Ёш бухороликлар ташкилотининг ташкил топиши ва унинг Бухоро ижтимоий – сиёсий ҳаётида тутган ўрни - История

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	75.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Ёш бухороликлар ташкилотининг ташкил топиши ва унинг Бухоро ижтимоий – сиёсий ҳаётида тутган ўрни

Купить

Ў збекистон Республикаси Олий ва ў рта махсус таълим вазирлиги Бухоро давлат университети Тарих факультети Т арих кафедраси БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШ Мавзу: « Ёш бухороликлар ташкилотининг ташкил топиши ва унинг Бухоро ижтимоий – сиёсий ҳаётида тутган ўрни” 1

Мавзу: “Ёш бухороликлар ташкилотининг ташкил топиши ва уларнинг Бухоро ижтимоий – сиёсий ҳаётида тутган ўрни Режа: Кириш -------------------------------------------------------------------------------------- ----- 1. XIX аср охири – XX аср бошларида Бухорода маорифпарварлик ҳаракатининг шаклланиши. Ёш бухороликлар ташкилотининг ташкил топиши ва унинг машҳур намояндалари -------------------------------------------------------------------------------------- ----- 2. Ёш бухороликларнинг мақсад ва вазифалари. Жадидчилик ва янги усул мактабларининг очиш йўлидаги фаолиятлари -------------------------------------------------------------------------------------- ----- 3. Матбуотчилик ва нашриётчилик фаолиятлари --------------------------------------------------------------------------------------

Кириш Мавзунинг долзарблиги. Тарихга кириб бораётган бугунги ҳар бир кун ўз моҳияти ва аҳамияти жиҳатидан ўнлаб йилларга тенгдир. Мустақил тараққиёт йўлидан бораётган Ўзбекистон Республикасидa бугунги кунда кўп йиллар мобайнида тўпланиб ўз ечимини кутиб ётган кўпгина муаммолар ҳал қилинмоқда. Бу ўринда тарих фани соҳасида тўпланган масалаларни ҳал қилиш, ҳамда халқнинг қалби ва хотираси бўлмиш бу қадим фаннинг нуфузини кўтариш, масъулиятли вазифаларни белгилаб олиш борасида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида”ги 1998 йил 27 июлдаги қарори катта аҳамият касб этади. Қарорда тарих соҳасида ўз ечимини кутиб ётган назарий ва амалий масалалар билан бир қаторда жамият тараққиётининг асосий у

қутқариб қоладиган ягона кучдир” 2 . Шу сабабли ҳам мазкур вазифани бажариш Республика ҳукумати томонидан давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Ўзбекистон республикаси мустаққиллиги йилларида тарих фанини ўрганиш давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Ўзбек миллий давлатчилиги тарихининг барча босқичларини об ъ ектив, холисона ва тарихийлик прин ц ипларига амал қилиб тадқиқот олиб бориш соҳасида салмоқли ютуқлар қўлга киритилди. Ўзлигимизни чуқур англашда тарихга қайта- қайта мурожаат қилинмоқда. «Биз ўзимизни миллат деб билар эканмиз ўзбекчилигимиз ҳақида аниқ тушунчага эга бўлишимиз керак. Туркий тилни халқ бор, турк халқи бор. Фарқини ҳар бир фуқаромиз аввало фарзандларимиз билиб олсинлар» 3 деб таъсирлайди Республика президенти И.А Каримов. Ҳар бир масалага жиддий муносабатда бўлиш миллий

Мавзунинг илмий ўрганилиш даражаси. Туркистон жадидчилик ҳаракати тарихида ўз ўрнига эга бўлган Бухоро жадидчилиги ва уларнинг ижтимоий-сиёсий ташкилотлари бўлган Ёш бухороликлар ташкилоти тарихи, унинг машҳур номояндаларининг фаолиятини ўрганиш ва уларнинг фаолиятига қизиқиш бевосита ўша даврда шаклланган жадидчилик ғоялари давридан бошланган. Ёш бухороликлар ташкилотининг вужудга келиш тарихи, уларнинг мақсад ва вазифалари ҳақида шу ташкилотнинг таниқли вакилларининг асарлари орқали ўрганиш бошланди десак, муболаға бўлмайди. Маъратпарвар адиб, С.Айний 5 , давлат арбоби Ф.Хўжаев 6 , А.Фитрат 7 ўз тадқиқотларида Ёш бухороликлар ташкилотининг фаол аъзоларидан бири сифатида ўзларининг дастурлари, мақсад ва вазифалари ҳақида муҳим маълумотларни келтириб ўтган. Ўзбекистон ўз мустақиллигини қўл

олимлардан Б.Қосимов 10 , Ф.Қосимов 11 , Н.Каримов 12 кабилар бу ҳақда етарлича маълумотларни келтириб ўтишган. Шу билан бирга адабиётшунос олимлардан, Ҳ.Болтабоев 13 , У.Долимов 14 , Г.Маҳмудова 15 , Р Бойтўлаев, Г.Остонова 16 , кбилар ўз тадқиқотларида Бухорода жадидчилик ҳаракатининг шаклланиши тарихи ва унинг босқичлари, ислоҳотчилик ва маърифатпарварлик ҳаракати натижасида амирликда Ёш бухороликлар ташкилотининг вужудга келиш ҳақидаги айрим фикр-мулоҳазаларини билдириб ўтгалнлар. Шунингдек, мустақиллик йилларида яратилган катта тадқиқотларда 17 ҳам мусалага атрофлича ёндашилган. Бироқ ҳалигача бу мавзу етарли даражада чуқур ўрганилмаганли учун битирув-малакавий ишининг мавзуси қилиб белгиланди. Мавзунинг мақсад ва вазифалари. Ўзбекистон ўз мустақиллиги қўлга киритгач, тарих фанини шак

тарихини яратиш вазифаси турган ҳозирги пайтда, ўз олдимизга аниқ мақсад ва вазифаларни қўйган эканмиз Туркистон қолдирган, халқни маърифат ва маънавиятга бошлаган ўз таркибида илғор зиёлиларни бирлаштирган Бухоро жадидларининг ижтимоий-сиёсий ташкилоти бўлган Ёш бухороликлар ташкилотининг вужудга келиш тарихини ва уларнинг асл мақсадларини ўрганиш битирув-малакавий ишининг асосий мақсад ва вазифаларидан иборат. Шу мақсаддан келиб чиққан ҳолда Битирув малакавий иши ўз олдига қуйидаги вазифалар қўйилди: - XIX асрнинг охири - XX асрнинг бошларида Бухоро амирлигида маърифатпарварлик ва тараққийпарварлик ҳаракатининг шаклланиш тарихини билиш; - Амирликда жадидчилик ғояларининг юзага келиш тарихининг ўрганиш; - Амирликда Бухоро ёшларини бирлаштирган Ёш бухороликлар ташкилотининг шаклланишини ўр

Битирув малакавий ишнинг тузилиши. Битирув малакавий иши, кириш , тўрт боб, хулоса, фойдаланилган манба ва адабиётлар, илова ва 65 бетдан иборат. 1. XIX аср охири – XX аср бошларида Бухорода маорифпарварлик ҳаракатининг шаклланиши. Ёш бухороликлар ташкилотининг ташкил топиши Ватанимиз мустақилликка эришгач, ижтимоий-сиёсий ҳаётнинг ҳамма жабҳаларида ўзликни англаш, маънавий-маърифий қадриятларни чуқур идрок этиш ва халққа етказиш, ёшларни ватанга, халққа муҳаббат руҳида тарбиялашда улкан ишлар амалга оширилди. Маънавий ҳаётни юксалтиришда ҳукумат томонидан узоқни мўлжаллаб ишлаб чиқилган махсус дастурлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди. Жадид педагоглари ҳам ёшларни тарбияси масаласига ҳаёт ёки мамот масаласи деб қараганлар. Жадидчилик ҳаракатининг тамал тоши усули жадид мактабларидир. Бу

мактабларни тубдан ислоҳ қилиш, замон талабларига жавоб бера оладиган мактаблар, олий ўқув юртлари ташкил қилиш жадид мутафаккирларининг асосий вазифаларига айланди. Машҳур маърифатпарвар адиб, Садриддин Айний (1878-1954) ўзининг жадид мактаблари учун ёзган, маърифий, ахлоқий ва тарбиявий ғоялар билан йўғирилган “Таҳсиб ус-сибён” (“Болалар тарбияси”) дарслигида тарбия ва илм олишнинг маркази бўлган мактабнинг ролига алоҳида эътибор бериб: “Киши мактаб ёрдами билан одам бўлади” 18 , деб айтади. Дарҳақиқат, XIX аср охири - XX асрнинг бошларида Туркистон ўлкасида жадидлар, халқ таълимида, янги усуллар марказига айлана оладиган, миллий маданият, ислом анъаналари ва одатларини ҳимоя қилишда ишончли восита бўладиган ўз миллий мактабларини ташкил қила бошладилар. Бу мактаб “янги усул” - жадид мак

аҳлини тарбиялаб, вояга етказган. Ҳар куни бир Абу Али (Ибн Сино), Форобий, Муҳаммад Исмоил Бухорий ва Улуғбек кабиларини жаҳонга ҳадя этиб, шу тариқа ўзининг шарафли довруғини жаҳон халқларининг қулоқларига зирак қилиб таққан” 20 . Ҳақиқаттан ҳам Фитрат сўзи билан айтганда Бухоро ўз даврида ўзининг олиму-фузалолари билан шуҳрат қозонди. Илмни истаган ҳар бир киши Бухоро мактаб-мадрасаларида ўқишни орзу қиларди. Тарихий манбаларнинг гувоҳлик беришича, ўша даврларда, кимки Бухоро мадрасаларида ўқиб, таълим тарбия кўрган бўлса, у одам бутун илм-фанни эгаллаган киши сифатида баҳоланган ва ҳурмат-эътиборга сазовор бўлган. Бухоронинг обрў-эътибори ана шу даражада юксак бўлган. Шунинг учун Бухорога “Қуббатул ислом” ва “Бухоройи шариф” номлари бежиз берилмаган. Тарихий асарларда ёзилишича, Моваро

даражада пасайиб кетиши ва уларнинг ислоҳотга муҳтож бўлишига қандай сабаблар бор эди. Нима учун XIX - асрнинг иккинчи ярмига келиб Бухоронинг илм-маърифатни тарқатиш борасидаги нуфузи тушиб кетди ва бунга қанақа омиллар сабаб бўлди. Айний Бухородаги дастлабки маърифатпарварлик ва тарақийпарварлик ғоялари машҳур ҳаттот ва тарихчи Аҳмад Донишдан бошланганлигини ўзининг машҳур Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар” ва “Эсдаликлар” асарида ёзиб қолдирган. Айний Аҳмад Дониш билан шахсан учрашиб, унинг суҳбатидан баҳраманд бўлмаган бўлса ҳам, лекин унинг “Наводир ул вақоеъ” асари орқали танишганлигини, бу асарни ўқиб Айнийнинг дунёқарашида катта бурилиш ясаганлигини айтиб ўтади 21 . Бухородаги ислоҳотчилик ҳарактига, мадраса мударриси, олим Фазлий Ғиждувоний, Мўминхожа Вобкандий, мулло Худойб

5. Арифметика, тарих, жўғрофия, табобат, ҳандаса (геометрия) мантиқ, фалсафа, алжабр каби дунёвий фанларнинг ўқитилишига кўрсатма берилсин; 6. Мусулмончиликни Муҳаммад пайғамбар давридаги қадимги ислом маданиятига қайтариш 22 . Хуллас ўз вақтида илм-маърифат, маданият ва маънавият маркази бўлиб келган Бухоро XIX асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб ўз нуфузини йўқота бошлади, Бухоролик маърифатпарвар ва тараққийпарварлар Бухоронинг олдинги илмий нуфузини кўтариш, ёш авлоднинг тарбияси ва унинг илмли бўлишига қаттиқ курашдилар. Зеро Туркистон жадидларининг отаси сифатида ном қозонган Маҳмудхўжа Беҳбудий 1919 йил фожеали ўлими олдидан қолдирган васиятномасида шундай сўзларни васият қилиб кетган эди: “Ўртоқларим Сиддиқий, Айний, Фитрат, Акобир Махдум, ўғлонларим Вадуд Махдум, Абдуқодир Шакурий! Сиз

талаби билан чиқишган эди. Улар дастлаб Бухородаги амирлик тузуми доирасида ислоҳотлар жорий қилмоқчи бўлишди. Россия ва Туркияда юз берган инқилоблар, Истанбул, Боку, Қрим ва бошқа ўлкалардан Бухорога тарқала бошлаган турли газета ва журналларнинг таъсири остида секин-аста очиқ фикрлилар – янги миллий зиёлилар гуруҳи шаклланган. Шунингдек, Бухорода фаолият кўрсатаётган Низом Собитовнинг татар мактаби, Мулла Жўрабой томонидан очилган янги мактаб тез орада шуҳрат чиқарганидан кейин, бу мактаблар бир қанча кишиларнинг фикрини очиб, мактаб атрофида бирлашадилар. “Яна бир янги ёш фикрлилар (тараққийпарварлар) гуруҳи вояга етдилар. Мактаб муқобили натижасида, ўқувчилар бош кўтариб қиёмат қилдилар, бир – бирларига ҳамфикр ва ҳамдард бўлиб, худди жамият рангини олдилар. Улар бир жойда тўпланиб, м

Бу даврда Садриддин Айний (1878 – 1954), Абдурауф Фитрат (1886 – 1938), Абдулвоҳид Бурҳонов (Мунзим) (1875 – 1934), Файзулла Хўжаев (1896 – 1938), Убайдулла Хўжаев (1882 – 1938), жадидларнинг энг таниқли намояндалари эди 28 . Шунингдек, уларнинг маслакдошлари ва сафдошлари сифатида миллий зиёлилардан Мукаммил Бурҳонов (1884 – 1937), Усмон Хўжа (1878 – 1968), Отаулла Хўжаев (1880 – 1937), Абдуқодир Муҳиддинов (1892 – 1934), Мусо Саиджонов (1893 – 1937) Мукаммил Бурҳонов Аҳмаджон Ҳамдий (Абдусаидов), Ҳомидхўжа Меҳрий, Мирзо Сирож Ҳаким кабилар Ёш бухороликларнинг дастлабки ташкилотчилари эди. Ёш бухороликлар иқтидорли ёшларни Истанбул, Қозон, Уфа, Боқчасаройга ўқишга жўнатди. Улар партиянинг моддий маблағи ҳисобидан таълим олишган. Файзулла Хўжаев ва Муҳиддин Мансуров партияга катта маблағ а

Абдурауф махдум Фитрат, Музаҳҳар махдум Бухорий, Садриддин – Кўкалдош масжидининг имоми – тахаллуси Айний Хожа Жаҳоний – булар Бухоронинг махдумзодалари ва олимларидан бўлиб, сонлари тахминан 222 нафарга етарди” 31 . 1910 йилнинг рамазон ойигача, Ёш бухороликларнинг “Тарбияи атфол” жамиятига, Мирзо Изатулло, Порсохожа, Ҳожи Ҳамроҳ Йўлдош ўғли, Аҳмад Камол, Фазлиддин – махдум, Мирзо Назрулло, Ҳожи Абдусаттор, Ҳакимжон-махдум, Мирзо Пўлод, Салимжон, Муҳаммадназар – махдум, Мазҳар – махдум ва Садриддин Айний аъзо бўлиб кирган 32 . Абдулла Бадрийнинг 1919 йилда “Ёш бухороликлар кимлар“ рисоласида шундай фикрлар бор: “... онларнинг фикру хаёллари ва муддаолари биз бечора ва қашшоқларни ғурбатдан, яъни амирлар, беклар ва бойларнинг зулмларидан озод қилмоқ ва бизларнинг роҳатимиз ва тинчлигимиз у

ҳамма ишларга доим ёрдам бериб юрганлардан бири, бу сатрларнинг ёзувчиси Садриддин Айний ҳам бор эди” 35 . Шунингдек, уламо жамиятидан, маҳаллий аҳоли, мадраса талабалари ва айрим ҳукумат арбоблари орасидан ҳам уларга ҳамфикр бўлганлардан: муфтий домла Икром, қози Абдусамадхожа, қози Шарифжон Махдум Садри Зиё, қози Саиджон, Мирзо Саҳбо Вобкандий, Ҳожи Додхоҳ, Порсохожа, Ҳожи Ҳамроҳ Йўлдошзода, Мирзо Пўлод, Салимжон, Ҳожи Сирожиддин, Аҳмад Камолий ва бошқалар бўлган. Ёш бухороликлар ташкилоти 1910 йил “Тарбияи атфол” (“Болалар тарбияси”) махфий жамияти шаклида тузилган. Унинг сафида маҳаллий халқ фарзандлари, савдогарлар, зиёлилар, мударрислар ва бошқа табақа вакилларини бирлаштирган эди. Ёш бухороликлар жамиятининг асосий дастури фақат илмий бўлган. Кейинчалик Истанбулда ҳам «Бухоро таълим

Махфий жамиятнинг 28 аъзосидан 14 нафари мулло ва муллозодалар, шу жумладан, уч нафари мударрис эди. Колесов воқеасидан кейин, улар орасида ажралиш юз бериб, Туркистонга ҳижрат қилдилар. Қолган 12 нафари мулло ва муллозодалар бўлиб, булардан ҳам уч таси мударрис эди. 1918 йил Колесов воқеасидан кейин кўплари ўлдирилди. Улар орасида етти нафари мулло, иккитаси қози, яна икки нафари мударрис ва бири раис эди. Домулло Икромдай номдор олим, Бухорода қозикалон бўлган қози Шарифжон махдум кабилар ҳибсхонада ётдилар” 38 . Ёш бухороликлар 1910 – 1917 йилларда асосан маърифатпарварлик, янги усул мактабларини ташкил этиш, таълим – тарбия тизимини ислоҳ этиш учун курашган бўлсалар, 1917 йилга келиб бу ташкилот сиёсий тусга киради. Уларнинг ижтимоий, сиёсий, маърифатпарварлик фаолияти партия мазмунида

2. Ёш бухороликларнинг мақсад ва вазифалари. Жадидчилик ва янги усул мактабларининг очиш йўлидаги фаолиятлари Ёш бухороликлар жамияти янги махфий мактаблар очар ва болаларни ўқитиб, саводли бўлганларигни, Оренбург, Қозон, Уфа, Қрим ва Истанбулга ўқишга юборар эди. Жамият ва унинг аъзоларини савияси тўғрисида Айний бундай ёзади: “Фақат афсуски, жамият сиёсий маълумот руҳида тарбияланмаган эди ва Россия ишчилар ҳаракатидан хабарсиз эди” 40 . Ҳаммаси бўлиб 20 та аъзоси бўлган бу жамият ўз олдига қуйидагиларни вазифа қилиб қўйган эди: 1. Кенг аҳоли оммаси орасида маориф ва турли хил адабиётлар тарқатиш. 2. Исрофгарчилик ва бошқа ножўя урф-одатларга қарши кураш. 3. Ҳукуматга қарши ташвиқот олиб бориш 41 . Абдулла Бадрий ўзининг “Ёш бухороликлар бечора халқ ва деҳқонлар учун яхшими, ёмонми? ” но

кўрмакка келуб-кеданлар ўлуб, бу сояда ҳар тарафдан икки юздан ортиқ мактаблар усулимни қабул этдилар” 43 . 1893 йилда Гаспинский шогирди Мажид Ғанизода билан Туркистонга йўл олади. Самарқандни томоша қилади. У бошлаб берган “усули жадид” ҳаракати вақт ўтиши билан ўз натижаларини бера бошлайди. Россияда, Туркистонда бирин кетин янги усул мактаблари очила бошлайди. Исмоилбек ўз фикрларини қоғозга тушириб, уни рус ҳукуматига, нусхасини Туркистон генераол губернатори Н.О.Розенбахга жўнатади. Аммо кутилган натижа бўлмайди, у рад жавобини олади 44 . Бухоро амири Абдулаҳадхон (ҳукмронлик йиллари: 1885-1910)га мурожаат этиб, янги усулдаги мактаблар очишга изн сўрайди 45 . Амир Абдулаҳадхон 1893 йилнинг бошида Россия зиёрати муносабати билан Боғчасаройга келиб Исмоил Гаспринский билан танишиб, узо

Абдулаҳадхоннинг отаси шарафига “Музаффария” номида жадид мактаби очилган 48 . Бухоро амирлиги Россия вассалига айланганидан сўнг XIX асрнинг иккинчи ярмида Бухорога Уралолди ва Волга бўйидан савдогарлик ва ҳунармандчилик қилиш мақсадида ўнлаб татарлар кўчиб келган. Исмоил Гаспринский Бухоро сафарида илғор фикрли татар зиёлиларидан мулла Низом Собитов (Низом Собитий) билан учрашган. Айнийнинг ёзишича 49 , 1883-1884 йиллардаёқ Бухоро зиёлилари “Таржумон” газетаси орқали тараққийпарварлик ғоялари ва янги усул мактабларидан воқиф бўлишган. Унинг фикрича, 1907-1908 йилга қадар Бухорода фаолият кўрсатган янги усул мактаблари татарларга тегишли бўлган. 1900-1903 йилларда Бухорода татар ўқитувчилари томонидан янги усул макталари очилган 50 . Таниқли шарқшунос олим И.Умняковнинг қайд этишича, турл

Бухоро амирлиги ҳудудида илк усули жадид мактабини ким очган? деган ҳақли савол туғилади. Айнийнинг эътирофига кўра, Бухорода илк янги усул мактабини 1900 йилнинг бошларида маҳаллий зийлилардан бўлган Мулла Жўрабой Пирмастий очган 52 . Олимнинг ёзишича, Мулла Жўрабой Пирмаст туманида (ҳозирги Бухоро тумани) туғилган. У Русиядаги янги усул мактабларини кўриб келиб, Бухоронинг Пўстиндозон (пўстин тикиш) гузарида янги усул мактабини очган 53 . “Мулла Жўрабой “4- 5 ойда ҳар кимнинг саводини чиқараман деб” даво қилган бўлсада унинг сўзига одамлар эътибор бермадилар ва “тижоратдан зарар кўриб саргардон бўлибди” деб унинг устидан кулардилар. Бўрибой, Мирхон ва Қори Бурҳондек “Таржумон” газетасининг ўқувчилари одамларни бу мактабга ташвиқ ва тарғибот қилган бўлсаларда, бундан бирор бир натижа чиқм

Муҳаммад Аминжон Маҳдумни Мулла Жўрабойга шогирдликка берган 57 . Рус-Япон уруши (1904-1905) бошлангандан кейин Бухорода “Таржумон” газетасини мутолаа қилувчилари кўпаяди. Газета орқали бухороликлар дунёда бўлиб ўтаётган турли воқеа ва ҳодисалардан хабардор бўлиб турганлар. Бадриддин Қозикалон ва домулло Икромчалар дарс жараёнида Таржумон газетасидан ҳар хил хабарларни болаларга таништириб борганлар. Айнийнинг қайд этишича, шу пайтдан бошлаб (1905 йилдан) Бухорода ҳам “жадид” ва “қадим” низолари бошланган. Айний ўзининг “Қисқача таржимаи ҳолим” асарида шундай ёзади: “1905 йил Россияда юз берган революция Бухорога катта таъсир кўрсатди. Прогрессив ҳаракат, ислоҳотчилик ҳаракатлари кучая бошлади. Россиянинг турк ва татарлари “Таржумон” газетасидан бошқа, мажаллари йўқ эди, энди турли газета

Н.Собитов татар болаларини ёш хусусиятларига қараб синфларга бўлган. Ўртача бир кунда 5 соат дарс, ҳар бир дарсдан сўнг 10 дақиқа танаффус жорий қилинган. Биринчи босқичда ўқувчиларга ҳарфлар ўргатилган. Агарда ўқувчи бир дарсни ўзлаштирмаса, иккинчисига ўта олмаган. Бу мактабга қозонлик татар Абдураҳмон Саидий ўқитувчиликка тайинланган. Дастлаб бу мактабда фақат 10-12 нафар татар болалари ўқиган. Тарихнавис адибнинг айтишича, Абдураҳмон Саидий 1930 йилдан Ўзбекистон Давлат Университетида адабиёт фанидан дарс берган 58 . Россия империяси сиёсий агентининг 1911 йил 27 январида Ички ишлар вазирига ёзган 22-сонли хатида қайд этилишича, Бухорода илк янги усулдаги мактабни 1902-1903 йилларда татар миллатига мансуб Каипов исмли муаллим Россия фуқаролигидаги мусулмон болалари (асосан татар) учун

амир (амир Музаффар – Т.Ф)нинг шарафига “Музаффария” деб номлашни муносиб кўрди” 62 деб ёзади Айний. Исмоилбек кетиш вақти амир Абдулаҳадга ва бошқа Бухоро маъмурларига янги мактаб ҳақида ўз тавсияларини беради. Айнийнинг эътирофича, Исмоилбекнинг ташаббуси ва ҳаракатидан бирор натижа бўлмайди, фақат татар мактаби Низом Собитов уйидан, бошқа татар вакили бўлган Холид Бурнашевнинг уйига кўчирилади ва бир қанча бухоролик болалар, бу мактабга қабул қилинади. Татар мактабига қабул қилинган ўқувчилар қуйидагилар бўлган: Мирзо Хайруллоҳ, Мирзо Муҳиддиннинг ўғли (Абдуқодир Муҳиддинов - Т.Ф), Мирзо Салим Мирзо Муқим ўғли, Қиличхўжа Усмонхожа ўғли, Мирзо Барот қори Ҳаёт ўғли, Мирзо Махдум Мирзо Набот ўғли. Низом Собитийнинг татар мактаби Гавкушон маҳалласидаги Холид Бурнашев ҳовлисига кўчирилгандан

очилади 64 . Шаҳар савдогарлари ҳомийлигида ишлаган ушбу мактаб 2 сифндан иборат бўлиб, синфда 3 та глобус, китоблар, парталар, доска, ўқувчиларга берилоадиган дафтарлар бўлган. Битта синфда бошланғич таълим олувчилар, иккинчисида эса олти ой таълим олганлар ўқитган. Дарсларни Усмонхўжа ва Мулла Ғулом Қодирали олиб борган. Дарслар Самарқандда нашр этилган форс-тожик тилидаги дасрликлар асосида олиб борилган. 30 кишидан иборат икки синф ўқувчиларининг барчаси Бухородаги бой савдогарларнинг фарзандлари бўлиб, улар тез ва тўғри ўқийдиган бўлишган. Мазкур мактабда тан жазоси қўлланилмаган. Бухородаги расман иккинчи мактабни Мукомиллидин Бурҳонов очган бўлиб, унинг мактабида ўқийдиган ўқувчилар сони 40 нафардан ортиқ бўлган 65 . Бухородаги жадид мактаблари ичида Мукомиллиддин Бурҳонов мактаб ўз

Мактаблар кўпинча унинг ташкилотчилари томонидан таъминлаб турилган, айрим ҳолларда, уларга бой-бадавлат кишилар ҳомийлик қилиб туришган 69 . Булардан ташқари, мактабларнинг таъминоти ота-оналар томонидан бериладиган ўқиш пули ҳисобидан ҳам йўлга ўйилган. Масалан, Миррзо Абдулвоҳида ва Айнийлар ташкил этган мактабда ўқиш пули ойига 3 сўмни ташукил этган. Ўқувчиларнинг 15-20%и, асосан камбағалларнинг болалари бепул ўқитилаган. Шуни ҳам эътироф этиш лозимки, янги усул мактабида ўқиш пули эски мактабга нисбатан анча юқорироқ бўлган. Бу ўқув жараёнини ташкил этиш билан боғлиқ эди: эски маткбда 6-10 йил ўқилса, янги усул мактабида 4 йил ўқитилган. Жадид мактаблари икки босқичда ташкил этилган. Биринчи босқич “ибтидоий” (бошланғич), иккинчи босқич “рушдия” (ўрта) деб аталади. Уларда қуйидаги та

элемаеннгтлари) билимлари ҳам берилган. Тирик табиат асослари ўқитилмаган 70 . 1910-1911 йилларда Бухоро амирлигида янги усул мактаблари ўз фаолиятини имкон даражасида ривожлантира борган. Амирликда юзага келган ижтимоий-сиёсий вазият, амир ҳукуматининг олиб борган реакцион сиёсати, Бухородаги Россия Сиёсий агентлигининг таълим соҳасига муносабати, амир Абдулаҳадхоннинг вафоти ва унинг ўрнига ўғли Саид Олимхоннинг ҳокимиятга келиши, 1910 йилнинг январида бўлиб ўтган диний мазҳаблар ўртасида келишмовчиликларнинг (суний-шиа низоси) буларнинг барчаси ўз таъсирини кўрсатди. Расман рухсат этилган Мирзо Абдулвоҳид мактабининг ёпилиши билан ҳам мутаассиб руҳонийларнинг кўнгли жойига тушмаган эди. Чунки Мунзимнинг мактаби ёпилгандан кейин 50 дан ортиқ ўқувчилар татар мактабига кириб ўқий бошлайдил

Бухоронинг муллалари Амир Олимхонга мактуб ёзиб, янги усул макталарини ёпиш кераклигини айтиб, “Бохабар бўлинг, сизнинг подшоҳлигингизда нохушдик бўлмасин” деб мурожаат қиладилар. Шундан сўнг амир фармони билан Қўшбеги ва Қозикалон бошчилигида мавжуд бўлган янги усул мактабалрини очмаслик учун ўқитувчи ва она-онлардан тушинтириш хати олинади. Шундай қилиб ярим йил фаолият кўрсатган янги усул мактаблари иккинчи марта ҳам ёпилади. 1910 йилнинг январида бўлиб ўтган шиа-суний можароси тинчланиб, амирликдаги ички вазият бирмунча барқарорлашади. Ушбу можароларга сабабчи деб топилган Остонақулбекнигнг ўрнига Мирза Насруллобек Бухоро амирлигида қўшбеги лавозимини эгалайди. 1911-1912 йилларда Бухоро амири Сайид Олимхон томонидан мактаб, маориф ишларига оид айрим тадбирлар амалга оширилади. 1911 йил

топдилар. Бир нваи қилиб масҳатни бир жойга қўйдилар. Мактаблар асли ҳолича қолди. Кетгани ҳукуматининг пули бўлди. Бекордан бекорга мактабдорлар чўнтагига кетди. Яъни фарёдларимз ва жаноби олий ташаббуслари зоеъ кетди” 73 . Ёпилган татар мактаби яна гавкушон гузарида очилади. Абдураҳмон Саъидийнинг ўрнига татар миллатидан бўлган Исмоил Галлиев муаллимликка чақирилади. Унинг ўзи ўғил болаларга, хотини эса қиз болаларга сабоқ бера бошлайди. Аммо руҳонийларнинг қутқуси билан қўшбеги Насруллобек татар мактабига бухороликларнинг болалар бормаслиги тўғрисида қарор чиқаради. Гавкушон маҳалласида, Ҳовузи Арбоб гузарида мактаблар ишлай бошлайди. Пойи Остона гузарида русча ва мусулмонча мактаб очилади. Хиёбон гузарида Мирза Исмоилнинг укаси томонидан катталар учун савод чиқариш мактаби ташкил этили

мактаблар очилиб, уларда 100 да ортиқ болалар ўқишган 75 . Мактабларни услубий таъминотида ҳам ўзгариш кузатилади. Бошланғич синфлар учун дарсликлар яратилиб, унда ҳафрни ўргатиш, Қуръони каримни ўрганиш қоидалари, шариат тўғрисида маълумотлоар берилади . 1914 йилда Бухорода ном чиқарган, машҳур Усмонхўжанинг мактабида 200 нафар, Эшон ҳомидхўжанинг мактабида (Бозори нав гузарида) 100 нафар, Мулла Вафонинг мактабида 80 нафар ўқувчи таълим олган. Булардан мулла вафонинг мактабида дарслар рус тилида олиб борилган. Мактабларда дарслар аниқ дастур асосида олиб борилмаган. Масалан, энг машҳур бўлган Усмонхўжанинг мактабида аниқ дастур бўлмаган, болалар хат-саводни чиқариб, арифметик тўрт амални ўрганган, “Ҳафтияк” орқали Қуръонни ўрганган. Рус тилидаги мактабга асосан, савдогар, тижоратчиларнинг

$жараёнда фаол иштирок этишади. Амирликнинг Шаҳрисабз беклигида Исломқул тўқсоба ўз уйида янги мактаб очиб, унда ишлаш учун Тошкет ва Самарқанддан бир неча муаллимларни таклиф этган. Ушбу муаллимлар томонидан кейинчалик бир неча мактаблар ташкил этилган. Амирликнинг Ғиждувон туманида Абдулҳаким хўа бир неча янги усул мактабини очишгамуваффақ бўлади. Унинг ўзи очган мактаби учун дарсликлар ёзган, ёши катталар учун кечки макталар ташкил этилган. Қоракул туманида амлокдор Ғулом Қодир билан Қози Икром бир неча мактаб очиб, ўз болаларини ва хоҳ\\ловчиларнинг болаларини ўитишни ташкил этган. Бу ерда Сулаймонхўжа томонидлан газета таралиб, китоблар келтирилиб, кутубхона ишлари ҳм йўлга қўйилган. Шофиркон ва Вобкент туманларида ҳам мактаблар ташкил этилиб, татар муаллимларидан фойдаланилган. Биринч$