oshirishga qaratilgan tavsiyalar berishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishining obekti yolg’on guvohlik berishning
kriminologik jihatlarini tahlil qilishga oid munosabatlar hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishining predmetini yolg’on guvohlik berishga qarshi
kurashashni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar, sud amaliyoti va ushbu
muammoga bag’ishlangan ilmiy asarlar tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishini yozishda tizimli, qiyosiy-huquqiy, mantiqiy va
statistik kabi metodlardan foydalanildi.
Natijalarning joriy qilinishi. Ishning natijalari, nazariy xulosalardan oliy
o’quv yurtlarida huquqshunoslik ixtisosligi talabalarini kriminologiya fanini
o’qitishda, sud-tergov xodimlarining malakasini oshirish tizimida foydalanish
mumkin.
Bitiruv malakaviiy ishining tuzilishi va hajmi. Ish kirish, to’qqiz
paragrafni o’z ichiga olgan ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxatidan iborat. Ishning hajmi 77 bet.

6

I-BOB. YOLG’ON GUVOHLIKNING JINOYAT-HUQUQIY TAVSIFI.
1.1. Yolg’on guvohlik berish jinoyatining ijtimoiy xavfliligi va umumiy tavsifi

Bugungi kunda jinoyatchilikka qarshi samarali kurash olib borishda guvoh
ko’rsatuvlarining ahamiyati katta. Chunki, hozirgi zamon jinoyat-protsessida
guvohlarning ko’rsatuvlari isbotlashning o’ta muhim vositasi bo’lib hisoblanadi 1
.
Yolg’on guvohlik berish esa, keng tarqalgan, o’sishga moyil, ijtimoiy xavfli hamda
odil sudlovga qarshi latent jinoyatlardan bo’lib hisoblanadi. Jinoyat va fuqarolik
ishlari bo’yicha obektiv xaqiqatni aniqlashda guvoh va jabrlanuvchi ko’rsatuvlari
juda muhim ahamiyatga ega. Odil sudlovga qarshi jinoyatlar O’zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksida aloxida bobga ajratilishining sababi ham, odil
sudlov organlari faoliyatini davlat hamda jamiyat uchun o’ta zarurligi hamda odil
sudlovni jinoiy tajovuzlardan alohida muhofaza etish zaruriyati bilan izoxlanadi.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XVI bobi "Odil sudlovga
qarshi jinoyatlar", deb nomlanib, jinoyat huquqi nazariyasida ushbu jinoyatlar odil
sudlov organlari normal faoliyatiga daxl etuvchi jinoyatlar sifatida belgilangan.
Odil sudlov O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq, faqatgina sudlar
tomonidan amalga oshiriladi. Yuridik adabiyotlarda odil sudlovga qarshi jinoyatlar
deyilganda, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud, shuningdek, boshqa fuqarolar
tomonidan surishtiruv, dastlabki tergov, sud ish yurituvi va jazoni ijro etishni
tartibga soluvchi qonunlarni buzish yo’li bilan odil sudlov va shaxs manfaatlariga
zarar etkazadigan, hamda shu bilan sudga jinoyat yoki fuqarolik ishlari bo’yicha
1 Григорьев Ф.Г. Право свидетеля и других участников уголовного судопроизводства на обеспечение их
безопасности. Всетник Московского университета. Серия 11. Право. - 2006. - № 3. – С. 91.
7

odil sudlovni amalga oshirish vazifalariga to’sqinlik qiluvchi kdsddan sodir
etiladigan harakatlar tushuniladi, deb tarif beriladi 1
.
Odil sudlovga qarshi jinoyatlar-surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sudya,
shuningdek, jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilari tomonidan surishtiruv,
dastlabki tergov hamda sud ish yurituvi tartibiga oid qonunlarni buzish yo’li bilan
odil sudlov va shaxs manfaatlariga zarar etkazadigan, shu bilan sudga jinoyat,
fuqarolik yoki xo’jalik ishlari bo’yicha odil sudlovni amalga oshirish vazifalariga
to’sqinlik qiluvchi qasddan sodir etiladigan ijtimoiy xavfli qilmishlardan
hisoblanadi.
Malumki, jinoyat qonunida jamiyat uchun jiddiy zarar etkazuvchi, inson
huquq va erkinliklar hamda qonuniy manfaatlarini qo’pol tarzda buzuvchi jinoiy
qilmishlar uchun javobgarlik hamda jazo choralari belgilangan. Odil sudlov
manfaatlariga qarshi qaratilgan jinoyatlar ham shular jumlasiga mansubdir. Jinoiy
tajovuzlarning boshqa guruhlaridan farqli ravishda, odil sudlovga qarshi
jinoyatlarni ularning subektlariga qarab tasniflashimiz mumkin. Xususan, yuridik
adabiyotlarda odil sudlovga qarshi jinoyatlarni uch guruhga ajratilganligining
guvohi bo’lishimiz mumkin:
1. Odil sudlov funktsiyasini amalga
oshirish masuliyati yuklangan shaxslar
tomonidan sodir etiladigan jinoyatlar.
2. Protsessual majburlov choralari
qo’llanilgan shaxslar tomonidan sodir etilgan
jinoyatlar
3. Odil sudlovni amalga oshirish
majburiyati fuqarolik burchi bo’lgan yoki
qonunan zimmasiga yuklatilgan shaxslar
tomonidan amalga oshirilgan jinoyatlar.
1 Гулямов З.Х. Преступления против правосудия // Под ред. и с предисловием д.ю.н., проф. У.Таджихонов. –
Ташкент. - 1997. - С.40.
8

Z. X. Gulyamov esa odil sudlovga qarshi jinoyatlarni to’rt guruhga bo’lib
tadqiq etadi:
1) Tergov va sud hokimiyati organlari
obro’yi va faoliyatiga tajovuz qiluvchi odil
sudlovga qarshi jinoyatlar. Ular sirasiga tergov
qilishga yoki sud ishlarini hal etishga aralashish
(JK 236-moddasi), sud hujjatini bajarmaslik (JK
232-moddasi) moddalari kiradi;
2) Surishtiruv olib borayotgan
shaxslar, tergovchi, prokuror yoki sudyalar
tomonidan sodir etiladigan odil sudlovga qarshi
jinoyatlar. Ularga quyidagilar kiradi: aybsiz
kishini javobgarlikka tortish (JK 230-moddasi),
adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki
qaror chiqarish (JK 231-moddasi), qonunga xilof
ravishda ushlab turish yoki hibsga olish (JK 234-
moddasi). qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz,
g’ayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi
muomala hamda jazo turlarini qo’llash (JK 235-
moddasi);
3) odil sudlovni amalga oshirishga jalb
etilgan shaxslar tomonidan sodir etiladigan
jinoyatlar. Ular jumlasiga band solipgap mulkii
qonunga xilof ravishda tasarruf etish (JK 233-
moddasi), yolg’on xabar berish (JK 237-
moddasi), yolg’on guvohlik berish (JK 238-
moddasi), surishtiruv yoki dastlabki tergov
malumotlarini oshkor qilish (JK 239-moddasi)
kiradi;
9

4) Boshqa shaxslar tomonidan sodir
etiladigan odil sudlovga qarshi jinoyatlar.
Mazkur guruq quyidagi jinoyatlarni qamrab
oladi: jinoyat haqida xabar bermaslik (JK 241-
moddasi, 1-qismi), jinoyatni yashirish (JK 241-
moddasi, 2qismi) 1
.
Keng tarqalgan odil sudlovga qarshi jinoyatlardan biri bu guvoh va
jabrlanuvchilarning yolg’on guvohlik berishi bo’lib, ular uchun jinoiy javobgarlik
O’zbekiston Rsspublikasi Jinoyat kodeksining 238-moddasida belgilangan.
Yuqoridagilarga asosan takiddash lozimki, yolg’on guvohlik berish jinoyatiga
qarshi kurash muhim ahamiyatga ega, chunki ushbu qilmish nafaqat odil sudlov
manfaatlariga va jinoyatchilikka qarshi kurashga salbiy tasir ko’rsatadi, balki
sudlar va odil sudlovga ko’maklashuvchi boshqa organlarning obro’yiga ham putur
etkazadi.
Yolg’on guvohlik berish borgan sari keng tarqalib borayotganligi bilan ham
ijtimoiy xavflidir. U tergovni murakkablashtiradi, haqiqatni aniqlashga to’sqinlik
qiladi, surishtiruv va tergov muddatlarini cho’zadi, aybdorni javobgarlikdan
kutulishiga ko’maklashadi, shuningdek, aybsiz kishini javobgarlikka tortilishiga
olib kelishi ham mumkin. Yolg’on guvohlik berish jazodan qutulishga bo’lgan
ishonchini kuchaytirib javobgarlikning muqarrarligi printsipini buzadi. Yolg’on
guvohlik beruvchilar sud va huquqni muxofaza qiluvchi organlarning obro’yini
tushiradi, fuqarolar ko’z o’ngida qonunga hurmatsizlikni ochiq-oydin namoyon
etadi 2
.
Ushbu jinoyat jinoyat ishini to’la, har tomonlama va obektiv tergov qilinishi
va odil sudlov amalga oshirilishiga tusqinlik qilibgina qolmay, qonuniy hukm yoki
1 Гулямов З.Х. Преступления против правосудия // Под.ред. и с предисловием д.ю.к, проф. У.Таджихонов,
Ташкент. - 1997. - С. 11-40.
2 Горелик А.С., Лобанока В.Л. Преступления против правосудия.- СПб. – 2005. – С. 203.
10

fuqarolik va xo’jalik ishlari bo’yicha qonuniy hal qiluv qarori chiqarilishiga xam
to’sqinlik qiladi 1
.
Ushbu jinoyatlarning ijtimoiy xavfi yuqoriligiga hamda jamiyatda keng
tarqalib borayotganligiga qaramay, ushbu jinoyatlarga qarshi kurash etarlicha faol
olib borilmayapti. Shu asnoda yuridik adabiyotlarda ham, yolg’on guvohlik
berishning kriminologik masalalari, ushbu jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik
masalalari ko’rib chiqilgan maxsus tadqiqotlar kam uchraydi. Mazkur tadqiqot bu
borada mavjud bo’shlikni to’ldirishga qaratilgan. Sud-tergov amaliyotida ham
yolg’on guvohdtik beruvchilarning shaxsi, ushbu jinoyat latentlik darajasi, uning
oldini olish choralari mexanizmiga oid malumotlar etishmaydi.
Yolg’on guvohlik berish ijtimoiy xavfli qilmish sifatida JKda
mustahkamlanganligi uning jamiyat, aniqrog’i, hokimiyatlar taqsimlanishining
mustaqil bo’g’ini, davlat hokimiyatining aloxida tarmog’i, fuqarolar himoyachisi
bo’lmish - odil sudlov instituti manfaatlariga jiddiy zarar etkazishi mumkinligi
bilan izohlanadi.
Yolg’on guvohlik berishning ijtimoiy xavfliligi shu bilan belgilanadiki, bu
jinoyat odil sudlov obro’siga putur etkazadi, sudlar obektiv haqiqatning tagiga
etishiga va ishlarni odilona hal qilishiga monelik qiladi. Yolg’on guvohlik berish
jinoyatining ijtimoiy xavfliligi haqida so’z borar ekan, prof. M.H.Rustamboev
shunday yozadi: «Yolg’on guvohlik berish jinoyatining ijtimoiy xavfliligi shunda
namoyon bo’ladiki, uning sodir etilishi dastlabki tergov va sud organlarini
adashishiga sabab bo’ladi hamda haqiqiy ish holatlarini aniqlanishi uchun ortiqcha
vaqt va sarf-xarajatlar, shuningdek ortiqcha kuch sarflanishiga olib keladi» 2
.
Yolg’on guvohlik berish jinoyatining ijtimoiy xavfliligi yana shunda ham
namoyon bo’ladiki, ushbu qilmish natijasida nafaqat, odil sudlovni amalga
oshiruvchi (sud organlari) hamda unga ko’maklashuvchi (surishtiruv, tergov,
prokuratura organlari) organlar faoliyatiga putur etkaziladi, balki, bu qilmishni
1 Рустамбоев М.Х. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексига шархлар. Махсус қисм. Т.: Илм-зиеc, 2006. –
Б. 667-668.
2 Рустамбоев М.Х. Комментарий к Уголовному кодексу Республики Узбекистан. Особенная часть. - Т.:
―O’qitucvchi . 2004. - С.758
‖
11

sodir etishga majburlashda, guvoh, ekspert, tarjimonning yohud ularning yaqin
qarindoshlarining sog’lig’iga ham zarar etishi mumkin.
Yolg’on guvohlik masalasini tadqiq qilishda guvohlik immunitetiga alohida
etibor qaratish lozim. Guvohlik immunitegi (lotincha immunitas-baror narsadan
ozod qilish) - qonunda ko’rsatilgan shaxslarni o’ziga va yakin qarindoshlariga
nisbatan guvohlik berish majburiyatidar ozod qiladi.
Mustaqillikka erishganimizdan keyin MDHga azo davlatlar orasida birinchi
bo’lib, respublikamiz Jinoyat va Jinoyat protsessual kodekslarida gumon
qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi yoki ularning yaqin qarindoshlari guvohlik
bermaganliklari uchun javobgarlikka tortilmasliklarining belgilanishi jinoyat
protsessida inson huquq va erkinliklarini muhofaza qilishda juda katta ahamiyatga
ega bo’ldi. Yolg’on guvohlik aloxida jinoyat ishi bo’yicha tergov yoki sud
muhokamasi jarayonida isbotlash ahamiyatiga ega bo’lgan har qanday faktik
xolatlarga taalluqli bo’lishi mumkin. Guvoh fuqarolik yohud xo’jalik ishlari
bo’yicha ham yolg’on ko’rsatuv berishi mumkin 1
.
Yolg’on guvohlik berish, odil sudlov manfaatlariga daxl etar ekan, sud
muxokamasining cho’zilishiga, qo’shimcha guvohlar chaqirilishiga, qayta
ekspertiza tayinlanishiga, jinoyat ishining qo’shimcha tergovga qaytarilishiga,
aybdorning oqlanishiga, aybsiz shaxsning jazoga hukm qilinishiga hamda ishni
boshqacha tarzda noxolisona hal etilishiga olib keladi. Bu kabi holatlar ushbu
jinoiy qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasini ifodalaydi.
Olib borilgan tadqiqotlarning natijalariga ko’ra, odatda yolg’on guvohlik
beruvchi shaxslar g’ayriijtimoiy harakatlarga moyil bo’lgan, asabiy, tashvishga va
xavotirga tushgan, o’z boshidan ruhiy zo’riqishni kechirayotgan bo’ladi:
— yolg’on guvohlik berishning asosiy determinanti protsess
ishtirokchilari o’rtasidagi qarindoshlik yoki boshqa yaqin munosabatlar, ish

1
Корбеев А., Кулешов Ю., Уголовно-правовая защита независимости правосудия. М.: Уголовное право. –
2005. - № 5. - С 4
12

yakunidan manfaatdorlik, manfaatdor shaxs tomonidan o’ziga yoki qarindoshlariga
kuch ishlatilishi ehtimolidan qo’rkish kabilar bo’ladi;
— yolg’on guvohlik berish jinoyatining oldini olishda, aholi o’rtasida
tarbiyaviy, o’quv xarakterdagi umumiy ijtimoiy choralarni qo’llash, guvohlik
majburiyatini xolisona bajarganlik uchun moddiy va manaviy rag’batlantirish kabi
tadbirlarni amalga oshirish muhim ahamiyatga ega;
— tergov va sud muhokamasida guvohlarni so’roq qilish mobaynida so’roq
qilishning samarali psixologik uslublaridan, shuningdek, zamonaviy texnik
vositalardan foydalanish ham foydadan xoli bo’lmaydi;
— guvoh va jabrlanuvchilarni himoya qilish davlat tizimini yaratish zarur.
Bu guvohlarning ko’rsatuv berishida manfaatdor shaxslar tomonidan tazyiq
o’tkazilishining oldini olish vositasi bo’lib xizmat qilishi mumkin.
Yolg’on guvohlik berishning umumiy tavsifi haqida fikr yuritar ekanmiz,
takidlab o’tishimiz joizki, ushbu jinoyat bir qator xususiyatlari bilan xarakterlanadi,
yani ushbu qilmish:
— odil sudlovning amalga oshirilishiga to’sqinlik qiladi;
— jinoiy harakat shaklida sodir etilishi mumkin;
— qasddan sodir etiladi;
— moddiy, manaviy yoki jismoniy zarar etkazadi;
— formal tarkibli jinoyat hisoblanadi;
— qonuniylik, odillik hamda ayb uchun javobgarlik printsiplari qo’pol
tarzda buziladi;
— huquqni muxofaza qiluvchi organlar, ayniqsa sud organlari obro’yining
pasayishiga sabab bo’ladi.
Yolg’on ko’rsatuv berish - bu yolg’onning ko’rinishlaridan biri bo’lib,
maxsus subekt (guvoh, jabrlanuvchi) tomonidan ish holatlarini aniqlash jarayonida
hamda qonunda belgilangan protsessual tartibda qayd etish mobaynida amalga
oshiriladi. Shu sababdan xam yolg’on ko’rsatuvlar ruhiy xususiyati yolg’onning
xususiyatidan kelib chiqadi 1 2
.
1 Бобранов И. Проблемы квалификации принуждения к даче показаний // Уголовное право. 2005. - № 2. - С
2 -10.
13

Yolg’on ko’rsatuvlar mazmunini yolg’on tashkil etadi. Yolg’on deyilganda,
subektning ongidagi obektiv haqiqatga zid bo’lgan tushunchani tasdiqlashi, yohud
fikr bildirishi, yani ongli ravishda xato malumot berish tushuniladi 3
. Biroq har
qanday yolg’on ham yolg’on guvohlik berish jinoyati tarkibini hosil qilmaydi.
Faqatgina alohida ish bo’yicha ahamiyatga ega bo’lgan holatlar yuzasidan
sudtergov organlariga aytilgan yolg’on, yani isbotlanishi lozim bo’lgan xolatlarga
hamda qonunda dalil sifatida foydalanish taqiqlanmagan faktlarga taalluqli bo’lgan
yolg’ongina ushbu jinoyat tarkibini hosil qiladi.
Yolg’on inson xayotining ajralmas qismidan biri, turli vaziyatlarda namoyon
bo’lib, turlicha talkin qilinadi. Yolg’on xudbinona motivlar asosida ishlatilishi,
boshqa shaxslar hisobiga boylik orttirish kabi g’arazli maqsadlarni kuzlashi
mumkii. Shuningdek, yolg’on oliyjanob maqsadlarda ham ishlatilishi mumkin
(masalan, shifokorning og’ir kasalga yolg’on so’zlashi), bunda u jamoatchilik
tomonidan oqlanadi. Aytish joizki, inson hayotini yolg’onsiz tasavvur etish
mumkin emas, sababi inson bazan shunday vaziyatga tushadiki, bunday holatda
haqiqatni oshkor etish mutlaqo mantikqa zid bo’ladi. Ruhiy sog’lom, aqli raso,
es-hushi joyida bo’lgan insonning yolg’on so’zlashi, odatda, real motivlar bilan
belgilanadi hamda aniq maqsadlarga erishishga yo’naltirilgan bo’ladi. Shu
sababdan ham doimo haqiqatni aytishning iloji bo’lmaydi. Mutlako haqiqatgo’y
insonlar yo’q ekan, demak yolg’onchi va haqiqatto’y insonlar orasidagi farq ham
shartli xususiyat kasb etadi. Yolg’on bazan aybsiz shaxsning himoya reaktsiyasi
ham bo’lishi mumkin. Noxaq ayblanishdan va jazolanishdan xavotirga tushib,
gumonlanuvchi bazan, haqiqatda bo’lgan faktlarni rad etib, yolg’on so’zlashi
hamda ushbu yolg’ondan gumonlardan himoyalanish vositasi sifatida
foydalanishi mumkin.
Yolg’ondan farqli ravishda jim turish - bu yarim chin bo’lib, ishonchli faktlardan
xato xulosa chiqarilishiga sabab bo’ladi: shaxs, bazi haqiqiy malumotlar haqida
axborot berib, qasddan boshqa muhim bo’lgan faktlarni aytmaydi. Jim turish
yolg’on guvohlik berish sifatida baholanishi mumkin emas. Qonuniy va adolatli
3 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Т.1. М. Русский язык. 1991. - С. 256
14

hukm chiqarilishiga tasir qilishi mumkin bo’lgan, surishtiruv, tergov va sud
muxokamasi jarayonida berilgan yolg’on ko’rsatuvlargina jinoiy deb topilishi
mumkin 1
.

1.2. Yolg’on guvohlikning obekti.

Malumki odil sudlov deganda faqat sudning konstitutsiyaviy, fuqarolik,
mamuriy va jinoyat ishlarini yuritish bo’yicha faoliyati tushuniladi. Bu
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XXII bobi (O’zbekiston
Respublikasining sud hokimiyati)dan, O’zbekiston Respublikasi "Sudlar
to’g’risida"gi 1993 yil 2 sentyabr Qonuni va 2000 yil 14 dekabrdagi yangi
taxrirdagi Qonundan kelib chiqadi. Chunonchi, mazkur Qonunga muvofiq,
O’zbekiston Respublikasida odil sudlov faqat sudlar tomonidan amalga oshiriladi.
Ammo odil sudlovga qarshi jinoyatlar maxsus obektining mazmuni yuqorida
berilgan odil sudlov tushunchasidan ancha kengdir. Qonun chiqaruvchi bu erda
mazkur jinoyat maxsus obektiga nafaqat sud faoliyatini, balki tergov, surishtiruv,
prokuratura organlari, sud hukmi va qarorlarini ijro etuvchi organlar faoliyatini
ham kiritgan.
Sudning hamda odil sudlovni amalga oshirishga ko’maklashuvchi
organlarning asosiy maqsadlari (vazifalari) "O’zbekiston Respublikasining sudlar
to’g’risida"gi Qonunida belgilab qo’yilgan. Unga muvofiq, odil sudlov ijtimoiy
tuzumni, uning siesiy va iqtisodiy tizimlarini, fuqarolarning siyosiy, mexnat, turar
joy va boshqa shaxsiy va mulkiy huquqlarini, davlat korxonalari, muassasalari va
jamoat tashkilotlarining huquqlari va qonun bilan qo’riqlanuvchi manfaatlarini
qo’riqlashi shart. Jinoyatchilikka qarshi kurash sohasida faoliyat olib boruvchi
organlarning umumiy vazifalari O’zbekiston Respublikasi JPK 2-moddasida
belgilangan. Bu vazifalar jinoyatlari tez va to’la ochish, jinoyat sodir etgan har bir
shaxsga adolatli jazo berilishi hamda aybi bo’lmagan hech bir shaxs javobgarlikka
1 Новиков С.А. Наказание за лжисведетельство: дискуссионные вопросы// Российский следователь. - № 5 -
2006. - С 10-12.
15

tortilmasligi va hukm qilinmasligi uchun aybdorlarni fosh etishdan hamda
qonunning to’g’ri tadbiq etilishini taminlashdan iborat.
Shunday qilib, prokuratura, tergov, surishtiruv organlari hamda davlatning
majburlov choralarini ijro etuvchi organlar o’z faoliyati bilan odil sudlovning
maqsadlariga erishishga, sudning odil sudlovni muvaffaqiyatli amalga oshirishiga
ko’maklashadilar. Shu bois qonun chiqaruvchi mazkur organlarning odil sudlovga
ko’maklashishi bilan bog’liq faoliyatiga tajovuz etuvchi jinoyatlarni odil sudlovga
qarshi jinoyatlar qatoriga kiritgandir.
Ayni vaqtda shuni ham qayd etib o’tish kerakki, yuqorida zikr etilgan
organlarning har qanday faoliyati ham odil sudlovni amalga oshirishga
ko’maklashish hisoblanmaydi. Chunonchi, ichki ishlar organlarining faoliyati: 1)
mamuriy; 2) odil sudlovni taminlash faoliyatidan tarkib topadi 1
. Jamoat tartibini
saqlash pasport-viza rejimini taminlash birinchi faoliyat turiga, militsiya organlari
tomonidan amalga oshiriladigan surishtiruv va tezkor-qidiruv faoliyati ikkinchi
faoliyat turiga misol bo’ladi. Shu bois ichki ishlar organlarining mamuriy
faoliyatiga qilingan jinoiy tajovuzlarning obekti boshqa hisoblanadi.
Biz tadqiq etayotgan jinoyatning maxsus obekti - odi sudlov manfaatlari, sud
va boshqa organlarning ijtimoiy munosabatlarni, fuqarolarning huquq va
erkinliklarin muhofaza qilishga qaratilgan faoliyati, deb tariflash mumkin. Bu
faoliyat jinoyat-protsessual, fuqarolik-protsessual va jinoyat-ijroiya qonun
hujjatlari bilan qatiy belgilangan va tartibga solingan. Yuqorida zikr etilgan maxsus
obekt bir-biriga o’xshash, lekin bir xil bo’lmagan ijtimoiy munosabatlar guruhini
birlashtiradi. Mazkur munosabatlarning yaqinligi shunda namoyon bo’ladiki, turli
organlar faoliyatini yagona umumiy manfaat: bunday huquqbuzarliklarga qarshi
kurash va ularning sabablarini bartaraf qilish, ijtimoiy munosabatlarni qo’riqlash,
konstitutsiyaviy vazifalarni bajarishga qaratilgandir.
Yuqoridagilar odil sudlovning ham asosiy bosh manfaatidir. Mazkur
umumiy manfaat negizida har bir davlat organi uchun alohida manfaatlar yuzaga
1 Горелик А.О., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия. СПб, 2005. - С. 67.
16

keladi va shakllanadi. Ular odil sudlov vazifalarini bajaruvchi organlar
faoliyatining o’ziga xos xususiyatlarini va alohida jihatlarini belgilab beradi 1
.
Yuqorida zikr etilgan holatlar bila turib yolg’on ko’rsatuv berishning
bevosita obekti odil sudlovga qarshi jinoyatlarning maxsus obekti bilan mos
kelmaydi, degan xulosa chiqarish imkonini beradi. Adabiyotlarda keng tarqalgan
yolg’on guvohlik berishning bevosita obektini maxsus obekt bilan bir xil, deb
qarash amaldagi holatni aks ettirmaydi. Zero, bila turib yolg’on ko’rsatuv berish
odil sudlov manfaatlarining faqat bir qismiga daxl etadi 2
. Shunday ekan ko’rib
chiqilayoggan maxsus obektidan qaysi manfaatlarni ajratish mumkin?
birinchidan, bu jinoyat, fuqarolik va boshqa ishlarni qonuniy, xolisona va
odilona ko’rib chiqish hamda hal qilish bilan bog’liq manfaatlar (bu manfaatlarga
O’zR JK 231-, 236-, 237-, 238- moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar tajovuz
etadi);
ikkinchidan, bu O’zR JK 230-, 234-, 235-, 239- moddalarida nazarda
tutilgan jinoyatlar tajovuz etuvchi manfaatlar; uchinchidan, bu O’zR JK 241 -
moddasida nazarda tutilgan jinoyat bo’lib,
ularni tez va o’z vaqtida topish manfaatlari; to’rtinchidan, bu O’zR JK 240-
moddasida javobgarlik belgilangan qilmish uchun davlatning majburlov choralarini
amalga oshirish manfaatlarini farqlash mumkin.
Binobarin, tahlil qilinayoggan modda (JK 238-m) dispozitsiyasidan sud
ishlarni to’g’ri ko’rib chiqish va hal qilish manfaatlari hamda jinoyat ishlarini
qonuniy va obektiv tergov qilish manfaatlari yolg’on guvohlik berishning bevosita
obektidir degan xulosa kelib chiqadi. Ko’rib turganimizdek, odil sudlov
manfaatlarining bir-biriga chambarchas bog’liq bo’lgan ikki guruhi mazkur
1 Умархонов А.Ш. Одил судловга кўмаклашувчи шахслар хавфсизлигини таъминлашнинг ҳуқуқий чоралари
Ўқув қўлланма.-Т.: ИИВ Академияси. 2005. - Б. 12
2 Айдаров Т. Ёлғон хабар бериш ва еcлғон гувоҳлик бериш // Ха еcт ва қонун. 2005. - №1. – Б.58-60;
Брусницын.Л. Как обезопасить лиц, содействующих
уголовному правосудию // Российская юстиция. 1996 №9 –
С.47-50; Лазовицкая Г.П. Правовые и криминологические
аспекти борьбы с преступлениями, посягаюшими на участников
цравосудии // Российский следователь. 2006. - №3. - С 30-33;
Новиков С.А. Наказание за лжисведетельство: дискуссионные
вопросы // Российский следователь. 2006. - № 5. – С.10-12.
17

jinoyatning obekti hisoblanadi. Bila turib yolg’on ko’rsatuv berish maxsus obekt
tarkibiga kiruvchi boshqa manfaatlarga tajovuz qilmaydi.
Yolg’on guvohlik berishning bevosita obekti ijtimoiy munosabatlarning
alohida tarkibiy qismi emas, balki ijtimoiy munosabatlar guruhi hisoblanadi, shu
bois mazkur jinoyat tufayli etkaziladigan zararga qarab har doim bevosita obekt
aniqlanadi. Yolg’on guvohlik berishda sudning odil sudlovni amalga oshirishdek
manfaatlariga tajovuz qilinib, sud majlisining cho’zilishiga olib kelishi,
qo’shimcha guvohlarning chaqirilishi. ekspertizalar tayinlanishi, jinoyat ishini
qo’shimcha tergovga qaytarilishi, aybdorning oqlanishi, aybsiz shaxsning jazoga
hukm etilishi va ishning boshqacha tarzda noto’g’ri hal qilinishiga sabab bo’lishi
mumkin.
Tergov jarayonida bila turib yolg’on ko’rsatuv berish ham tergov yoki
surishtiruv organlarining jinoyat ishlarini qonuniy va obektiv tergov qilishdek
manfaatlariga tajovuz qiladi. Tergov organlarining asosiy maqsadi jinoyat sodir
etgan shaxslarni jinoiy javobgarlikka tortish, ish holatlarini har tomonlama, to’liq
va obektiv o’rganish uchun qonunda nazarda tutilgan barcha chora-tadbirlarni
ko’rish, ayblanuvchini fosh etuvchi dalillarni aniqlashdan iboratdir. Yolg’on
guvohlik berish mana shu manfaatlarga jiddiy ziyon etkazishi; jinoyatchiga
nisbatan qo’zg’atilgan jinoyat ishining asossiz tugatilishi; aybsiz shaxsning
g’ayriqonuniy ravishda jinoiy javobgarlikka tortilishiga, uning qamoqqa olinishiga
va boshqa shunga o’xshash holatlarga sabab bo’lishi mumkin.
Yolg’on guvohlik berish - bir obektli jinoyat 1
, lekin aksariyat hollarda
mazkur jinoyat yolg’on guvohlik berishning fakultativ obektlari 2
sifatida amal
1 Айрим олимлар бу қилмишни икки объектли жиноят
деб ҳисоблайди. Иккинчи объект сифатида шахснинг
манфаатлари кўрсатилади. Комметарий к УК РФ
Особенная часть. Под общей ред. Ю.И.Скуратова и
В.М.Лебедева. - М., Инфра-М-Норма. 1996. - С. 378.
2 Воробьев И.А. Защита свидетелей как одно из
ключевых условий борьбы с организованной
преступностью //Журнал Российского права. 1999. - №2. –
С.134-138; Гулямов З.Х. Общая характеристика преступлении
против правосудия в Республики Узбекистан. // Ж. Российская
права. - 2002. - №4. - С.122-130.
18

qilishi mumkin bo’lgan boshqa muhim ijtimoiy munosabatlarga ziyon etkazadi
yoki ziyon etkazish xavfini keltirib chiqaradi. Shaxsning turli manfaatlari bila turib
yolg’on ko’rsatuv berishning eng ko’p uchraydigan fakultativ obektidir. Chunonchi
yolg’on ko’rsatuv, ayblov xususiyatiga ega bo’lgan xulosalar har doim shaxsning
qonun bilan ko’riqlanadigan manfaatlariga (ko’pincha shaxs erkinligi) ziyon
etkazishga qaratilgan bo’ladi. Xuddi shuningdek, aybsiz odamni jinoyat sodir
etganlikda yolg’on ayblash uning shani va qadr-qimmatini qattiq tahqirlaydi va
o’sha juda katta manaviy zarar etkazadi. O’ta og’ir va og’ir jinoyat sodir etishda
ayblash bilan bog’liq yolg’on guvohlik berish shaxs manfaatlariga juda katta zarar
etkazishi mumkin. Yuridik adabiyotlarda «Ushbu jinoyatning obekti odil sudlovni
amalga oshiruvchi prokuratura, surishtiruv va dastlabki tergov idoralarining
faoliyati hisoblanadi. Shu bilan birga, jinoyat qonunchiligi bilan qo’riqlanadigan
yana bir obekti - bu yolg’on guvohlik berishga majburlashda guvohning,
jabrlanuvchining, ekspertning, tarjimonning yoki ularning yaqin qarindoshlarining
sog’lig’i hamdir» 1
, degan fikrlar ham uchraydi.
M.H. Rustambaev esa «Yolg’on guvohlik berishning obekti surishtiruv,
dastlabki tergov, prokuratura va sud organlarining sud ishlarini ko’rib chikish va
hal etish bo’yicha normal faoliyati bilan bog’liq ijtimoiy munosabatlar, shuningdek
fuqaro, tashkilot va muassasalarning qonuniy huquq va manfaatlaridir» 2
, deb
takidlaydi.
Yolg’on guvohlik berish fuqarolarga moddiy zarar etkazish, davlat va jamoat
tashkilotlarining mulkiy manfaatlariga tajovuz qilish (masalan moddiy ziyonni
qoplashdan asossiz bosh tortish) bilan bog’liq bo’lishi ham mumkin. Bundan
tashqari hatto, oqlov xususiyatga ega bo’lgan yolg’on guvohlik ham jinoyatdan
jabr ko’rgan shaxsga manaviy yoki moddiy zarar etkazishi mumkin.
1 Юридик энциклопедия // Юридик фанлар доктори, профессор У.Таджихоновнинг умумий тахририда. -Т.
"Шарқ". 2001. - 143б.
2 Рустамбаев М.Х. Комментарий к Уголовному кодексу Республики Узбекистан. Особенная часть. - Т.:
ИПТД «О'qituvchi», 2004. – 758 б.
19

Shunday qilib, yolg’on guvohlik berishning asosiy obekti har doim bittadir,
ayni vaqtda, fakultativ obektlar sifatida har doim muayyan holatda turli-tuman
ijtimoiy munosabatlar amal qilishi mumkin.
Odil sudlovga etkazilgan zarar darajasi muayyan shaxsning bergan
ko’rsatuvlari ahamiyatiga bog’liq bo’ladi. Jabrlanuvchi va guvohlarning yolg’on
ko’rsatuvlari odil sudlovga, ayniqsa, katta zarar etkazadi. Dalillar etarli bo’lmagan
jinoyat ishlarida yolg’on guvohlik berishning ijtimoiy xavflilik darajasi ortadi.
Tadqiqot jarayonida faol yolg’on guvohlik berish (birovni ayblab yolg’on
ko’rsatuv berish) passiv yolg’on guvohlik berish (ishning biror bir holati to’g’risida
to’liq malumot bermaslik)ga qaraganda og’irroq oqibatlarga olib kelishi aniqlandi.
Faol yolg’on bilan bog’liq holatlarning 50% dan ortig’i sudlar yoki dastlabki
tergov organlari tomonidan yanglish qaror chiqarilishiga sabab bo’lgan. Passiv
yolg’on esa aksariyat hollarda sud ish yurituvi va haqiqatni aniqlashda muayyan
qiyinchiliklar tug’diradi, lekin yanglish qarorlar qabul qilinishiga olib kelmaydi 1
.
Shu bois jazoga hukm etilganlar orasida faol yolg’on guvohlik berganlar
ko’pchilikni tashkil etadi.
Yuqoridagi fikrlarni o’rganib, o’z nuqtai nazarimizni bayon etar ekanmiz,
bizningcha, yolg’on guvohlik berishning obektini belgilashda bevosita O’zR JK
238-moddasi dispozitsiyasidan kelib chiqish lozim, ushbu moddaning 1-qismi
bo’yicha obekt bu - odil sudlov (sud) va uni amalga oshirishga ko’maklashuvchi
(prokuratura, dastlabki tergov va surishtiruv) organlarning normal faoliyati bo’lsa,
2-qismi bo’yicha obekt bu - jabrlanuvchi, guvoh, ekspert, tarjimon, shuningdek
ularning yaqin qarindoshlari (JK 8-bo’limiga muvofiq: qarindoshlar yoki quda
tomondan qarindosh bo’lgan shaxslar, yani ota-ona, aka-uka va opa-singillar,
erxotin, farzand, shu jumdadan farzandlikka olinganlar, nevaralar shuningdek
erxotinning ota-onasi, aka-uka va opa-singillari)ning sog’lig’i hisoblanadi.

1 Лазовицкая Г.П. Правовые и криминологические аспекты борьбы с преступлениями, посягаюшими на
участников правосудия // Российский следователь. 2006. - № 3. – С.30-33.
20

1.3. Yolg’on guvohlikning obektiv tomoni

Yolg’on guvohlik berish "formal" tarkibli jinoyatlar sirasiga kiradi, yani
ularni kvalifikatsiya qilishda zararli oqibatlarning ro’y berganligi talab qilinmaydi.
U yoki bu jinoyat tarkibining "formal" shakli jinoyatning ijtimoiy xavfliligi
darajasiga baho berishga hech qanday tasir ko’rsatmaydi.
Yolg’on guvohlik berish - faol harakatlar natijasi bo’lib guvoh, jabrlanuvchi,
ekspert, tarjimonning surishtiruv, dastlabki tergov, sud jarayonida bila turib
yolg’on guvohlik xulosa berishlarida, ish holatlari to’g’risidagi malumotlarni
noto’g’ri tarjima qilishlari va so’roq bayonnomasiga ekspert xulosasiga imzo
qo’yishlarida ifodalanadi 1
.
O’zR JK 238-moddasining birinchi qismi dispozitsiyasida to’rtta jinoyat
turining alomatlari tavsiflanadi:
1) guvohning bila turib yolg’on ko’rsatuv berishi;
2) jabrlanuvchining bila turib yolg’on ko’rsatuv berishi;
3) ekspertning bila turib noto’g’ri xulosa berishi;
4) bir tildan ikkinchi tilga bila turib noto’g’ri tarjima qilish.
Bunday tasnif MX. Rustambaev 2
tomonidan ham ko’rsatib o’tilgan.
Yuqorida zikr etilgan jinoyat tarkiblarining har biri o’ziga xos alomatlarga ega. Bu
alomatlar: ularning obektiv tomoni va subektlarini bir-biridan farqlashga xizmat
qiladi.
Quyida O’zR JK 238-moddasi birinchi qismida tavsiflangan har bir
jinoyatning obektiv tomonini ko’rib chiqamiz. Ulardan asosiysi va eng ko’p sodir
etiladigani jinoyat protsessida guvoh yoki jabrlanuvchilarning bila turib yolg’on
ko’rsatuv berishidir.
1 Гулямов.З.Х. Преступления против правосудия. -Т. -
1997. – С.168. 2
Рустамбаев МХ. Комментарий к Уголовному
кодексу Республики Ўзбекистан. Особенная часть - Т.: ИПТД
«О’qituvchi», 2004. -759 б.

21

O’zR JPK 65-moddasiga binoan, jinoyat ishi bo’yicha aniqlanishi lozim
bo’lgan biror holatni bilishi mumkin bo’lgan har qanday shaxs guvoh sifatida
ko’rsatuv berish uchun chaqirilishi mumkin. Yolg’on ko’rsatuvning, yolg’on
xulosaning ham mazmunini yolg’on tashkil etadi. Yolg’on deganda, subektning
ongida to’g’ri aks etgan obektiv voqelikka zid fikrni ongli ravishda bildirish, yani
muayyan shaxsga ongli ravishda yolg’on axborot berish tushuniladi. Lekin bila
turib yolg’on ko’rsatuv berish tarkibini har qanday yolg’on emas, balki muayyan
ish uchun ahamiyatli bo’lgan holatlar bo’yicha sud-tergov organlariga malum
qilingan, yani isbotlanishi lozim bo’lgan faktlarga oid bo’lgan yolg’on tashkil
etadi. Jinoyat ishlari bo’yicha isbotlash predmeti O’zR JPK 82-moddasida va
boshqa bir qancha moddalarida belgilangan.
Jinoyat protsessual qonuniga muvofiq, isbotlash predmetiga quyidagi
holatlarni kiritish mumkin: I) jinoyatning obekti; jinoyat tufayli etkazilgan
ziyonning xususiyati va miqdori, jabrlanuvchi shaxsini tavsiflovchi holatlar; 2)
sodir etilgan jinoyatning vaqti, joyi, usuli, shuningdek JKda ko’rsatib o’tilgan
boshqa holatlar orasidagi sababiy bog’lanish; 3) jinoyatning ushbu shaxs
tomonidan sodir etilganligi; 4) jinoyatning to’g’ri yoki egri qasd bilan yohud
beparvolik yoki o’z-o’ziga ishonish oqibatida sodir etilganligi, jinoyatning sabab
va maqsadlari; 5) ayblanuvchining, sudlanuvchining shaxsini tavsiflovchi holatlar
(O’zR JPK 82-moddasi).
Guvoh fuqarolik protsessida ham isbotlash predmetiga kiruvchi har qanday
holatlar yuzasidan so’roq qilinishi mumkin (O’zR FPK 36, 69, 71 va 72moddalari).
Binobarin, muayyan jinoyat yoki fuqarolik ishi bo’yicha aniqlanishi lozim bo’lgan
har qanday holatlar yuzasidan yolg’on malumot berish yolg’on guvohlik berish
deb, kvalifikatsiya qilinishi lozim. Muayyan jinoyat tarkibining alomatlari,
etkazilgan zararning xususiyati va miqdori, aybdorning shaxsini tavsiflovchi
malumotlar, jinoyatning sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan shart-
sharoitlar, ayblanuvchining javobgarligini engillashtiruvchi yoki og’irlashtiruvchi
holatlar va h.k. jinoyat ishi bo’yicha mana shunday holatlar bo’lishi mumkin.
22

O’z shaxsi haqida yolg’on malumot berish, agar bu malumotlar guvoh yoki
jabrlanuvchini so’roq qilishdan avval aniqlangan bo’lsa, yolg’on guvohlik berish
hisoblanmaydi, Anketa malumotlari deb ataluvchi bu malumotlar (familiyasi, ismi,
otasining ismi, tug’ilgan sanasi va joyi h.k.) ko’rsatuv hisoblanmaydi va ularning
aksariyati hujjat bilan tasdiqlanishi lozim. Agar yuqorida zikr etilgan malumotlar
muayyan ish bo’yicha ahamiyatli bo’lsa, ular guvoh ko’rsatuvlarining predmeti
bo’lishi mumkin.
Guvoh va jabrlanuvchining bila turib yolg’on ko’rsatuv berishining obektiv
tomoni chegarasini to’g’ri belgilash uchun dalilning maqbulligiga tegishli ayrim
talablar etiborga olinishi zarur. Protsessual qonunda belgilangan talablarga rioya
etilgan holda, shu jumladan qonunda nazarda tutilgan manbalardan olingan
dalillargina maqbul dalillar, deb etirof etiladi 1
.
Manbasi nomalum bo’lgan dalil nomaqbul dalil hisoblanadi. "Dalillarning
maqbulligi quyidagilarni nazarda tutadi: malumotlarning kelib chiqishini bilish
hamda ularni tekshirish imkoniyati, ushbu malumotlar to’g’risida xabar berayotgan
shaxs tomonidan ularni qabul kilish imkoniyati, isbot qilishning ham umumiy
qoidalariga, ham muayyan turdagi axborotni to’plash va qayd etish qoidalariga
rioya etish (JPKning 17, 18, 20, 22, 87-92, 110, 111, 198-202, 208-m. va xokazo),
protsessning muayyan bosqichini tartibga soladigan hamda jinoyat ishini
yuritayotgan shaxsning vakolatlarini belgilaydigan qoidalariga rioya etish.
Qonunda belgilanmagan manbalardan olingan dalillardan foydalanishga yo’l
ko’yilmaydi (JPKning 81-m. 2-q.)".
Dalillarning maqbulligi bilan bog’liq boshqa qoidalarning chunonchi:
bayonnoma tuzish, uni tanishtirish va imzolatish, guvoh yoki jabrlanuvchini
chaqirish qoidalarini bo’zish, so’roq olib borishda noto’g’ri usullarni qo’llash va h
k. da yolg’on guvohlik berish tarkibi mavjud, chunki bunday qoidabuzarliklar ish
bo’yicha aniqlanishi lozim bo’lgan holatlar yuzasidan berilgan yolg’on
1 Иномжонов Ш.Х. Жиноят процессида далилларни тақдим қилиш ва улардан фойдаланиш муаммолари
(Монография 2-нашр).-Т.:ТДЮИ. - 2006. – Б.23-24.
23

ko’rsatuvlarning ijtimoiy xavfliligini bartaraf etmaydi va olingan malumotlarning
dalillik ahamiyatining yo’qotilishiga doim ham olib kelavermaydi.
O’zR JK 238-moddasiga ko’ra jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkinligi
to’g’risida ogohlantirish, garchi jinoyat emas, balki protsessual qonunda bilan
belgilangan bo’lsa-da, ko’rsatuvlarning aniqligini taminlash, yolg’on ko’rsatuvlar
berilishining oldini olishga qaratilgandir. Shu bois jinoiy javobgarlik to’g’risida
ogohlantirish bila turib yolg’on ko’rsatuv berish tarkibining elementi hisoblanadi
va mazkur jinoyat sodir etilgan holatni tavsiflaydi.
Yolg’on guvohlik berish obektiv tomondan muayyan vaziyat bilan ham
tavsiflanadi. Yani jinoyat yoki fuqarolik ishlari bo’yicha ish yurituvini amalga
oshirish vakolatiga ega bo’lgan organlarga berilgan yolg’on malumotlargina
yolg’on guvohlik tarkibini hosil qiladi. Sud dastlabki tergov va surishtiruv
organlari mana shunday vakolatli organlar hisoblanadi. Mazkur organlar faqat
qonunda belgilangan vaqtda dastlabki tergov va surishtiruv organlari jinoyat ishi
qo’zg’atilgan vaqtdan boshlab, sud ishni ko’rish vaqtida so’roq qilish, tergov va
sud harakatlarini amalga oshirish huquqiga ega. Bundan tashqari fuqarolik ishlari
bo’yicha guvohlik ko’rsatuvlari sud tomonidan ish sudda ko’rilgunga qadar sud
topshirig’i tartibida, shuningdek, sud yoki notarial idoralar tomonidan dalillarni
taminlash tartibida olinishi mumkin.
Binobarin, bir qancha protsessual harakatlarni amalga oshirishga vakolatli
organlar orasida qonunda notariat ham tilga olingan va shu bois davlat notariusiga
bila turib yolg’on ko’rsatuv berish (O’zR JK 238-moddasida bu organ tilga
olinmaganligiga qaramay) yolg’on guvohlik berish tarkibi alomatlari bilan qamrab
olinadi. Fikrimizcha, JK 238-1 moddasi dispozitsiyasiga notariusni ham kiritish
maqsadga muvofiq bo’lar edi.
Shunday qilib, ijtimoiy xavfli harakat hamda muayyan holatning mavjudligi
obektiv tomonning yolg’on guvohlik berish tarkibini tavsiflovchi zaruriy
elementlaridir.
24

Har qanday harakat singari, yolg’on guvohlik berish ham malum usullarda
ifoda etiladi. Yolg’onni rostdan farqlash uchun bu usullarni bilish muhimdir. Lekin
yolg’on guvohlik berish usullarini ko’rib chiqishdan oldin, bu jinoyat harakatsizlik
bilan sodir etilishi mumkin emasligini yana bir bor qayd etib o’tmoqchimiz. Shu
bois ayrim huquqshunoslarning yolg’on guvohlik berish guvohning o’ziga malum
faktlarni yashirishida aks etishi mumkin 1
, degan fikriga qo’shila olmaymiz. Til
vositasida (og’zaki yoki yozma nutq shakllarida) ifodalanuvchi yolg’on ko’rsatuv
berish jismoniy hodisa, inson irodasining faol ko’rinishidir 1
.
Tashqi muhitda o’z ifodasini topgan yolg’ongina shu manoda qabul qilinishi
mumkin. Yolg’on ko’rsatuvlar tashqi muhitda uydirma, haqqoniy ma’lumotlarni
buzib ko’rsatish va inkor etish tarzida ham ifodalanishi mumkin. Binobarin, malum
faktlarni yashirish yolg’on guvohlik berishning mustaqil shakli hisoblanmaydi,
lekin yolg’onning shakli bo’lishi mumkin.
M.H.Rustambaev haqli ravishda «Guvoh yoki jabrlanuvchi ko’rsatuvlari,
agar ular surishtiruv, dastlabki tergov va sud muhokamasi olib borilayotgan vaqtda
ish bo’yicha haqiqatni aniqlashda isbotlash axamiyatiga ega bo’lgan ish holatini
to’liq yoki bir qismini qasddan buzib ko’rsatsa, yolg’on deb hisoblanishi lozim.
O’ylab chiqarilgan, buzib ko’rsatilgan faktlar haqida xabar beradigan ko’rsatuvlar
yolg’on hisoblanadi» 2
, deb yozadi.
Yolg’on ko’rsatuvlarning kuydagi shakllarini kayd etish mumkin: a)
haqqoniy malumotni yashirish; b) haqqoniy malumotni inkor etish; v) uydirma
malumot berish; g) haqqoniy malumotni yashirish va uydirma malumot berish; d)
ayrim haqqoniy malumotni yashirish va boshqa haqqoniy malumotni inkor etish; e)
uydirma malumotlarni tasdiqlash 3
. Lekin bu mazkur jinoyat harakatsizlik bilan
sodir etilishi mumkin, degan manoni anglatmaydi.
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib yolg’onni shartli ravishda faol va
passivga ajratish mumkin. Faol yolg’on amaldagi hodisani qayta ishlab, uni jiddiy
buzib ko’rsatuvchi malumotlar berishni nazarda tutadi, passiv yolg’on esa
1 Кузьмина С.С. Лжесвидетельство. СПб.. 1995. – С .9; Порубов И.И. Тактика допроса на предварительном
25

muayyan malumotlarni yashirish, haqqoniy malumotlarni inkor etishda namoyon
bo’ladi.

следствии. - М., Бек. 1998. - С.98. Щерба С.Н., Зайцев О.А. Охрана прав потерпевших и свидетелей по
уголовному делам. - М.,Спарк. 1996. - С.18-19. 1
Аберхаев Э.Р. Свидетельский иммунитет как гарантия право
на неприкосновенностъ частной жизни. // Российский следователь. 2006. - №4. – С.8-12. 2
Рустамбаев М.Х.
Комментарий к Уголовному кодексу Республики Узбекистан. Особенная часть -Т.: ИПТД «O’qitucvchi»,
2004. - 759-б.
3
Алламуратов Д.Т. Свидетельские показания. // Ёш олимлар тўплами. -Т.: ТГЮИ, 2004. - С. 98-103; Новиков
С.А. Наказание за лжисведетельство: дискуссионные вопросы // Российский сдедователь. - №5. - 2006. - С
10-12.
Malumotlarni yashirish deganda malum hodisa to’g’risidagi
malumotlarni to’liq yoki qisman yashirish tushuniladi. Malumotlarni qastdan
yashirish uydirma malumot berish, haqqoniy malumotlarni buzib ko’rsatish va
inkor etish orqali bila turib yolg’on ko’rsatuv berish, xulosa berish yoki noto’g’ri
tarjima qilishda uchraydi. Umuman malumot bermaslik orqali yolg’on guvohlik
berilishi mumkin emas, zero yolg’on ko’rsatuv berishning mohiyati malum hodisa
haqida bila turib noto’g’ri xabar berish yolg’on axborot berishdan iboratdir.
Yolg’on ko’rsatuv berish amalda mavjud faktni to’liq yoki qisman buzib
ko’rsatishdan iborat bo’lishi ham mumkin. Bu yolg’onning eng ko’p tarqalgan va
yashirin turidir. Amalda mavjud faktlarni buzib ko’rsatish vositasi sifatida yolg’on
holatlarni qo’shish, malum xolatlar, jihatlar va qilmishlarni yashirish qo’llaniladi.
Bu vositalar hodisa mazmunini o’zgartiradi, maqbul jihatlarini oshirib ko’rsatadi,
hodisaning noxush tomonlarini kamaytirib ko’rsatadi yoki yo’qka chiqaradi.
Amalda bo’lgan holatlarni inkor etish yoki shaxsning ish bo’yicha
aniqlanishi lozim bo’lgan holatlarni bilishi inkor etish yolg’on guvohlik berishning
yana bir usulidir.
Bunday inkor etish ko’pincha dastlabki ko’rsatuvlarni yolg’on
ko’rsatuvlarga o’zgartirishda namoyon bo’ladi.
Ayrim huquqshunoslarning fikricha, shaxsning hech narsa bilmasligi
haqidagi ko’rsatuvi yolg’on ko’rsatuv hisoblanmaydi 1
. Lekin, bunday ko’rsatuvda
1 Попов В.В. Некоторые форми появления правового нигилизма и пути его преодоления // Юрист. - 2002.
№1. - С.10-13.

26

yolg’on ko’rsatuv berish bilan ishning mavjud holatlari buzib ko’rsatiladi. Bunda
guvoh yoki jabrlanuvchining hech narsa bilmasligi haqidagi yolg’on ko’rsatuvi ular
o’zlariga malumligini inkor etayotgan faktga emas, balki so’roq predmetiga
taalluqlidir. Binobarin bunday ko’rsatuvlar yolg’on ko’rsatuv, so’roq qilinayotgan
shaxsning savoliga berilgan yolg’on javob hisoblanadi. Masalan, sudda
ayblanuvchi jabrlanuvchini qanday urib-do’pposlaganini ko’rmaganligi haqida
yolg’on guvohlik bergan shaxs O’zR JK 238-moddasi bo’yicha jinoiy
javobgarlikka tortiladi.
Bila turib yolg’on ko’rsatuv berishning ijtimoiy xavflilik darajasi har xil
bo’lishi mumkin. Bu bir qancha omillarga bog’liq. Bunda yolg’on ko’rsatuvlarning
muayyan jinoiy natijaga yo’naltirilganligi omili muhim rol o’ynaydi. Tabiiyki,
jinoyat protsessida berilgan yolg’on ko’rsatuv va xulosalar ayniqsa xavflidir,
chunki ular har xil jinoiy natijalarga erishishga yo’naltirilgan bo’lishi mumkin.
Mazkur belgiga qarab, jinoyat protsessida uchraydigan yolg’on ko’rsatuvlarning
quyidagi guruhlarini ajratish mumkin aybdorni oqlovchi, sodir etilgan
qilmishning tasnifini engillashtiruvchi va aybdorga beriluvchi jazoni
engillashtiruvchi yolg’on ko’rsatuvlar; aybsiz shaxsni jinoyat sodir etganlikda
ayblovchi, shaxsni amaldagidan og’irroq jinoyat sodir etganlikda ayblovchi
yolg’on ko’rsatuvlar; ―aralash , yani aybsiz odamni ayblovchi va ayni vaqtda,‖
aybdor shaxsini oqlovchi yolg’on ko’rsatuvlar.
Ayblov mazmunida bila turib yolg’on ko’rsatuv berishning ijtimoiy xavflilik
darajasi ancha kattadir. Bu jinoyat har doim ikkita obektga: odil sudlovning
ishlarni tergov qilish, ko’rib chiqish va hal qilishi bilan bog’liq manfaatlariga
hamda shaxsning xuquq va erkinliklariga daxl etadi.
Jinoyat sodir etgan shaxslar foydasiga yolg’on ko’rsatuv berish sud
amaliyotida ayniqsa, keng tarqalgan.
Fuqarolik protsessida ham yolg’on ko’rsatuv berilganida muayyan jinoiy
natijaga erishish ko’zlanadi. Bunday ko’rsatuvlar davogar yoki arizachi foydasiga
27

yoki unga qarshi, javobgar, uchinchi shaxslar yoki boshqa manfaatdor shaxslar
foydasiga yoki ularga qarshi yohud shaxsiy manfaatlarda berilishi mumkin.
Guvoh yoki jabrlanuvchining bila turib yolg’on ko’rsatuv berishi mazkur
shaxslar vakolatli shaxslar tomonidan o’tkazilgan so’roq, yuzlashtirish va tanib
olish uchun ko’rsatish vaqtida yolg’on malumot bergan paytdayoq ushbu
organlarning so’roq, yuzlashtirish, tanib olish uchun ko’rsatish yoki sud majlisi
bayonnomalarida protsessual mustahkamlashga yo’naltirilgan keyingi
harakatlaridan qati nazar tamom bo’lgan jinoyat tarkibini hosil qiladi.
Yuridik adabiyotlarda yolg’on guvohlik berishning tugallangan vaqtini
belgilashga oid quyidagi fikrlar uchraydi:
1) guvohlar va jabrlanuvchilar so’roq
yoki dastlabki tergov paytida ular tomonidan
berilgan yolg’on guvohlik asosida ko’rsatuv
berib, so’roq bayonnomasiga imzo ko’ygan
vaqtda;
2) ekspert ekspertiza tayinlagan organga
bila turib yolg’on xulosa bergan yoki surishtiruv,
dastlabki tergov davrida so’roq bayonnomasiga
yolg’on malumotlarni bila turib, unga imzo
chekkan vaqtda;
3) tarjimon uni tayinlagan organga ish
holatlarinn bayon qiluvchi noto’g’ri tarjima
qilingan malumotlarni bergan yoki ish
jarayonida og’zaki shaklda qasddan noto’g’ri
tarjima qilgan vaqtda 1
.
Ko’rib chiqilayotgan jinoyatning tamom bo’lgan vaqti to’g’risidagi masala
yuzasidan huquqshunoslar har xil qarashlar bildiradilar. Bunday yolg’on ko’rsatuv
sudda yoki dastlabki tergov jarayonida berilganiga qarab, jinoyatning tamom
1 Гулямов 3.Х. Преступления против правосудия. -Ташкент. 1997. - С. 165.
28

bo’lgan vaqti har xil tariflanadi. Birinchi holda yolg’on ko’rsatuv berilgan vaqtda
jinoyat tamom bo’lgan deb, ikkinchi holda esa guvoh yoki jabrlanuvchi so’roq
bayonnomasini imzolagan paytdan jinoyat tamom bo’lgan deb topiladi 1
. Bunday
farqlash asosli emas, chunki u qonun mazmunidan kelib chiqmaydi. Buning ustiga,
guvohda dastlabki tergov bosqichida muayyan imtiyozlar bo’ladi, chunki
bayonnomaga imzo chekkunga qadar yolg’on ko’rsatuvni to’g’rilash, o’z
ko’rsatuvlaridan ixtiyoriy voz kechish jinoiy javobgarlikdan ozod etadi.
Fikrimizcha, yolg’on ko’rsatuvni o’z vaqtida haqqoniy ko’rsatuvlarga o’zgartirish
jinoyat tarkibini istisno etmaydi, balki yolg’on guvohlik beruvchining aybini
engillashtiruvchi holatlardan biri hisoblanadi. Agar guvoh yolg’on guvohlik
berishdan ixtiyoriy ravishda qaytsa, u holda javobgarlikdan ozod qilinishi lozim.
Ekspertning yolg’on xulosa berishi qo’yilgan savollarga yolg’on javoblar
berishda namoyon bo’ladi. Bu ekspert xulosalarida ifodalangan yolg’on
malumotlargina pirovard natijada bila turib yolg’on xulosa berish tarkibini tashkil
qilishini bildiradi 2
.
Adabiyotlarda ekspert xulosasi: kirish, tadqiqot va xulosa qismiga ajratiladi.
Xulosaning kirish yoki tadqiqot qismiga yolg’on malumotlar kiritishning o’ziyoq
bila turib yolg’on xulosa berish tarkibini hosil qilishi mumkin. Bu quyidagi holatlar
bilan izohlanadi.
Xulosaning kirishida ekspertiza o’tkazilgan sharoitlarni tavsiflovchi
malumotlar (qaerda, qachon, kim tomonidan, qanday asosga ko’ra o’tkazilgani,
kim ishtirok etgani) olingan obektlar va materiallar, ulardan foydalanilish hamda
ko’yilgan savollar to’g’risidagi malumotlar ifodalanadi. Bu malumotlarning
barchasi yordamchi rol o’ynaydi va faqat xulosaga baho berish uchun zarurdir.
Ular maxsus bo’limlarga taalluqli emas, xulosaning asosiy mazmunini tashkil
etmaydi va amalga oshirilgan tadqiqot natijasi hisoblanmaydi. Shu bois xulosaning
kirish qismiga yolg’on malumot kiritish o’z holicha jinoyat tarkibini hosil
1 Новиков С.Л. Наказание за лжесвидетельство: дискуссионные вопросы. //Российский следователь. 2006. -
№5. - С.10-12.
2 Гулямов З.Х. Общая характеристика преступлении против правосудия в Республики Узбекистан. //
Российская права. -2002. - №4. - С. 123.
29

qilmaydi, lekin u yolg’on xulosa berish vositasi yoki sharti sifatida qo’llanilishi
mumkin. Chunonchi, ekspertning ishga layoqatsizligi yoki ishdan manfaatdorlik
yashirish vositasi bo’lib xizmat qilgan yolg’on malumotlar mana shunday shartlar
deb topilishi mumkin.
Xulosaning tadqiqot qismida tadqiqotning umumiy ilmiy qoidalari va
metodlari, o’tkazilgan tadqiqotlar, ularning jarayoni hamda tadqiqot jarayonida
kuzatilgan alomatlar, xossalar, sifatlar aks ettiriladi, aniqlangan faktlar yoki
berilgan material tahlil qilinadi va ularga baho beriladi. Amalda xulosaning
tadqiqot qismida ekspert oldiga qo’yilgan savollarga berilgan javoblar o’z ifodasini
topadi. Yolg’on xulosalar chiqarish uchun zamin aynan tadqiqot qismida yaratiladi.
Taqdim etilgan yoki topilgan materialni buzib ko’rsatish yoki aniqlangan faktlar,
alomatlar, xossalarni yashirish yoki yolg’on baho berish va asoslash yohud
tadqiqot olib borishda noto’g’ri ilmiy qoidalar va metodlardan foydalanish yo’li
bilan tadqiqot zarur xulosalarga moslashtiriladi. Ammo faqat buzib ko’rsatilgan
tadqiqot qismining mavjudligi xam yolg’on xulosa berish tarkibini hosil qilmaydi,
chunki u to’liq emas, protsessual talablarga javob bermaydi va tegishli
organlarga taqdim etilishi mumkin emas. Boshqa tomondan tadqiqot qismi buzib
ko’rsatilgani holda to’g’ri xulosalar berilishi mumkinligi mantiqqa ham sog’lom
fikrga ham ziddir.
Buning ustiga, protsessual huquqga oid adabiyotlarda ekspert xulosasi
tushunchasining ikki xil: tor va keng talqini mavjud. Ekspert xulosasi keng
ma’noda "ekspert tadqiqoti jarayoni va uning natijalarini qayd etuvchi hujjatdir'' 1
.
Ekspert xulosasi tor manoda qo’yilgan savollarga ekspertning asoslantirilgan
javoblaridir 2
. O’zR JPK 184-moddasiga binoan, ekspert zaruriy tekshirishlarni
o’tkazib bo’lganidan keyin, o’z nomidan yozma xulosa tuzadi va uni imzolab
tasdiqlaydi. Fikrimizcha, JK 238-moddasi dispozitsiyasida tor manodagi ekspert
1 Алимова Р., Отахўжаев С. Суд экспертизасини ташкил қилиш ва ўтказиш масалалари. Т.: Янги аср авлоди.
– 2001. - Б.16.
2 Джалолов ДД., Бахриев И.И, Жуманиеcзов Э.Х, Хакбердиева Р.Т. Суд-тиббий экспертиза объектларини
экспертиза ҳуқукий асослари. Т., ЎзМУ. 2004. - Б. 21.
30

xulosasi, yani ko’yilgan savollarga javob tariqasidagi xulosa nazarda tutiladi.
Zotan, bunday xulosa faqat xulosaning protsessual shaklida ifoda etilishi mumkin.
Lekin, O’zR JPK 186-moddasiga binoan, ayrim hollarda ekspert o’zi bergan
xulosasini tushuntirishi yoki unga ko’shimcha qilishi uchun so’roq qilinishi
mumkin. Bu haqida so’roq bayonnomasi tuziladi. Shu bois ekspertning o’zi bergan
xulosani rivojlantirishi yoki unga ko’shimcha qilishi maqsadida yolg’on ko’rsatuv
berishida bila turib yolg’on ko’rsatuv berish tarkibining alomatlari mavjud bo’ladi.
O’zR JPK 172-moddasi 2-qismiga binoan, ekspert oldiga qo’yilgan
masalalar va uning xulosasi ekspertning maxsus bilimlari doirasidan chetga
chiqishi mumkin emas.
Eksperning o’z vakolati doirasiga kirmaydigan huquqiy masalalar (masalan,
o’zganing mol-mulkipi talon-taroj qilish yoki kamomad, odam o’ldirish yoki o’z
joniga qasd qilish mavjudligi) yuzasidan bergan xulosasi dalil sifatida qabul
qilinishi mumkin emas, zero u o’z mazmuniga ko’ra sud va dastlabki tergov
organlari uchun maqbul bo’lmaydi. Shu bois ekspertning huquqiy masalalar
yuzasidan bila turib bergan yolg’on xulosasi jinoyat hisoblanmaydi.
O’zR JPK 68-moddasiga muvofiq, agar hal qilinishi lozim bo’lgan masalalar
ekspertning mutaxassisligiga oid bo’lmasa yoki xulosa berish uchun unga taqdim
etilgan materiallar etarli bo’lmasa, ekspert xulosa berishning iloji yo’qligi
to’g’risida hujjat tuzishi mumkin.
Yolg’on ko’rsatuv berish singari, ekspertning yolg’on xulosa berishi ham
javoblarni to’qib chiqarish yoki buzib ko’rsatish yohud xulosalarda topilgan
faktlarni inkor etish usulida amalga oshiriladi. Masalan, hujjatda ko’shib yozish
holatlari bo’lsada, ekspert bunday holatlar aniqlanmagani to’g’risida yolg’on
xulosa beradi.
Yolg’on guvohlik berishning boshqa subektlaridan farqli o’laroq, tarjimon
hech qanday dalillar taqdim etmaydi. Tarjimon ham jinoyat yoki fuqarolik
protsessining ishtirokchisidir. U odil sudlovni amalga oshirishga texnik yordam
31

ko’rsatadi. Tarjimonni mutaxassislardan biri deb hisoblash mumkin, zero, tarjimon
til va boshqa belgilar sohasida maxsus bilim va ko’nikmalarga ega shaxsdir 1
.
JPK 20-moddasiga muvofiq, ish yuritilayotgan tilni bilmaydigan yoki etarli
darajada tushunmaydigan protsess ishtirokchilariga o’z ona tilida yoki o’zi
biladigan boshqa tilda og’zaki yoki yozma arz qilish, ko’rsatuv va tushush tirishlar
berish, iltimosnoma va shikoyatlar bilan murojaat qilish, sudda so’zlash huquqi
taminlanadi. Bunday hollarda, shuningdek, ish materiallari bilan tanishish vaqtida
protsess ishtirokchilari qonunda belgilangan taribda tarjimon xizmatidan
foydalanishlari mumkin. Ayblanuvchi, sudlanuvchi yoki protsessda ishtirok
etuvchi boshqa shaxslarga taqdim etilishi lozim bo’lgan tergov va sud hujjatlari
ularning ona tiliga yoki ular biladigan boshqa tilga tarjima qilib berilishi lozim.
Qonunga muvofiq, har qanday malumotlar, hujjatlar, og’zaki malumotlar va
boshqa materiallar tarjima predmetini tashkil etishi mumkin 2
. Binobarin, har
qanday malumotlarni taqdim etilgan material yoki matnga mos kelmaydigan tarzda
noto’g’ri tarjima qilish yuqorida zikr etilgan jinoyatning obektiv tomonini tashkil
etishi mumkin, zero O’zR JPK 72-moddasiga binoan, tarjimon o’ziga topshirilgan
tarjimani aniq va to’liq bajarishi shart. Bunda tarjima qilinayotgan materialning
haqqoniy yoki yolg’on ekanligi ahamiyatsizdir, shu bois qonun chiqaruvchining
yolg’on tarjima qilish to’g’risida emas, balki noto’g’ri tarjima qilish to’g’risida
so’z yuritgani bejiz emas.
Bila turib yolg’on xulosa berish va bila turib noto’g’ri tarjima qilish yozma
shaklda berilgan, sud-tergov organlariga topshirilgan vaqtdan boshlab, noto’g’ri
tarjima og’zaki bo’lganida esa - noto’g’ri tarjima qilingan paytdan boshlab tamom
bo’lgan jinoyat hisoblanadi. Mazkur hujjatlar yuqorida zikr etilgan organlarga
topshirilmagunicha ular huquqni muhofaza qilish organlari faoliyati doirasiga
kiritilmaydi, chunki ular mazkur hujjatlarda ifodalangan axborotni hali olmagan
hisoblanadi.
1 Никулина Х.А., Горбунова Н.А. Участники уголовного процесса с неопределенным положением //
Уголовный процесс. 2006. - № 7. – С. 21-22.
2 Уголовно-процессуальное право. Учебник. Под. Ред. П.А.Лупинской. М: Юрист. 1997. - С. 342.
32

Yolg’on guvohlik berish uchun jinoiy javobgarlik belgilangan O’zR JK
238moddasining 2-qismida esa quyidagi harakatlar uchun jinoiy javobgarlik
ko’zda tutilgan:
a) yolg’on guvohlik berish maqsadida pora evaziga olish;
b) yolg’on guvohlik berishga majburlash maqsadida guvoh jabrlanuvchi,
ekspert yoki tarjimonga, yoki ularning yaqin qarindoshlariga ruhiy yoki
jismoniy tasir ko’rsatish.
Pora evaziga og’dirib olish - aybdorga dastlabki tergov bosqichida yoki sud
muhokamasida yolg’on guvohlik berishi (noto’g’ri xulosa berishi, noto’g’ri tarjima
qilishi) uchun shaxsan yoki vositachi orqali pul, qimmatbaho buyum, yoki boshqa
mol-mulk topshirish, yoxud mulkiy xarakterdagi xizmat ko’rsatishni taklif
qilishdir 1
.
Yolg’on guvohlik berilishiga erishish maqsadida guvoh (jabrlanuvchi, ekspert,
tarjimon)ga ruhiy yoki jismoniy tasir o’tkazish O’zR JK 238-moddasi 2qismi bilan
kvalifikatsiya qilinadi. Ruhiy tazyiq mazmuni sog’liqq shikast etkazish yoki mol-
mulkni nobud qilish bilan guvoh, jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimonni.
shuningdek ularning yaqin qarindoshlarini ko’rqitib, yolg’on guvohlik yoki xulosa
berishni, yohud noto’g’ri tarjima qilishni talab etishda ifodalanadi.
Jismoniy tazyiq deyilganda, jabrlanuvchini urish, do’pposlash, unga engil
tan jarohati etkazish tushuniladi. Agar o’rtacha og’ir yoki og’ir tan jarohati
etkazilganda, yohud o’ldirish bilan qo’rqitilganda, aybdorniig qilmishi jinoyatlar
majmui sifatida kvalifikatsiya qilinadi.
Guvoh, jabrlanuvchi, ekspert, tarjimonga pora yoki zo’rlik ishlatib emas,
balki iltimos qilib, ko’ndirishga undab, bolalari borligini ro’kach qilib va h.k.
yo’llar bilan tasir ko’rsatilsa, aybdorning qilmishlari O’zR JK 238-moddasi 2qismi
bilan emas, balki dalolatchi sifatida JK 28-moddasi orqali 238-moddasi 1qismi
bilan kvalifikatsiya qilinadi.
1 Зуфаров Р.А. Порахўрлик учун жиноий жавобгарлик.
Т. 2004. – Б.78; Алилов Г.А. Криминологический анализ
подкупа или принуждения к даче показаний или уклонению от
дачи показаний либо к неправильному переводу: региональный
аспект. // Российский следователь. 2006. - №6. – С.26-29.
33

O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksning 238-moddasi uchinchi qismida
ushbu moddaning birinchi yoki ikkinchi qismida nazarda tutilgan harakatlar
uyushgan guruh manfaatlarini ko’zlab sodir etilganida jinoiy javobgarlik
belgilangan.

1.4. Yolg’on guvohlikning subekti .

O’zR JK 238-moddasi birinchi qismida faqat guvohlar, jabrlanuvchilar,
ekspertlar va tarjimonlar yolg’on guvohlik berish jinoyatining subektlari bo’lishi
mumkinligi belgilab qo’yilgan. Jinoyat va fuqarolik protsesslarida guvoh,
jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimon sifatida ishtirok etmaydigan boshqa shaxslar
mazkur moddaga binoan bajaruvchi sifatida javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
Binobarin, bu shaxslar JK 238-moddasi birinchi qismida javobgarlik
belgilangan jinoyatning maxsus subektlari hisoblanadi va shu bois, ular umumiy
alomatlar (16 yoshga to’lgan akli raso jismoniy shaxslar)dan tashqari, o’z kasbiy
faoliyatining turiga mos keluvchi maxsus alomatlarga ega bo’lishi talab qilinadi.
Bu alomatlar jinoyat-protsessual va fuqarolik-protsessual qonun hujjatlarida ochib
berilgan.
Guvoh - yolg’on guvohlik berish jinoyatining asosiy subektlaridan biri
bo’lib, O’zR JPK 65-moddasiga muvofiq, guvoh - jinoyat ishi bo’yicha aniqlanishi
lozim bo’lgan biror holat yuzasidan ko’rsatuv berish uchun chaqirilgan shaxs.
Ammo mazkur tarif guvohning yolg’on guvohlik berish subekti sifatidagi bir
qancha muhim, yani guvohlarni bila turib yolg’on ko’rsatuv berish subekti
hisoblanmagan shaxslardan farqlash imkonini beruvchi alomatlarini o’zida aks
ettirmaydi.
Sodir etilgan jinoiy harakatlarga guvohning daxldor emasligi uning muhim
alomatlaridan biridir 1
. Bu alomat so’roq qilinayotgan shaxsning tergov
qilinayotgan va ko’rib chiqilayotgan jinoyatga bevosita bog’liq bo’lgan jinoyat
1 Воробьев И.А. Защита свидетелей как одно ю ключевых условий борьби с организованной
преступностью // Журнал Российского права. 1999. - №3. – С. 134.
34

alomatlari mavjud bo’lgan biror bir harakatlarni sodir etmaganligini anglatadi.
Shaxsning mazkur jinoyatga o’zga tarzdagi, hatto mamuriy, fuqarolik
huquqbuzarliklari va hokazolarda ifodalangan jinoiy bo’lmagan aloqasi mazkur
shaxsni yolg’on guvohlik berish subekti, deb topishga monelik qiluvchi holat
hisoblanmaydi.
Fuqarolik protsessidagi bila turib yolg’on ko’rsatuv berishning subekti
bo’lgan guvoh tushunchasiga kelsak, guvoh tariqasida ko’rsatuv beruvchi
shaxsning sudda ko’rilayotgan fuqarolik ishiga daxlsizligi alomati zarur bo’lmaydi,
chunki bu erda yolg’on ko’rsatuv beruvchi guvohning keyingi qilmishi har qanday
fuqarolik huquqbuzarligidan xavfliroqdir, zero, u odil sudlovning vazifalarini
amalga oshirish bo’yicha normal faoliyatini izdan chiqarishga qodirdir.
Guvoh - ish uchun ahamiyatli bo’lgan holatlar yuzasidan ko’rsatuv berish
uchun chaqirilgan, ish yakunidan yuridik manfaatdor bo’lmagan shaxs, degan tarif
fuqarolik protsessida ayniqsa keng tarqalgan. Yuridik jihatdan manfaatdor emasligi
tufayli guvohlar protsessda taraflardan biri yoki uchinchi shaxs sifatida ishtirok
etmaydi. Ammo, amalda guvohning ish yakunidan manfaatdorligini inkor qilib
bo’lmaydi.
O’zR FPKning 69-moddasiga binoan esa, ish bo’yicha aniqlanishi lozim
bo’lgan biror holatni bilishi mumkin bo’lgan har qanday shaxs guvoh sifatida
ko’rsatuv berishga chaqirilishi mumkin. Mazkur moddaning tarifi O’zR
65moddasidagi tarifdan deyarli farq qilmaydi.
Xo’sh, jinoyat protsessida guvohning ko’rib chiqilayotgan jinoyatni sodir
etishga daxlsizligi alomati nimaga asoslanadi? Birinchidan, jinoyat qonunida
jinoyatga daxlsizlik to’g’risidagi normalarni tahlil qilish orqali jinoyat sodir etgan
shaxs sodir etilgan jinoyat xolatidan obektiv kelib chiquvchi keyingi qilmishlar
uchun jazoga tortilmasligi to’g’risidagi qoidani aniqlash mumkin. Jinoyatni
yashirganlik uchun jinoiy javobgarlikni bslgilar ekan, qonun chiqaruvchi o’zlari
yashirayotgan jinoyatni sodir etishda ishtirok etmagan shaxsgina mazkur
jinoyatning subekti bo’lishi mumkinligini nazarda tutadi. Xuddi, shuningdek, O’zR
35

JK 238-moddasida asosiy jinoyatni 1
sodir etgan shaxslar bu moddalarda nazarda
tutilgan qilmishlarning subektlari sifatida tilga olinmaydi. Ikkinchidan, jinoyat
protsessi huquqi fani vakillarining aksariyati guvohli tergov qilinayotgan yoki
ko’rilayotgan jinoyatni sodir etishga daxlsiz bo’lgan, surishtiruv, tergov yoki sud
organlariiing talabiga binoan o’ziga malum bo’lgan ish uchun muhim holatlar
to’g’risida malumot beruvchi shaxs 2
, deb tariflaydi.
Amalda sodir etilgan jinoyatga daxldor shaxslarning uch toifasi guvoh,
tariqasida so’roq qilinadi: 1) tergov jarayonida keyinchalik ayblanuvchi tariqasida
jalb qilinuvchi shaxslar; 2) O’zR JPKda nazarda tutilgan asoslarga ko’ra, ularga
nisbatan jinoiy taqibni tugatish yoki jinoyat ishini qo’zg’atishni rad etish
to’g’risida qarorlar chiqarilgan shaxslar; 3) jinoyatning boshqa ishtirokchilariga
nisbatan alohida ish yurituviga ajratilgan jinoyat ishlari bo’yicha so’roq
qilinayotgan, sudlangan shaxslar.
Yuqorida zikr etilgan shaxslar bila turib yolg’on ko’rsatuv berish uchun
jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. O’zR JK 238-moddasining
dispozitsiyasiga muvofik so’roq qilinishiga sabab bo’lgan jinoyatni sodir etishga
daxldor bo’lmagan shaxs guvoh deb tushuniladi. Buning aksi esa aybdor shaxs
o’ziga qarshi guvohlik berishi, jinoyat sodir etganini fosh etishga yuridik jihatdan
majbur, degan manoni bildirgan bo’lur edi.
O’z tabiatiga ko’ra sodir etilgan asosiy jinoyat bilan chambarchas bog’liq
bo’lgan keyingi qilmishlar uchun aybdor shaxsni jinoiy taqib qilishdan voz kechish
quyidagi qarashlar bilan asoslanadi; birinchidan, bunday qilmishlar jinoyatchining
tabiiy ravishda o’z-o’zini himoya qilishga intilishi natijasi hisoblanadi 3
.
Ikkinchidan, qonun chiqaruvchi jinoyatni mumkin qadar fosh qilib bo’lmaydigan
tarzda sodir etishga harakat qiluvchi aybdorning holatini hamda "uning o’zini-o’zi
1 Асосий жиноят деганда, уларни содир этган шахслар берган еcлғон гузоҳлик билан боғлиқ барча
жиноятлар тушунилади.
2 Иноғомжонова З.Ф. Жинояг процесси иштирокчиларининг ҳуқуқ ва манфаатларининг кафолатлари. /
Илмий-назарий анжуман материлалари. -Т.: ТДЮИ. 2003. -Б.71-73.
3 Лупинская П. Допустимость доказательств //Российская юстиция. 1998. -№ 11. – С. 34-36.
36

oqlashga intilishi"ni alohida etiborga oladi 1
. Bunday etiborga olish insonparvarlik,
adolat, shaxsning erkinligini hurmat qilish printsiplariga asoslanadi. Bunda inson
psixologiyasi qonuniyatlari ham muhim o’rin tutadi.
Uchinchidan, mazkur qoida "adliya manfaatlari to’g’risida g’amxo’rlik ruhi
bilan sug’orilgan", zero adliya faoliyati shunday tashkil etilishi kerakki,
"ayblanuvchi qanday ko’rsatuv berganidan qati nazar, uning yordamisiz haqiqatni
aniqlash mumkin bo’lsin" 2
.
To’rtinchidan, aybdorning asosiy jinoyatga daxldor qilmishlari uchun
jazoga tortilmasligi to’g’risidagi qoidani amalga oshirmasdan turib jinoyat
protsessida fuqarolarning himoyalanish huquqiga egaligi to’g’risidagi
konstitutsiyaviy printsipini ro’yobga chiqarish ham mumkin emas. Bundan
tashqari, mazkur qoida boshqa bir konstitutsiyaviy printsip - aybsizlik
prezumptsiyasi printsipida ham o’z aksini topgan. Bu printsipga binoan, jinoyat
sodir etganlikda ayblanayotgan har bir shaxsning ishi sudda qonuniy tartibda,
oshkora ko’rib chiqilib, uning aybi aniqlanmaguncha u aybdor hisoblanmaydi
(O’zR Konstitutsiyasi 26-moddasi 1-qismi).
Bila turib yolg’on ko’rsatuv berish jinoyatining subekti bo’lgan guvohning
yana bir alomati shundan iboratki, shaxs muayyan ish uchun ahamiyatli bo’lgan
malum holatlar yuzasidan vakolatli organlar tomonidan so’roq qilinadi. Isbotlanishi
lozim bo’lgan muayyan holatlar yoki ish uchun ahamiyatli bo’lgan boshqa
malumotlarning shaxsga malumligi to’g’risidagi asosli tahmin shaxsni guvoh
tariqasida chaqirilishiga asos bo’lib xizmat qiladi. Jinoyat shohidi bo’lgan yoki ish
bilan bog’liq muayyan holatlardan xabardor shaxs protsessual nuqtai nazardan
guvoh hisoblanmaydi. Fuqaro vakolatli organlar tomonidan chaqirilgan va guvoh
tariqasida so’roq kilinganidan keyingina guvohga aylanadi.
Istalgan shaxs guvoh tariqasida tergov organlariga chaqirilishi mumkin.
1 Брусницын Л. Как обезопасить лиц, содействуюших уголовному правосудию// Российская юстиции. 1995 -
№9. – С. 47-50.
2 Аберхаев Э.Р. Свидетельский иммунитет как гарантия право на прикосновенность частной жизни
//Российский следователь. №4. 2006. - С 10.
37

O’zbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida ayblanuvchining
qarindoshlarga, himoyachilarga - o’z vazifasini bajarishi munosabati bilan ishning
o’ziga malum bo’lgan holatlari to’g’risida fuqarolik protsessida fuqarolik ishi
taraflarining vakillariga ko’rsatuv berishdan bo’yin tovlash huquqi berilgan.
Bundan tashqari, O’zR JPK 115-moddasi 3-bandi va O’zR FPK 69-moddasi
2-bandiga binoan, o’z jismoniy va ruhiy kamchiliklariga ko’ra ish uchun
ahamiyatli bo’lgan holatlarni to’g’ri idrok etishga va ular to’g’risida to’g’ri
ko’rsatuv berishga kodir bo’lmagan shaxs guvoh tariqasida so’roq qilinishi
mumkin emas. Jinoyat-huquqiy nuqtai nazardan, bunday holatlarning mavjudligi
yuqorida zikr etilgan shaxslarniig obektiv yolg’on ko’rsatuv berganida ham
aybining yo’qligini, binobarin, yolg’on guvohlik berish tarkibi ham mavjud
emasligini anglatadi. Shu bois yolg’on guvohlik berish jinoyatining subekti
tushunchasida to’g’ri idrok etishga monelik qiluvchi ruhiy yoki jismoniy
kamchiliklarga ega shaxs tahlil qilinayotgan jinoyat subekti bo’laolmasligini
maxsus qayd etish shart emas 1
. Binobarin, bunday shaxs yolg’on ko’rsatuvni uning
haqiqatga zidligini anglagan holda bergan bo’lsa bila turib yolg’on ko’rsatuv berish
to’g’risidagi modda bo’yicha umumiy asosda javobgar bo’lishi mumkin.
Muayyan yuridik holatlardan xabardor shaxs guvoh tushunchasi nafaqat jinoyat,
fuqarolik va xo’jalik protsesssida, balki davlat va jamiyat faoliyatining boshqa
sohalarida ham amal qiladi. Masalan, guvohlar muayyan malumot olish uchun
mehnat stajini aniqlash komissiyaslari, hakamlik sudlari va boshqa organlarga
chaqiriladi. Bunday guvohlar bila turib yolg’on ko’rsatuv berish jinoyati
tarkibining subektlari hisoblanmaydi, binobarin, ular yolg’on guvohlik berganlik
uchun mazkur modda bo’yicha javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Bu
guvohlarning protsessual guvohlardan asosiy farqi shundaki, ular sud yoki tergov
va surishtiruv organlari tomonidan emas, balki boshqa organlar tomonidan,
qonunda nazarda tutilgan ayrim hollarda esa - notariat tomonidan chaqiriladi.
1 Алламуратов А.Т. Свидетельские показания. //Ёш олимлар тўплами, -Т.: ТГЮИ, 2004. - С. 100.
38

Jinoyat prpotsessining boshqa bir ishtirokchisi shuningdek, fuqarolik
protsessida taraflardan biri yoki uchinchi shaxs sifatida ishtirok etuvchi shaxs
yolg’on guvohlik berish jinoyatining subekti - guvoh bo’la olmaydi.
Shunday qilib, yolg’on guvohlik berishning maxsus subekti - guvohning
alomatlarining tahlil qilish asosida unga quyidagi tarifni berish mumkin.
Guvoh - vakolatli organ tomonidan chaqirilgan va ish uchun ahamiyatli
holatlar yuzasidan so’roq qilingan, tergov qilinayoggan yoki ko’rilayotgan
jinoyatga daxldor bo’lmagan, fuqarolik jarayonida esa - taraflardan biri yoki
uchinchi shaxs bo’lmagan 16 yoshga to’lgan, aqli raso jismoniy shaxsdir.
O’zbekiston Respublikasi jinoyat-protsessual qonunida jinoyatdan jabr
ko’rgan fuqarolarga jinoyat protsessida o’z manfaatlarini himoya qilish uchun
imkoniyat berilgan.
Shaxs jabrlanuvchi deb topilishi uchun, ikki alomat; 1) jinoyat oqibatida
shaxsga manaviy, jismoniy va mulkiy zarar etkazilgan bo’lishi lozimligi (bu
obektiv mezon); 2) shaxs qonunda belgilangan tartibda jabrlanuvchi deb topilishi
kerakligi (bu subektiv mezon) talab etiladi 1
.
Binobarin, protsessual nuqtai nazardan, jabrlanuvchi obektiv va subektiv
mezonlar (yoki mazmun va shakl) birligi sifatida namoyon bo’ladi. Mazkur mezon
jinoyat oqibatida etkazilgan zararning mavjudligini taqozo etadi" 2
.
Jabrlanuvchi, ish yakunidan manfaatdor va bu manoda ishga daxldor
bo’lgani holda, tergov qilinayotgan yoki ko’rilayotgan jinoyat bilan bog’liq jinoiy
qilmishlarni sodir etishga daxldor bo’lmasligi kerak.
Xo’sh, g’ayriqonuniy harakatlari natijasida jinoyat sodir etgan
jabrlanuvchining ko’rsatuvlari qanday hollarda yolg’on guvohlik berish deb
topilishi mumkin? Jabrlanuvchining o’z g’ayriqonuniy harakatlari haqidagi
ko’rsatuvlari qilmishni kvalifikatsiya qilish, ayblanuvchining aybdorlik darajasini
1 Иноғомжонова З.Ф. Жинояг процесси иштирокчиларининг ҳуқуқ ва манфаатларянинг кафолатлари. /
Илмий-назарий анжуман материлалари. -Т.: ТДЮИ. -2003. -Б. 71-73
2 Рахманова С.М Жабрланувчнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари. // Ж. Хаеcт ва қонун. -2002. 7-сон. –Б. 39; Байков
АД. Защита прав потерпевшего // Уголовный процесс. № 8 (20) 2006. - С. 60.
39

aniqlash va jazoni individuallashtirish uchun muhim ahamiyatga ega.
Jabrlanuvchining jinoyat hisoblanmaydigan o’z g’ayriqonuniy harakatlari
to’g’risida yolg’on ko’rsatuv berishi jinoiy jazoga sazovor yolg’on guvohlik berish
hisoblanadi. Ayni vaqtda jabrlanuvchi bazi bir hollarda jinoyatni sodir etgan shaxs
ham hisoblanadi. Bunday holat zaruriy mudofaa chegaralaridan chetga chiqish
to’g’risidagi jinoyat ishlarida ayniqsa, ko’p uchraydi.
Jinoyat qonuniga muvofiq jinoiy tajovuzni sodir etish vaqtida jabr ko’rgan
shaxslar jinoiy javobgarlikdan ozod qilinmaydi. Agar jabrlanuvchining aybi "jinoiy
jazoga sazovor qilmishni sodir etishdan iborat bo’lsa, uning o’ziga yoki
molmulkiga zarar etkazilganidan katiy nazar, u jinoiy javobgarlikka tortilishi
lozim" 1
.
Bundan xulosa shuki, jinoiy qilmish sodir etgan "jabrlanuvchi" o’zini jinoyat
sodir etganlikda fosh qilishi shart emas. Binobarin, u, hatto boshqa qilmishlar
uchun muayyan asoslarga ko’ra jinoiy javobgarlikka tortilgan bo’lmasa ham,
yolg’on ko’rsatuv berish uchun javobgar bo’lmaydi. Bunday "jabrlanuvchi"ning
ko’rsatuvlarini ayblanuvchining harakatlariga tegishli ko’rsatuvlarga va uning o’z
jinoiy harakatiga tegishli ko’rsatuvlarga ajratish mantiqqa ega emas, zero, u
ko’rsatuvlar ham, bu ko’rsatuvlar ham bevosita bog’liq bo’lib, ularga ayblovdan
himoyalanish vositasi deb qaraladi.
Shunday qilib, jabrlanuvchi, agar u tergov qilinayotgan yoki ko’rilayotgan jinoyat
bilan bog’liq jinoiy qilmishni sodir etgan bo’lmasa, bila turib yolg’on ko’rsatuv
berish jiioyatining subekti bo’lishi mumkin.
Rossiya Jinoyat-protsessual qonunida xususiy va xususiy-ommaviy ayblov
ishlari bo’yicha jabrlanuvchi to’g’risidagi masala alohida diqqatga sazovordir.
Bunday ishlar qatoriga qasddan badanga engil shikast etkazish, qiynash. aybni
og’irlashtirmaydigan holatlarda nomusga tegish, jinsiy ehtiyojni zo’rlik ishlatib
g’ayritabiiy usulda qondirish, jazoni og’irlashtirmaydigan xolatlarda tuxmat qilish,
haqorat qilish, qonunga xilof ravishda axborot to’plash, uni oshkor qilish yoki
1 Бояров С.А. Правовой положение потерпевшего //Уголовный процесс. № 7 (19) 2006. - С. 16.

40

undan foydalanish, raqobatchini obro’sizlantirish to’g’risidagi ishlar kiradi.
Xususiy ayblov to’g’risidagi ishlarning o’ziga xos xususiyati shundaki, bunday
ishlar faqatgina jabrlanuvchining arizasiga binoan va faqat sud tomonidan
ko’zg’atiladi. Jabrlanuvchi bilan ayblanuvchi yarashgan hollarda bunday ishlar
tugatilishi lozim. Bundan tashqari, jabrlanuvchi ayblovni qo’llab-kuvvatlash
huquqiga ega bo’ladi va dalillarni to’plash vazifasi ham uning bo’yniga tushadi.
Xususiy-ommaviy ayblov ishlarida esa jabrlanuvchi bilan ayblanuvchi
yarashganligi tufayli ish tugatilishi mumkin emas.
Xususiy ayblov ishlari bo’yicha jabrlanuvchi ayblov funktsiyasini bajarsada,
u faqat xaqiqatni so’zlashdek huquqiy majburiyatdan ozod etilmaydi. Shu bois u
yolg’on guvohlik berganlik uchun javobgarlik to’g’risida ogohlantiriladi. Shuning
uchun ham, qonunga ko’ra, jabrlanuvchining ayblanuvchi bilan yarashishi, uni bila
turib yolg’on ko’rsatuv berganlik uchun javobgarlikdan ozod qilmaydi, chunki
yarashganligi tufayli odil sudlovga qarshi jinoyat uchun javobgarlik bekor
qilinmaydi.
Bunday hollarda shaxsning jabrlanuvchi tariqasidagi va ayblanuvchi
tariqasidagi ko’rsatuvlari bir-biriga shundai bog’lanib ketadiki, himoya vositasi
bo’lib ham, ayblov vositasi bo’lib ham xizmat qiladi. Shu bois jabrlanuvchi
ayblanuvchilar bila turib yolg’on ko’rsatuv berganlik uchun javobgar qilinishi
lozim, deb o’ylaymiz.
Xususiy ayblov ishlari bo’yicha jabrlanuvchilar ham qarshi ayblov
bo’lmagan hollarda, bila turib yolg’on ko’rsatuv berish subekti hisoblanadilar.
Jabrlanuvchi bila turib yolg’on ayb qo’ygani uchun yolg’on guvohlik berish
to’g’risida emas, balki yolg’on xabar berish to’g’risidagi moddaga ko’ra
javobgarlikka tortilishi lozimligi, yolg’on guvohlik haqida ogohlantirish o’z
manosini yo’qotadi, degan manoni anglatmaydi, chunki mazkur ogohlantirish
ushbu moddaga binoan ayblanuvchi foydasiga yolg’on ko’rsatuv berganlik uchun
javobgarlikka tortish imkonini beradi 1
. Lekin xususiy ayblov ishlari bo’yicha
1 Бояров С.А. Прявовой положение потерпевшего //Уголовный процесс. № 7 (19) 2006. - С. 16
41

bunday yolg’on ko’rsatuv berish hollari juda kam uchraydi, chunki jabrlanuvchi,
ayblanuvchini javobgarlikka tortishni istamagan takdirda, u bilan yarashishi
mumkin bo’lib, bu jinoyat ishini tugatish uchun asos bo’lib xizmat qiladi.
Dastlabki tergovda yoki sudda o’zini yolg’ondan jabrlanuvchi qilib ko’rsatgan
shaxslarni ham yolg’on guvohlik berish to’g’risidagi moddaga binoan
javobgarlikka tortish lozim deb o’ylaymiz. Chunki o’zini yolg’ondan jabrlanuvchi
qilib ko’rsatgan shaxs yanglish tarzda jabrlanuvchi deb topilishi natijasida bila
turib yolg’on ko’rsatuv beradi.
Pirovard natijada bila turib yolg’on ko’rsatuv berganlik subekti -
jabrlanuvchi deganda qonun bilan ko’riqlanuvchi manfaatlariga bevosita
tajovuz qilingan, vakolatli organlar tomonidan jabrlanuvchi deb topilgan
shaxslar tushuniladi.
Bila turib yolg’on xulosa berganlikning subekti - ekspert sud-tergov
organlari tomonidan fan, texnika, sanat yoki muayyan kasb sohasida maxsus bilim
va ko’nikmalarni taqozo etuvchi masalalar yuzasidan xulosa berish uchun
tayinlangan va tergov qilinayotgan yoki sudda ko’rilayotgan jinoyatga daxldor
bo’lmagan shaxsdir.
Protsessual qonunlar xulosa berish uchun zarur bilimga ega bo’lgan, ishning
yakunidan manfaatdor bo’lmagan shaxslar ekspert sifatida ishtirok etishini taqozo
etadi 1
. Lekin zarur bilimga egalik hamda ish yakunidan manfaatdorlik alomatlari
ekspertning jinoyatning maxsus subekti sifatidagi alomatlarini ko’rsatmaydi. Shu
bois ishning muayyan tarzda hal bo’lishidan ekspertning manfaatdorligi,
shuningdek, uning zarur bilimga ega emasligi bila turib yolg’on xulosa berganlik
uchun jinoiy javobgarlikka tortish mumkinligini istisno etmaydi.
Jinoyat va fuqarolik protsessida ekspert mansabdor shaxs huquqlaridan
foydalanmaydi, shu bois u o’zining jinoyatkorona beparvoligi natijasida yolg’on
xulosa berganligi uchun mansabdorlik jinoyatlari to’g’risidagi moddalar bo’yicha
javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Ekspert o’zining protsessdagi ishtiroki
1 Суяров Қ., Анваров И. Эксперт хулосаси ва унинг жиноятни очиш ва олдини олишдаги аҳамияти.
Илмийамалий анжуман материаллари. -Т.: ТДЮИ, 2002. - Б. 30-31
42

xususiyatiga ko’ra, yani davlat organi nomidan emas, balki shaxsan o’z nomidan
ishtirok etishi tufayli, shuningdek ekspert protsessda tashkiliy-buyruq yoki
mamuriy-xo’jalik huquqlariga ega emasligi tufayli uchun mansabdor shaxs, deb
etirof etilishi mumkin emas.
Protsessual holati O’zR JPK 69-moddasi bilan tartibga solinuvchi
mutaxassisni ekspertdan farqlash zarur. Mutaxassis bilan ekspertning umumiy
jihati shundan iboratki, ular maxsus bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishlari hamda
ish yakunidan manfaatdor bo’lmasliklari kerak. Ammo mutaxassis ekspertdan ikki
jihati bilan farq qiladi. Birinchidan, tayinlash belgisiga ko’ra: mutaxassis aynan
mutaxassis qilib tayinlanadi. Ikkinchidan, faoliyat xususiyatiga ko’ra: agar
mutaxassis dalillarni topish, mustahkamlash va olib ko’yishda tergovchiga
ko’maklashsa, ekspert yig’ilgan dalillar bilan ishlaydi va uning faoliyati natijasi
faqat xulosa bo’lishi mumkin.
Shaxsning ishda mutaxassis sifatida ishtirok etishi uning ekspert sifatida
ishni davom ettirish imkoniyatini bekor etadi, murdani ko’zdan kechirishda sud
tibbiyot ekspertizasi xodimi ishtirok etgan holatlar bundan mustasno.
O’zR JPK 71-moddasiga binoan, quyidagi hollarda: 1) gumon qilinuvchi,
ayblanuvchi, sudlanuvchi yoki jabrlanuvchi, fuqaroviy davogar, fuqaroviy
javobgar yoxud ularning vakillari, guvoh, ekspert, mutaxassis ish yuritilayotgan
tilni bilmasa yoki etarli darajada bilmasa yoinki kar yoki soqov bo’lsa; 2) biror
matnni boshqa tildai tarjima qilishga zarurat bo’lsa tarjimon chaqiriladi. Bundan
tashqari tarjimonga tegishli qoidalar ish yuritishda ishtirok etish uchun taklif
qilingan, kar yoki soqovning imo-ishoralarini tushunadigan shaxsga ham taaalluqli.
Ish yakunidan manfaatdorlik hamda tilni bilmaslik, O’zR JPK 72-moddasiga
asosan, tarjimonni rad etish uchun asos bo’ladi.
Lekin ishdan manfaatdor bo’lgan yoki ishga layoqatsiz bo’lgan shaxs
tomonidan qasddan noto’g’ri tarjima qilingan bo’lsa, aybdor JK 238-moddasi
bo’yicha javobgarlikka tortiladi.
43

Himoyachi ham protsessual hujjatlar, arizalar va ko’rsatuvlarni tarjima qilish
uchun tarjimon taklif qilishi mumkin, lekin himoyachi tomonidan taklif qilingan
shaxs protsessual makomini egallashi mumkin emas, shu bois bunday tarjimon
noto’g’ri tarjima qilganlik uchun jinoiy javobgar bo’lmaydi.
O’zi tarjimon tariqasida ishtirok etayotgan ishdagi jinoyatga daxlsizlik
to’g’risidagi qoida tarjimonga nisbatan ham amal qiladi. Agar jinoyatga daxldor
shaxs ishda tarjimon tariqasida ishtirok etgan va noto’g’ri tarjima qilgan bo’lsa, u
buning uchun jinoiy javobgar bo’lishi mumkin emas 1
.
Shunday qilib, JK 238-moddasida nazarda tutilgan jinoyatning subekti -
tarjimon deganda bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish yoki kar yo soqov
belgilarini tushuntirish uchun sud-tergov organlari tomonidan tarjimon etib
tayinlangan shaxs tushuniladi.
Fikrimizcha, Respublikamiz JKning 238-moddasini 4-qism bilan to’ldirib,
guvoh, jabrlanuvchi, ekspert, tarjimonlarni javobgarlikdan ozod etish masalasi ham
qo’yilishi lozim. Biz bu borada Z.X.Gulyamovning O’zR JKning 238-moddasini
quyidagi mazmundagi qism bilan to’ldirish to’g’risidagi taklifini qo’llab
quvvatlaymiz:
"O’ziga yoki yakin qarindoshlariga nisbatan jinsmoniy yoki ruhiy tayziq
natijasida yolg’on guvohlik berishga majbur bo’lgan shaxslar o’z harakatlaridan
afsuslanib vijdonan bu hakda xabar bersa jinoiy javobgarlikdan ozod qilinadi" 2
.
O’zR JKning 238-moddasiga ushbu qoidaning kiritilishi insonparvarlik
tamoyiliga mos bo’lib, jinoyatdan ixtiyoriy qaytganda javobgarlikdan ozod etish
masalasini yoritib beradi. Bunda javobgarlikdan ozod etishning ikki sharti
bajarilishi lozim:
1) ilgari yolg’on ko’rsatuv, xulosa, noto’g’ri tarjima berilganligi haqida
ixtiyoriy arz qilinishi, yani shaxs o’z tashabbusi bilan, boshqa birovlarning
1 Никулина Х.А., Горбунова Н.А. Участники уголовного процесса с неопределенным положением //
Уголовный процесс № 7 (19) 2006. – С. 19-27.
2 Гулямов.З.Х. Преступления против правосудия. Т. 1997. – С.167.
44

majburlovisiz, yolg’on odil sudlov organlariga malum bo’lishidan oldin amalga
oshirilishi lozim;
2) ushbu ariza hukm yoki qaror chiqarilgunga qadar berilishi kerak.

2.4. Yolg’on guvohlikning subektiv tomoni

Sud-tergov organlariga bila turib yolg’on ko’rsatuv berish, ekspertning
noto’g’ri xulosa berishi hamda noto’g’ri tarjima qilishga nisbatan shaxsning ruhiy
munosabatini aniqlash muhim axamiyatga ega. Faqat qonunda talab etilgan ayb
shakli aniqlangan takdirda sodir etilgan qilmishda jinoyat tarkibi hamda jinoiy
javobgarlik uchun asos mavjud, dsb topilishi mumkin.
JK 20-moddasidagi ayb shakllarining tarifi ijtimoiy xavfli qilmish va
ijtimoiy xavfli oqibatlarga shaxsning ruhiy munosabatini tavsiflaydi. Lekin yolg’on
guvohlik berish formal tarkibli jinoyatlar guruhiga mansub bo’lib, ularning obektiv
tomoniga ijtimoiy xavfli oqibatlar kirmaydi.
Shu bois mazkur jinoyatda ayb shakli mumkin bo’lgan yoki sodir bo’lgan
oqibatlarga shaxsning ruhiy munosabatiga bog’liqmi yoki faqat ijtimoiy qilmishga
nisbatan ruhiy munosabatni aniqdashning o’zi etarlimi?, degan savol tug’iladi. Bu
masala yuzasidan olimlar ikkita qarama-qarshi fikr bildirganlar. Ayrim olimlar
formal tarkibli jinoyatlarda ayb shakli shaxsning qilmishga ruhiy munosabati bilai
belgilanadi, bunda qilmishning oqibatlariga munosabat ahamiyatsiz degan
xulosaga keldilar 1
. Boshqa olimlarning fikricha, har bir jinoyat tarkibida ayb shakli
qilmishga va uning oqibatlariga nisbatan ruhiy munosabatidan tarkib topadi 2
.
Fikrimizcha, birinchi qarash to’g’riroq va ishonchliroqdir, chunki aybning
shakli sifat jihatidan aniq bo’lishi kerak, bu esa faqat qonun chiqaruvchi tomonidan
1 Бакунов П, Айб жиноят субъектни томонининг зарурий белгиси сифатида. Т. Адолат 2006. – Б.99; Рарог‖ ‖
А.И. Проблемы субъективной стйроны престуления. М.: МЮИ, 1991.
2 Говрилов С.Т., Покаместов А.В., Тямкин А.В.
Проблемы квалификации отдельнык видов преступлений
Воронеж. ВШ МВД 1997. - С. 49; Гаухман ЛД. Квалификация
преступлений: закон, теория, практика. Юринформ. 2001. - С.
115.
45

tariflangan jinoyat tarkibi alomatlariga nisbatan ruhiy munosabat bilan belgilanadi.
Ikkinchi qarash esa, barcha jinoyat tarkiblari moddiydir, degan manoni anglatadi,
vaholanki, bu qonunga ziddir yoki bo’lmasa, aybning shakli muayyan jyanoyat
tarkibini emas, balki amalda sodir etilgan jinoyatni to’liq tavsiflaydi, degan manoni
anglatadiki, bu ham o’rinli emas, chunki bunday qarashda aybning shakli o’zining
sifat jihatidan aniqligini yo’qotadi.
Bila turib yolg’on ko’rsatuv berishda aybning shakli uning zaruriy alomatlari
- jinoyat obekti, ijtimoiy xavfli qilmish va jinoyat subektiga nisbatan ruhiy
munoabat bilan tavsiflanadi.
Formal tarkibli jinoyatlarda aybning shakli shaxsning jinoiy harakat yoki
harakatsizligiga nisbatan ruhiy munosabati bilan belgilanishini aniqlagach, mazkur
tarkiblardagi qasdning mazmunini ko’rib chiqish zarur, deb o’ylaymiz.
Olimlarning bu masala yuzasidan fikrlari ham bir xil emas. Formal tarkibli
jinoyatlarda qasd va ehtiyotsizlikning mazmuniga tafakkuriy va irodaviy holatlar
kiradi 1
, degan qarash nisbatan keng tarqalgan. Bu demak, qasdning to’g’ri va
egriga, extiyotsizlikning esa - jinoiy beparvolik va o’z-o’ziga ishonishga bo’linishi
mazkur toifaga mansub tarkiblar uchun o’z ahamiyatini saqlab qoladi, ammo bunda
irodaviy holat oqibatdan harakat yoki harakatsizlikning o’ziga ko’chiriladi. Bunga
asosan, ko’pgina formal tarkibli jinoyatlar, shu jumladan, yolg’on guvohlikning
ham subektiv tomoni qilmishning ijtimoiy xavfliligini tushunish, bunday xavfni
oldindan ko’rish va bunday qilmishlar sodir etishni istash yoki ularga yo’l ko’yish
tarzida tavsiflanadi.
Avvalambor shuni qayd etish kerakki, sud-tergov organlarini adashtirishga
yolg’on guvohlik berishning natijasi deb qarash asossizdir, chunki adashtirish har
qanday yolg’onning ajralmas xossasi, ichki sifatidir. Binobarin, shaxs sudga,
tergov va surishtiruv organlariga yolg’on ko’rsatuv berayotganini tushunar ekan,
1 Костарева Т.А. Квалифицирующие обстоятельства в
угаловном праве. Москва. Юристь. 1993. - С. 112; Ларин А.М.
Преступность и раскрываемость преступлений // Государство и
право. - 1999. № 4. - С. 83-89; Гаврилов С.Т., Покаместов А.Е.,
Тямкин А.В. Проблемы квалификации отдельных видов
преступлений. Воронеж. ВШ МВД 1997. – С. 34.
46

yolg’on adashtirish xossasiga ega ekanligini ham tushunadi. Agar guvoh yolg’on
ko’rsatuv berish jarayonida o’z ko’rsatuvlari yolg’on ekanligini va u shunchaki
ko’ngilxushlik uchun yolg’on gapirayotganini tan olsa, bunday yolg’on ijtimoiy
xavf tug’dirmaydi, chunki hech kimni adashtira yoki chalg’ita olmaydi va hazil
yoki behurmatlik, deb qabul qilinadi.
Demak, aldash, adashtirish, chalg’itish yolg’on guvohlik berishning ijtimoiy
xavfli oqibatlari deb topilishi mumkin emas. Shu bois agar guvoh odil sudlov
organiga yolg’on malumot berayotganini tushunsa, bu bilan u mazkur organlarni
aldash, adashtirishni istaydi, yolg’onning mazkur ijtimoiy xossasini tushunadi. Bu
xossa, yuqorida qayd etib o’tganimizdek, qilmish - yolg’on ko’rsatuv berishning
zarur ijtimoiy jihati hisoblanadi.
Shunday qilib, shaxsni aldash, adashtirishni xohlashi to’g’risida so’z yuritish
- tavtologiya, yani takrordir. Boshqacha qilib aytganda, shaxs bildirayotgan
malumotlari yolg’onligini, demak, sodir etayotgan qilmishini ijtimoiy xavfli
ekanligini ham tushunadi.
Shu bois formal tarkibli jinoyatlarda aybning shaklini aniqlash uchun
tafakkuriy xolatni, uning faqat qilmishning ijtimoiy xavfli ekanligini tushungan
yoki tushunmaganligini aniqlash kifoya, deb hisoblovchi olimlarning qarashlari
asosliroqdir 1
. Fikrimizcha, formal tarkibli jinoyatni hosil qiluvchi harakat yoki
harakatsizlikning irodaviy holatini, yani qilmishni sodir etish istagini aniqlashning
hojati yo’q. Darhaqiqat, ijtimoiy xavfli qilmishni ongli ravishda sodir etgan shaxs
uni sodir etishni istamasligini tasavvur etish qiyin. Boshqa tomondan, agar shaxs
o’zi sodir etayotgan qilmishning ijtimoiy xavfli ekanligini tushungan bo’lsa, bu
formal tarkibli jinoyatda egri qasd mavjudligini inkor etadi. Binobarin, agar shaxs
o’zi sodir etayotgan qilmishning ijtimoiy xavfli ekanligini taxmin qilsa, u mazkur
qilmishni ehtiyotsizlik orqasida sodir etadi, agar shaxs o’z qilmishi ijtimoiy xavfli
ekanligini tushunsa va uni sodir etishni xohlasa, qasddan harakat qiladi.
1 Алоуов Е.О. Квалификация хищений совершенных по подложным документам. - Т., Адолат, 1994. - С. 119;
Бакунов П. Айб жиноят субъектив томонининг зарурий белгиси сифатида. Т. «Адолат». - 2006. - Б. 29.
47

Demak, formal tarkibli jinoyatlar faqat to’g’ri qasd yoki jinoyatkorona
beparvolik shaklidagi ayb bilan tavsiflanadi. Yolg’on guvohlik berish ham faqat
to’g’ri qasd bilan sodir etilishi mumkin, bunda ehtiyotsizlik bo’lishi mumkin emas,
chunki O’zR JK 238-moddasi dispozitsiyasida sanab o’tilgan subektlar bila turib
yolg’on ko’rsatuv yoki xulosa berishi yoxud noto’g’ri tarjima qilishi ko’rsatib
o’tilgan.
Xullas, yolg’on guvohlik berishning subektiv tomoni, umuman olganda,
to’g’ri qasd shaklidagi ayb bilan tavsiflanadi. Uning mazmuniga qisqacha to’xtalib
o’tamiz. Bila turib yolg’on ko’rsatuv berishga to’g’ri qasd qilishning mazmuniga
shaxsning quyidagi holatlar: 1) o’zi berayotgan malumotlarning yolg’onligini; 2)
tergov qilinayotgan yoki ko’rib chiqilayotgan ish uchun ularning ahamiyatini; 3)
jinoyat holatini, yani qilmishning vakolatli organlar oldida sodir etilayotganini; 4)
shaxsni maxsus subekt sifatida tavsiflovchi alomatlarni tushunishi kiradi. Shu bois
shaxsning aybini aniqlash uchun u yuqorida zikr etilgan barcha holatlarni
tushunganligi aniqlanishi zarur.
Bu o’rinda "'bila turib" atamasining mazmuniga ham aniqliq kiritish lozim.
Mazkur atama O’zR JK 238-moddasining dispozitsiyasida ushbu jinoyat obektiv
tomonining alomatlaridan biriga - berilayotgan malumotlar yolg’onligining
tushunilishiga taalluqli, binobarin, to’g’ri qasd bilan bir xil manoga ega emas.
Bunda jinoyatning muayyan tarkibida qilmishni bila turib sodir etish xar doim
tarkibning u taalluqli bo’lgan alomatlariga nisbatan qasdning tafakkuriy holatini
belgilaydi. Qilmish bila turib sodir etilganiga ishora mazkur atama shaxsning
ko’rsatuv holatni to’g’ri va shak-shubxasiz bilishini anglatadi.
Ayni vaqtda, subekt "formal" tarkibli jinoyatning boshqa alomatlarini ham
"bila turib" atamasi ishora qiluvchi holatlar bilan bir xil darajada tushunishi lozim 1
.
Faqat shu manoda qonunda qilmish "bila turib" sodir etilganining ko’rsatilishi
shaxs muayyan holatni jinoyatni sodir etganidan keyin emas, balki uni sodir
etishdan oldin yoki sodir etish vaqtida tushunishi lozimligiga urg’u beradi.
1 Горелик А.О., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия. СПб, 2005. - С. 67.
48

"Bila turib" atamasi qonunda ijtimoiy xavfli qilmishning jinoiy jazoga loyiq
qilmish negizi - "skeleti"ni tashkil etuvchi, harakat yoki xarakatsizlikning
mazmunini belgilovchi alomatlariga taalluqlidir. Yolg’on guvohlik berishda
berilgan malumotlarniig yolg’onligi mana shunday asos bo’lib hisoblanadi. Buni
jinoyat subekti yolg’on ko’rsatuv yoki xulosa berish, notg’ri tarjima qilishdan oldin
yoxud bu harakatlarni sodir etish vaqtida to’g’ri, shak-shubhasiz tushunishi lozim.
Yolg’on guvohlik berishda to’g’ri qasd mazmuni berilayotgan
malumotlarning yolg’onligini aniq bilish bilangina cheklanmasligini biz yuqorida
qayd etib o’tdik. Bundan tashqari, shaxs berilayotgan malumotlarning xususiyatini,
chunonchi, ular ish uchun ahamiyatli ekanligini, yani ish bo’yicha dalillar manbai
bo’lib xizmat qilishi mumkinligini ham tushunishi lozim. Qasd mazmuniga
yolg’on malumotlar qanday vaziyatda berilayotganini, yani qilmish tergov va sud
harakatlarini amalga oshirishga vakolatli davlat organlari xodimlari qarshisida
sodir etilayotganini tushunish ham kirishi kerak. Agar shaxs jinoyatni sodir
etishidan oldin yoki sodir etish vaqtida, bularni tushungan bo’lmasa, jinoyat to’g’ri
qasd bilan sodir etilgan bo’lmaydi.
Bizning nazarimizda, mazkur holatlarning aniqlanishi jinoyatni to’g’ri
kvalifikatsiya qilish uchun etarli emas, chunki yolg’on ko’rsatuv berayotgan
ayblanuvchi bu ko’rsatuvlar odil sudlov manfaatlari uchun ijtimoiy zararli
xususiyatga ega ekanligini tushunadi. Subektni yolg’on guvohlik berishda aybdor
deb topish uchun u qilmishni sodir etishdan oldin yoki sodir etish vaqtida shaxsni
jinoyatning maxsus subekti sifatida tavsiflovchi bazi bir alomatlarni
tushunganligini aniqlash zarur. Fuqarolik protsessida buning uchun shaxs o’zi
guvoh tariqasida so’roq qilinayotganligini tushunishi kifoya, jinoyat protsessida
esa, bundan tashqari, shaxs ko’rsatuvlarni u tergov qilinayotgan yoki ko’rib
chiqilayotgan ishning sodir etilishiga daxlsiz shaxs sifatida berayotganini ham
tushunish lozim. Bu qoida yolg’on guvohlik berish-boshqa subektlariga ham
taalluqli. Chunonchi, ekspert tarjimon ular bu vazifa sud-tergov organlari
tomonidan tayinlanganini, jinoyat protsessida esa, ular tergov kilinayotgan yoki
49

ko’rib chiqilayotgan ishning sodir etilishiga daxlsiz ekanligini ham tushunishi
lozim.
To’g’ri qasd mavjud bo’lishi uchun yuqorida zikr etilgan barcha alomatlar,
berilayotgan malumotlarning yolg’onliga kabi mujmal va taxminiy emas, balki
aniq va qatiy tushunilishi kerak. Aks holda, sodir etilgan qilmishni qasddan sodir
etilgan, deb bo’lmaydi. Qilmishning ijtimoiy xavfliligini taxmin qilish qasdga
emas, balki ehtiyotsizlikka xosdir.
Shu bois bila turib yolg’on ko’rsatuv berish, xulosa berish, noto’g’ri tarjima
qilishni adashish, uzrli va hatto uzrsiz xato qilish natijasida yo’l ko’yilgan yolg’on
ko’rsatuv berish, xulosa berish hamda tarjima qilishdan farqlash lozim.
Yolg’on guvohlik berishda aybni shaklini to’g’ri aniqlash uchun jinoyatning
motiv va maqsadini aniqlash ham juda muhim axamiyatga ega. Jinoyatning motiv
va maqsadi bila turib yolg’on ko’rsatuv berishning zaruriy alomatlari
hisoblanmaydi. Ammo, shunga qaramay motiv va maqsad qilmishning ijtimoiy
xavflilik darajasini baholash, yolg’on guvohlik berishda aybdor shaxslarni
tavsiflash va unga nisbatan odilona jazo tayinlashda muhim rol o’ynaydi.

50

I - bob bo’yicha xulosa
Yolg’on ko’rsatuvlar mazmunini yolg’on tashkil etadi. Yolg’on deyilganda,
subektning ongidagi obektiv haqiqatga zid bo’lgan tushunchani tasdiqlashi, yohud
fikr bildirishi, yani ongli ravishda xato malumot berish tushuniladi. Biroq har
qanday yolg’on ham yolg’on guvohlik berish jinoyati tarkibini hosil qilmaydi.
Faqatgina alohida ish bo’yicha ahamiyatga ega bo’lgan holatlar yuzasidan
sudtergov organlariga aytilgan yolg’on, yani isbotlanishi lozim bo’lgan xolatlarga
hamda qonunda dalil sifatida foydalanish taqiqlanmagan faktlarga taalluqli bo’lgan
yolg’ongina ushbu jinoyat tarkibini hosil qiladi.
Yolg’on guvohlik berishning obektini belgilashda bevosita O’zR JK
238moddasi dispozitsiyasidan kelib chiqish lozim, ushbu moddaning 1-qismi
bo’yicha obekt bu - odil sudlov (sud) va uni amalga oshirishga ko’maklashuvchi
(prokuratura, dastlabki tergov va surishtiruv) organlarning normal faoliyati bo’lsa,
2-qismi bo’yicha obekt bu - jabrlanuvchi, guvoh, ekspert, tarjimon, shuningdek
ularning yaqin qarindoshlari (JK 8-bo’limiga muvofiq: qarindoshlar yoki quda
tomondan qarindosh bo’lgan shaxslar, yani ota-ona, aka-uka va opa-singillar,
erxotin, farzand, shu jumdadan farzandlikka olinganlar, nevaralar shuningdek
erxotinning ota-onasi, aka-uka va opa-singillari)ning sog’lig’i hisoblanadi.
Yolg’on guvohlik berish "formal" tarkibli jinoyatlar sirasiga kiradi, yani
ularni kvalifikatsiya qilishda zararli oqibatlarning ro’y berganligi talab qilinmaydi.
U yoki bu jinoyat tarkibining "formal" shakli jinoyatning ijtimoiy xavfliligi
darajasiga baho berishga hech qanday tasir ko’rsatmaydi.
O’zR JK 238-moddasi birinchi qismida faqat guvohlar, jabrlanuvchilar,
ekspertlar va tarjimonlar yolg’on guvohlik berish jinoyatining subektlari bo’lishi
mumkinligi belgilab ko’yilgan. Jinoyat va fuqarolik protsesslarida guvoh,
jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimon sifatida ishtirok etmaydigan boshqa shaxslar
mazkur moddaga binoan bajaruvchi sifatida javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
Binobarin, bu shaxslar JK 238-moddasi birinchi qismida javobgarlik
belgilangan jinoyatning maxsus subektlari hisoblanadi va shu bois, ular umumiy
51

alomatlar (16 yoshga to’lgan akli raso jismoniy shaxslar)dan tashqari, o’z kasbiy
faoliyatining turiga mos keluvchi maxsus alomatlarga ega bo’lishi talab qilinadi.
Bu alomatlar jinoyat-protsessual va fuqarolik-protsessual qonun hujjatlarida ochib
berilgan.
Guvoh - yolg’on guvohlik berish jinoyatining asosiy subektlaridan biri
bo’lib, O’zR JPK 65-moddasiga muvofiq, guvoh - jinoyat ishi bo’yicha aniqlanishi
lozim bo’lgan biror holat yuzasidan ko’rsatuv berish uchun chaqirilgan shaxs.
Ammo mazkur tarif guvohning yolg’on guvohlik berish subekti sifatidagi bir
qancha muhim, yani guvohlarni bila turib yolg’on ko’rsatuv berish subekti
hisoblanmagan shaxslardan farqlash imkonini beruvchi alomatlarini o’zida aks
ettirmaydi.
Yolg’on guvohlik berishning subektiv tomoni, umuman olganda, to’g’ri qasd
shaklidagi ayb bilan tavsiflanadi. Uning mazmuniga qisqacha to’xtalib o’tamiz.
Bila turib yolg’on ko’rsatuv berishga to’g’ri qasd qilishning mazmuniga shaxsning
quyidagi holatlar: 1) o’zi berayotgan malumotlarning yolg’onligini; 2) tergov
qilinayotgan yoki ko’rib chiqilayotgan ish uchun ularning ahamiyatini; 3) jinoyat
holatini, yani qilmishning vakolatli organlar oldida sodir etilayotganini; 4) shaxsni
maxsus subekt sifatida tavsiflovchi alomatlarni tushunishi kiradi. Shu bois
shaxsning aybini aniqlash uchun u yuqorida zikr etilgan barcha holatlarni
tushunganligi aniqlanishi zarur.

52

II-BOB. YOLG’ON GUVOHLIKNING KRIMINOLIGIK JIXATLARI
2.1 Yolg’on guvohlik berishning kriminologik tavsifi
Jinoyatning kriminologik tavsifi muayyan jinoyat turi haqidagi ma’lumotlar
majmuidan tarkib topadi. Bu ma’lumotlardan jinoyatning oldini olish maqsadida
foydalaniladi.
Odil sudlovga qarshi jinoyatlar ichida yolg’on guvohlik berish to’g’risidagi
ishlar ko’pchilikni tashkil etadi. Tadqiqot olib borilgan yillarda pora evaziga
ko’rsatuv berish, noto’g’ri tarjima qilishga og’dirish yoki majburlaganlik uchun
jinoiy javobgarlikka tortish bo’yicha ishlar kuzatilmadi. Bu ushbu jinoyatlarning
umuman sodir etilmasligigdan dalolat bermaydi, ammo bunday tazyiqqa uchragan
shaxslarning odil sudlov organlariga bu haqda xabar bermasliklari mazkur
jinoyatlarning latentlik darajasi yuqoriligicha qolishiga sabab bo’lmoqda.
Jabrlanuvchi va guvohlarga tazyiq o’tkazish asosan uyushgan jinoiy guruhlar
tomonidan sodir etilishi, jabrlanuvchilar yoki guvohlarning o’ch olinishdan
qo’rqishini hisobga oladigan bo’lsak, mazkur jinoyatlarning latentligi darajasi
yuqoriligining sabablari oydinlashadi.
Respublikamizda aniqlangan yolg’on guvohlik berish jinoyatlarining tahlili
mazkur jinoyat dinamikasida keskin o’zgarishlar mavjudligini, buni hech qanday
obyektiv omillar bilan tushuntirib bo’lmasligini ko’rsatadi. Tadqiqotimiz
jarayonida olingan ma’lumotlarni boshqa tadqiqot va tahlillarning materiallariga
taqqoslash yolg’on guvohlik berish dinamikasidagi bunday sakrashlar mazkur
jinoyat uchun qonuniy ekanligidan va guvohlikka berishga nisbatan sudyalar,
surishtiruv va dastlabki tergov organlari xodimlari asosan subyektiv yondoshishi
bilan izohlanihsidan dlolat beradi. Shu narsa diqqatga sazovorki, rasmiy organlar
hech qachon yolg’on guvohlik berishga qarshi kurashni kuchaytirishni talab
qilmaganlar.
53

Yolg’on guvohlik berishni ba’zi huquqshunoslar ancha kam uchraydigan
jinoyat deb hisoblashadi. Ammo, biz tomonimizdan o’rganilgan ishlarda yolgon
guvohlik berish hollari ancha ko’p uchraydi, ayniqsa, dastlabki tergovda va sudda
berilgan ko’rsatuvlar orasida farq qiluvchi holatlar ko’pchilikni tashkil etadi, biroq
ular ishning oqibatiga jiddiy ta’sir qilmaganligi sababli sudlar tarafidan ushbu
holatlar bo’yicha jinoyat ishlari qo’zg’atish hollari kam uchraydi.
Sudyalar, tergovchilar va prokurorlar orasida o’tkazilgan so’rov natijalariga
ko’ra, yolg’on guvohlik berihning latentlik darajasi 50%ni, fuqarolik ishlari
bo’yicha esa- 90%ni tashkil etadi.
Boshqa tahskilotlarning materiallari ham yolg’on guvohlik berishning keng
tarqalganligidan dalolat beradi. Sudyalar o’rtasida o’tkazilgan so’rov natijalariga
ko’ra, jami holatlarning 24,8% da guvohlar yoki jabrlanuvchilar bila turib yolg’on
ko’rsatuv berganligini e’tiborga olishmagan yoki unga jiddiy e’tibor
qaratishmagan.
Dastlabki tergov organlari va sudyalar yolg’on guvohlik berish hollariga
nisbatan jiddiy e’tibor qaratmaganligining sabablari sifatida ularning ortiqcha ish
uchun vaqti yo’qligi, nazkur jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasining pastligi,
ko’pincha ushbu jinoyatlar amnistiya akti asosida ish yuritilishidan to’xtatilishi
kabi omillarni ko’rsatishgan. Respublikamizda yolg’on guvohlik berish bilan
bog’liq jinoyatlarning 41,6% amnistiya akti qo’llanib, ayblilik masalasi hal
etilmasdan sud ajrimi bilan ish yurituvdan to’xtatilganligi ham bundan dalolat
beradi 1
.
S.A.Navikov huquqni muxofaza qilish organlarining yol’gon guvohlik berish
hollariga nisbatan jiddiy e’tibor qaratmasligiga sabab sifatida, mazkur jinoyat
uchun jazoning haddan tashqari yengilligini ko’rsatadi 2
.
Bila turib yolg’on ko’rsatuv berish bilan bog’liq holatlarning 89,5% da
yolg’on ko’rsatuvlar oldindan tayyorlangani aniqlandi. Bu holatlarning 84,7% da
1 Тошпўлатов А. Ёлғон гувоҳликнинг жиноят ҳуқуқий
ва криминологик жиҳатлари. – Тошкент. – 2009. – Б. 97-98. 2
Новиков С.А. Наказание за лжесвидетельство: дискуссионные
вопросы. Российский следователь. №5. 2006. – С. 10-12.
54

yolg’on ko’rsatuvlarni aybdorlarning o’zi, 5,1% da – manfaatdor shaxslar
tayyorlagan, 10,2%da yolg’on ko’rsatuv berish niyati qo’qqisdan, xususan, so’roq
jarayonida tug’ilgan. Ko’pincha (jami holatlarning 67,7% da) yolg’on guvohlik
beruvchilar dastlabki tergov jarayonida berilgan ko’rsatuvlani sud majlisida
o’zgartirganlar.
Yolg’on guvohlik berganlar orasida xotin-qizlar foizi yuqoriligini barcha
tadqiqotchilar qayd etganlar. Yol’gon guvohlik berganlar orasida xotin-qizlar
A.A.Zakatov ma’lumotiga ko’ra – 43,6%ni, A.Ratinov va Yu.Adamov
ma’lumotiga ko’rsa - 35,4% ni tashkil etadi 1
.
Respublikada yolg’on guvohlik berganligi uchun javobgarlikka tortilganlar
yoshiga qarab quyidagicha tavsiflanadi: voyaga yetmaganlar (16-18)- 0%; 18-25
yoshlilar- 30%; 25-30 yoshlilar- 8%; 30-35 yoshlilar- 16%; 40 yoshdan kattalar
46%. Yolg’on guvohlik berganlar orasida ilgari boshqa jinoyat sodir qilganligi
uchun sudlanganlar 41,6% ni tashkil etadi, shundan ilgari bir marta sudlanganlar
8,3%ni, ilgari ikki marta sudlanganlar 33,3% ni tashkil etadi. Ilgari sudlanganlik
jinsga qarab quyidagicha taqsimlanadi: erkaklar-75%ni, ayollar-25%.
Yol’gon guvohlik berganlar orasida guvohlar va jabrlanuvchilar ko’pchilikni
tashkil etadi. Yolg’on guvohlik berish subyetklari sifatida jabrlanuvchilar -16%ni,
guvohlar 70%ni, ekspertlar 14%ni tashkil qildi. Tarjimonning yolg’on guvohlik
berishga doir jinoyat ishlari aniqlanmadi. Yol’gon guvohlik berishga doisr ishlarni
8% ishtirokchilikda amalga oshirilgan.
Yol’gon guvohlik berish subyektlari ijtimoiy holatiga ko’ra quyidagicha
taqsimlanadilar: ishchilar-16%, xizmatchilar-25%, vaqtincha ishsizlar-50%,
mahkumlar - 9%.
Yolg’on guvohlik berishning motivi o’rganilganida mazkur jinoyat ko’proq
aybdorlarni oqlash yoki ularning javobgarligini yengillashtirish maqsadida sodir
1 Закатов А.А. Ложь по борьба с нею. Волгоград. –
1984. – С. 51. 2
Тошпўлатов А. Ёлғон гувоҳликнинг жиноят
ҳуқуқий ва криминологик жиҳатлари. – Тошкент. – 2009. – Б.
100-101.

55

etilishi aniqlandi. O’rganilgan ishlarning 33,3% da ayblov mazmunidagi
ko’rsatuvlar, 66,6% da oqlov mazmunidagi ko’rsatuvlar berilgan 2
.
Yolg’on guvohlik berishning kriminologik tavsifi ilmishning ijtimoiy
xavfliligi, uning odil sudlov uchun xavfliligi va mazkur jinoyatni sodir etuvchi
shaxslarning xususiyatlari o’rtasida jiddiy farq mavjudligini ko’rsatadi.

2.2. Yolg’on guvohlik berishning sabablari va uning sodir etilishiga imkon
bergan shart-sharoitlar

Kriminologiyada jinoyatchilik sabablari haqidagi 1) sotsiologik, 2) ijtimoiy,
3) psixoligik, 4) psixologik va ijtimoiy-biologik nazariyalar mavjud.
Sotsioligik nazariyalarning vakillari jinoyatchilikni ongli hodisalar bilan bog’liq
bo’lmagan ijtimioiy-iqtisodiy sabablar vujudga keltiradi deb hisoblaydilar. Bunda
ayrim tadqiqotchilar (V.C.Afanasev, Ya.I.Galinskiy) bu sabablarni faqat
jinoyatchilikning umumiy sabablariga, boshqa tadqiqotchilar V.A.Nomokonov,
E.E.Raska) esa sababiy bog’lanishning barcha darajalariga: butun jinoyatchilikka,
jinoyatlarning guruhlari va turlariga, muayyan jinoyatlarga tatbiq etadi.
Bunda jinoyatchilikning asosiy sababini ayrim olimlar (P.P.Osinov) ishlab
chiqarish kuchlari darajasi uncha yuqori emasligi, deb ko’rsatsalar, boshqa olimlar
noantogonistik qarama-qarshiliklarning salbiy ko’rinishlarida (S.S.Sidorov)
moddiy va boshqa tarzdagi ijtimoiy tengsizlikda (V.V.Orexov) deb hisoblaydilar.
Ijtimoiy-psixologik yo’nalish vakillari jinoyatchilik, shu jumladan, muayyan
jinoyatlarning sabablarini ijtimoiy borliq va ijtimoiy ong bilan bog’liq ijtimoiy va
psixologik omillar bilan tushuntiradi (M.M.Babaev, A.I.Dolgova, K.E.Igoshev va
b.)
Jinoyatchilik sabablarini tushuntirishning psixologik yo’nalishlariga
V.V.Voljenkin, P.I.Grishaev, A.P.Ratinov va N.A.Struchkovlarning ilmiy ishlarida
e’tibor berilgan. Agar o’tgan asrning 50-60-yillarida chop etilgan adabiyotlarda
o’tmish sarqitlariga ayrim shaxslarning real muhitda asosga ega bo’lmagan
56

ma’naviy-psixologik nuqsonlari deb qaralgan bo’lsa, hozirda ular obyektiv va
subyektiv xususiyatga ega bo’lgan ma’lum ijtimoiy shart-sharotilar bilan ham
bog’lanmoqda.
Jinoyatchilik sabablarining ijtimoiy-biologik konsepsiyasi tarafdorlari
Yu.M.Antonyan, Yu.A.Demidov, B.D.Ovchinnikov va I.S.Noy hisoblanadilar.
Ijtimoiy-psixologik konsepsiyalarning tarafdorlari jinoyatchilik sabablari bilan
muayyan jinoyatning sabablari bir-biriga mos kelmaydi va ular bir xil emas, deb
ko’rsatadilar.
Jinoyat obyektiv tarzda mavjud bo’lib, ijtimioy qarama-qarshiliklar bilan
shambarchas bog’liqdir; jinoyatchilik sabablari tarixan o’zgaruvchandir, tizimlidir,
boshqa ijtimoiy hodisalarning sabablari bilan bog’liqdir (lekin ular bir xil emas).
Bularning barchasi yol’gon guvohlik berishning atrof muhit bilan bog’liq tashqi
omillari hamda shaxsning ruxiyatida xos bo’lgan ichki omillari mavjudligi
to’g’risida so’z yuritishga e’tibor beradi.
Yolg’on guvohlik berishning tashqi kriminogen omillari asosan quyidagilardan
iborat:
1) yol’gon guvohlik berish subyektlariga manfaatdor shaxslarning
har xil shaklda ta’sir ko’rsatishi;
2) ayblanuvchi bilan qarindoshchilik yoki boshqa yaqin
munosabatlar;
3) ish yakunidan shaxsiy manfaatdorligi;
4) asosiy ish bo’yicha ayblanuvchiga xizmat yuzasidan bo’gliqlik;
5) yol’gon guvohlik beruvchi bilan ayblanuvchi yoki jabrlanuvchi
o’rtasida adovatning mavjudligi;
6) jabrlanuvchi va guvohlarning g’ayriqonuniy yoki g’ayriahloqiy
hulq-
atvori;
7) yolg’on guvohlik berish subyetklarining asosiy jinoyatga
aloqadorligi;
57

8) Ayblanuvchi yoki sudlanuvchiga achinish, ularning aybini
yengillashtirish maqsadi.
Yolg’on guvohlik berishni bevosita vujudga keltiruvchi omillarni tadqiq
qilish shuni ko’rstadiki, ushbu jinoyat subyektlari asosan tergov olib borilayotgan
yoki sudda ko’rilayotgan ishga daxldor bo’lganlar. Mazkur holat o’rganilgan
barcha jinoyat ishlarining 30,7% ni tashkil etadi. Ayblanuvchi, jabrlanuvchi yoki
ishga aloqador boshqa shaxslar bilan qarindoshchilik yoki boshqa munosabatlar
15,3%ni, ish yakunidan shaxsiy manfaatdorlik 23%ni, yolg’on guvohlik beruvchi
bilan ayblanuvchi yoki jabrlanuvchi o’rtasidagi adovatning mavjudligi 7,6% ni,
jabrlanuvchi va guvohning g’ayriqonuniy yoki ahloqsiz xulq-atvori (o’zgani nohaq
ayblash) 15,3% ni, ayblanuvchi, sudlanuvchiga achinish, ularning aybini
yengillashtirish maqsadi 7,6% ni tashkil etadi.
Aybdorning shaxsiga tegishli quyidagi kriminogen omillar aniqlandi:
a) o’ch, qasos olish yoki o’zgacha tarzda ziyon yetkazilishidan qo’rqish
16,7%;
b) g’arazgo’ylik 18,3%;
c) guvohlik burchini bajarishni ishlatmaslik, bunga uyatli, shaxsning
sha’ni va qadr-qimmatini eyrga uradigan ish, deb qarash 6,4%;
d) ayblanuvchining yoki uning oilasiga nisbatan hamdardlik, raxm-
shafqat, achinish 41,3%;
e) ayblanuvchidan o’ch olish 5%;
Yolg’on guvohlik berishda g’araz niyat bilan bog’liq:
- ta’magirlik;
- guvohlik beruvchining sudga va sud organlariga salbiy
munosabati, tergovchiga ishonmaslik, bir-birini qo’llab-quvvatlash yoki
jinoiy muhitdagi boshqacha urf-odatlar;
- ayblanuvchi yoki jabrlnuvchi bilan kasbiy birdamlik;
- milliy yoki diniy birdamlik;
- gumon qilinuvhci (ayblanuvchi)ga nisbatan adovat;
58

- ayblanuvhci, uning oilasi, ota-onasiga nisbatan hamdardlik yoki
achinishni qayd etish mumkin.
Yolg’onchilik yolg’on guvohlik berishning subyektiv sabablaridan biri
bo’lishi mumkinligini inkor etib bo’lmaydi. Bu taniqli psixologlar va
huquqshunoslarning asarlari, shuningdek sud-tergov amaliyoti bilan isbotlangan.
Yolg’on guvohlik berishning maqsadi nisbatan bir xildir. O’rganilgan jinoyat
ishlarida ayblanuvhcilarni oqlash yoki ularning aybini yengillashtirish maqsadi
birinchi orinda turadi (66,6%). Toshkent shaxrida bu ko’rsatkich 62%ni, Toshkent
viloyatida esa 70% ni tahskil etdi.
Ayblov tarzidai yolg’on ko’rsatuvlar ancha kam uchraydi (33,3%).
Yolg’on guvohlik berish to’g’risidagi ishlarni o’rganish jarayonida bila turib
yolg’on ko’rsatuv berish to’g’risida qaror qabul qilishda xal qiluvchi rol
o’ynamagan turli omillar aniqlandi.
Ko’rsatuvlarni qayd etish mexanizmi nomukammalligi, ularni olishda
processual shakllarga rioya etmaslik yol’gon guvohlik berilishiga imkon beruvchi
omillardan biridir.
Surioshtiruv va dastlabki tergov organlari xodimlari, ayrim sudyalar kasbiy
malakasining, ba’zan esa-huquqiy madaniyati darajasining pastligi ham yolg’on
guvohlik berilishiga sabab bo’lmoqda 1
. Huquqni muxofaza qilish organlari
kadrlarining qo’nimsizligi ularning kasbiy darajasiga jiddiy ta’sir ko’rsatmoqda.
Ko’pgina surishtiruvchi va tergovchilar so’roq taktikasi va metodikasiga rioya
qilmaydilar, jabrlanuvchi va guvohlar psixologiyasini bilmaydilar.
Jinoyat oqibatida yetkazilgan zararning qoplanmasligi, jinoyatlarning
ochilmasligi, huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining jabrlanuvchiga
nisbatan qo’pol, bexurmatlarcha munosabati va boshqa shunga o’xshash holatlar
1 Воробьев И.А. Защита свидетелей как одно из
ключевых условий эффективной борьбы с организованной
преступностью. Журнал Российского право. – 1999. - № 2. – С.
134. 2
Чекулаев Д. Применение мер безопасности в отношении
потерпевших и других участников процесса. Законность. –
2005. - №5. – С. 31.
59

huquqni muhofaza qilish organiga nisbatan ishonchning yo’qolishi va yolg’on
guvohlik berilishiga sabab bo’lishi mumkin 2
.
Huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari jinoyatlarni ochish va
jinoyatchilarni fosh etish vazifalarini bajarar ekanlar, jabrlanuvhcilarning ahvoliga
mutlaqo e’tibor bermaydilar, ularga hamdardlik bildirish, zarur holda psixologik
yordam ko’rsatish haqida o’ylamaydilar. Ularning jabrlanuvhciga munosabati
gumon qilinuvchilar va ayblanuvchilarga bo’lgan munosabatdan juda kam farq
qiladi.
Nomusga tegish, odam o’g’irlash, garov sifatida ushlab turish kabi
jinoyatlardan jabr ko’rgan shaxslar ko’pincha qattiq azob-uqubatga duchor
bo’ladilar, ruxan iztirob chekadilar. Jabrlanuvchilarda depressiya, tushkunlik holati
rivojlanishi, jamiyatga, odamlarga ishonch, o’ziga nisbatan hurmat yo’qolishi
mumkin. Shu bois jinoyatdan jabr ko’rgan shaxslarga yordam ko’rsatuvhci maxsus
ikkilamchi zararli itjtimoiy va psixologik oqibatlar kelib chiqishiga yo’l
qo’yilmasligi kerak 1
, deb qayt etadi A.A.Menshix. Bu jabrlanuvchilarning bila
turib yolg’on korsatuv berishing oldini olish uchun ham muhimdir.
Yolg’on guvohlik berishga jamoatchilikning munosabati xam mazkur
jinoyatga komaklashuvchi shartlardan biri hisoblanadi. Bu munosabat asosan
befarqlik, loqaydlik bilan tavsiflanadi. Yolg’on guvohlik berishga jamoatchilikning
bunday munosabati tergovchi va sudyaga ham tasir korsatadi. Ular yol’gon
guvohlik berish holatlari bo’yicha ish qo’zg’atmaydilar yoki yolg’on guvohlik
bergan shaxslarga nisbatan jinoyat-huquqiy ta’sir ko’rsatishning ancha yengil
choralarini qo’llaydilar.
Oliy sud va O’zR Bosh prukoraturasi ham sudlarni va tergov xodimlarini
yolg’on guvohlik berishga qarshi kurashga yo’naltirmaydi. Bunday jinoyatlar
to’grisidagi ishlar bo’yicha sud amaliyoti tahlil qilinmagan va umulashtirilmagan.
Vaholanki, O’z R Oliy sudi Plenumining yuqorida zikr etilgan masala yuzasidan
maxsus qarorini qabul qilish fursati yetgan. Bunday qarorning qabul qilinishi bila
1 Меньших А.А. О возмещении ущерба жертвам преступлений во Франции. Журнал Российского права. –
1999. - №9. – С.158-159.
60

turib yolg’on ko’rsatuv berishga qarshi kurashni faollashtirgan, bu sohada
shakllangan amaliyotni yanada mustahkamlagan bo’lur edi.

2.3. Yolg’on guvohlik berishning oldini olish choralari

Kriminologiyada jinoyatchilikning oldini olishga katta e’tibor beriladi. Bu
haqda o’z vaqtida Ch.Bekkaria ham aytib o’tgan edi 1
. Kriminologiyada
jinoyatlarni oldini olish, ularni to’xtatish va profilaktika qilishning xar hil
koncepciyalari ishlab chiqilgan. Jinoyatchilikning oldini olish koncepciyasiga:
1) profilaktika qilish (jinoyat sabablari va
uning sodir etilishiga imkon bergan shart-
sharoitlarni aniqlash va bartaraf etish faoliyati);
2) ogohlantirish (jinoyat sodir etish
niyatidagi shaxslarni aniqlash va ularga nisbatan
chora ko’rish);
3) to’xtatish (jinoyatni tayyorlayotgan
shaxslarni aniqlash va ularga nisbatan chora
ko’rish) faoliyati kiradi.
P.P.Osipov o’zi ishlab chiqqan jinoyatchilikning oldini olish tizimini
―jinoyatchilikka ta’sir ko’rsatish tizimi deb nomlagan. U mazkur tizimni sosiy‖
vazifasi jinoyatchilikning holatiga ijobiy o’zgartiritshlar kiritishdan iborat bo’lgan
ijtimoiy institutlar majmui deb tavsiflaydi. Ushbu tizimning unsurlari qatorida u: 1)
kriminoligik ogohlantirish; 2) jinoyat-sudlov faoliyati; 3) mahkumlarni mehnatga
jalb qilish orqali tarbiyavi ta’sir ko’rsatishni qayd etadi.
Ta’lim-tarbiya singari umumijtimoiy chora-tadbirlar yolg’on guvohlik
berishning oldini olishda muhim rol o’ynaydi. Bu chora-tadbirlar maxsus
sarfxarajatlarni talab etmaydi. Jinoyatchilikning oldini olishni umumiy chora-
tadbirlari shaxs guvoh, jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimon sifatida jalb qilinishidan
1 Беккария Чезаре. О преступлениях и наказаниях. М. Инфра-М. – 2004. – С. 91.
61

ancha oldin amalga oshiriladi. Shu bois bu ogohlantirishni dastlbki ogohlantirish
deb atash mumkin. Dastlabki umumijtimoiy ogohlantirish chora-tadbirlari orasida,
eng avvalo, insonda to’g’riso’zlikni qayd etish lozim. Bunday so’zlash va yozish,
har qanday yolg’onga salbiy munosabatda bo’lish odatini insonga singdirish
yolg’on guvohlik berishni oldini olish negizidir.
Fuqarolarda qonunga hurmat hissini tarbiyalash, qonunga itoatkor, yuksak
huquqiy madaniyatli fuqaroni shakllantirish, adliya va huquqni muhofaza qilish
organlarining obro’isni oshirish chora-tadbirlari ham umumijtimoiy xususiyatga
egadir. Bu chora-tadbirlar ham yolg’on guvohlik berishning oldini olish
ahamiyatiga ega.
So’nggi yillarda O’zR da sud hokimiyatini takomillashtirish va
mustahkamlash chora-tadbirlari amalga oshirilmoqda. Lekin bu hokimiyat
fuqarolar ishonchini hali to’liq qozonib ulgurgani yo’q. Sud hokimiyatiga
ishonchsizlik esa yolg’on guvohlik berishga yo’l ochadi. Sud qarorlarining
bajarilmasligi, sud xarajatlarini qimmatligi ayniqsa, salbiy ta’sir ko’rsatadi. Sud
hokimiyatini takomillashtirish, uning obro’sini oshirish bo’yicha qonun yo’li bilan
hamda amaliy tartibda qabul qilinayotgan tashkiliy-chor tadbirlar odil sudlov
qarshisida fuqarolik burchini vijdonan bajarishga ko’maklashishi shubhasiz.
Jinoyatchilikni maxsus oldini olish, ya’ni yolg’on guvohlik berishga izchil
ta’sir ko’rsatish tizimi chora-tadbirlarining bir nehchta guruxidan tashkil topadi:
kriminoligik, protsessual, kriminalistik, jinoyat-huquqiy chora-tadbirlar shular
jumlasidandir. Bunday tasnifda muhofaza (qo’riqlash) yo’sinidagi chora-tadbirlar
protsessual chora-tadbirlar bilan qamrab olinishi mumkin.
Sudlar, surishtiruv va dastlabki tergov organlari, tezkor-qidiruv faoliyatini
amalga oshiruvchi, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibini qo’riqlovchi organlar
yolg’on guvohlik berishni maxsus ogohlantirishning asosiy subyektari odil
sudlovning to’g’ri, samarali amalga oshirilishidan manfaatdor bo’lishlari lozim.
Sudlar, surishtiruv va dastlabki tergov organlari jinoyat ishlarini tergov qilish
va ko’rib chiqish jarayonida yolg’on guvohlik berishni to’g’ridan-to’g’ri
62

profilaktika qilish uchun kata imkoniyatga ega. Masalan, dastlabki tergov
bosqichidagi so’roq bilan suddagi so’roq o’rtasidagi mumkin qadar oz vaqt o’tishi
yolg’on guvohlik berishning oldini olish uchun juda muhimdir. O’tkazilgan
tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, keyinchalik yolg’on ko’rsatuv bergan
guvohlarning kata qismi - 67% tergovning dastlabki kunlarida o’tkazilgan
so’roqlarida haqqoniy ko’rsatuv bergan. So’roqlar o’rtasidagi vaqt uzayishiga
qarab berilgan ko’rsatuvlarni o’zgartirish holatlari ko’payib boradi. Bunda,
guvohlar va jabrlanuvhcilar ko’rsatmalarining turg’unligi nuqtai nazaridan oldingi
so’roq o’tkazilganidan va dastlabki tergov boshlanganidan bir oy otganidan keyin
davr ―krizis davri hisoblanadi: bu davrda guvohlar va jabrlanuvchilarning 60%i‖
o’z ko’rsatuvlarini o’zgartiradi.
Bu vaqtga kelib ish bo’yicha asosiy guvohlar aniqlanadi, ular bergan
ko’rsatuvlarning ahamiyati ayon bo’ladi, jinoyat bilan bog’liq iztiroblar kamayadi,
ularning o’rnini rahm-shafqat va achinish tuyg’ulari egallaydi. Ayni vaqtda,
ayblanuvchining qarindosh-urug’lari, tanish-bilishlari tomonidan ta’sir va tazyiq
ham kuchayib boradi. Bunda ular har xil usullarni qo’llaydilar, xususan, achintirish
uchun ko’z yoshi to’kadilar, qo’rqitadilar, pora evaziga og’dirishga harakat
qiladilar va h.k.
Yuqorida zikr etilgan holatlarni bartaraf etish uchun sud ish yurituvi tartibini
soddalashtirish, ijtimoiy xavfi uncha kata bo’lmagan va uncha og’ir bo’lmagan
jinoyatlar to’g’risidagi ishlar bo’yicha sudga to’g’ridan-to’g’ri murojaat etish
imkoniyatini kengaytirish zarur, deb o’ylaymiz.
Jinoyatlarning oldini olishning mxsus turi kriminologik profilaktika jinoyat
sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash va
o’rganish hamda ularga ta’sir ko’rsatish faoliyatini qamrab oladi 1
.
Yolg’on guvohlik berishga qarshi kurash mumkinligi uning genezisi va
boshqa holatlarning tizimli tadqiq qilinishni yo’lga qo’yish zarurligini ko’rsatadi.
Shu munosabat bilan davriy monitoring o’tkazishni tashkil etishni taklif qilish
1 Криминология. Под ред. Н.Ф.Кузнецовой и Г.М. Миньковского М. – 1994., Криминология. Учебник.
Отв.ред. И.М. Рогов, Е.А.Алауханов. Алматы. Казығурт. – 2006. – С. 123.
63

mumkin. Bu ish bilan O’zR Prokuraturasi barcha huquqni muhofaza qilish
organlarining jinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi organ sifatida shug’ullanish mumkin.
Tadqiqotning amaliy ahamiyatini ta’minlash maqsadida viloyatlardagi
tergovchilar va sudyalarga har bir jinoyat ishi bo’yicha to’ldirish uchun maxsus
so’rovnomalar taklif etish va bevosita yolg’on guvohlik berishga qarshi kurahs
choralarini amaliyotda joriy qilish masalalarini o’rganish mumkin.
Kriminogen omillarni kuzatish va tahlil qilish asosida Respublikamizda
yolg’on guvohlik berishning oldini olishga qaratilgan, guvohlarning xavfsizligini
ta’minlash choralarini ko’zda tutadigan ―Guvoh maqsadli dasturini qabul qilish‖
maqsadga muvofiq bo’ladi.
Yolg’on guvohlik berishni umumiy profilaktika qilish ommaviy axborot
vositalaridan faol foydalanish, yolg’on guvohlik beruvchilar ustidan bo’lib o’tgan
sud processlaridan lavhalar ko’rsatish kabilar yo’lga qo’yilishi lozim. Bunda
yolg’on guvohlik berishning salbiy oqibatlari yorqinroq va ishonchliroq ko’rsatib
berilishi zarur.
Yolg’on guvohlik berishning oldini olish dastlabki tergovdagi so’roqlar bilan
suddagi so’roqlar o’rtasidagi vaqt oralig’I eng kata muammolardan biridir.
Jabrlanuvhci yoki guvoh sudda o’zini qanday tutishi mumkinligini oldindan
prognoz qilish maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz. Buning uchun huquqni
muhofaza qilish organi guvoh yoki jabrlanuvchini bu vaqt oralig’idagi xulq-atvori
va niyatlari to’g’risida axborotga ega bo’lishi lozim. Bunday axborotni faqat
mazkur shaxslar arizasiga binoan qo’riqlash chora-tadbirlari amalga oshirilgan
hollarda olish mumkin. Agar guvoh yoki jabrlanuvchi manfaatdor shaxslar ta’sirida
bila turib yolg’on ko’rsatuv berishga tayyorlanayotgani haqida haqqoniy
ma’lumotlar bo’lsa, bu haqda tergovni o’tkazgan tergovchiga, ish yuborilgan sud
raisiga va prokurorga xabar berish kerak. Tergovchiga yolg’on guvohlik berish
niyatida bo’lgan shaxsning barcha o’ziga xos xususiyatlari to’g’risida gapirib
berishni tavsiya etish mumkin deb o’ylaymiz.
64

Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashning samaradorligini oshirishda
jabrlanuvchilar va guvohlar xavfsizligini ta’minlash muhim ahamiyatga ega.
Chunki, I.Ismailov keltirgan ma’lumotlarga ko’ra uyushgan jinoiy guruhlar
tomonidan sodir etilayotgan bosqinchilikning 70-80%, talonchilikning 65-70%,
tovlamachilikning 30-40%, firibgarlikning 20-25%, o’zlashitirish va rastrataning
510%, o’g’rilikning 40-50% aniqlanib, qayd etilgan 1
. Bunda albatta,
jabrlanuvhcilar va guvohlarning xavfsizligi qonun yo’li bilan yetarlicha muxofaza
qilinmaganligi ham mazkur jiinoyatlarning ochilmasligi omillaridan biridir.
Shu sababli ham surishtiruv, dastlabki tergov organlari va sudlar
jabrlanuvchilar, guvohlar va processing boshqa ishtirokchilari xavfsizligini
ta’minlash, ularga nisbatan turli ta’sirlar o’tkazilishining oldini olish masalasiga
jiddiy e’tibor qaratishlari kerak.
2.4. Yolg’on guvohlik berishni oldini olishning jinoyat-huquqiy va
jinoyatprocessual choralari

Yolg’on guvohlik berishning eng samarali choralari vositalari bu
jinoyathuquqiy va jinoyat-processual choralar hisoblanadi.
Yolg’on guvohlik berishga qarshi kurashning jinoyat-huquqiy choralari
ichida mazkur qilmishlar uchun jinoiy jazolarning qo’llanilishi samaradorligini
ta’minlash muhim o’rin tutadi.
Amaldagi JKda oddiy yolg’on guvohlik berish uchun ozodlikdan mahrum
qilish jazosi belgilanmagan, lekin olti oygacha qamoq jazosi joriy etildiki, bu jazo
o’zining huquqiy tabiatiga ko’ra ozodlikdan mahrum qilishdan ham og’irroqdir 2
.
JK 238-moddasi 1-qismida yolg’on guvohlik berish uchun muqobil tarzda
quyidagi jazolar nazarda tutiladi:
1) eng kam oylik ish haqining yigirma besh baravarigacha
miqdorda
jarima;
1 Исмаилов И. Жиноятчиликда уюшганлик: назария ва амалиеcт муаммолари. – Т. – 2005. - 140 б.
2 Усмоналиев М. Жиноят ҳуқуқида жазо тайинлашнинг умумий асослари. Т. Адолат. – 2001.
65

2) ikki yilgacha ahloq tuzatish ishlari; 3) olti oygacha
qamoq.
Yolg’on guvohlik berishga takroirylik xos emas, chunki bir odam o’z
hayotida bir necha marta jinoyatning guvohi bo’lishi kam uchraydi. Yolg’on
guvohlik berish uchun jazoga tortish ko’proq umumiy prevensiya, ya’ni boshqa
shaxslar tomonidan yolg’on guvohlik berish holatlarining oldini olish uchun zarur.
Lekin belgilangan jazolarning yengilligi va amalda kam qo’llanilishi yolg’on
guvohlik berish uchun jazoning umumiy oldini olishga qaratilgan ta’sirini
kuchayitradi.
Ayni vaqtda, amaldagi JKda og’irlashtiruvchi holatlarda sodir etilgan
yolg’on guvohlik berish uchun ozodlikdan mahrum qilish jazosi saqlab qolindi,
lekin uning muddati kamaytirildi. JK 238-moddasining ikkinchi qismida jazo
chorasi sifatida ikki yildan uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari yoki uch yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilandi.
Ayrim huquqshunoslar yolg’on guvohlik berish uchun jinoiy javobgarlikning
haddan tashqari yengilligi mazkur jinoyatlarga qarshi kurash samaradorligiga
salbiy ta’sir ko’rsatadi deb hisoblaydilar 1
.
Ba’zi xorijiy mamlakatlarda yolg’on guvohlik berishga nisbatan qattiq jazo
choralari ko’zda tutulgan. Masalan, Norvegiyada har qanday hokimiyat organiga
berilgan yolg’on guvohlik uchun jarima yoki ikki yilgacha qamoq jazosi, sudda
qasamyod qilganidan keyin berilgan yolg’on guvohlik uchun esa 5 yilgacha qamoq
(JK 163,166 paragraflari) jazosi qo’llanishi mumkin.
Agarda yolg’on guvohlik aybsiz shaxsni jinoyat sodir etishda ayblab sodir
etilgan bo’lsa, olti oydan sakkiz yilgacha qamoq jazosi qo’llanilishi mumkin.
Yol’gondan ayblangan shaxs ozodlikdan mahrum qilish taridagi jazoga hukm
qilinib jazoni qisman yoki to’liq o’tagan bo’lsa, yohud o’lim jaosiga hukm qilingan
bo’lsa, yolg’on guvohlik bergan shaxs bir yildan kam bo’lmagan muddatga qamoq
jazosiga tortilishi mumkin.
1 Горелик А., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия. СПб, - 2005. – С. 303.
66

Ayni vaqtda biz yolg’on guvohlik berish uchun jazoni kuchaytirish
tarafdorimiz, ammo o’gir oqibatlarga olib keladigan yolg’on guvohlik berish
(ayblangan shaxsga ozodlikdan mahrum qilish tarzidagi jazoning tayinlanishi,
yol’gon ayblov asosida jazoga tortilgan shaxsning sog’lig’i buzilishi va h.k)
hollarida o’girroq jazo chorasi Jk 238-moddasi 3-qismida aks ettirilishi kerak deb
hisoblaymiz.
Jinoyat processual choralar. Yol’gon guvohlik berish aynan surshtiruv,
dastlabki tergov olib borishda yoki sudda ishlarni ko;rish jarayonida sodir qilinar
ekan, uning sabablarini, unga qarshi kurash va oldini olish choralarini to’gri
belgilash samaradorligini oshirishda yolg’on guvohlik berish subyektlari bo’lgan
guvoh, jabrlanuvhci, ekspert va sodir etilishini oldini olishga qaratilgan processual
vositalarni tadqiq etish lozim bo’ladi 1
.
O’zR JPK da yolg’on guvohlik berish jinoyatlarini oldini olishga qaratilgan
normalar ishlab chiqilgan bo’lib, ularni mazmuniga ko’ra, ta’qiqlovchi, guvohlik
berish subyektlariga tasir o’tkaizhsning oldini olishga qaratilgan va
rag’batlantiruvchi normalar bo’lishi mumkin.
Yolg’on guvohlik berishni ta’qiqlovchi normalar JPKning 55-, 66-, 72-, 117-
217- va 441-moddalarini kiritish mumkin. JPKning 55-moddasi ikkinchi va
to’rtinchi qismlarida jabrlanuvchining bila turib yolg’on ko’rsatuv berganligi
uchun; 66-moddasi ikkinchi va va to’rtinchi qismlarida guvohning bila turib
yol’gon ko’rsatuv berganligi uchun; 68-moddasi to’rtinchi qismida ekspertning bila
turib yolg’on xulosa berganligi uchun; 72-moddasi uchinchi qismida tarjimonning
bila turib yolg’on tarjima qilganligi uchun javobgarligi belgilangan.
Yuqorida ko’rsatilgan normalarda jinoyat processi ishtirokchilarini yolg’on
guvohlik berishini oldini olish maqsadida ularni javobgarlikka tortilishlari
mumkinligi bilan ogohlantiradi.
Ko’pincha yolg’on guvohlik berish qarindosh-urug’chilik munosabati bilan
bog’liq bo’ladi. Shu sababli JPK 116-moddasida gumon qilinuvhci, ayblanuvhci,
1 Кузьмина С.С. Лжесвидительство. Уголовно-правовые и уголовно-процессуальные проблемы. – М. – 1995.
– С. 10-11.
67

sudlanuvchining yaqin qarindoshlari gumon qilinuvhciga, ayblanuvchiga taalluqli
holatlar haqida guvoh va jabrlanuvhci tariqasida faqat o’zlarining roziligi bilan
so’roq qilinishlari mumkinligi belgilangan. So’roq berganlarida esa, ular ham
yolg’on guvohlik berganlik uchun javobgarlik to’g’risida ogohlantiriladilar.
JPK 121-moddasida voyaga yetmagan guvoh va jabrlanuvchilarni so’roq
qilishning o’ziga xos jihatlari hisobga olinib, 16 yoshga to’lmagan guvoh yoki
jabrlanuvchini so’roq qilish ularning qonuniy vakili yoki kata yoshdagi qarindoshi,
pedagog yoki jabrlanuvchining vakili ishtirokida ularning roziligi bilan o’tkazilishi
belgilangan.
Guvohlik berish subyektlariga ta’sir o’tkazishning oldini olishga qaratilgan
normalar deganda guvohlik berish subyektlariga ish bo’yicha haqiqatni
so’zlamaslik, faktlarni yashirish maqsadida tazyiq o’tkazilishini oldini olishga
qaratilgan normalarni kiritishimiz mumkin. Bunday normalarga JPK 170-moddasi
va 270-moddalari misol bo’la oladi. Guvoh va jabrlanuvhcilarning tergov
harakatlarini o’tkazish vaqtida bergan ko’rsatuvlari haqida ma’lumotlarni sir
saqlanishi ham ular xavfsizligini ta’minlashda muhim o’rin tutadi. JPKning
375moddasida ushbu masala o’z yechimini topgan. JPKning 270-moddasida
jabrlanuvhci, guvoh yoki ishda ishtirok etayotgan boshqa shaxslarga, shuningdek,
ularning oila a’zolari yoki yaqin qarindoshlariga o’ldirish, kuch ishlatish,
molmulkni yo’q qilib tashlash yohud mol-mulkiga shikast yetkazish bilan yoki
g’ayrihuquqiy hatti-xarakatlar bilan tahdid qilinayotir deyish uchun yetarli
ma’lumotlar mavjud bo’lgan taqdirda surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud bu
shaxslarning hayoti, salomatligi, sha’ni, qadr-qimmati va mol-mulkini muhofaza
qilish, shuningdek aybdorlarni aniqlash va javobgarlikka tortish choralarini
ko’rishlari kerakligi belgilangan.
Jinoyatlarning oldini olish, ularni fosh etishda ko’rsatuv berishni
rag’batlantiruvchi normalarning ham o’rni bor. Rag’batlantiruvchi normalar
deganda ixtiyoriy haqqoiniy guvohlik berishni ta’minlash, guvohlik berish
68

subyektlariga sarf qilingan xarajatlarini qoplash va boshqacha tarzda guvohlik
bergan shaxslarni rag’batlantirishga qaratilgan normalar tushiniladi.
JPK 318-moddasida: jabrlanuvhcilarga va ularning vakillariga, guvohlarga,
ekspertlarga, tarjimonlarga ularning processual harakatlar o’tkaziladigan joyga
kelib ketish, turar joyni ijaraga olish xarajatlarini qoplash uchun; shuningdek
sutkalik xarajat puli uchun; doimiy ish haqi olmaydigan jabrlanuvchilarga va
ularning vakillariga, guvohlarga, ularning odatdagi mashg’ulotlaridan
chalg’itganlik uchun hamda ekspertlarga, tarjimonlarga surishtiruv, dastlabi tergov
yoki sudda o’z vazifalarini bajarganligi uchun pul mablag’larini to’lanishi
belgilangan. Bu xarajatlarni to’lash surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qarori yoki
sudning ajrimi bilan byudjet mablag’lari hisobidan amalga oshiriladi.
Ushbu kodeksning 522-moddasida jabrlanuvchi yoki guvohning bila turib
yolg’on ko’rsatuv yohud ekspertning bila turib yolg’on xulosa berganligi,
shuningdek, ashyoviy dalillar, tergov hamda sud harakatlari bayonnomalari va
boshqa xujjatlar soxta ekanligini bila turib yolg’on tarjima qilinganligi qonunga
xilof va asossiz hukm yoki ajrim (qaror) chiqarilishiga sabab bo’lganligi sudning
qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan aniqlansa, jinoyat ishi yangidan ochilgan
holatlar munosabati bilan qaytadan ko’rilishi ko’zda tutilgan.
Fikrimizcha, yolg’on guvohlikni oldini olishda JPKning rag’batlantiruvchi
normalarini yanada kengaytirish, ularni amalda kengroq qo’llanilishiga erishish
zarur, chunki jazolab jinoyat sodir etilishining oldini olishdan ko’ra, ishontirib,
rag’batlantirib jinoyat sodir etishning oldini olish ko’proq tarbiyaviy ta’sir
ko’rsatadi.
Ammo, yuqorida ko’rsatib o’tilgan qoidalar hozirgi zamon talabiga javob
bermaydi va ushbu qoidalarni yanada takomillashtirish zarur.
Xorijiy, ayniqsa rivojlangan g’arb mamlakatlari jinoyat processida
jabrlanuvchilar va guvohlar xavfsizligni ta’minlashga oid bir qancha huquqiy
mexanizmlar ishlab chiqilgan bo’lib, ushbu mexanizmlardan uyushgan
69

jinoyatchilikka qarshi kurashda samarali tarzda foydalanilmoqda 1
. Ayrim MDH
mamlakatlarida xam ushbu masalaga jiddiy yondashilmoqda. Jumladan, Rossiya
Federatsiyasida jabrlanuvchilar, guvohlar va jinoyat ishlari bo’yicha odil
sudlovning boshqa ishtirokchilarini davlat tomonidan ximoya qilishga oid
qonunning qabul qilinganligi 2
yoki Qozog’iston Respublikasida guvohlarni himoya
qilish dasturining qabul qilinganligi bunga misol bo’la oladi.
Respublikamizda ham jinoyatchilikka qarshi kurash samaradorligini oshirish
maqsadida jabrlanuvchilar va guvohlar xavfsizligini taminlashga oid maxsus qonun
yoki dasturning ishlab chiqilishi zarur, deb hisoblaymiz. Bunda xorijiy
mamlakatlar tajribasini o’rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kanadada guvohlarni himoya qilish dasturi to’g’risidagi qonun mavjud
bo’lib, unda guvohlarni himoya qilishning: yashash joyini o’zgartiritsh,
vaqtinchalik xavfsiz joyga joylashtirish, shaxsiy xujjatlarni almashtirish, maslahat
berish, pul bilan ta’minlash kabi choralar ko’zda tutulgan.
Fransiyada esa, guvohlar xavfsizligini ta’minlash maqsadida surishtiruv
bosqichida ―anonym ko’rsatuvlar dan foydalanish tartibi ham qo’llaniladi. Bunda,‖
ko’rsatuv bergan shaxsga oid ma’lumotlar so’roq bayonnomasida ko’rsatilmaydi
va unda ushbu ko’rsatuvlar ―ishonchga sazovor, ammo o’zining kimligini maxfiy
saqlashni xohlagan shaxs tomonidan olinganligi haqida belgi qo’yiladi
‖ 2
.
Albatta, bunday qoidalarni respublikamiz sud-tergov amaliyotida
to’g’ridanto’g’ri qo’llab bo’lmaydi. Shu sababli ham process ishtirokchilari
xavfsizligini ta’minlashga oid choralarni: 1) processual choralar; 2) davlat
tomonidan amalga oshiriladigan himoya choralariga bo’lish zarur bo’ladi.
1 Исмаилов Б.И. Теоретические аспекты
совершенствования законодательных основ защите
потерпевших, свидетелей и иных участников уголовного
судопроизводства. Суд-ҳуқуқ ислоҳотлари: ҳозирги ҳолати ва
такомиллаштириш истиқболлари. Илмий – амалий
конференция материаллари. ТДЮИ. – 2007. – Б.113-114. 2
Федеральный закон от 20 августа 2004 г. «О государственной
защите потерпевших, свидетелей и иных участников
уголовного судопроизводства». СЗ РФ. – 2004. - №34. – С. 3534.
2 Григорьев Ф.Г. Право свидетеля и других участников уголовного судопроизводства на обеспечение их
безопасности. Вестник Московского Университета. Серия 11. Право. - №3. – 2006. – С. 94.
70

Processual choralarga O’zR JPKda belgilangan, ya’ni o’z holatiga ko’ra processual
harakatlar hisoblangan choralar ( telefon orqali so’zlashuvlarni eshitish, tanib olish
uchun ko’rsatish, ishni yopiq sud majlisida ko’rish, dastlabki tergov materiallari
bilan tanishish) kiradi.
Davlat tomonidan amalga oshiriladigan himoya choralari esa
jabrlanuvchilar, guvohlar, xolislar, ularning yaqinlarini qo’riqlash, ularga oid
ma’lumotlarni sir saqlanishini ta’minlash, jinoiy guruhlar, uyushmalarga qarshi
guvohlik bergan shaxslarni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish kabi choralarni
kiritish mumkin.
Hozirda ko’p davlatlarda guvohlar xavfsizligini ta’minlash maqsadida sudda
uning o’zi qatnashmasdan audio va videotexnikalardan foydalanib (anonym guvoh)
ko’rsatuvlar olish masalasini kengroq joriy qilish bo’yicha ishlar olib borilmoqda.
Ammo, guvohning bevosita sudda qatnashmasligi va sudlanuvchi,
ximoyachilarning uning kimligini bilmasligi va unga savollar bera olmasligi
xalqaro huquq normalariga (Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risidagi Pakt)
to’g’ri kelish yoki kelmasligi haqida turli qarashlar mavjud. Xalqaro sud amaliyoti
ham bunga bir xilda javob bera olmaydi. Masalan, inson huquqlari bo’yicha
Evropa sudi 1989-yil 20-noyabrdagi qarorida sudning ayblanuvchi K.ga nisbatan
ayblov hukmi so’roq qilinmasdan ko’rsatuvlari tanishtirililgan ikkita ―anonym‖
guvoh ko’rsatuvlariga asoslanganligini hamda sudyalar guvohlarni o’z ko’zlari
bilan ko’rmaganligi va ularning shaxsi haqida tasavvurga ega bo’la olmaganliklari
sababli, ayblanuvhcining huquqi buzilgan, deb topgan 1
.
Boshqa bir ish bo’yicha esa, Evropa inson huquqlari bo’yicha sudi
guvohlarning bevosita sudda so’roq qilinishi shart emasligini ko’rsatib,
―ayblanuvchi va himoyachi tomonidan savollar bevosita sudda so’roq qilish yo’li
bilan berilishi shart emas. Audio yoki video youvlarni namoyish qilish yohud
so’roq bayonnomasini o’qib eshittirish guvohning ko’rsatuvlarini rad qilish va
uning to’g’riligini gumon ostiga qo’yish uchun yetarli deb hisoblaydi.
‖
1 Гомьен Д., Харрис Д., Зваак Л. Европейская Конвенция о правах человека и Европейская Социальная
Хартия. М., 1998. – С. 254.
71

Ammo, sudda taraflar manfaatlari orasidagi tenglikni ta’minlash maqsadida
―anonim guvoh larning so’roq bayonnomasini o’qib eshittirish bilan‖
scheklanmasdan, ularni sudda texnik vositalardan foydalanib so’roq qilish
masalasiga ko’proq e’tibor qaratilishi kerak. L.Brusnicin bunda, savolga javob
so’roq qilinuvchining shaxsi ma’lum bo’lishiga olib keladigan bo’lsa uning
ko’rsatuvi to’liq yoki qisman tanishtirilmaydi, videotranslyatsiyadan foydalanib
so’roq qilishda so’roq qilinayotganning shaxsiga oid savollar rad qilinishi kerak
deb hisoblaydi 1
.
Albatta, Evropa sudining ―anonym guvohlik ka doir qarorlaridan
‖
to’g’ridanto’g’ri bizning qonunni qo’llash amaliyotimizda qo’llab bo’lmaydi, lekin
undagi ijobiy tajribalar o’rganilib, mamlakatimiz Oliy sudi tominidan guvohlarni
processual himoya qilish choralarini qo’llashga doir tushuntirishlar berilishi
mumkin.
II - bob bo’yicha xulosa

Yolg’on guvohlik berishning kriminologik tavsifi qilmishning ijtimoiy
xavfliligi, uning odil sudlov uchun xavfliligi va mazkur jinoyatni sodir etuvchi
shaxslarning xususiyatlari o’rtasida jiddiy farq mavjudligini ko’rsatadi.
Yolg’on guvohlik berishning tashqi kriminogen omillari asosan
quyidagilardan iborat:
1) yol’gon guvohlik berish subyektlariga manfaatdor shaxslarning
har xil shaklda ta’sir ko’rsatishi;
2) ayblanuvchi bilan qarindoshchilik yoki boshqa yaqin
munosabatlar;
3) ish yakunidan shaxsiy manfaatdorligi;
4) asosiy ish bo’yicha ayblanuvchiga xizmat yuzasidan bo’gliqlik;
5) yol’gon guvohlik beruvchi bilan ayblanuvchi yoki jabrlanuvchi
o’rtasida adovatning mavjudligi;
1 Бруницын Л. Псевдонимы в уголовном процессе. Законность. – №2. – 2005. – С. 16.
72

6) jabrlanuvchi va guvohlarning g’ayriqonuniy yoki g’ayriahloqiy
hulq-
atvori;
7) yolg’on guvohlik berish subyetklarining asosiy jinoyatga
aloqadorligi;
8) Ayblanuvchi yoki sudlanuvchiga achinish, ularning aybini
yengillashtirish maqsadi.
Yolg’on guvohlik berishni umumiy profilaktika qilish ommaviy axborot
vositalaridan faol foydalanish, yolg’on guvohlik beruvchilar ustidan bo’lib o’tgan
sud processlaridan lavhalar ko’rsatish kabilar yo’lga qo’yilishi lozim. Bunda
yolg’on guvohlik berishning salbiy oqibatlari yorqinroq va ishonchliroq ko’rsatib
berilishi zarur.
Yolg’on guvohlik berishga qarshi kurashning jinoyat-huquqiy choralari
ichida mazkur qilmishlar uchun jinoiy jazolarning qo’llanilishi samaradorligini
ta’minlash muhim o’rin tutadi.

X U L O S A

O’tkazilgan tadqiqot natijalariga ko’ra yolg’on guvohlik berishning
kriminologik jihatlari bilan bog’liq muammolar tahlil qilinib, quyidagi xulosalarga
kelindi:
1. Yolg’on ko’rsatuvlar mazmunini
yolg’on tashkil etadi. Yolg’on deyilganda,
subektning ongidagi obektiv haqiqatga zid
bo’lgan tushunchani tasdiqlashi, yohud fikr
bildirishi, yani ongli ravishda xato malumot
berish tushuniladi. Biroq har qanday yolg’on
ham yolg’on guvohlik berish jinoyati tarkibini
73

hosil qilmaydi. Faqatgina alohida ish bo’yicha
ahamiyatga ega bo’lgan holatlar yuzasidan sud-
tergov organlariga aytilgan yolg’on, yani
isbotlanishi lozim bo’lgan xolatlarga hamda
qonunda dalil sifatida foydalanish
taqiqlanmagan faktlarga taalluqli bo’lgan
yolg’ongina ushbu jinoyat tarkibini hosil qiladi.
2. Yolg’on guvohlik berishning obektini
belgilashda bevosita O’zR JK 238moddasi
dispozitsiyasidan kelib chiqish lozim, ushbu
moddaning 1-qismi bo’yicha obekt bu - odil
sudlov (sud) va uni amalga oshirishga
ko’maklashuvchi (prokuratura, dastlabki tergov
va surishtiruv) organlarning normal faoliyati
bo’lsa, 2-qismi bo’yicha obekt bu - jabrlanuvchi,
guvoh, ekspert, tarjimon, shuningdek ularning
yaqin qarindoshlari (JK 8-bo’limiga muvofiq:
qarindoshlar yoki quda tomondan qarindosh
bo’lgan shaxslar, yani ota-ona, aka-uka va opa-
singillar, erxotin, farzand, shu jumdadan
farzandlikka olinganlar, nevaralar shuningdek
erxotinning ota-onasi, aka-uka va opa-
singillari)ning sog’lig’i hisoblanadi.
3. Yolg’on guvohlik berish "formal"
tarkibli jinoyatlar sirasiga kiradi, yani ularni
kvalifikatsiya qilishda zararli oqibatlarning ro’y
berganligi talab qilinmaydi. U yoki bu jinoyat
tarkibining "formal" shakli jinoyatning ijtimoiy
74

xavfliligi darajasiga baho berishga hech qanday
tasir ko’rsatmaydi.
O’zR JK 238-moddasi birinchi qismida faqat guvohlar, jabrlanuvchilar,
ekspertlar va tarjimonlar yolg’on guvohlik berish jinoyatining subektlari bo’lishi
mumkinligi belgilab ko’yilgan. Jinoyat va fuqarolik protsesslarida guvoh,
jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimon sifatida ishtirok etmaydigan boshqa shaxslar
mazkur moddaga binoan bajaruvchi sifatida javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
Binobarin, bu shaxslar JK 238-moddasi birinchi qismida javobgarlik
belgilangan jinoyatning maxsus subektlari hisoblanadi va shu bois, ular umumiy
alomatlar (16 yoshga to’lgan akli raso jismoniy shaxslar)dan tashqari, o’z kasbiy
faoliyatining turiga mos keluvchi maxsus alomatlarga ega bo’lishi talab qilinadi.
Bu alomatlar jinoyat-protsessual va fuqarolik-protsessual qonun hujjatlarida ochib
berilgan.
Guvoh - yolg’on guvohlik berish jinoyatining asosiy subektlaridan biri
bo’lib, O’zR JPK 65-moddasiga muvofiq, guvoh - jinoyat ishi bo’yicha aniqlanishi
lozim bo’lgan biror holat yuzasidan ko’rsatuv berish uchun chaqirilgan shaxs.
Ammo mazkur tarif guvohning yolg’on guvohlik berish subekti sifatidagi bir
qancha muhim, yani guvohlarni bila turib yolg’on ko’rsatuv berish subekti
hisoblanmagan shaxslardan farqlash imkonini beruvchi alomatlarini o’zida aks
ettirmaydi.
4. Yolg’on guvohlik berishning subektiv
tomoni, umuman olganda, to’g’ri qasd
shaklidagi ayb bilan tavsiflanadi. Uning
mazmuniga qisqacha to’xtalib o’tamiz. Bila turib
yolg’on ko’rsatuv berishga to’g’ri qasd
qilishning mazmuniga shaxsning quyidagi
holatlar: 1) o’zi berayotgan malumotlarning
yolg’onligini; 2) tergov qilinayotgan yoki ko’rib
chiqilayotgan ish uchun ularning ahamiyatini; 3)
75

jinoyat holatini, yani qilmishning vakolatli
organlar oldida sodir etilayotganini; 4) shaxsni
maxsus subekt sifatida tavsiflovchi alomatlarni
tushunishi kiradi. Shu bois shaxsning aybini
aniqlash uchun u yuqorida zikr etilgan barcha
holatlarni tushunganligi aniqlanishi zarur.
5. Jinoyatchilik, ayniqsa uning uyushgan
turlariga qarshi kurashish samaradorligini
oshirishda protsess ishtirokchilari xavfsizligini
taminlash muhim o’rin tutadi, bu yolg’on
guvohlik berishning xususiyatlari va unga turtki
beruvchi sabablarni baholashda ham namoyon
bo’ladi.
6. Yolg’on guvohlik berishning asosiy
determinantlariga protsess ishtirokchilari
o’rtasidagi qarindoshlik yoki boshqa yaqin
mnosabatlar, ish yakunidan manfaatdorlik,
manfaatdor shaxs tomonidan tasir ko’rsatilishi
ehtimolidan qo’rqish, fuqarolarning huqukni
muhofaza qilish organlariga nisbatan
ishonchsizligi, protsess ishtirokchilari
xavfsizligini taminlashga qaratilgan protsessual
normalarga amaliyotda etibor berilmayotganligi
kabilar kiradi.
7. Yolg’on guvohlik berishning oldini
olishda har bir shaxsda jinoyatlarga qarshi
kurash borasidagi fuqarolik pozitsiyasini
shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Bu
sohadagi faoliyatni yo’naltirish uchun maxsus
76

uslubiy qo’llanmalar, yo’lyo’riq va
tavsiyanomalar zarur. Bu nafaqat huquqni
muhofaza qiluvchi organlar, balki jamoatchilik
va olimlar oldida turgan muhim vazifasidir.
8. Yolg’on guvohlik berishning oldini
olishda aholi o’rtasida tarbiyaviy, o’quv
xususiyatidagi umumijtimoiy choralarni ko’rish,
guvohlik majburiyatini xolisona bajarganlik
uchun moddiy va manaviy rag’batlantirish kabi
tadbirlarni qo’llash, tergov va sud
muhokamasida so’roq qilishning samarali
psixologik uslublaridan, shuningdek, zamonoviy
texnika vositalaridan foydalanish muhim
ahamiyatga egadir.
9. Yolg’on guvohlik uchun javobgarlikni
qo’llashda guvohlik immunitetiga alohida etibor
qaratilishi lozim. Chunki, shaxsning o’ziga
qarshi guvohlik berishga majbur emasligi
to’g’rsidagi qoidani amalga oshirmasdan turib
jinoyat protsessida fuqarolarning himoyalanish
huqukiga egaligi to’g’risidagi konstitutsiyaviy
printsipni ro’yobga chiqarish ham mumkin
emas.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
I. Rahbariy adabiyotlar:
1.1. Каримов И.А. Хавфсизлик ва тинчлик учун курашмок
керак. -
Т.,Ўзбекистон. - 2002. - 429 б.
77

1.2. Каримов И.А. Ўзбек ҳалқи ҳеч қачон, ҳеч кимга қарам
бўлмайди.Т.5. Т.: Ўзбекистон. – 2005. – 445 б.
1.3. Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни
янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантирш
концепцияси: Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик
палатаси ва Сенатининг кўшма мажлисидаги маъруза. 2010 йил 12
ноябрь. – Т.: «Ўзбекистон» НМИУ, 2010. – Б. 8.
1.4. Каримов И.А. Ўзбекистон дунеc харитасида ўзига муносиб
жой олди. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Т.:
Ўзбекистон.
НМИУ. – 2011. – 435 б.
1.5. Каримов И.А. Инсон манфаати, ҳукуқ ва эркинликларини
таъминлаш, ҳаyoтимизнинг янада эркин ва обод бўлишига эришиш –
бизнинг бош мақсадимиздир. Ўзбекистон Республикаси
Конституциясининг 20 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги
маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма. – Тошкент.: Ўқитувчи. –
2013. – Б. 10-15.
1.6. Каримов И.А. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси
Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маърузаси.
Ҳуқуқ ва бурч. – 2015. - №1. – Б. 2-9.
.
II. Normativ-huquqiy hujjatlar
2.1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси: Ўн иккинчи чақириқ,
Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг ўн биринши сессиясида 1992
йил 8 декабрда қабул килинган. – Т.: «Ўзбекистон». – 2014. – Б.40.
2.2. Все Общая декларация прав человека // В.кн. Международные
Конвенции по защите прав человека и борьбы с преступностью: (Сб.
междунар.документов) Сост. Ю.С.Пулатов. -Т.; Шарқ. 1995. - 448 с.
78

2.3. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси. Расмий нашр -Т.,
Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги. 2014. - 384 б.
2.4. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят процессуал кодекси.
Расмий нашр-Т.. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги. 2015.
2.5. Закон Республики Узбекистан "0 порядке и размерах возмещения
свидетелям, потерпевшим, экспертам, специалистам, переводчикам и
понятым понесенных расходов". № 661-ХII от 3 июля 1992 года.
2.6. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарорларининг
тўплами. 1991-1997. Икки жилдли. I жилд. Т., Шарқ. 1997.

III. Asosiy adabiyotlar
3.1. Абдурасулова Қ.Р. Жиноятнинг махсус субъекти. Ўқув қўлланма.
–ТДЮИ - 2005. - 124 б.
3.2. Абдурасулова Қ.Р., Зокирова О. Криминология. Ўқув қўлланма.
ТДЮИ. – 2004. – 145 б.
3.3. Абдурасулова Қ.Р., Ниеcзова С. Жиноятчилик ва жиноятчи шахси
муаммолари. Ўқув қўлланма. ТДЮИ. - 2006. – Б. 86.
3.4. Абдурасулова Қ.Р., Зокирова О. Криминология. Т: ТДЮИ. – 2003.
– 77б.
3.5. Александров А.И. Уголовная политика и уголовный процесс в
российской государственности. СПб. - 2003. – 397 с.
3.6. Алимова Р., Отахўжаев С. Суд экспертизасини ташкил қилиш ва
ўтказиш масалалари. Т., "Янги аср авлоди" 2001.
3.7. Алоуов Е.О. Квалификация хищений совершенных по подложным
документам. - Т., Адолат. - 1994. – 196 с.
3.8. Бакунов П. Айб жиноят субъектив томонининг зарурий белгиси
сифатида. Т. «Адолат». - 2006. – 99 б.
79

3.9. Бедняков Д.И. Непроцессуальная информация и расследование
преступлений. М. - 1991. -205 с
3.10. Гаухман Л.Д. Квалификация преступлений: закон, теория,
практика. М.: Юринформ. - 2001. - 315 с.
3.11. Горелик А.С., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия.
СПб. - 2005. - 303 с.
3.12. Гулямов 3.Х. Преступления против правосудия. Т., Академия
МВД РУз. - 1997. - 236 с.
3.13. Гулямов З.Х. Уголовная ответственности за несообщение о
преступлении или его укрывательство. Учебное пособие. -Т.: Академия МВД
Республики Узбекистан. - 1997. -5,2 п.л.
3.14. Джалолов Д.Д., Бахриев И.И., Жуманиеcзов Э.Х., Хақбердиева
Р.Т. Суд-тиббий экспертиза объектларини текширишда экспертнинг ҳуқуқий
асослари. Т., ЎзМУ. 2004.
3.15. Жиноят ҳуқуқи: Умумий кисм // Масъул муҳаррир
М.Усмоналиев. -Т., Адолат. - 1998. -287 с.
3.16. Зуфаров Р.А. Порахўрлик учун жиноий жавобгарлик. Т, 2004.
220 б.
3.17. Иномжонов Щ.Х. Жиноят процессида далилларни тақдим қилиш
ва улардан фойдаланиш муаммолари. (Монография 2-нашр). -Т.: ТДЮИ. -
2006. - 179 б.
3.18. Каракетов Ю., Усмоналиев М. Жиноятчиликка қарши курашнинг
криминологик чоралари. Т., "Ўзбекистан". 1994.
3.19. Криминология. Учебник. Отв. ред. И.М.Рогов., Е.О.Алауханов.
Алматы. Казығурт. - 2007. - С 584.
3.20. Тошпўлатов А. Ёлғон гувоҳликнинг жиноят-ҳуқуқий ва
криминологик жиҳатлари. Тошкент. – 2009. – 152 б.
3.21. Рустамбаев М.Х. Ўзбекистон Республикаси Жиноят ҳуқуқи курси.
4- том . Т .: Илм - зи
еc . – 2011.
80

IV. Internet saytlari:
1. http:// www.lex.uz
2. http:// www.edu.uz
3. http:// www.pravo.vsem.uz
4. http:// www.kodeks.uz

81

Yolg’on guvohlikning kriminologik jihatlari mavzusi batafsil yoritilgan.

Sotib olish