Yorugʻlikning issiqlik va kimyoviy taʼsiri - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Февраль 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Yorugʻlikning issiqlik va kimyoviy taʼsiri

Купить

{Mavzu: Yorug likning issiqlik va ʻ kimyoviy ta siri ʼ

 Yorug‘lik manbayidan, masalan, elektr lampadan yorug‘lik hamma tomonga tarqaladi va atrofdagi narsalarga tushib, ularni isitadi. Yorug‘lik ko‘zimizga tushib, ko‘rish tuyg‘usi hosil qiladi. Yorug‘lik tarqalishida ta’sir bir jismdan (manbadan) boshqa jismga (qabul qilgichga) uzatiladi deyish mumkin. Umuman olganda, bir jism boshqa jismga ikki xil usulda: yo manbadan qabul qilgichga moddaning ko‘chirilishi vositasida yoki jismlar orasidagi muhit holatining o‘zgarishi vositasida (modda ko‘chirilmasdan) ta’sir qilishi mumkin. Masalan, bizdan biror masofada turgan qo‘ng‘iroq mo‘ljalga olinib, unga shar otilsa-yu , bu shar qo‘ng‘iroqqa borib tegsa, qo‘ng‘iroq jiringlaydi Bunda moddani ko‘chiramiz.

 Nyuton yorug‘likning korpuskular1 nazariyasi nazariyasi ijodchisi edi. Bu nazariyaga ko‘ra, yorug‘lik — manbadan har tarafga tarqaluvchi zarrachalar oqimidan zarrachalar oqimidan (moddaning ko‘chishidan) iborat. Gyuygensning tasavvurlariga ko‘ra, yorug‘lik yorug‘likyorug‘lik alohida, faraziy muhitda — butun fazoni to‘ldiruvchi va barcha jismlarning ichiga singuvchi efirda tarqaladigan to‘lqindan iborat. Ikkala nazariya ham alohida-alohida holda uzoq vaqt mavjud bo‘lib keldi. Ularning hech biri ham ikkinchisi ustidan g‘alaba qozona olmadi

 Yorug‘lik dastalari fazoda o‘zaro kesishganda bir-biriga hech qanday ta’sir etmasligining sababini korpuskular nazariya asosida izohlab berish qiyin edi. Yorug‘lik zarrachalari o‘zaro to‘qnashib, har tarafga sochilishi kerak-ku, axir. Òo‘lqin nazariya buni oson izohlab bera olar edi. Masalan, suv betidagi to‘lqinlar bir-biri orqali bemalol o‘tadi va bunda ular o‘zaro ta’sir etmaydi. Ammo yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishini va buning natijasida aniq soyalar hosil bo‘lishi sababini to‘lqin nazariya asosida izohlab berish ancha qiyin edi.

 Korpuskular nazariyaga ko‘ra esa yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishi inersiya qonunining natijasi deb qaralar edi. Yorug‘likning tabiati to‘g‘risidagi bunday nomuqim ahvol XIX asrning boshigacha, yorug‘lik difraksiyasi (yorug‘likning to‘siqlarni aylanib o‘tishi) va yorug‘lik interferensiyasi (yorug‘lik dastalari bir-biri ustiga tushganda yoritilganlikning kuchayuvi yoki zaiflashuvi) hodisalari kashf etilgan vaqtgacha davom etib keldi. Bu 1 Lotincha „korpuskula“ „ korpuskula zarracha“ zarrachazarracha demakdir. kutubxonasi 6 hodisalar faqat to‘lqin harakatlar uchun xos. Ularning sababini korpuskular nazariya asosida izohlab bo‘lmaydi. Shu sababli to‘lqin nazariya uzil-kesil va to‘la g‘alaba qilgandek bo‘ldi.

 Bunday ishonch XIX asrning ikkinchi yarmida Maksvell yorug‘lik elektromagnit to‘lqinlarning xususiy holi ekanligini ko‘rsatgandan keyin ayniqsa mustahkamlandi. Maksvellning ishlari yorug‘likning elektromagnit nazariyasiga asos bo‘ldi. Gers elektromagnit to‘lqinlarni tajribada aniqlagandan keyin yorug‘likning to‘lqin kabi tarqalishiga hech qanday shubha qolmadi. Bunga hozir ham shubha yo‘q. Ammo XX asr boshida yorug‘likning tabiati to‘g‘risidagi tasavvurlar tubdan o‘zgardi. Rad etilgan korpuskular nazariya har holda haqiqatga yaqin ekanligi to‘satdan ma’lum bo‘lib qoldi. Yorug‘lik xuddi zarrachalar oqimi kabi sochiladi va yutiladi. Yorug‘lik xuddi zarrachalar oqimi kabi sochiladi va yutiladi. Yorug‘likning uzlukli ekanligi, ya’ni unda kvant xossalari borligi payqaldi.

 Nuqtaviy yorug‘lik manbayidan yorug‘lik hamma tomonga tarqaladi va atrofdagi jismlarga tushib, ularni isitadi. Yorug‘lik ko‘zimizga tushib, ko‘rish tuyg‘usi hosil qiladi va biz ko‘ramiz. XX asrning boshlariga kelib, yorug‘likning elektromagnit to‘lqin nazariyasi asosida tushuntirish mumkin bo‘lmagan hodisalardan fotoeffekt va jismlar nurlanishi kashf qilindi. 1900- yilda nemis fizigi Plank tomonidan yorug‘likning kvant nazariyasi yorug‘likning kvant nazariyasi yaratildi.

 Yorug‘likning kvant nazariyasi Eynshteyn tomonidan rivojlantirilib , yorug‘likning fotonlar nazariyasi yorug‘likning fotonlar nazariyasi yaratildi. Yorug‘lik ma’lum diapazondagi elektromagnit to‘lqinlardan iboratdir. Inson ko‘zi butun nurlanish tarkibidan faqat to‘lqin uzunligi 3,8•10–7 m dan 7,7•10–7 m gacha bo‘lgan nurlarnigina ko‘ra oladi. Òo‘lqin uzunligi 3,8•10–7 m dan qisqa bo‘lgan nurlar ultrabinafsha nurlar, to‘lqin uzunligi 7,7•10–7 m dan katta bo‘lgan nurlar esa infraqizil infraqizilinfraqizil nurlar deb ataladi. Ultrabinafsha va infraqizil nurlar ko‘zga ko‘rinmaydi. Jismlardan yorug‘lik qaytib ko‘zimizga tushgandagina biz ularni ko‘ramiz. Ba’zi jismlar o‘zidan yorug‘lik sochganligi uchun yorug‘lik manbalaridan iborat bo‘lib, ular to‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘rinadi.

 Yorug‘likning sun’iy manbalari jumlasiga cho‘g‘langan jismlar, tok o‘tganda nurlanuvchi gazlar, luminessensiyalanuvchi (energiya yutish hisobiga shu’lalanuvchi) qattiq jismlar va suyuqliklar kiradi. Odatda yorug‘lik manbalari ma’lum o‘lchamli jismlar bo‘ladi, lekin ular ko‘pincha nuqtaviy yorug‘lik manbayi deb qabul qilinadi. Agar yorug‘lik manbayining chiziqli o‘lchami shu manbadan uning ta’siri o‘rganilayotgan joygacha bo‘lgan masofaga nisbatan juda kichik bo‘lsa, bunday yorug‘lik manbayi nuqtaviy yorug‘lik manbayi nuqtaviy yorug‘lik manbayi deb ataladi.

 Yorug‘lik vakuumda c = 300000 km/s tezlik bilan , boshqa muhitlarda esa bundan kichik tezlik bilan tarqaladi. Muayyan to‘lqin uzunlikdagi yorug‘lik, masalan, qizil, yashil, binafsha va shu kabi rangli yorug‘liklar monoxromatik yorug‘likdir. Yorug‘lik turli to‘lqin uzunlikdagi to‘lqinlardan iborat bo‘lsa, bunday yorug‘lik murakkab yorug‘lik deyiladi. Masalan, quyoshdan keladigan yorug‘lik murakkab yorug‘likdir. Yorug‘likning tarqalish qonunlari Yorug‘likning tarqalish qonunlari. Yorug‘likning tarqalish qonunlari geometrik optika yoki nurlar optikasining mazmunini tashkil qiladi. Har qanday to‘lqinlarning, shu jumladan, yorug‘lik to‘lqinlarining ham tarqalish yo‘nalishi nurlar, ya’ni to‘lqin sirtlariga perpendikular bo‘lgan chiziqlar yordamida aniqlanadi: nurlar to‘lqin energiyasining tar

 Yorug‘lik nuri geometrik tushunchadir. Shunday qilib, yo‘nalishlari fazoning ixtiyoriy nuqtasida yorug‘lik energiyasining ko‘chish yo‘nalishi bilan ustma-ust tushgan geometrik chiziq yorug‘lik nuri yorug‘lik nuri deyiladi. Kuzatishlar, bir jinsli muhitda yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishini ko‘rsatadi. Yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishiga nuqtaviy manbadan kelayotgan yorug‘lik yo‘liga qo‘yilgan buyumlar soyasining hosil bo‘lishi yoki nuqtaviy bo‘lmagan manbadan kelayotgan yorug‘lik yo‘liga qo‘yilgan buyumlarning soya va yarim soyalarining hosil bo‘lishi dalil bo‘la www.ziyouz.com kutubxonasi 8 oladi. Masalan, S nuqtaviy manbadan kelayotgan yorug‘lik nuri yo‘liga B jismni qo‘yaylik. Yorug‘lik to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalgani uchun B jism yorug‘lik nurini to‘sib

 Bu konus ichidagi biror nuqtaga ham S manbadan kelayotgan yorug‘lik tushmaydi. Shuning uchun bunday konus o‘qiga tik qilib qo‘yilgan E ekranda B jismning aniq B′ soyasi hosil bo‘ladi . Agar S yorug‘lik manbayi nuqtaviy bo‘lmasa, manbaning har bir nuqtasidan jismga tushgan yorug‘lik uning orqasida ayrim konus shaklidagi soyalarni hosil qiladi. Natijada ekranda B4 to‘liq soya to‘liq soya va uning chetlarida B2 B3 ochroq soha hosil bo‘ladi. Bu soha yarim soya deyiladi. Òo‘liq soya sohasidan uzoqlashgan sari yarim soya soya tobora och bo‘la boradi (3- rasm). Noshaffof jismga yorug‘lik manbayidan nurlar tushganda soyaning hosil bo‘lishidan foydalanib, Quyosh va Oy tutilishi hodisalarini izohlash mumkin.

 Yorug‘lik nurlarining mustaqillik prinsipiga asosan , yorug‘lik nurlari o‘zaro kesishganda bir-biriga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi, ya’ni nurlarning kesishishi har bir nurning mustaqil ravishda tarqalishiga xalaqit bermaydi. Elektromagnit to‘lqinlarning tarqalish tezligi juda katta bo‘lganligi tufayli uni bevosita kuzatish orqali baholash mumkin emas. Masalan, kechasi projektorni yoqib, undan chiqayotgan yorug‘lik nurini uzoqda turgan biror buyumga yo‘naltirsak, yorug‘lik bir onda tarqalganga o‘xshab tuyuladi. Shu sababli yorug‘likning tarqalishi uchun vaqt talab qilinmaydi, ya’ni uning tarqalish tezligi juda katta degan fikr saqlanib kelgan edi. Lekin fanning rivojlanishi natijasida yorug‘lik tezligining chekli ekanligi ayon bo‘ldi va nihoyat yorug‘lik tezligi aniqlandi.

 Yorug‘lik tezligini birinchi marta 1676- yilda daniyalik astronom Ryomer Yupiter planetasi yo‘ldoshlarining tutilishi kutubxonasi 9 bir necha kilometr masofada turgan ko‘zguga tushirildi. Yorug‘lik ko‘zgudan qaytib, yana g‘ildirak tishlari orasidan o‘tishi kerak edi. G‘ildirak sekin aylanganda ko‘zgudan qaytgan yorug‘lik ko‘rinar edi. G‘ildirakning aylanish tezligi oshirilganda yorug‘lik sekin- asta ko‘rinmaydigan bo‘lib qoldi. O‘zi nima gap? G‘ildirakning ikki tishi orasidan o‘tgan yorug‘lik ko‘zguga borib, undan qaytib kelguncha g‘ildirak aylanib, kesiklari o‘rniga tishlari to‘g‘ri kelishga ulgurdi va shuning uchun yorug‘lik ko‘rinmay qoldi

 G‘ildirakning aylanish tezligi yanada orttirilganda yorug‘lik yana ko‘rinadigan bo‘ladi. Ravshanki, yorug‘lik ko‘zguga borib, undan qaytib kelguncha g‘ildirak aylanib, bundan oldin kesik turgan joyga boshqa kesik to‘g‘ri kelib qoldi. Bu vaqtni va ko‘zgu bilan g‘ildirak orasidagi masofani bilgan holda yorug‘lik tezligini aniqlash mumkin bo‘ladi. Fizo tajribasida ko‘zgu bilan g‘ildirak orasidagi masofa 8,6 km edi va yorug‘lik tezligining qiymati 31 3000 km/s bo‘lib chiqdi.

 Yorug‘lik tezligining aniq qiymatini 1926—1929- yillarda amerikalik olim Maykelson ishlab chiqqan. Maykelson tishli g‘ildirak o‘rniga aylanuvchi ko‘zgulardan foydalandi. Maykelson tajriba o‘tkazish uchun Kaliforniyadagi ikkita tog‘ cho‘qqisidan foydalandi, bu cho‘qqilar orasi 35,426 km bo‘lib, bu masofa juda aniq o‘lchangan

 Yorug‘lik to‘lqinlari yorug‘lik manbayidan atrofidagi fazoga energiya eltadi. Optikaning yorug‘lik energiyasini o‘lchash usullarini o‘rgatuvchi bo‘limi fotometriya deb ataladi. Yorug‘lik o‘zi eltadigan energiya nuqtayi nazaridan bir qator kattaliklar bilan xarakterlanadi. Bu kattaliklardan eng muhimi yorug‘lik oqimidir.

 Yorug‘lik energiyasini sezish uchun, tabiiyki, ko‘z alohida ahamiyatga ega. Shu sababli bizni birinchi navbatda, yorug‘lik to‘lqinlari bilan o‘tadigan to‘liq energiya emas, balki uning bevosita ko‘zga ta’sir etadigan qismi qiziqtiradi. Ko‘z yashil nurlarni eng yaxshi sezadi. Shu sababli yorug‘lik energiyasining tegishli o‘lchash asboblari bilan qayd etiladigan miqdorini emas , balki bu energiyaning bevosita ko‘zimizga seziladigan, ya’ni ko‘zimiz bilan baholaydigan miqdorini bilish katta amaliy ahamiyatga ega. Yorug‘lik energiyasini bunday baholash uchun kiritilgan fizik kattalik yorug‘lik oqimidir. Agar biror yuzaga vaqt davomida energiyasi W bo‘lgan yorug‘lik tushayotgan bo‘lsa, bu nurlanishning quvvati nurlanishning quvvati W nurlanishning quvvati / t ga teng bo‘ladi.

 Ma’lum bir yuzaga tushayotgan nurlanish quvvati bilan o‘lchanadigan kattalik Ô yorug‘lik oqimi yorug‘lik oqimi deyiladi: . W t   (2.1) Yorug‘lik manbalarining ko‘pchiligi yorug‘likni hamma yo‘nalishlarda tarqatadi, shuning uchun to‘liq yorug‘lik oqimi tushunchasi kiritiladi. Barcha yo‘nalishlardagi nurlanish quvvati bilan o‘lchanadigan Ô0 yorug‘lik manbaning to‘liq yorug‘lik oqimi yorug‘lik oqimi deyiladi. Yorug‘lik manbaíini xarakterlash uchun fotometriyada yorug‘lik kuchi yorug‘lik kuchi deb ataluvchi kattalik qo‘llaniladi.

Купить