Yorugʻlikning kombinatsion sochilishi - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	854.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Февраль 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Yorugʻlikning kombinatsion sochilishi

Купить

Mavzu: Yorugʻlikning kombinatsion sochilishi

 Molekulalar spektrini o'rganishda 1929 yilda rus olimlari T.S. Landsberg (1890-1957) va L.I. Mandelshtam va ular bilan bir vaqtda hind olimlari Ch.Raman (1888-1970) va K.Krishnan (1911 yilda tug’ilgan) kashf etgan yorug’likning kombinatsion sochilish hodisasi muhim ahamiyatga ega.

 Bu effekt shundan iboratki , biror moddaga (gaz, suyuqlik , shaffof kristall) chastotali monoxromatik yorug’lik tushsa, bu moddada sochilgan yorug’lik spektrida chastotali chiziqdan tashqari uning ikki yonida simmetrik joylashgan qo'shimcha spektral chiziqlar ham hosil bo'ladi

 Kombinatsion sochilish spektridagi chastotasi moddaga tushayotgan yorug’likning chastotasidan kichik bo'lgan chiziqlar qizil yo'ldosh spektrlar, chastotasi kattalari esa binafsha yo'ldosh spektrlar deb ataladi. Hosil bo'lgan bu yo'ldosh spektr chastotasi , joylashishi va soni tushayotgan yorug’lik chastotasiga bog’liq bo'lmay, faqat yorug’lik sochilayotgan modda tabiatiga bog’liq bo'lib, uning tarkibini va tuzilishini ifodalaydi.

 Yorug’likning kombinatsion sochilishidagi qonuniyatlarni kvant nazariya bilan tushuntirish mumkin. Bu nazariyaga ko'ra yorug’likni sochilish jarayoni molekula tomonidan fotonni yutib yana qayta chiqarishdan iborat. Agar bu fotonlarning energiyalari bir xil bo'lsa, sochilgan yorug’lik spektrida tushayotgan yorug’lik chastotasi bilan bir xil bo'lgan asosiy chiziq hosil bo'ladi. Lekin sochilish jarayonida yutilgan va chiqarilgan fotonlarning energiyasi teng bo'lmasligi mumkin.

 Fotonlar energiyasining har xil bo'lishi molekulani turg’un holatdan uyg’ongan holatga yoki uyg’ongan holatdan turg’un holatga o'tishiga bog’liq. Agar molekula turg’un holatdan uyg’ongan holatga o'tsa, qizil yo'ldosh chiziq, aksincha uyg’ongan holatdan turg’un holatga o'tsa, binafsha yo'ldosh chiziq hosil bo'ladi.

 Agar uyg’ongan molekulalarning soni , uyg’onmagan molekulalar sonidan ancha kam bo'lsa, binafsha yo'ldosh chiziqlarning intensivligi , qizil yo'ldosh chiziqlarnikidan kichik bo'ladi. Temperatura ortishi bilan uyg’ongan molekulalarning soni ortadi , natijada binafsha yo'ldosh chiziqlar intensivligi ham kuchayadi.

Kombinatsion sochilish hodisasi ko'p atomli murakkab molekulalardagi tebranma va aylanma energetik sathlarni , molekulalarning tuzilishini o'rganishda keng qo'llaniladi. Masalan, neft mahsulotlarining (benzin, yog’lar) tarkibi ana shunday aniqlanadi.

 Reley sochilishida sochilgan yoruglik chastotasi tushuvchi yoruglik chastotasiga mos k eladi. Sochilishning bunday turini birinchi bolib Reley aniqlagani uchun bunday sochilish Reley sochilishi deb yuritiladi. Bu sochilish kogerent tarzda yuz beradi. Shu sababli ham Reley sochilishi - yoruglikning kogerent sochilishidir.

 Biroq sinchiklab otkazilgan tekshirishlarning korsatishicha, sochilgan yoruglik spektrida tushayotgan yoruglikni xarakterlaydigan chiziqlardan tashqari qoshimcha chiziqlar (yoldoshlar) borligi, bular tushayotgan yoruglikning har bir chizigi yonida turishi ma lum boldi.

 Yoldoshlar tushayotgan yoruglikning har qanday spektral chizigi yonida kelgani uchun , bu yoldoshlarni qanday sharoitda payqash mumkin , degan savol tugiladi. Yoldoshlar korinadigan bolishi uchun tushayotgan yoruglik spektri tutash spektr bolmay, balki alohida chiziqlar (monoxromatik chiziqlar) toplamidan iborat bolishi kerak. Bu hodisaning quyidagi qonunlari tajribadan topilgan.

 Yoldoshlar tushayotgan yoruglikning har bir chizigi yonida boladi. Uygotuvchi (tushayotgan) yoruglik spektral chizigining chastotasi bilan yoldoshlardan har bir chiziqlarning chastotalari orasidagi farq sochuvchi modda uchun xarakterli bolib, uning molekulalarining xususiy tebranishlari chastotalariga teng:  Yoldoshlar uygotuvchi chiziqdan ikki tomonda simmetrik yotuvchi chiziqlarning ikki sistemasidan iborat .

 Bu yerda chapda uygotuvchi chastotalardan uzunroq tolqinli tomonda joylashgan yoldoshlarning chastotalarini , ongda esa uygotuvchi chastotalardan ikkinchi tomonda yotgan yoldoshlarning chastotalarini bildiradi. Spektrning qizil qismiga yaqin joylashgan va shuning uchun «qizil» yoldoshlar deb ataladigan birinchi yoldoshlar «binafsha» yoldoshlardan ancha intensivdir

 Temperatura kotarilganda «binafsha» yoldoshlarning intensivligi tez ortadi. Kombinatsion sochilishni birinchi bolib G.S.Landsberg va L.I.Mandelshtamlar hamda hind olimlari Raman va Krishnanlar kashf etishgan (1928 yil). Hind olimlari Nobel mukofotiga sazovor bolishgan. Chet el adabiyotlarida Raman effekti deb ham yuritiladi. Bu sochilish odatda kombinatsion sochilish deyiladi. Quyida kombinatsion sochilish bilan batafsilroq tanishamiz.

Kombinsion sochilish hodisasi klassik nazariya nuqtai nazaridan quyidagicha tushuntiriladi. Ushbu hodisada yoldoshlarning paydo bolish sabablari yoruglik tolqinini sochuvchi muhit molekulasi atomlarining past chastotali tebranishlari bilan modulyatsiyalanishi orqali tushuntirish mumkin. Molekulaning qutblanishi, umuman qaraganda uni tashkil qilgan atomlarning joylashishiga bogliq. Atomlar tebranganda qutblanish  0 - ortacha qiymat atrofida tebranadi.

Ushbu tebranishlarning chastotasi 10 12 -10 13 gs bolib, elektromagnit tolqinlar shkalasining infraqizil spektri sohasiga togri keladi. Boshqacha aytganda,  (t) kattalikni ozgarishi tushayotgan yoruglikning elektr maydonining tebranishiga nisbatan sekinroq ozgaradi. Shu sababga kora ham tushayotgan yoruglik tolqinining monoxromatik maydonida molekulaning dipol momentini o‘zgarishi

 Bu jarayonda sochilgan yoruglik maydon kuchlanganligining tebranishi ham modulyatsiyalanadi. Bu tebranishlarning eltuvchi chastotasi tushayotgan yoruglik tolqiningng chastotasi ga teng, modulyatsiya esa - chastotalarda (sochuvchi modda molekulasidagi atomlarning tebranish chastotasi) yuz beradi.

 Amplitudasi modulyatsiyalangan bunday tebranishlarning spektri - chastotali eltuvchi chastota bilan bir qatorda , chastotaga ega bolgan kombinatsion tebranishlar hosil boladi. Boshqa soz bilan aytganda sochilgan yoruglikning spektri shu molekula haqida axborot beradi. Bu spektrni organish va tahlil etish orqali molekula strukturasi va tuzilishini bilishga muvoffaq bolamiz.

 Klassik elektrodinamika qonuniga binoan , chastotada tebranayotgan dipol intensivligi ga teng bolgan monoxromatik nur chiqaradi. Ya ni sochuvchi muhit molekulasining qutblanuvchanligi ozgaruvchan bolsa u holda molekulaning dipol momenti ham vaqt boyicha ozgaradi. Umuman, molekula qutblanuvchanligi yadro tebranishini dipol tebranishlarida ishtirok etishi sababi bilan ham ozgarib turishi kerak.

 Elektronlar bilan yadroni ozaro boglanganligi sababli majburiy _chastotada tebranayotgan elektronlar yadroning ham tebranishini yuzaga keltiradi. Biroq yadroning massasi elektronning massasiga nisbatan nihoyatda katta bolgani uchun yadroning tebranishi juda ham kuchsiz boladi. Bu esa molekulaning qutblanishini ozgarishiga olib keladi. Natijada sochilgan yoruglikni chastotasi ozgaradi va siljish nokogerent bolib qoladi.

Купить