Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 282.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 05 Март 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Физическая культура

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

203 Продаж

Yosh voleybolchilarni sportning muhim sifatlarini rivojlantirish xususiyatlarini hisobga olgan holda texnik-taktik tayyorgarligi

Купить
Yosh voleybolchilarni sportning muhim sifatlarini rivojlantirish xususiyatlarini hisobga olgan holda texnik-taktik tayyorgarligi Mundarıja: Kirish: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 I.Bob. Yosh voleybolchilarni tayyorlashni texnik-taktik bosqichlari 1.1. Tayyorlashni texnik-taktik bosqichlari..............................................................6 1.2. Yosh voleybolchilarni muhim sifatlarini rivojlantirish . . . . . . . . . . . . . . ..12 II.Bob.Yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash 2.1 . Jismoniy s ifatlarni xisobga olish va tayyorgarlik ko’rish................................25 2.2 Yosh voleybolchilarda sportning muhim sifatlarini rivojlantirish xususiyatlarini hisobga olgan holda tayyorlash.....................................................33 III . XULOSA ...........................................................................................................43 IV.Foydalanilgan adabiyotlar..............................................................................45 1 Kirish Prezidentining 2021 yil 30 oktyabrdagi “Sport-ta’lim muassasalari faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi to’g’risida”gi, 2021 yil 5 noyabrdagi “Yurish, yugurish, mini-futbol, badminton, stritbol va “Workout” sport turlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari” to’g’risidagi, “2024 yil Parij shahrida (Fransiya) bo’lib o’tadigan XXXIII yozgi Olimpiya va XVII Paralimpiya o’yinlariga O’zbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash to’g’risida”gi, “Sport ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish orqali olimpiya va paralimpiya sport turlari bo’yicha sportchilar zahirasini shakllantirish sifatini yanada oshirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi qarorlari mamlakatimiz sportini yanada rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etayotir. Shuningdek, sohada yosh va tajribali mutaxassislarni tayyorlash, ularning mamlakat, Osiyo hamda xalqaro sport musobaqalarida faol ishtirokini ta’minlashda dasturilamal va huquqiy asos bo’lib xizmat qiladi. Yuqoridagi qarorlar va dasturdan kelib chiqib malakat miqiyosida jismoniy tarbiya va sport ta’limini yanada yuksaltirish, sportchilar zaxiralarini maqsadli tayyorlash, 2024 yil Parijda bo’lib o’tadigan XXXIII yozgi Olimpiya va XVII Paralimpiya o’yinlariga alohida tayyorgarlik ko’rish, aholi salomatligini jismoniy tarbiya va sport orqali mustahkamlashga alohida e’tibor qaratish zarur. Buning uchun kadrlar salohiyatini yanada oshirish, sport tayyorgarligi eng muvaffaqiyatli tizimga ega bo’lgan xorijiy mamlakatlar tajribasini o’rganish, yangicha fikrlaydigan mutaxasis hamda murabbiylarni tayyorlash uchun eng yangi sport texnologiyalaridan foydalanish, sport ixtisosligidagi xorijiy oliy ta’lim muassasalari va sportchilarni tayyorlash markazlari faoliyatini qiyosiy tahlil qilish lozim.Natijada so’ngi yillarda ushbu sohada to’planib qolgan muammolarni bartaraf etish orqali o’zbek sportining jahondagi nufuzini yanada oshirish, barcha aholi qatlamlari, ayniqsa yoshlarning sog’lom turmush tarziga intilishlarini ta’minlash, ularni mardlik, sadoqat, Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga keng imkoniyatlar yaratiladi. Mamlakatimiz qudratini belgilaydigan omillar ko’p. Biroq ularning eng asosiylaridan biri shu yurtda voyaga etayotgan yuksak ma’naviyatli, jismoniy sog’lom, har tomonlama barkamol avloddir. 2 Zero, el-yurtning kelajagi bugun kamolga etayotgan yoshlar qo’lida. “Vatanimizning kelajagi, xalqimizning ertangi kuni, mamlakatimizning jahon hamjamiyatidagi obro’-e’tiborini avvalambor farzandlarimizning unib-o’sib, ulg’ayib, qanday inson bo’lib hayotga kirib borishiga bog’liqdir” deb ta’kidlaydi birinchi Prezidentimiz Islom Karimov “Yuksak ma’naviyat-engilmas kuch” kitobida. Shahar va qishloqlarimizda bolalar sportini yanada rivojlantirish maqsadida o’nlab zamonaviy sport majmualari va stadionlar bunyod etildi.2011yilda manzilli qurilish dasturida bolalar sporti ob’ektlari, musiqa va san’at maktablari barpo etish, rekonstrukstiya qilish va kapital ta’mirlash bo’yicha belgilangan topshiriqlar to’la bajarilda. 1715 ob’ekt, jumladan, 1405 sport inshooti, 133 suzish havzasi sport maktablari qurilib, foydalanishga topshirildi. Sport yoshlarimiz hayotiga tobora chuqur kirib borayotgani, minglab yigit-qizlar sport bilan shug’ullanishni kundalik vazifasiga aylantirgani ularning jismoniy holatiga, salomatligiga ijobiy ta’sir ko’rsatmoqda. Jumladan 2005-2016-2017 yillarda mutlaq sog’lom bolalar mamlakat bo’yicha 52,7 % dan 96,3%gacha o’sdi, surunkali kasalliklarga chalingan bolalar soni esa keskin kamaydi. O’g’il va qiz bolalarning o’rtacha bo’yi va vazni oshmoqda. Harbiy xizmatga chaqirilgan yoshlar orasida xizmatga loyiq deb topilganlar sezilarli darajada ortgani ham bu boradagi ishlarning amaliy natijasidir. Haqiqattan ham sog’lom avlod tarbiyasini keng jamoatchilikning ishtirokisiz amalga oshirib bo’lmaydi. Mutaxasislarning tasdiqlashlaricha, kelajak avlodning sog’lom bulishi 50% turmush tarziga, 5 - 20% sotsial va tabiiy sharoitlaga, irsiy va shu singari omillarga bog’liq ekan. Aholi ko’pchilik qismining sog’lom o’sishi, asosan, jismoniy tarbiya va sport sohasida amalga oshirayotgan va shu soha hodimlarining olib borayotgan ishlari bilan bog’liq.Taraqqiy etgan mamlakatlarda millatning sog’lomlashtirishga asosan jismoniy tarbiya va sport omillari bilan erishilayotgani hech kimga sir emas. Demak bu ham o’sib kelayotgan avlodning jismonan har tamonlama uyg’un kamol toptirish muqaddas burchimizdir. Bolalarning barcha fanlardan chuqur bilimlarga ega bo’lishlarini ta’minlashning muhim omili, ularning sog’lig’ini mustahkamlashdan iborat 3 bo’lib ,bunda jismoniy tarbiya darsi asosiy vosita bo’lib xizmat qilmoqda. Sport turlari bilan shug’ullanish odatda bir bosqichlarga, ya’ni boshlang’ich tayyorgarlik, o’quv-mashq hamda sport mahorati bosqichlarga bo’linadi. Ob - havo qulay bo’lgan kunlari bolalar faolligini oshirish uchun yaxshi imkoniyat tug’iladi. Buning uchun qulay, katta va keng bo’lgan sport anjomlari bilan jihozlangan maydonchani tanlash kerak. Bolalar kuch va chidamlilik faol rivojlanayotganligi tufayli voleybol, basketbol, futbol, engil atletika, kurash, velosport, eshkak eshish va boshqa sport turlari bilan muntazam shug’ullanmoqdalar. Ta’lim muassasida bolalarga jismoniy tarbiya darsini olib borishda quyidagi maxsus jismoniy sifat va qoidalarga e’tibor beriladi: yugirish, sakrash, uloqtirish, irg’itish, ushlab olish muvozanatini saqlash kabi jismoniy harakatlarni tartibli bajarish:  Sabr chidamga o’rgatish  O’yinga ruhiy - psixologik jihatdan tayyorlash  O’z - o’zini tutish va o’ziga ishonchni tarbiyalash  Topqirlik ko’nikmalarini shakllantirish  Hozir javob bo’lishga tayyorlash  Bardamlik va hamdardlik xususiyatini shakllantirishga qaratiladi. Jismoniy tarbiya darslarida voleybol mashg’ulotlarini o’tkazishdan – bolalarni, aqlan, ruhan, jismonan tetiklik, jismoniy sifat, jismoniy tayorgarlik, mustahkam, irodali bo’lib o’sishga har bir murabbiy va o’qituvchi muhim rol o’ynaydi. Kurs ishning dolzarbligi . Yosh voleybolchilarni sportning muhim sifatlarini rivojlantirish yosh sportchilar deganda avvalo umumta’lim maktablardagi sport to’garaklari va sport maktablardagi kichik yoshli guruhlarda shug’ullanuvchi o’g’il - qizlar va bolalarni tushunamiz.Ularda asosan maxsus jismoniy tayyorgarlik va jismoniy sifatlar darajasini oshirish va maxsus mashqlarni o’rgatish asosiy dolzarb masala bo’lib qoldi. Tabiiyki bunday tarbiyaviy jarayonlarda jismoniy sifatlarni tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Bunda murabbiyning iste’dodi, 4 tajribalari muhim o’rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni (kuch, tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik va hokazo) tarbiyalashda maxsus mashqlarni o’rgatish asosiy o’rin tutadi. Shu yo’lda umumta’lim maktablarning sport to’garaklari va majmuani (kompleks) sport tablardagi mashg’ulotlarda maxsus mashqlardan foydalanish usullarini o’rganish va ularga ba’zi tavsiyanomalar berish vazifalar qo’yiladi. Bunda viloyatlardagi maktablar, BO’SM asosiy makon (ob’ekt) bo’lib hisoblanadi. Ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish, sport mashg’ulotlaridagi amaliy faoliyatlarni o’rganishda kuzatish, suhbat tekshirish (eksperiment) kabi an’anaviy usullardan foydalaniladi. Kurs ishining qaqsad va vazifalar . Yosh voleybolchilarni sportning muhim sifatlarini rivojlantirish e’tirof etish zarurki, har bir sport turida ko’zda tutilgan maqsad va vazifalarni amalga oshirishda xilma-xil jismoniy mashqlardan foydalaniladi. Ularda asosan jismoniy tayyorgarlikdarajasini oshirish va maxsus mashqlarni ( sport turlariga qarab) o’rgatish asosiy maqsad hisoblanadi.Shug’ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun beriladigan maxsus mashqlar ularning yosh xususiyatlariga va jismoniy sifatlarning qulay yosh davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirishi juda muhim o’rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni tarbiyalashdagi amaliy mohiyatlarini tajriba – sinovlar asosida kengaytirish va ularni qo’llash yullarini ifodalash . Kurs ishi tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish,2 ta bob, 4 ta reja xulosalar, adabiyotlar ro’yxati 42 sahifadan iborat. bayon qilingan, ta jadval vata rasm bilan yoritilgan. Adabiyotlar ro’yxati ta manbani o’z ichiga oladi,Internet saytlari mavjud. 5 I.Bob. Yosh voleybolchilarni tayyorlashni texnik-taktik bosqichlari 1.1. Tayyorlashni texnik-taktik bosqichlari Shaxsning jismoniy madaniyatini shakllantirish jarayonida shug’ullanuvchilar harakatlarni va ular bilan bog’liq bilimlarni o’zlashtiribgina qolmay, o’z jismoniy qobiliyatlarini ham rivojlantiradilar. Hozirgi vaqtda insonning harakat imkoniyatlarini tavsiflash uchun “jismoniy qobiliyatlar” va “jismoniy sifatlar”atamalaridan foydalaniladi. Bu tushunchalar ma’lum ma’noda o’xshash bo’lsalarda, lekin bir xil emaslar.Afsuski, adabiyotlarda mazkur tushunchalarning ta’rifi va o’zaro aloqasi haqida birmuncha qarama – qarshi fikrlarni uchratish mumkin. Masalan,bir holatda jismoniy qobiliyatlar organizmning harakat faoliyatida ishtirok etayotgan hamda uning ta’sirini belgilaydigan funkstional tizimlar layoqatining namoyon bo’lish shakllari sifatida tushuniladi boshqasida hayotda, ayniqsa, harakat faoliyatida amalga oshiriladigan va asosini jismoniy sifatlar tashkil etadigan insonga xos imkoniyatlar nazarda tutiladi qobiliyatlar deganda, organizmning ruhiy - fiziologik va morfoligik xususiyatlariga asoslanuvchi rivojlangan tug’ma qobiliyat nishonalari tushuniladi. Jismoniy qobiliyatlar - insonning u yoki bu mushak faoliyati talablariga javob beradigan va uning samarali bajarilishini ta’min-laydigan ruhiy-fiziologik hamda morfologik xususiyatlari majmua-sidir.Inson harakat imkoniyatlarining alohida jihatlarini ifodalash uchun uzoq vaqt “jismoniy (harakatlantiruvchi) sifatlar” degan atama qo’llanilgan. Hozir ayrim mualliflar uni “jismoniy sifatlar”tushunchasining sodda formalastik mazmuni tufayli ilmiy muomaladan chiqarib yuborishni va ularning o’rniga faqat “jismoniy qobiliyatlar”atamasini qo’llashni taklif qilmoqdalar. Shunga qaramay, kundalik nutqda va ilmiy - uslubiy adabiyotlarda mazkur atama ancha keng tarqalgan. Shuning uchun, ehtimol, bu ikki tushuncha orasidagi o’xshash va farqli tomonlarni aniqlash, ulardan foydalanish vaziyatlarini belgilab olish o’rinlidir. Eng avvalo, qayd etib o’tish kerakki, “sifat” tushunchasi har doim biron-bir 6 narsaga nisbatan qo’llanilib, uning boshqa narsalardan farqlab turadigan, mohiyatiga xos belgisini ifodalaydi, xususan, buyum,xom ashyo, oziq-ovqat mahsuloti, hayot sifatlari, shaxsning, bilimning sifati va hokazo haqida shunday gapiriladi. Jismoniy tarbiya sohasida ham bu atamadan xuddi shu ma’noda foydalanish lozim. Demak, insonning jismoniy sifatlarini uning harakat imkoniyatlariga xos ba’zi xususiyatlar singari jismoniy qobiliyatlar namoyon bo’ladigan u yoki bu shakllarga nisbatan qo’llab tekshirish, ya’ni ular to’g’risida amalga oshirib bo’lingan qobiliyatlar asosida fikr yuritish mumkin.Inson sifat jihatidan bir - biridan farq qiluvchi turli-tuman qobiliyatlar egasi bo’lishi mumkin. Aynan shu turli jismoniy qobiliyatlarning sifati o’ziga xosligi uning jismoniy sifatlari to’g’risida guvohlik beradi. Turmushda, jismoniy tarbiya va sportda inson qobiliyatlarining sifatiga xos xususiyatlar “kuchli”, “tezkor”, “chaqqon”, “egiluvchan” degan iboralarda o’z aksini topgan. Bu sifatlarning hayotdagi ahamiyati ularni ayirib ko’rsatish mezoni hisoblangan. Aslida, jismoniy sifatlar alohida jismoniy qobiliyatlarning erishilgan darajasi, ularning aniqligi, o’ziga xosligi, ahamiyati ifodasi sanaladi. Masalan,insonning kuch qobiliyatlarini olaylik. Ular mushaklarning zo’riqish darajasi yuqori, qisqarish tezligi esa nisbatan uncha katta bo’lmagan kuch mashqlarida namoyon bo’ladi. Asli kuch qobiliyatlari “sust kuch”, “siquvchi kuch”, “statik kuch” kabi kuch sifatlarini tavsiflaydi. Tezlik - kuch qobiliyatlari mushaklarning jiddiy zo’riqishi va ularning yuqori qisqarish tezligini talab etuvchi mashqlarda yuzaga chiqadi. Tezlik-kuch qobiliyatlarining rivojlanishi, eng avvalo “portlovchi” kuch deb ataladigan sifatda aks etadi.Yuqorida tilga olingan kuch sifatlari insonning kuch qobiliyatlarini yaxlit tarzda aniqlash va farqlashga imkon beradi. Xuddi shunday boshqa jismoniy qobiliyatlarning ham sifat tafovutlarini ifodalash mumkin. Jismoniy qobiliyatlar va sifatlar orasida ko’p ma’noli bog’liqlik bor.Bir xil qobiliyat turli jismoniy sifatlarni namoyon qilishi, turli qobiliyatlar esa ulardan faqat bittasini tavsiflashi mumkin. Masalan,”epchil” sifati asosida ko’pgina qobiliyatlar: muvofiqlash, tezkorlik,kuch va boshqalar yotadi. Tezlik-kuch qobiliyatlari faqat “kuch” emas,”tezkorlik” 7 sifatida ham o’z aksini topadi .Shunday qilib, insonning jismoniy sifatlari jismoniy qobiliyatlari bilan uzviy bog’liq bo’lib, turli harakatlar chog’ida ularning namoyon bo’lish xususiyatlari bilan belgilanadi, jismoniy qobiliyatlarning rivojlanish va namoyon bo’lish darajasiga bir tomondan atrof-muhit omillari (turmushning ijtimoiy-maishiy sharoitlari, iqlimiy va geografik sharoit mashg’ulot o’tkaziladigan joylarning moddiy ta’daqlanganligi, ularni rivojlantirish usuliyati va h.k.), ikkinchi tomondan esa organizmning turli tas’irlarga o’ziga xos reakstiyasi bilan bog’liq bo’lgan irsiy omillar ( “ motor ” qobiliyat nishonalari ) ta’sir o’tkazadi, jismoniy qobiliyat nishonalari sifatida inson organizmining anatomik, fiziologik va ruhiy xususiyatlari yuzaga chiqadi. Biror-bir faoliyatni bajarish jarayonida “motor nishonalar” organizmning moslashish o’zgarishlari asosida takomillashib, tegishli jismoniy qobiliyatlarga aylanadi. Ta’kidlash zarurki, “motor nishonalar” ko’p funkstiyali bo’lib, mushak faoliyati sharoitlariga qarab u yoki bu yo’nalishda rivojlanishi va u yoki bu shakldagi jismoniy qobiliyatlar rivojini ta’minlashi mumkin. Professor Yu.V. Verxoshanskiyning fikricha, bunday shakllar harakat faoliyati turlari qancha bo’lsa, shuncha ko’p bo’lishi mumkin, chunki ularning har biriga o’ziga xos tuzilish, harakatlarning maqsadli yo’naltirilganligi, mushaklar muvofiqlashi, organizm faoliyati rejimi hamda uning quvvat bilan ta’daqlanishi kabi xususiyatlar xosdir. Shu sababli ham organizmdan chidamlilik yoki harakatlar tezkorligini rivojlantirishga javobgar bo’lgan qandaydir alohida mexanizmlarni izlash befoyda. Ularning takomillashuvi asosida inson organizning morfofunkstional ixtisoslashuviga olib keladigan moslashtiruvchi ta’sir, butun bir adaptiv reakstiya yotadi.Morfofunkstional qayta qurishlar organizmni to’laligicha qamrab oladi. Biroq bu eng ko’p darajada va birinchi navbatda asosiy ish yuklamasini ko’taradigan mushak guruhlari hamda ularning ish qobiliyatini ta’minlovchi fiziologik tizimlarga taalluqlidir. Funkstional ixtisoslashuvning bunday tanlash xususiyati, asosan, organizmning ma’lum faoliyat sharoitidagi ish rejimiga, uning yaqqol namoyon bo’lish darajasi esa jismoniy yuklamalarning shiddati va hajmiga bog’liq. Hozirgi vaqtda jismoniy qobiliyatlarni besh asosiy 8 turga ajiratish qabul qilingan: kuch, tezkorlik va muvofiqlash qobiliyatlari, chidamkorlik va egiluvchanlik. Ularning har biri harakat faoliyatining har xil turlarida xilma xil shakllarda namoyon bo’ladi. Shaxsning jismoniy madaniyatini shakllantirish jarayonida shug’ullanuvchilar harakatlarni va ular bilan bog’liq bilimlarni o’zlashtiribgina qolmay, o’z jismoniy qobiliyatlarini ham rivojlantiradilar. Hozirgi vaqtda insonning harakat imkoniyatlarini tavsiflash uchun “jismoniy qobiliyatlar” va “jismoniy sifatlar”atamalaridan foydalaniladi. Bu tushunchalar ma’lum ma’noda o’xshash bo’lsalarda, lekin bir xil emaslar.Afsuski, adabiyotlarda mazkur tushunchalarning ta’rifi va o’zaro aloqasi haqida birmuncha qarama – qarshi fikrlarni uchratish mumkin. Masalan,bir holatda jismoniy qobiliyatlar organizmning harakat faoliyatida ishtirok etayotgan hamda uning ta’sirini belgilaydigan funkstional tizimlar layoqatining namoyon bo’lish shakllari sifatida tushuniladi boshqasida hayotda, ayniqsa, harakat faoliyatida amalga oshiriladigan va asosini jismoniy sifatlar tashkil etadigan insonga xos imkoniyatlar nazarda tutiladi qobiliyatlar deganda, organizmning ruhiy - fiziologik va morfoligik xususiyatlariga asoslanuvchi rivojlangan tug’ma qobiliyat nishonalari tushuniladi. Jismoniy qobiliyatlar - insonning u yoki bu mushak faoliyati talablariga javob beradigan va uning samarali bajarilishini ta’min-laydigan ruhiy-fiziologik hamda morfologik xususiyatlari majmua-sidir.Inson harakat imkoniyatlarining alohida jihatlarini ifodalash uchun uzoq vaqt “jismoniy (harakatlantiruvchi) sifatlar” degan atama qo’llanilgan. Hozir ayrim mualliflar uni “jismoniy sifatlar”tushunchasining sodda formalastik mazmuni tufayli ilmiy muomaladan chiqarib yuborishni va ularning o’rniga faqat “jismoniy qobiliyatlar”atamasini qo’llashni taklif qilmoqdalar. Shunga qaramay, kundalik nutqda va ilmiy - uslubiy adabiyotlarda mazkur atama ancha keng tarqalgan. Shuning uchun, ehtimol, bu ikki tushuncha orasidagi o’xshash va farqli tomonlarni aniqlash, ulardan foydalanish vaziyatlarini belgilab olish o’rinlidir. 9 Eng avvalo, qayd etib o’tish kerakki, “sifat” tushunchasi har doim biron-bir narsaga nisbatan qo’llanilib, uning boshqa narsalardan farqlab turadigan, mohiyatiga xos belgisini ifodalaydi, xususan, buyum,xom ashyo, oziq-ovqat mahsuloti, hayot sifatlari, shaxsning, bilimning sifati va hokazo haqida shunday gapiriladi. Jismoniy tarbiya sohasida ham bu atamadan xuddi shu ma’noda foydalanish lozim. Demak, insonning jismoniy sifatlarini uning harakat imkoniyatlariga xos ba’zi xususiyatlar singari jismoniy qobiliyatlar namoyon bo’ladigan u yoki bu shakllarga nisbatan qo’llab tekshirish, ya’ni ular to’g’risida amalga oshirib bo’lingan qobiliyatlar asosida fikr yuritish mumkin.Inson sifat jihatidan bir - biridan farq qiluvchi turli-tuman qobiliyatlar egasi bo’lishi mumkin. Aynan shu turli jismoniy qobiliyatlarning sifati o’ziga xosligi uning jismoniy sifatlari to’g’risida guvohlik beradi. Turmushda, jismoniy tarbiya va sportda inson qobiliyatlarining sifatiga xos xususiyatlar “kuchli”, “tezkor”, “chaqqon”, “egiluvchan” degan iboralarda o’z aksini topgan. Bu sifatlarning hayotdagi ahamiyati ularni ayirib ko’rsatish mezoni hisoblangan. Aslida, jismoniy sifatlar alohida jismoniy qobiliyatlarning erishilgan darajasi, ularning aniqligi, o’ziga xosligi, ahamiyati ifodasi sanaladi. Masalan,insonning kuch qobiliyatlarini olaylik. Ular mushaklarning zo’riqish darajasi yuqori, qisqarish tezligi esa nisbatan uncha katta bo’lmagan kuch mashqlarida namoyon bo’ladi. Asli kuch qobiliyatlari “sust kuch”, “siquvchi kuch”, “statik kuch” kabi kuch sifatlarini tavsiflaydi. Tezlik - kuch qobiliyatlari mushaklarning jiddiy zo’riqishi va ularning yuqori qisqarish tezligini talab etuvchi mashqlarda yuzaga chiqadi. Tezlik-kuch qobiliyatlarining rivojlanishi, eng avvalo “portlovchi” kuch deb ataladigan sifatda aks etadi.Yuqorida tilga olingan kuch sifatlari insonning kuch qobiliyatlarini yaxlit tarzda aniqlash va farqlashga imkon beradi. Xuddi shunday boshqa jismoniy qobiliyatlarning ham sifat tafovutlarini ifodalash mumkin. Jismoniy qobiliyatlar va sifatlar orasida ko’p ma’noli bog’liqlik bor.Bir xil qobiliyat turli jismoniy sifatlarni namoyon qilishi, turli qobiliyatlar esa ulardan faqat bittasini tavsiflashi mumkin. Masalan,”epchil” sifati asosida ko’pgina qobiliyatlar: muvofiqlash, tezkorlik,kuch 10 va boshqalar yotadi. Tezlik-kuch qobiliyatlari faqat “kuch” emas,”tezkorlik” sifatida ham o’z aksini topadi .Shunday qilib, insonning jismoniy sifatlari jismoniy qobiliyatlari bilan uzviy bog’liq bo’lib, turli harakatlar chog’ida ularning namoyon bo’lish xususiyatlari bilan belgilanadi, jismoniy qobiliyatlarning rivojlanish va namoyon bo’lish darajasiga bir tomondan atrof-muhit omillari (turmushning ijtimoiy-maishiy sharoitlari, iqlimiy va geografik sharoit mashg’ulot o’tkaziladigan joylarning moddiy ta’daqlanganligi, ularni rivojlantirish usuliyati va h.k.), ikkinchi tomondan esa organizmning turli tas’irlarga o’ziga xos reakstiyasi bilan bog’liq bo’lgan irsiy omillar ( “ motor ” qobiliyat nishonalari ) ta’sir o’tkazadi, jismoniy qobiliyat nishonalari sifatida inson organizmining anatomik, fiziologik va ruhiy xususiyatlari yuzaga chiqadi. Biror-bir faoliyatni bajarish jarayonida “motor nishonalar” organizmning moslashish o’zgarishlari asosida takomillashib, tegishli jismoniy qobiliyatlarga aylanadi. Ta’kidlash zarurki, “motor nishonalar” ko’p funkstiyali bo’lib, mushak faoliyati sharoitlariga qarab u yoki bu yo’nalishda rivojlanishi va u yoki bu shakldagi jismoniy qobiliyatlar rivojini ta’minlashi mumkin. Professor Yu.V. Verxoshanskiyning fikricha, bunday shakllar harakat faoliyati turlari qancha bo’lsa, shuncha ko’p bo’lishi mumkin, chunki ularning har biriga o’ziga xos tuzilish, harakatlarning maqsadli yo’naltirilganligi, mushaklar muvofiqlashi, organizm faoliyati rejimi hamda uning quvvat bilan ta’daqlanishi kabi xususiyatlar xosdir. Shu sababli ham organizmdan chidamlilik yoki harakatlar tezkorligini rivojlantirishga javobgar bo’lgan qandaydir alohida mexanizmlarni izlash befoyda. Ularning takomillashuvi asosida inson organizning morfofunkstional ixtisoslashuviga olib keladigan moslashtiruvchi ta’sir, butun bir adaptiv reakstiya yotadi.Morfofunkstional qayta qurishlar organizmni to’laligicha qamrab oladi. Biroq bu eng ko’p darajada va birinchi navbatda asosiy ish yuklamasini ko’taradigan mushak guruhlari hamda ularning ish qobiliyatini ta’minlovchi fiziologik tizimlarga taalluqlidir. Funkstional ixtisoslashuvning bunday tanlash xususiyati, asosan, organizmning ma’lum faoliyat sharoitidagi ish rejimiga, uning yaqqol namoyon bo’lish darajasi esa jismoniy yuklamalarning 11 shiddati va hajmiga bog’liq. Hozirgi vaqtda jismoniy qobiliyatlarni besh asosiy turga ajiratish qabul qilingan: kuch, tezkorlik va muvofiqlash qobiliyatlari, chidamkorlik va egiluvchanlik. Ularning har biri harakat faoliyatining har xil turlarida xilma xil shakllarda namoyon bo’ladi. 12 1.2. Yosh voleybolchilarni muhim sifatlarini rivojlantirish Maxsus jismoniy sifatlarni rivojlantirish masalalari ko’pgina tadqiqotchilar ishlarida va ilmiy adabiyotlarda o’z ifodasini topgan.Jumladan, A.M.Naraliev (1987) vertikal sakrash misolida malakali voleybolchilarning tezkorlik-kuchlilik sifatini “zarbdor” uslubda rivojlantirish imkoniyati afzal ekanligini ko’rsatib o’tgan.Uning fikricha “portlovchi” kuchni rivojlantirishda ushbu uslubdan foydalanish yaxshi natija beradi, lekin bunday mashg’ulotlarni musobaqadan 10-12 hafta avval 3 martadan o’tkazib turish lozim bo’ladi. Chan Suan Dong (1987) o’z tadqiqotlariga asoslangan holda shuni ma’lum qiladiki, voleybolchilarning o’yin samarasini ta’minlovchi maxsus jismoniy sifatlar tayyorgarlik davrining barcha bosqichlarida ikki omil bilan belgilanadi: tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi va tayyorgarlikning aralash omili ( tezkorlik va tezkorlik chidamkorligi ). 1- bosqichda ularning ulushi 83,3% ga teng. Bunda tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi 1-o’rinda tursa, tezkorlik tayyorgarligi 2-o’rinda turadi.2-bosqichda - 93,2% va 3 boqichda - 100%. Bu bosqichlarda tezkorlik va tezkorlik chidamliligi 1-o’rinda tursa, tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi 2 o’rinda bo’lishi kerak. E.A.Sergeev (1979) fikriga ko’ra, tayyorgarlikning dastlabki bosqichida tananing uzunligidan tashqari, sakrovchanlik va chaqqonlik sifatlari ko’rsatgichlari o’ta muhim hisoblanadi. Keyingi bosqichlarda esa tezkorlik, ko’l mushaklari kuchi va diqqatning turg’unligi ustuvor ahamiyatga ega bo’ladi.Voleybol elementlari bilan ko’shib o’tiladigan jismoniy tarbiya darsini kichik sinf o’quvchilari jismoniy tayyorgarligiga ta’sir etish darajasini o’rganish natijasida 3uoza Aureliyus-Kazis Kazevich (1989) shunday hulosaga keldiki, aniq maqsadga yo’naltirilgan voleybol darslari nafaqat yosh o’quvchilarni tarbiyalashda samarali vosita bo’lib hisoblanadi, balki voleybol to’garagiga dastlabki tanlov asosida qabul qilish va ularning o’yin ixtisosligini bashorat yordamida belgilab olish imkonini beradi.Sakrovchanlik sifatini rivojlantirishga qaratilgan yangicha uslubiyatni taklif qilgan, bu uslubiyatni yosh voleybolchilarda sinab ko’rdi. 13 U shu voleybolchi bolalarni tana bo’g’imlarining uzunligiga qarab 4 ta guruhga ajratdi: 1) qisqa boldirli va uzun son va gavdali bolalar; 2)uzun son va govda hamda qisqa boldirli bolalar; 3) uzun boldirli va qisqa son va gavdali bolalar; 4) kalta son va uzun gavdali hamda boldirli bolalar.Aynan shu morfologik xusmusiyatlarni e’tiborga olgan holda har bir guruhdagi bolalarni o’ziga hos aksariyat sakrovchanlik mashqlari bilan shug’ullantirdi va ma’lum vaqt o’tganidan so’ng ushbu mashqlar samarasini tekshirib ko’rdi.Uzoq yillar davomida malakali voleybolchilar sakrovchanligi va sakrash chidamkorligining o’sishini kuzatib kelgan M.Bayirbekov (2003) ilmiy va amaliy ahamiyatga ega qator xulosalar qilishga muvaffaq bo’ldi.Jumladan, uning fikricha yuqori malakali voleybolchilar bir o’yin mobaynida zarba berish va to’siq qo’yish uchun 306 martadan 600 martagacha sakrar ekanlar. Ushbu malakalarni ijro etish uchun eng ko’p marta sakrash 4 partiyaga to’g’ri keladi (142 marta). To’siq quyish uchun sakrash (122 marta), zarba berish uchun sakrashdan ko’proq qaytarilar ekan (113 marta). Kuzatuvlarga ko’ra bitta mashg’ulot mashg’uloti davomida bajariladigan sakrash soni, bitta musobaqada sakrash sonidan kam ekanligi aniqlangan.Yuqorida qayd etilganidek o’yin davomida sakrash sifatini nafaqat soni, balki uni qanday balandlikda ijro etilayotganligi ham katta ahamiyatga egadir. Shuning uchun bu sifatni dastlabki o’rgatish bosqichidan boshlab, samarali mashqlar asosida shakllantirish zarur. Sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini oshirishda nafaqat maxsus mashqlar, balki turli moslama-trenajyorlardan ham foydalanish yaxshi natija beradi. Masalan: Sakrash tumbasi sakrovchanlikni va sakrash chidamliligini rivojlantiradi. Tumba bo’limlaridan iborat bo’lib, uni har hil balandlikka quyish mumkin. Asosan sakrovchanlikni oshirishda bajariladigan mashqlar quydagilardan iborat. Bir oyoqda va ikki oyoqda depsinib sakrash; Sakrab o’tish; Yuqoriga sakrash va xujumchi zarbasini bajarishdagi sakrashlar kiradi. Sakrash espanderida mashq bajarish sakrovchanlikni rivojlantiradi. Bunda belga va polga amartizator 14 boylanadi va osilib turgan to’pga ko’lni tekkizish uchun sakraladi. Maxsus jismoniy sifatlarni rivojlantirish masalalari ko’pgina tadqiqotchilar ishlarida va ilmiy adabiyotlarda o’z ifodasini topgan.Jumladan, A.M.Naraliev (1987) vertikal sakrash misolida malakali voleybolchilarning tezkorlik-kuchlilik sifatini “zarbdor” uslubda rivojlantirish imkoniyati afzal ekanligini ko’rsatib o’tgan.Uning fikricha “portlovchi” kuchni rivojlantirishda ushbu uslubdan foydalanish yaxshi natija beradi, lekin bunday mashg’ulotlarni musobaqadan 10-12 hafta avval 3 martadan o’tkazib turish lozim bo’ladi. Chan Suan Dong (1987) o’z tadqiqotlariga asoslangan holda shuni ma’lum qiladiki, voleybolchilarning o’yin samarasini ta’minlovchi maxsus jismoniy sifatlar tayyorgarlik davrining barcha bosqichlarida ikki omil bilan belgilanadi: tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi va tayyorgarlikning aralash omili ( tezkorlik va tezkorlik chidamkorligi ). 2- bosqichda ularning ulushi 83,3% ga teng. Bunda tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi 1-o’rinda tursa, tezkorlik tayyorgarligi 2-o’rinda turadi.2-bosqichda - 93,2% va 3 boqichda - 100%. Bu bosqichlarda tezkorlik va tezkorlik chidamliligi 1-o’rinda tursa, tezkorlik-kuchlilik tayyorgarligi 2 o’rinda bo’lishi kerak. E.A.Sergeev (1979) fikriga ko’ra, tayyorgarlikning dastlabki bosqichida tananing uzunligidan tashqari, sakrovchanlik va chaqqonlik sifatlari ko’rsatgichlari o’ta muhim hisoblanadi. Keyingi bosqichlarda esa tezkorlik, ko’l mushaklari kuchi va diqqatning turg’unligi ustuvor ahamiyatga ega bo’ladi.Voleybol elementlari bilan ko’shib o’tiladigan jismoniy tarbiya darsini kichik sinf o’quvchilari jismoniy tayyorgarligiga ta’sir etish darajasini o’rganish natijasida 3uoza Aureliyus-Kazis Kazevich (1989) shunday hulosaga keldiki, aniq maqsadga yo’naltirilgan voleybol darslari nafaqat yosh o’quvchilarni tarbiyalashda samarali vosita bo’lib hisoblanadi, balki voleybol to’garagiga dastlabki tanlov asosida qabul qilish va ularning o’yin ixtisosligini bashorat yordamida belgilab olish imkonini beradi.Sakrovchanlik sifatini rivojlantirishga qaratilgan yangicha uslubiyatni taklif qilgan, bu uslubiyatni yosh voleybolchilarda sinab ko’rdi. 15 U shu voleybolchi bolalarni tana bo’g’imlarining uzunligiga qarab 4 ta guruhga ajratdi: qisqa boldirli va uzun son va gavdali bolalar; 2)uzun son va govda hamda qisqa boldirli bolalar; 5) uzun boldirli va qisqa son va gavdali bolalar; 6) kalta son va uzun gavdali hamda boldirli bolalar.Aynan shu morfologik xusmusiyatlarni e’tiborga olgan holda har bir guruhdagi bolalarni o’ziga hos aksariyat sakrovchanlik mashqlari bilan shug’ullantirdi va ma’lum vaqt o’tganidan so’ng ushbu mashqlar samarasini tekshirib ko’rdi.Uzoq yillar davomida malakali voleybolchilar sakrovchanligi va sakrash chidamkorligining o’sishini kuzatib kelgan M.Bayirbekov (2003) ilmiy va amaliy ahamiyatga ega qator xulosalar qilishga muvaffaq bo’ldi.Jumladan, uning fikricha yuqori malakali voleybolchilar bir o’yin mobaynida zarba berish va to’siq qo’yish uchun 306 martadan 600 martagacha sakrar ekanlar. Ushbu malakalarni ijro etish uchun eng ko’p marta sakrash 4 partiyaga to’g’ri keladi (142 marta). To’siq quyish uchun sakrash (122 marta), zarba berish uchun sakrashdan ko’proq qaytarilar ekan (113 marta). Kuzatuvlarga ko’ra bitta mashg’ulot mashg’uloti davomida bajariladigan sakrash soni, bitta musobaqada sakrash sonidan kam ekanligi aniqlangan.Yuqorida qayd etilganidek o’yin davomida sakrash sifatini nafaqat soni, balki uni qanday balandlikda ijro etilayotganligi ham katta ahamiyatga egadir. Shuning uchun bu sifatni dastlabki o’rgatish bosqichidan boshlab, samarali mashqlar asosida shakllantirish zarur. Sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini oshirishda nafaqat maxsus mashqlar, balki turli moslama-trenajyorlardan ham foydalanish yaxshi natija beradi. Masalan: Sakrash tumbasi sakrovchanlikni va sakrash chidamliligini rivojlantiradi. Tumba bo’limlaridan iborat bo’lib, uni har hil balandlikka quyish mumkin. Asosan sakrovchanlikni oshirishda bajariladigan mashqlar quydagilardan iborat. Bir oyoqda va ikki oyoqda depsinib sakrash; Sakrab o’tish; Yuqoriga sakrash va xujumchi zarbasini bajarishdagi sakrashlar kiradi. Sakrash espanderida mashq bajarish sakrovchanlikni rivojlantiradi. Bunda belga va polga amartizator 16 boylanadi va osilib turgan to’pga ko’lni tekkizish uchun sakraladi. Zamonaviy voleybolda samarali o’yin ko’rsatish va yuqori natijalarga erishishi faqat o’ta shakllangan jismoniy tayyorgarlik evaziga amalga oshirilishi mumkin. Voleybolchilar uchun jismoniy sifatlar ichida tezkor - kuchlilik muhim ahamiyat kasb etadi. Aynan shu sifatlar aksariyat o’yin malakalarining samarali ijro etilishiga ta’sir ko’rsatadi. Lekin, bunday xulosadan voleybolchilar uchun boshqa jismoniy sifatlarni ahamiyati kamroq degan fikr kelib chiqishi kerak emas. Aksincha, kuch va chidamkorlik, kuch bilan zarba berish, ish qobiliyatini tushirmasdan uzoq vaqt malakalarni samarali bajara olish qobiliyatlari ham yotakchi o’rinda turadi. Shuning uchun sport tayyorgarligi jarayonida tezkorlik, kuch, chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik sifatlariga alohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir. Chunki, ushbu sifatlarning etarli darajada rivojlangan bo’lishi sport mahoratining samarali shakllanishiga olib keladi. Boshqacha qilib aytganda, bu sifatlar sport mahoratini tez va mukammal o’sishi uchun eng zarur poydevordir. Ushbu fikrni V.F.Bashkirov (1987), V.P.Filin (1987) lar ham qo’llab quvvatlagan. A.A.Ruziev (1999) o’zining ko’p yillik tadqiqotlariga asosan shunday xulosaga keldiki, yosh kurashchilarning o’quv-mashg’ulot jarayonida o’rgatish yoki takomillashtirish bosqichlaridan qat’iy nazar umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik masalasiga alohida e’tibor qaratish lozim. Uning fikricha umumiy jismoniy tayyorgarlikka oid mashqlarning hajmi barcha bosqichlarda ham maxsus jismoniy tayyorgarlik mashqlariga nisbatan ustun bo’lishi kerak, lekin, tayyorgarlikning ikki ushbu turlari kurash turlari xususiyatiga muvofiqlashtirilgan bo’lishi darkor. F.A.Kerimov (1996) kurashchilarni jismoniy sifatlarini baholash uchun quyidagi test mashqlarini tavsiya etgan: - Baland startdan 30 metrga yugurish; - Arqon o’zra oyoqlar yordamisiz chiqish (5m); - Qo’l-elka va bel mushaklari kuchini aniqlash; 17 - 2x800 metrga yugurish; Katta tezlikda (20 s) manekenni ko’tarib tashlash. Voleybolchining maxsus tezkorligi Voleybolchining maxsus tezkorligi uni qisqa muddat ichida maydoncha bo’ylab harakatlanishi va o’yin malakalarini vaziyat talabiga mos ravishda samarali ijro etishi bilan belgilanadi. Tezkorlik voleybolda 3 xil shaklda namoyon bo’ladi: - turli ishora va vaziyatni fahmlash tezligi (jamoadoshiningishorasi, o’yin vaziyatini o’zgarishi va uni baholash, raqib o’yinchining joylashishi va hokazo); - ushbu vaziyatlarga nisbatan tezkor va maqsadga muvofiq harakatqilish; - harakatlanish yoki bir necha harakatlarni ko’p martalab ijro etish tezligi Namunaviy mashqlar: - murabbiyni turli ishorasiga turli harakatlar bilan tez va aniq javob berish: Masalan: murabbiy bir marta chapak chalsa - to’pni yiqilib olish malakasini taqlid qilish, ikki marta chapak chalsa - sakrab zarba berish taqlidini bajarish, bir qo’lini yuqoriga ko’tarsa - sakrab to’p uzatish taqlidi va hokazo; - voleybol maydonchasi maketida turli taktik vazifalarni qisqa muddatda echish (taktik vaziyatni baholash va to’g’ri qaror qabul qilish tezligini takomillashtirish); - har bir zonada shu zona o’yinchisi funksional harakati (malakasi)ni taqlid qilish (umumiy tezlik baholanadi). Masalan: 1- zona - to’p kiritish; 6- zona - raqib tomondan yo’naltirilgan to’pni yiqilib olish; 5-zona raqib tomondan kiritilgan to ’ pni 2-zonaga uzatish; 18 4- zona –baland uzatilgan to’p – sakrab zarba berish; 3- zona – qisqa uzatilgan to’p –sakrab zarba berish; 2- zona – 2, 3 va 4-zonalarda to’siq qo’yish va hokazo. 19 Tezkor va tezkor-kuch chidamkorligi Tezkor va tezkor-kuch chidamkorligi – bu maydoncha bo’ylab harakatlanish va o’yin malakalarini katta tezlikda ko’p marta samarali ijro etish imkoniyatini anglatadi. Ushbu sifatlarni rivojlantirish yuqori tezlikda ijro etiladigan maxsus mashqlarni ko’p martalab qaytarish yordamida amalga oshiriladi. Bu sifatlarni rivojlantirishda o’ta charchash yoki zo’riqish hollarini oldini olish uchun katta tezlik bilan ijro etilayotgan mashqlar (yoki mashqlar majmuasi)ning bir marta qaytarilishi 20-30 s bo’lishi, mashqlarni ijro etish oralig’i (dam olish) 1-3 daqiqa, qaytarilish soni esa 4-10 martaga teng bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Namunaviy mashqlar: - “mokkisimon” yugurish; - “archasimon” yugurish; - “yulduzsimon” yugurish; - maydonchada diagonal yo’nalish (X)da yugurish; - shu mashqlarni og’irlik moslamalar bilan bajarish; - 2, 3, 4-zonalarda to’siq qo’yish taqlidi; - 2, 3, 4-zonalarda zarba berish taqlidi; - turli zonalarda to’pni yiqilib “olish” taqlidi va hokazo. 20 Tezkor-kuchlilik va uning voleybol o’yinidagi ahamiyati. Tezkor-kuchlilik - bu, vertikal yoki gorizontal masofani engib o’tish uchun yuqori darajada mushak va irodaviy kuchlanishli qobliyatdir. Voleybolchilar uchun asosiy jismoniy sifatlardan biri sakrovchanlikdir. Maktab yoshidagi bolalar harakat faoliyatining rivojlanishida sezgi bosqichlari topografiyasi (A.A.Gujalovskiy bo’yicha). Jismoniy cifatlar Yosh davrlari (yil)7- 8 8- 9 9- 10 10- 11 11- 12 12- 13 13- 14 14- 15 15- 16 16- 17 Kuch ●● ●●● ●●● ●●● q q ●●● ●●● ●●● ●●● q ●●● ● ●●● q ●●● q ●●● ●●● ●●● Tezkorlik ●●● ●●● ●● ●●● q q ●●● ● q q q q q q q q q q q q Tezkorlik- kuch sifatlari q ●● q ●●● q ●●● q ●●● q ●● q ●●● q ●●● q ●●● q ●●● q ●●● Statik chidamlilik q q q q ●●● ●● ● q q q q q q ●●● q ●●● q q q ●●● Dinamik chidamlilik q ● ● ●● ●●● q ● q ●●● ●●● ● q q q qq q ● qq Umumiy chidamlilik q ●● q ●●● q q ● ●●● q q q ●●● q q q ●●● q q q ●●● Egiluvchanli k q q q q q ● q q ● q q q ● ●●● ●● q q ●●● ●● Muvofiqlash q q ●● q q ●●● q q q q q q q q q q q q q q Shartli belgilar: q - Subkritik va kritik davrlar; ● - past sezgirlik bosqichi; ●● - o’rtacha sezgirlik bosqichi; ●●● - yuqori sezgirlik bosqichi . 21 Sakrovchanlik tezkor-kuchlilik sifatlariga mansub bo’lib oyoq mushaklarining qisqa muddat ichida kuchli qisqarish bilan ifodalanadi. Aynan shu sifatni yuksak darajada bo’lishi nisbatan past bo’yli o’yinchilarni baland bo’yli o’yinchilar bilan raqobatini va asosiy o’yin malakalarini (zarba berish va to’siq qo’yish) samarali ijro etilishini ta’minlaydi.Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun eng qulay davr bu 10-12 yoshdir. Bu davrda yosh voleybolchilarda joydan turib balandga sakrash 12,5 sm gacha ortishi kuzatiladi.Sakrovchanlik sifatining turlari ko’p. Masalan, ikki oyoq bilan debsinib yugurib kelib yoki joydan turib vertikal sakrash bir oyoq bilan debsinib vertikal yoki uzunlikka sakrash, ikki oyoq bilan debsinib uzunlikka sakrash va hoqazo. Har bir sakrash turining o’ziga hos maqsadi va maqsadga mos ijro etish tartibi (texnikasi) bo’ladi. Voleybol, basketbol, futbol va boshqa sport o’yinlari bilan shug’ullanuvchi sportchilarning sakrovchanligi bir-biridan farq qiladi. Ta’kidlash lozimki, hatto bir sport o’yinida, masalan voleybolda - zarba yoki to’siq qo’yish, to’p kiritish yoki uzatish uchun ijro etiladigan sakrashlar mohiyati jihatidan bir-biriga sira o’xshamaydi. Boz ustiga yana shuni eslatish o’rinliki, faqat bir o’yin malakasi - zarba berish turiga qarab (qisqa yoki baland to’pdan zarba berish) sakrash xususiyati umuman boshqacha bo’ladi. Binobarin, sakrovchanlik yoki sakrash chidamkorligi degan tushuncha ko’p qamrovli mazmun, mohiyat, xususiyat va ma’noni anglatadi.Demak, bu sifatlarni rivojlantirish haqida gap borganda muayyan sakrash turi va uni o’ziga munosib mashqlariga alohida e’tibor berilishi o’ta muhim masaladir. So’nggi o’illarda voleybol musobaqasi qoidalarining tubdan o’zgarishi o’yin faoliyati va o’yin malakalarining ijro etilishiga batamom yangicha tus berib yuborgan. Hozirgi kunda deyarli barcha o’yin malakalari aksariyat vaziyatlarda “havoda”, ya’ni sakrab ijro etiladi (zarba, to’siq qo’yish, to’p kiritish, uzatish, to’pni qabul qilish, yiqilib qabul qilish). Ushbu holatni yuzaga kelishi voleybol amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlariga e’tibor qaratishni nafaqat kuchaytirayapdi, balki bu sifatlarni jadal rivojlantirishga 22 qaratilgan yangi ilmiy texnologiyalar yaratishni taqozo etmoqda. Shuning uchun ko’p yillik sport tayyorgarligi jarayonida malakali voleybolchilarni tayyorlash samarasi sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlarini har tomonlama mukammal tarbiyalash ustivorligiga bevosita bog’liq bo’lib boryapdi. Voleybolchilar sakrovchanligi va sakrash chidamkorligini rivojlantirish muammolarini yorituvchi ilmiy tadqiqotlar hamda ilmiy adabiyotlar doirasi juda keng. Yuqori malakali sportchilarni erishgan yutug’lari ma’lum manoda ularning fundamental tayyorgarligiga bog’liqdir. Shunday ekan, yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash va ular sport mahoratini yuksak darajaga olib chiqish dastlabki o’rgatish jarayoni samaradorligiga to’g’ridan - to’g’ri bog’liqdir. Yu.D.Jeleznyak (1991) ni fikricha voleybolga ixtisoslashgan mashg’ulotlar bilan ilk bor shug’ullanishni 10-12 yoshdan boshlash maqsadga muvofiqdir. U o’zining tadqiqotlarida aynan shu yoshda bolalarni jismoniy va texnik tayyorgarligini jadal o’stirish imkoniyatlarini ochib berdi. Isbot qilinganki dastlabki tayyorgarlik bosqichida yosh voleybolchilarning kelajakdagi istedodini aniqlashga yordam beradigan test mashqlarini tanlay bilish va qo’llash katta ahamiyatga ega. E.A.Sergeev (1979) bunday mashqlar qatoriga birinchi navbatda sakrovchanlik va chaqqonlikni baholovchi mashqlarni kiritish muhimligini ta’kidlaydi. Tayyorgarlikning keyingi bosqichlarida asosiy jismoniy sifatlarni, shu jumladan maxsus sifatlarni baholash imkoniyatini beruvchi test mashqlari tarkibini oshirish tavsiya etiladi. Maxsus jismoniy tayorgarlik ( MJT ) sport faoliyatidagi dolzarb muammolardan biridir va barcha sport turlarida yuksak sport natijalarga erishish uchun muhim axamiyatga ega. Shuning uchun maxsus jismoniy sifatlarni ( MJS ) rivojlantirish sportchilarni musobaqa oldi tayyorgarligining asosiy yo’nalishlaridan biri bo’lib turibdi. “Voleybolchilar mashg’ulotsining muvaffaqiyati, o’yinchilar maxsus jismoniy simfatlarining rivojlanish darajasini aniq va to’g’ri nazorat qilinishiga bog’liqdir. Pedagogik nazorat ( PN ) alohida MJSni o’zgarish darajasi dinamikasini aniqlash imkoniyatini beradi. Buni asosida, 23 MJTni samarali boshqarishni yangi yo’llarini belgilash mumkin”. 24 Jismoniy tayyorgarlikni, pedagogik nazorat turlarini o ’ rganish: M.A.Godik, 1977, 1981; V.M.Zastiorskiy, 1982 ; va boshqalarni ishlarida tez-tez uchraydi, ma’lum ravishdagi MJT ni PN ning aniq belgilangan savollariga javob bera oladi. Maktab yoshidagi bolalarning jismoniy tayergarligi hamda jismoniy tarbiya va sportga bo’lgan extiyojini oshirish uchun maktab jismoniy tarbiya shakli, vosita va uslubiyatini takomillashtirish zaruriyatini tug’diradi. Hozirgi jaxon sportidagi ko’rsatkichlarning jadal ravishda yangilanib borayotganligi, yosh sportchilarni tayyorlashning yangi, yanada samarali vositalarini, uslublarini va shakllarini izlashni taqozo etadi. Ko’pgina tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, voleybolchilarning sport maxoratini yuksalishi aksariyat hollarda tezkor - kuchlilik sifati bo’yicha belgilanadi. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muxim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakillanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o’yin malakalarini takomillashishida muxim o’rinni egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti soxasi doirasidagi ko’pgina mutaxasislar fikricha “tezkor-kuch” va tezkor-kuch bo’yicha tayyorgarligi voleybolchilarning o’yin davomida ijro etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. Har bir o’yinda ishtirok etuvchi jamoa o’yinchilarining sport maxorati, jismoniy tayyorgarligi va o’yin partiyalarining davom etishiga qarab texnik malakalar hajmi va samaradorligi turlicha bo’lishi o’z - o’zidan ma’lum. L.R.Ayrapetyanst (1983) o’yin samarasini baholashda nafaqat ijro etiladigan texnik malakalar hajmi, balki ularning turlarini ham e’tiborga olish muhimligini ta’kidlaydi. Uning tadqiqotlariga ko’ra, to’p kiritish, zarba berish, to’siq qo’yish malakalari o’tkazilgan musobaqalar mavqeiga qarab turli samaradorlik bilan ijro etilishi mumkin. Ayrim tadqiqotchilar, turli musobaqa o’yinlarida tezkor - kuchlilik talab etiladigan ba’zi texnik malakalar xajmini 25 aniqlab, o’yin mavqei va davom etishiga qarab tezkor - kuch harakati hajmi turlicha bo’lishini e’tirof etishgan. Shu narsa ma’lumki, ijro etilgan malakalar, shu jumladan tezkor-kuch harakati ham o’yin mavqei va natijasiga nisbatan o’yin samarasini aniqlashda tulaqonli mezon bo’laolmaydi. Chunki, g’alabaga yoki mag’lubiyatga uchragan jamoa o’yichilarida malakalar hajmi bir xil bo’lishi, xatto mag’lubiyatga uchragan jamoa o’yinchilarida xajm ko’p ham bo’lishi mumkin. Demak, o’yinda malakalar, shu jumladan tezkor-kuch harakati hajmi yuqori bo’lgani bilan uni sifati (samaradoligi) bo’lmasa o’yinning yakuniy natijasi ham ijobiy bo’lmaydi. Shunday bo’lsada, ushbu ko’rsatgichlar mezon sifatida mashg’ulot yuklamasini baholashda muhim omil bo’lib hisoblanadi Musobaqa jarayonida tezkor - kuchlilik sifatlarining muhim ko’rsatkichlari ekanligi N.A.Belyaev (1975) tomonidan uziga xos ravishda talqin qilingan. Muallifning fikriga ko’ra, musobaqada o’ynalgan partiyalarning soni ortishi bilan ularga sarflanadigan vaqt ham turlicha o’zgarib boradi. Masalan, 5 partiya davom etgan o’yinda 1 partiya 19 daqiqaga teng bo’lsa, 5 partiya 95 daqiqani tashkil etdi. So’nggi partiyalarning davom etish vaqti uzayishi bilan zarba berish, o’yinga to’p kiritish, to’siq qo’yish, himoya qilish, to’p qabul qilish uchun bajarilgan tezkor-kuchlilik harakati xajmi ortib borishi kuzatilgan. Bundan tashqari partiyalarning davom etish vaqti uzayishi, ma’lum darajada o’yindagi raqobatning kuchayganligidan dalolat beradi. 26 II.Bob.Yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash 2.1. Jismoniy s ifatlarni xisobga olish va tayyorgarlik ko’rish Sakrovchanlik tezkor-kuchlilik sifatlariga mansub bo’lib oyoq mushaklarining qisqa muddat ichida kuchli qisqarish bilan ifodalanadi. Aynan shu sifatni yuksak darajada bo’lishi nisbatan past bo’yli o’yinchilarni baland bo’yli o’yinchilar bilan raqobatini va asosiy o’yin malakalarini (zarba berish va to’siq qo’yish) samarali ijro etilishini ta’minlaydi.Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun eng qulay davr bu 10-12 yoshdir. Bu davrda yosh voleybolchilarda joydan turib balandga sakrash 12,5 sm gacha ortishi kuzatiladi.Sakrovchanlik sifatining turlari ko’p. Masalan, ikki oyoq bilan debsinib yugurib kelib yoki joydan turib vertikal sakrash bir oyoq bilan debsinib vertikal yoki uzunlikka sakrash, ikki oyoq bilan debsinib uzunlikka sakrash va hoqazo. Har bir sakrash turining o’ziga hos maqsadi va maqsadga mos ijro etish tartibi (texnikasi) bo’ladi. Voleybol, basketbol, futbol va boshqa sport o’yinlari bilan shug’ullanuvchi sportchilarning sakrovchanligi bir-biridan farq qiladi. Ta’kidlash lozimki, hatto bir sport o’yinida, masalan voleybolda - zarba yoki to’siq qo’yish, to’p kiritish yoki uzatish uchun ijro etiladigan sakrashlar mohiyati jihatidan bir-biriga sira o’xshamaydi. Boz ustiga yana shuni eslatish o’rinliki, faqat bir o’yin malakasi - zarba berish turiga qarab (qisqa yoki baland to’pdan zarba berish) sakrash xususiyati umuman boshqacha bo’ladi. Binobarin, sakrovchanlik yoki sakrash chidamkorligi degan tushuncha ko’p qamrovli mazmun, mohiyat, xususiyat va ma’noni anglatadi.Demak, bu sifatlarni rivojlantirish haqida gap borganda muayyan sakrash turi va uni o’ziga munosib mashqlariga alohida e’tibor berilishi o’ta muhim masaladir. So’nggi o’illarda voleybol musobaqasi qoidalarining tubdan o’zgarishi o’yin faoliyati va o’yin malakalarining ijro etilishiga batamom yangicha tus berib yuborgan. Hozirgi kunda deyarli barcha o’yin malakalari aksariyat vaziyatlarda “havoda”, ya’ni sakrab ijro etiladi (zarba, to’siq qo’yish, to’p kiritish, uzatish, to’pni qabul qilish, yiqilib qabul qilish). Ushbu holatni yuzaga kelishi 27 voleybol amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlariga e’tibor qaratishni nafaqat kuchaytirayapdi, balki bu sifatlarni jadal rivojlantirishga qaratilgan yangi ilmiy texnologiyalar yaratishni taqozo etmoqda. Shuning uchun ko’p yillik sport tayyorgarligi jarayonida malakali voleybolchilarni tayyorlash samarasi sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlarini har tomonlama mukammal tarbiyalash ustivorligiga bevosita bog’liq bo’lib boryapdi. Voleybolchilar sakrovchanligi va sakrash chidamkorligini rivojlantirish muammolarini yorituvchi ilmiy tadqiqotlar hamda ilmiy adabiyotlar doirasi juda keng. Yuqori malakali sportchilarni erishgan yutug’lari ma’lum manoda ularning fundamental tayyorgarligiga bog’liqdir. Shunday ekan, yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash va ular sport mahoratini yuksak darajaga olib chiqish dastlabki o’rgatish jarayoni samaradorligiga to’g’ridan - to’g’ri bog’liqdir. Yu.D.Jeleznyak (1991) ni fikricha voleybolga ixtisoslashgan mashg’ulotlar bilan ilk bor shug’ullanishni 10-12 yoshdan boshlash maqsadga muvofiqdir. U o’zining tadqiqotlarida aynan shu yoshda bolalarni jismoniy va texnik tayyorgarligini jadal o’stirish imkoniyatlarini ochib berdi. Isbot qilinganki dastlabki tayyorgarlik bosqichida yosh voleybolchilarning kelajakdagi istedodini aniqlashga yordam beradigan test mashqlarini tanlay bilish va qo’llash katta ahamiyatga ega. E.A.Sergeev (1979) bunday mashqlar qatoriga birinchi navbatda sakrovchanlik va chaqqonlikni baholovchi mashqlarni kiritish muhimligini ta’kidlaydi. Tayyorgarlikning keyingi bosqichlarida asosiy jismoniy sifatlarni, shu jumladan maxsus sifatlarni baholash imkoniyatini beruvchi test mashqlari tarkibini oshirish tavsiya etiladi. Maxsus jismoniy tayorgarlik ( MJT ) sport faoliyatidagi dolzarb muammolardan biridir va barcha sport turlarida yuksak sport natijalarga erishish uchun muhim axamiyatga ega. Shuning uchun maxsus jismoniy sifatlarni ( MJS ) rivojlantirish sportchilarni musobaqa oldi tayyorgarligining asosiy yo’nalishlaridan biri bo’lib turibdi. “Voleybolchilar mashg’ulotsining muvaffaqiyati, o’yinchilar maxsus jismoniy simfatlarining rivojlanish darajasini 28 aniq va to’g’ri nazorat qilinishiga bog’liqdir. Pedagogik nazorat ( PN ) alohida MJSni o’zgarish darajasi dinamikasini aniqlash imkoniyatini beradi. Buni asosida, MJTni samarali boshqarishni yangi yo’llarini belgilash mumkin”. Jismoniy tayyorgarlikni, pedagogik nazorat turlarini o ’ rganish: M.A.Godik, 1977, 1981; V.M.Zastiorskiy, 1982 ; va boshqalarni ishlarida tez-tez uchraydi, ma’lum ravishdagi MJT ni PN ning aniq belgilangan savollariga javob bera oladi. Maktab yoshidagi bolalarning jismoniy tayergarligi hamda jismoniy tarbiya va sportga bo’lgan extiyojini oshirish uchun maktab jismoniy tarbiya shakli, vosita va uslubiyatini takomillashtirish zaruriyatini tug’diradi. Hozirgi jaxon sportidagi ko’rsatkichlarning jadal ravishda yangilanib borayotganligi, yosh sportchilarni tayyorlashning yangi, yanada samarali vositalarini, uslublarini va shakllarini izlashni taqozo etadi. Ko’pgina tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, voleybolchilarning sport maxoratini yuksalishi aksariyat hollarda tezkor - kuchlilik sifati bo’yicha belgilanadi. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muxim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakillanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o’yin malakalarini takomillashishida muxim o’rinni egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti soxasi doirasidagi ko’pgina mutaxasislar fikricha “tezkor-kuch” va tezkor-kuch bo’yicha tayyorgarligi voleybolchilarning o’yin davomida ijro etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. Har bir o’yinda ishtirok etuvchi jamoa o’yinchilarining sport maxorati, jismoniy tayyorgarligi va o’yin partiyalarining davom etishiga qarab texnik malakalar hajmi va samaradorligi turlicha bo’lishi o’z - o’zidan ma’lum. L.R.Ayrapetyanst (1983) o’yin samarasini baholashda nafaqat ijro etiladigan texnik malakalar hajmi, balki ularning turlarini ham e’tiborga olish muhimligini ta’kidlaydi. Uning tadqiqotlariga ko’ra, to’p kiritish, zarba berish, 29 to’siq qo’yish malakalari o’tkazilgan musobaqalar mavqeiga qarab turli samaradorlik bilan ijro etilishi mumkin. Ayrim tadqiqotchilar, turli musobaqa o’yinlarida tezkor - kuchlilik talab etiladigan ba’zi texnik malakalar xajmini aniqlab, o’yin mavqei va davom etishiga qarab tezkor - kuch harakati hajmi turlicha bo’lishini e’tirof etishgan. Shu narsa ma’lumki, ijro etilgan malakalar, shu jumladan tezkor-kuch harakati ham o’yin mavqei va natijasiga nisbatan o’yin samarasini aniqlashda tulaqonli mezon bo’laolmaydi. Chunki, g’alabaga yoki mag’lubiyatga uchragan jamoa o’yichilarida malakalar hajmi bir xil bo’lishi, xatto mag’lubiyatga uchragan jamoa o’yinchilarida xajm ko’p ham bo’lishi mumkin. Demak, o’yinda malakalar, shu jumladan tezkor-kuch harakati hajmi yuqori bo’lgani bilan uni sifati (samaradoligi) bo’lmasa o’yinning yakuniy natijasi ham ijobiy bo’lmaydi. Shunday bo’lsada, ushbu ko’rsatgichlar mezon sifatida mashg’ulot yuklamasini baholashda muhim omil bo’lib hisoblanadi Musobaqa jarayonida tezkor - kuchlilik sifatlarining muhim ko’rsatkichlari ekanligi N.A.Belyaev (1975) tomonidan uziga xos ravishda talqin qilingan. Muallifning fikriga ko’ra, musobaqada o’ynalgan partiyalarning soni ortishi bilan ularga sarflanadigan vaqt ham turlicha o’zgarib boradi. Masalan, 5 partiya davom etgan o’yinda 1 partiya 19 daqiqaga teng bo’lsa, 5 partiya 95 daqiqani tashkil etdi. So’nggi partiyalarning davom etish vaqti uzayishi bilan zarba berish, o’yinga to’p kiritish, to’siq qo’yish, himoya qilish, to’p qabul qilish uchun bajarilgan tezkor-kuchlilik harakati xajmi ortib borishi kuzatilgan. Bundan tashqari partiyalarning davom etish vaqti uzayishi, ma’lum darajada o’yindagi raqobatning kuchayganligidan dalolat beradi. Sakrovchanlik tezkor-kuchlilik sifatlariga mansub bo’lib oyoq mushaklarining qisqa muddat ichida kuchli qisqarish bilan ifodalanadi. Aynan shu sifatni yuksak darajada bo’lishi nisbatan past bo’yli o’yinchilarni baland bo’yli o’yinchilar bilan raqobatini va asosiy o’yin malakalarini (zarba berish va to’siq qo’yish) samarali ijro etilishini ta’minlaydi.Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun eng qulay davr bu 10-12 yoshdir. 30 Bu davrda yosh voleybolchilarda joydan turib balandga sakrash 12,5 sm gacha ortishi kuzatiladi.Sakrovchanlik sifatining turlari ko’p. Masalan, ikki oyoq bilan debsinib yugurib kelib yoki joydan turib vertikal sakrash bir oyoq bilan debsinib vertikal yoki uzunlikka sakrash, ikki oyoq bilan debsinib uzunlikka sakrash va hoqazo. Har bir sakrash turining o’ziga hos maqsadi va maqsadga mos ijro etish tartibi (texnikasi) bo’ladi. Voleybol, basketbol, futbol va boshqa sport o’yinlari bilan shug’ullanuvchi sportchilarning sakrovchanligi bir-biridan farq qiladi. Ta’kidlash lozimki, hatto bir sport o’yinida, masalan voleybolda - zarba yoki to’siq qo’yish, to’p kiritish yoki uzatish uchun ijro etiladigan sakrashlar mohiyati jihatidan bir-biriga sira o’xshamaydi. Boz ustiga yana shuni eslatish o’rinliki, faqat bir o’yin malakasi - zarba berish turiga qarab (qisqa yoki baland to’pdan zarba berish) sakrash xususiyati umuman boshqacha bo’ladi. Binobarin, sakrovchanlik yoki sakrash chidamkorligi degan tushuncha ko’p qamrovli mazmun, mohiyat, xususiyat va ma’noni anglatadi.Demak, bu sifatlarni rivojlantirish haqida gap borganda muayyan sakrash turi va uni o’ziga munosib mashqlariga alohida e’tibor berilishi o’ta muhim masaladir. So’nggi o’illarda voleybol musobaqasi qoidalarining tubdan o’zgarishi o’yin faoliyati va o’yin malakalarining ijro etilishiga batamom yangicha tus berib yuborgan. Hozirgi kunda deyarli barcha o’yin malakalari aksariyat vaziyatlarda “havoda”, ya’ni sakrab ijro etiladi (zarba, to’siq qo’yish, to’p kiritish, uzatish, to’pni qabul qilish, yiqilib qabul qilish). Ushbu holatni yuzaga kelishi voleybol amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlariga e’tibor qaratishni nafaqat kuchaytirayapdi, balki bu sifatlarni jadal rivojlantirishga qaratilgan yangi ilmiy texnologiyalar yaratishni taqozo etmoqda. Shuning uchun ko’p yillik sport tayyorgarligi jarayonida malakali voleybolchilarni tayyorlash samarasi sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlarini har tomonlama mukammal tarbiyalash ustivorligiga bevosita bog’liq bo’lib boryapdi. Voleybolchilar sakrovchanligi va sakrash chidamkorligini rivojlantirish muammolarini yorituvchi ilmiy tadqiqotlar hamda ilmiy adabiyotlar 31 doirasi juda keng. Yuqori malakali sportchilarni erishgan yutug’lari ma’lum manoda ularning fundamental tayyorgarligiga bog’liqdir. Shunday ekan, yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash va ular sport mahoratini yuksak darajaga olib chiqish dastlabki o’rgatish jarayoni samaradorligiga to’g’ridan - to’g’ri bog’liqdir. Yu.D.Jeleznyak (1991) ni fikricha voleybolga ixtisoslashgan mashg’ulotlar bilan ilk bor shug’ullanishni 10-12 yoshdan boshlash maqsadga muvofiqdir. U o’zining tadqiqotlarida aynan shu yoshda bolalarni jismoniy va texnik tayyorgarligini jadal o’stirish imkoniyatlarini ochib berdi. Isbot qilinganki dastlabki tayyorgarlik bosqichida yosh voleybolchilarning kelajakdagi istedodini aniqlashga yordam beradigan test mashqlarini tanlay bilish va qo’llash katta ahamiyatga ega. E.A.Sergeev (1979) bunday mashqlar qatoriga birinchi navbatda sakrovchanlik va chaqqonlikni baholovchi mashqlarni kiritish muhimligini ta’kidlaydi. Tayyorgarlikning keyingi bosqichlarida asosiy jismoniy sifatlarni, shu jumladan maxsus sifatlarni baholash imkoniyatini beruvchi test mashqlari tarkibini oshirish tavsiya etiladi. Maxsus jismoniy tayorgarlik ( MJT ) sport faoliyatidagi dolzarb muammolardan biridir va barcha sport turlarida yuksak sport natijalarga erishish uchun muhim axamiyatga ega. Shuning uchun maxsus jismoniy sifatlarni ( MJS ) rivojlantirish sportchilarni musobaqa oldi tayyorgarligining asosiy yo’nalishlaridan biri bo’lib turibdi. “Voleybolchilar mashg’ulotsining muvaffaqiyati, o’yinchilar maxsus jismoniy simfatlarining rivojlanish darajasini aniq va to’g’ri nazorat qilinishiga bog’liqdir. Pedagogik nazorat ( PN ) alohida MJSni o’zgarish darajasi dinamikasini aniqlash imkoniyatini beradi. Buni asosida, MJTni samarali boshqarishni yangi yo’llarini belgilash mumkin”. M.A.Godik, 1977, 1981; V.M.Zastiorskiy, 1982 ; va boshqalarni ishlarida tez-tez uchraydi, ma’lum ravishdagi MJT ni PN ning aniq belgilangan savollariga javob bera oladi. Maktab yoshidagi bolalarning jismoniy tayergarligi hamda jismoniy tarbiya va sportga bo’lgan extiyojini oshirish uchun maktab jismoniy tarbiya shakli, vosita va uslubiyatini takomillashtirish zaruriyatini tug’diradi. 32 Hozirgi jaxon sportidagi ko’rsatkichlarning jadal ravishda yangilanib borayotganligi, yosh sportchilarni tayyorlashning yangi, yanada samarali vositalarini, uslublarini va shakllarini izlashni taqozo etadi. Ko’pgina tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, voleybolchilarning sport maxoratini yuksalishi aksariyat hollarda tezkor - kuchlilik sifati bo’yicha belgilanadi. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muxim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakillanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o’yin malakalarini takomillashishida muxim o’rinni egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti soxasi doirasidagi ko’pgina mutaxasislar fikricha “tezkor-kuch” va tezkor-kuch bo’yicha tayyorgarligi voleybolchilarning o’yin davomida ijro etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. Har bir o’yinda ishtirok etuvchi jamoa o’yinchilarining sport maxorati, jismoniy tayyorgarligi va o’yin partiyalarining davom etishiga qarab texnik malakalar hajmi va samaradorligi turlicha bo’lishi o’z - o’zidan ma’lum. L.R.Ayrapetyanst (1983) o’yin samarasini baholashda nafaqat ijro etiladigan texnik malakalar hajmi, balki ularning turlarini ham e’tiborga olish muhimligini ta’kidlaydi. Uning tadqiqotlariga ko’ra, to’p kiritish, zarba berish, to’siq qo’yish malakalari o’tkazilgan musobaqalar mavqeiga qarab turli samaradorlik bilan ijro etilishi mumkin. Ayrim tadqiqotchilar, turli musobaqa o’yinlarida tezkor - kuchlilik talab etiladigan ba’zi texnik malakalar xajmini aniqlab, o’yin mavqei va davom etishiga qarab tezkor - kuch harakati hajmi turlicha bo’lishini e’tirof etishgan. Shu narsa ma’lumki, ijro etilgan malakalar, shu jumladan tezkor-kuch harakati ham o’yin mavqei va natijasiga nisbatan o’yin samarasini aniqlashda tulaqonli mezon bo’laolmaydi. Chunki, g’alabaga yoki mag’lubiyatga uchragan jamoa o’yichilarida malakalar hajmi bir xil bo’lishi, xatto mag’lubiyatga uchragan jamoa 33 o’yinchilarida xajm ko’p ham bo’lishi mumkin. Demak, o’yinda malakalar, shu jumladan tezkor-kuch harakati hajmi yuqori bo’lgani bilan uni sifati (samaradoligi) bo’lmasa o’yinning yakuniy natijasi ham ijobiy bo’lmaydi. Shunday bo’lsada, ushbu ko’rsatgichlar mezon sifatida mashg’ulot yuklamasini baholashda muhim omil bo’lib hisoblanadi Musobaqa jarayonida tezkor - kuchlilik sifatlarining muhim ko’rsatkichlari ekanligi N.A.Belyaev (1975) tomonidan uziga xos ravishda talqin qilingan. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muxim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakillanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o’yin malakalarini takomillashishida muxim o’rinni egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti soxasi doirasidagi ko’pgina mutaxasislar fikricha “tezkor-kuch” va tezkor-kuch bo’yicha tayyorgarligi voleybolchilarning o’yin davomida ijro etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. Muallifning fikriga ko’ra, musobaqada o’ynalgan partiyalarning soni ortishi bilan ularga sarflanadigan vaqt ham turlicha o’zgarib boradi. Masalan, 5 partiya davom etgan o’yinda 1 partiya 19 daqiqaga teng bo’lsa, 5 partiya 95 daqiqani tashkil etdi. So’nggi partiyalarning davom etish vaqti uzayishi bilan zarba berish, o’yinga to’p kiritish, to’siq qo’yish, himoya qilish, to’p qabul qilish uchun bajarilgan tezkor-kuchlilik harakati xajmi ortib borishi kuzatilgan. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muxim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakillanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o’yin malakalarini takomillashishida muxim o’rinni egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti soxasi doirasidagi ko’pgina mutaxasislar fikricha “tezkor- kuch” va tezkor-kuch bo’yicha tayyorgarligi voleybolchilarning o’yin davomida ijro etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. Bundan tashqari 34 partiyalarning davom etish vaqti uzayishi, ma’lum darajada o’yindagi raqobatning kuchayganligidan dalolat beradi. 35 2.2 Yosh voleybolchilarda sportning muhim sifatlarini rivojlantirish xususiyatlarini hisobga olgan holda tayyorlash Bugungi voleybol o’yinining mohiyati, jumladan texnik-taktik harakatlarining ijro etilishi aksariyat “havoda”, ya’ni tayanchsiz holatda amalga oshirilishi bilan farqlanadi. Sakrab zarba berish, to’siq qo’yish, to’p uzatish, yiqilib to’p qabul qilish, to’p kiritish bunga yaqqol misol bo’laoladi. So’nggi yillarda o’yin qoidalarining keskin o’zgarishi (tanani barcha qismi bilan to’p qabul qilish, hisobni tay-breyk tizimida olib borilishi, “libero” o’yinchisining joriy etilishi, o’yinchi almashinuvining to’g’ridan to’g’ri amalga oshirilishi, to’rning pastki qismiga tegishga ruxsat berilishi va h.k.) o’yin sur’atini yanada jadallashishiga olib keldi. Mutaxassislar tomonidan aniqlanganki, har bir musobaqa o’yinida voleybolchilar 300-600 marta, hatto undan ko’p sakrab ijro etiladigan texnik - taktik malakalarni bajarar ekanlar. Agar o’yindan oldingi “razminka” davomidagi sakrashlar, o’yin vaziyatlarida to’psiz ijro etiladigan chalg’ituvchi sakrashlar e’tiborga olinsa, qayd etilgan sakrashlar hajmi yanada ortadi. Bordi-yu bu sakrashlarning yillik hajmi nazarda tutilsa, zamonaviy voleybolda yuksak natijaga erishish qanchalik jismoniy imkoniyatlarga bog’liq ekanligi ayon bo’ladi. Demak, jismoniy tayyorgarlik texnik - taktik tayyorgarlik bilan chambarchas bog’liq bo’lib, yuksak sport mahoratini ta’minlanishida poydevor sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Jismoniy tayyorgarlikning umumiy asoslari Inson bolalikdan turli yo’nalishdagi harakat malakalarini ongsiz va ongli tarzda bajaradi. Natijada shu harakatlar ma’lum jismoniy sifatlar (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik, egiluvchanlik) tusida rivojlana boradi. Sekin - asta hayotiy zarur harakat malakalari (yurish, yugurish, sakrash, to’xtash, osilish va h.k.) sayqal topadi.Mutaxassislarning fikricha, asosan shu jismoniy sifatlar va hayotiy zarur harakat malakalari, o’yinlar yordamida yanada samaraliroq rivojlanishi isbotlab berilgan. 36 Oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, turli bosqichdagi ta’lim maskanlarida ushbu muammoga har doim ham rejali va ilmiy jihatdan yondoshilmaydi. Jismoniy mashqlarni to’g’ri qo’llash, ularni bolalar qanday o’zlashtirayotganligini nazorat qilib borish, shu bolalardagi jismoniy sifatlarni, uning qaddi-qomati, jismoniy va funksional taraqqiyoti to’g’ri yo’nalishda tarbiyalanib borishiga imkon yaratadi.Ma’lumki, insonning jismoniy sifatlari uning tug’ilishidan boshlab shakllana boradi. Lekin, uning bolaligida shu sifatlar qanday darajada shakllanishi, oddiy yoki murakkab harakatlarni o’zlashtirib olishi nafaqat uni o’sib, yashab kelayotgan muhitga bog’liq, balki bolaning muayyan sifatini qanday vositalar yordamida rivojlantirilishi bilan belgilanadi. Shu bilan bir qatorda harakatni turi, yo’nalishi va qanday maqsadga qaratilganligiga (kasb, ro’zg’or ishi, sport, harbiy faoliyat va h.k.) qarab, har bir jismoniy sifatni shu harakat ijrosidagi o’rni turlicha bo’ladi. Shunday bo’lsada, turli kasb faoliyatlarida yoki sport turlarida shu jismoniy sifatlarning integral ahamiyati o’ziga xos ulushga ega bo’ladi. Ammo qanday bo’lmasin, ko’pgina tadqiqotchilarning fikricha, barcha harakat faoliyatida ayrim jismoniy sifatlarning ustuvorligi darhol ko’zga tashlanadi. Zamonaviy sport amaliyotida yuqori natijalarga erishish sportchining uzoq muddat davomida yuqori sifatli va samarali ish qobiliyatini saqlay olish imkoniyati bilan bog’liqdir.Har xil sport turlari bo’yicha o’tkaziladigan musobaqalar muddati halqaro musobaqalar qoidalari bilan belgilanadi. Shu musobaqalar muddatida qaysi sportchi o’z ish qobiliyatini sifati va samaradorligi jihatidan qanchalik uzoq vaqt saqlay olsa yoki uni oshira olish “kuchi”ga ega bo’lsa, unga muvaffaqiyat shunchalik “kulib” boqishi muqarrar. Boshqacha qilib aytganda, ish qobiliyatining sifat va samaradorlik darajasini ko’p yoki kam vaqt davomida saqlanishi umumiy va maxsus chidamkorlik sifatlarining turlari (tezkorlik, kuch, tezkor - kuchga bo’lgan chidamkorlik, sakrashga bo’lgan chidamkorlik, texnik-taktik chidamkorlik va h.k.) qanchalik rivojlanganligi bilan belgilanadi.Ma’lumki, ish qobiliyati haqida 37 gap ketganda, ayniqsa so’z uning sifati va samaradorligiga tegishli bo’lsa, masalaning mohiyati va pirovard “mag’izi” boshqa jismoniy sifatlarning shakllangan yoki shakllanmaganligiga borib taqaladi. Ya’ni samarali natijaga mos umumiy va maxsus chidamkorlik, kuch, tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik sifatlarini o’zida mujassam qilgan bo’ladi. Ushbu sifatlarning o’zaro uzviy bog’liqligi va ularning yuksak darajadagi integral natijasi mahoratning muayyan taqdirini belgilab beradi. Jismoniy tayyorgarlik - tayyorgarlik turlaridan biri bo’lib, voleybolchining organizmini rivojlantirish, uning jismoniy sifat va qobiliyatlarini takomillashtirishga, hamda o’yin faoliyatini samarali amalga oshirilishini ta’minlovchi mustahkam poydevor yaratishga qaratilgandir. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muxim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakillanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o’yin malakalarini takomillashishida muxim o’rinni egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti soxasi doirasidagi ko’pgina mutaxasislar fikricha “tezkor-kuch” va tezkor-kuch bo’yicha tayyorgarligi voleybolchilarning o’yin davomida ijro etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. Zamonaviy voleybol shug’ullanuvchilardan nihoyatda katta kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik sifatlarini talab qiluvchi sport o’yinlari turiga mansubdir. O’yinning mohiyati o’yinchi harakatining turli yo’nalish va o’zgaruvchan vaziyatda o’ta tezkor, aniq hamda qisqa vaqt ichida ijro etilishi bilan ta’riflanadi. Voleybolchining har bir o’yin davomida ko’pdan ko’p to’siq qo’yish, zarba berish va to’p kiritish uchun sakrashlari, yiqilishlar, yugurish, to’xtash, burilish, egilish va boshqa harakatlarni yuqori tezlikda ijro etilishi katta jismoniy kuch, o’ta chaqqonlik, mustahkam chidamkorlik va ruhiy uyg’unlikni talab qiladi. Binobarin, ushbu yuklama ta’siri shug’ullanuvchi organizmining 38 funksional jihatdan mukammal shakllangan bo’lishini taqozo etadi. Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muxim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakillanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o’yin malakalarini takomillashishida muxim o’rinni egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti soxasi doirasidagi ko’pgina mutaxasislar fikricha “tezkor-kuch” va tezkor-kuch bo’yicha tayyorgarligi voleybolchilarning o’yin davomida ijro etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. Bugungi voleybolchi bo’yi jihatdan 185-200 sm. va undan katta uzunlikka ega bo’lib, harakatchan, tezkor, sakrovchan, ziyrak, zukko, tez fikrlovchi, o’tkir zehnli, maydonda ro’y beradigan vaziyatni tez fahmlab “foydali” javob qaytara oladigan ko’rsatkichlarga ega bo’lishi kerak. Sportchilarning yoshiga, tayyorgarligiga, malakasiga, hamda sport mashg’ulotsi davriga va vazifalariga qarab jismoniy tayyorgarlikni mazmuni, hajmi va shiddati turlicha bo’ladi. Jismoniy tayyorgarlikning vazifalari va mazmuni Jismoniy tayyorgarlikning vazifalari quyidagilardan iborat: 1. Sog’liqni mustahkamlash. Hayotiy zarur harakat malakalarini takomillashtirish (yurish, yugurish, sakrash va hokazo). Ushbu sifatni rivojlantirish voleybolchilarni tayyorlashning muxim vazifalaridan biridir. Yuqorida qayd etilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, yosh voleybolchilarni maxsus jismoniy tayyorgarligini oshirish, ularning texnik malakalarini shakillanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yuqori malakali voleybolchilar tayyorlashda maxsus jismoniy sifatlar ularning asosiy o’yin malakalarini takomillashishida muxim o’rinni egallar ekan. Voleybol nazariyasi va amaliyoti soxasi doirasidagi ko’pgina mutaxasislar fikricha “tezkor-kuch” va tezkor-kuch bo’yicha tayyorgarligi voleybolchilarning o’yin davomida ijro 39 etiladigan texnik malakalar samarasini belgilab beradi. 40 UJT ni amalga oshirish jarayonida har xil sport uskunalaridan, anjomlardan, trenajyorlardan va tabiat omillaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Sport mashg’ulotsining ayrim bosqich va davrlarida UJT mashqlari va mashg’ulotlarining hajmi, shiddati, yo’nalish va tuzilishi o’ziga xosligi bilan farqlanadi. Maxsus jismoniy tayyorgarlik - tanlangan sport turida yuqori natijalarga erishish maqsadida shu sport turida asosiy va hal etuvchi ahamiyatga ega bo’lgan jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yo’naltirilgan jarayondir. Vazifalari: voleybolga xos maxsus harakat sifatlari va qobiliyatlarini (tezkorlik, kuch- tezkorlik, chaqqonlik, maxsus chidamkorlik va hokazo) rivojlantirish; o’yin texnikasini o’zlashtirishda zarurbo’lganqobiliyatlarni rivojlantirish; - o’yin taktikasini o’zlashtirishda zarur bo’lgan qobiliyatlarni rivojlantirish. MJT sport mashg’ulotsining barcha bosqich va davrlarida hajm va shiddat jihatidan munosib me’yorda qo’llaniladi. Jismoniy tayyorgarlikning vositalari va uslublari. Jismoniy tayyorgarlik bo’yicha qo’yilgan vazifalarni yechishda turli vositalar: tayyorgarlik mashqlari, harakatli va sport o’yinlari, o’quv o’yinlari va musobaqalardan foydalanish mumkin. Shug’ullanuvchilarning individual xususiyatlariga mashqlarning moslab qo’llanilishi asosiy shartlardan biri bo’lib hisoblanadi. a) tana, qo’l, oyoq mushaklarining rivojlanishiga ta’sir etuvchi kuch va tezkorlik - kuch mashqlari; b) chidamlilik sifatining rivojlanishiga ta’sir etuvchi (tezkorlik - chidamlilik, tezkorlik - kuch chidamliligi) mashqlar; v) harakatlanish tezkorligiga ta’sir etuvchi mashqlar; g) chaqqonlik sifatiga ta’sir etuvchi mashqlar; d) egiluvchanlik sifatiga ta’sir etuvchi mashqlar; Bu mashqlardan foydalanish texnik va taktik usullarni bajarish sifatiga to’g’ridan to’g’ri ta’sir etadi. 41 Jismoniy tayyorgarlikda qo’llaniladigan uslublar.- Shug’ullanuvchilar uchun zarur bo’lgan jismoniy sifatlarni tarbiyalashda quyidagi uslublardan foydalaniladi: 1. Bazaviy chidamlilikni tarbiyalash uchun bir tekis uzoq muddatli yugurish. 2. Maxsus chidamlilikni tarbiyalashda o’zgaruvchan xarakterdagi ishlarni bajarish. 3. Takroriy mashq usuli. Bu usul tezkorlik, kuch va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishda qo’llanilib, bunda dam olish oraliqlari organizmning to’liq tiklanishiga imkoniyat yaratishi zarur. 4. Oraliq uslub. Bu uslub asosan tezkorlik va kuch chidamkorligini tarbiyalashda qo’llaniladi. Bunda ish va dam olish qat’iy ravishda tartiblashtiriladi. Dam olish oralig’i odatda katta bo’lmaydi. 5. Almashinuvchi mashq usullari. Bu usulning muhim tomoni mashqning borishiga qarab ta’siri bir maqsadga qaratilgan holda o’zgarishidir. Bunga turli hollarda turlicha yo’l bilan yuklamaning ayrim ko’rsatkichlarini to’g’ri o’zlashtirish yo’li bilan erishiladi. Bunda organizmning funksional imkoniyatlariga odatdagidek bo’lmagan, ya’ni tobora kattaroq talablar qo’yiladi va bu bilan ularning rivojlanishi uchun imkoniyatlar yaratiladi. Shu bilan birga, harakat shakli va sharoitini yangilab turish tufayli o’zlashtirilgan malakalarning dinamik stereotipiga o’zgartirishlar kiritiladi. Shug’ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun berilayotgan mashqlar ularning yoshlik xususiyatlariga va jismoniy sifatlarning qulay yoshlik davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirilishi juda muhim hisoblanadi. Tezkorlikni tarbiyalash Tezkorlik deb, muayyan faoliyatni qisqa muddat ichida ijro etilishiga aytiladi. Tezkorlik namoyon bo’lishining uchta asosiy shakllari mavjuddir: 1. Harakat reaksiyalarining latent (yashirin) vaqti. 42 2. Ayrim harakatlar tezligi (tashqi qarshilik kichik bo’lganda). 3. Harakatlar chastotasi. Oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, turli bosqichdagi ta’lim maskanlarida ushbu muammoga har doim ham rejali va ilmiy jihatdan yondoshilmaydi. Jismoniy mashqlarni to’g’ri qo’llash, ularni bolalar qanday o’zlashtirayotganligini nazorat qilib borish, shu bolalardagi jismoniy sifatlarni, uning qaddi-qomati, jismoniy va funksional taraqqiyoti to’g’ri yo’nalishda tarbiyalanib borishiga imkon yaratadi.Ma’lumki, insonning jismoniy sifatlari uning tug’ilishidan boshlab shakllana boradi. Lekin, uning bolaligida shu sifatlar qanday darajada shakllanishi, oddiy yoki murakkab harakatlarni o’zlashtirib olishi nafaqat uni o’sib, yashab kelayotgan muhitga bog’liq, balki bolaning muayyan sifatini qanday vositalar yordamida rivojlantirilishi bilan belgilanadi. Shu bilan bir qatorda harakatni turi, yo’nalishi va qanday maqsadga qaratilganligiga (kasb, ro’zg’or ishi, sport, harbiy faoliyat va h.k.) qarab, har bir jismoniy sifatni shu harakat ijrosidagi o’rni turlicha bo’ladi. Shunday bo’lsada, turli kasb faoliyatlarida yoki sport turlarida shu jismoniy sifatlarning integral ahamiyati o’ziga xos ulushga ega bo’ladi. Ammo qanday bo’lmasin, ko’pgina tadqiqotchilarning fikricha, barcha harakat faoliyatida ayrim jismoniy sifatlarning ustuvorligi darhol ko’zga tashlanadi. Zamonaviy sport amaliyotida yuqori natijalarga erishish sportchining uzoq muddat davomida yuqori sifatli va samarali ish qobiliyatini saqlay olish imkoniyati bilan bog’liqdir.Har xil sport turlari bo’yicha o’tkaziladigan musobaqalar muddati halqaro musobaqalar qoidalari bilan belgilanadi. Shu musobaqalar muddatida qaysi sportchi o’z ish qobiliyatini sifati va samaradorligi jihatidan qanchalik uzoq vaqt saqlay olsa yoki uni oshira olish “kuchi”ga ega bo’lsa, unga muvaffaqiyat shunchalik “kulib” boqishi muqarrar. Boshqacha qilib aytganda, ish qobiliyatining sifat va samaradorlik darajasini ko’p yoki kam vaqt davomida saqlanishi umumiy va maxsus chidamkorlik sifatlarining turlari (tezkorlik, kuch, tezkor - kuchga bo’lgan chidamkorlik, sakrashga bo’lgan chidamkorlik, texnik-taktik chidamkorlik 43 va h.k.) qanchalik rivojlanganligi bilan belgilanadi.Ma’lumki, ish qobiliyati haqida gap ketganda, ayniqsa so’z uning sifati va samaradorligiga tegishli bo’lsa, masalaning mohiyati va pirovard “mag’izi” boshqa jismoniy sifatlarning shakllangan yoki shakllanmaganligiga borib taqaladi. Ya’ni samarali natijaga mos umumiy va maxsus chidamkorlik, kuch, tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik sifatlarini o’zida mujassam qilgan bo’ladi. Ushbu sifatlarning o’zaro uzviy bog’liqligi va ularning yuksak darajadagi integral natijasi mahoratning muayyan taqdirini belgilab beradi. Jismoniy tayyorgarlik - tayyorgarlik turlaridan biri bo’lib, voleybolchining organizmini rivojlantirish, uning jismoniy sifat va qobiliyatlarini takomillashtirishga, hamda o’yin faoliyatini samarali amalga oshirilishini ta’minlovchi mustahkam poydevor yaratishga qaratilgandir. Zamonaviy voleybol shug’ullanuvchilardan nihoyatda katta kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik sifatlarini talab qiluvchi sport o’yinlari turiga mansubdir. O’yinning mohiyati o’yinchi harakatining turli yo’nalish va o’zgaruvchan vaziyatda o’ta tezkor, aniq hamda qisqa vaqt ichida ijro etilishi bilan ta’riflanadi. Voleybolchining har bir o’yin davomida ko’pdan ko’p to’siq qo’yish, zarba berish va to’p kiritish uchun sakrashlari, yiqilishlar, yugurish, to’xtash, burilish, egilish va boshqa harakatlarni yuqori tezlikda ijro etilishi katta jismoniy kuch, o’ta chaqqonlik, mustahkam chidamkorlik va ruhiy uyg’unlikni talab qiladi. Binobarin, ushbu yuklama ta’siri shug’ullanuvchi organizmining funksional jihatdan mukammal shakllangan bo’lishini taqozo etadi. Bugungi voleybolchi bo’yi jihatdan 185-200 sm. va undan katta uzunlikka ega bo’lib, harakatchan, tezkor, sakrovchan, ziyrak, zukko, tez fikrlovchi, o’tkir zehnli, maydonda ro’y beradigan vaziyatni tez fahmlab “foydali” javob qaytara oladigan ko’rsatkichlarga ega bo’lishi kerak. Sportchilarning yoshiga, tayyorgarligiga, malakasiga, hamda sport mashg’ulotsi davriga va vazifalariga qarab jismoniy tayyorgarlikni mazmuni, hajmi va shiddati turlicha bo’ladi. Jismoniy tayyorgarlikning vazifalari va mazmuni 44 Jismoniy tayyorgarlikning vazifalari quyidagilardan iborat: 45 UJT ni amalga oshirish jarayonida har xil sport uskunalaridan, anjomlardan, trenajyorlardan va tabiat omillaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Sport mashg’ulotsining ayrim bosqich va davrlarida UJT mashqlari va mashg’ulotlarining hajmi, shiddati, yo’nalish va tuzilishi o’ziga xosligi bilan farqlanadi. Maxsus jismoniy tayyorgarlik - tanlangan sport turida yuqori natijalarga erishish maqsadida shu sport turida asosiy va hal etuvchi ahamiyatga ega bo’lgan jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yo’naltirilgan jarayondir. Vazifalari: voleybolga xos maxsus harakat sifatlari va qobiliyatlarini (tezkorlik, kuch- tezkorlik, chaqqonlik, maxsus chidamkorlik va hokazo) rivojlantirish; o’yin texnikasini o’zlashtirishda zarurbo’lganqobiliyatlarni rivojlantirish; - o’yin taktikasini o’zlashtirishda zarur bo’lgan qobiliyatlarni rivojlantirish. MJT sport mashg’ulotsining barcha bosqich va davrlarida hajm va shiddat jihatidan munosib me’yorda qo’llaniladi. Jismoniy tayyorgarlikning vositalari va uslublari. Jismoniy tayyorgarlik bo’yicha qo’yilgan vazifalarni yechishda turli vositalar: tayyorgarlik mashqlari, harakatli va sport o’yinlari, o’quv o’yinlari va musobaqalardan foydalanish mumkin. Shug’ullanuvchilarning individual xususiyatlariga mashqlarning moslab qo’llanilishi asosiy shartlardan biri bo’lib hisoblanadi. c) tana, qo’l, oyoq mushaklarining rivojlanishiga ta’sir etuvchi kuch va tezkorlik - kuch mashqlari; d) chidamlilik sifatining rivojlanishiga ta’sir etuvchi (tezkorlik - chidamlilik, tezkorlik - kuch chidamliligi) mashqlar; v) harakatlanish tezkorligiga ta’sir etuvchi mashqlar; g) chaqqonlik sifatiga ta’sir etuvchi mashqlar; d) egiluvchanlik sifatiga ta’sir etuvchi mashqlar; Bu mashqlardan foydalanish texnik va taktik usullarni bajarish sifatiga to’g’ridan to’g’ri ta’sir etadi. 46 Jismoniy tayyorgarlikda qo’llaniladigan uslublar.- Shug’ullanuvchilar uchun zarur bo’lgan jismoniy sifatlarni tarbiyalashda quyidagi uslublardan foydalaniladi: 6. Bazaviy chidamlilikni tarbiyalash uchun bir tekis uzoq muddatli yugurish. 7. Maxsus chidamlilikni tarbiyalashda o’zgaruvchan xarakterdagi ishlarni bajarish. 8. Takroriy mashq usuli. Bu usul tezkorlik, kuch va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishda qo’llanilib, bunda dam olish oraliqlari organizmning to’liq tiklanishiga imkoniyat yaratishi zarur. 9. Oraliq uslub. Bu uslub asosan tezkorlik va kuch chidamkorligini tarbiyalashda qo’llaniladi. Bunda ish va dam olish qat’iy ravishda tartiblashtiriladi. Dam olish oralig’i odatda katta bo’lmaydi. 10. Almashinuvchi mashq usullari. Bu usulning muhim tomoni mashqning borishiga qarab ta’siri bir maqsadga qaratilgan holda o’zgarishidir. Bunga turli hollarda turlicha yo’l bilan yuklamaning ayrim ko’rsatkichlarini to’g’ri o’zlashtirish yo’li bilan erishiladi. Bunda organizmning funksional imkoniyatlariga odatdagidek bo’lmagan, ya’ni tobora kattaroq talablar qo’yiladi va bu bilan ularning rivojlanishi uchun imkoniyatlar yaratiladi. Shu bilan birga, harakat shakli va sharoitini yangilab turish tufayli o’zlashtirilgan malakalarning dinamik stereotipiga o’zgartirishlar kiritiladi. Shug’ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun berilayotgan mashqlar ularning yoshlik xususiyatlariga va jismoniy sifatlarning qulay yoshlik davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirilishi juda muhim hisoblanadi. Tezkorlikni tarbiyalash Tezkorlik deb, muayyan faoliyatni qisqa muddat ichida ijro etilishiga aytiladi. Tezkorlik namoyon bo’lishining uchta asosiy shakllari mavjuddir: 4. Harakat reaksiyalarining latent (yashirin) vaqti. 5. Ayrim harakatlar tezligi (tashqi qarshilik kichik bo’lganda). 47 XULOSA. Yosh voleybolchilarni sportning muhim sifatlarini rivojlantirish xususiyatlarini hisobga olgan holda texnik-taktik tayyorgarligi va jismoniy tayorgarlik deganda shugullanuvchilarning jismoniy sifatlarining tarbiyalash, zarur harakat ko’nikmalari va malakalarini egallash, funksional imkoniyatlarini oshirishga yo’naltirilgan pedagogik jarayon tushiniladi. Shug’ullanuvchilarni funksiol imkoniyatlari va jismoniy sifatlari bo’lmish kuch, chaqqonlik (harakat koordinatsiyasi), tezkorlik, chidamlilik, egiluvchanlikning yuqori darajada rivojlanganligi harakat malakalarini egalashda asosiy o’rin tutadi. Bir vaqtning o’zida jismoniy tayyorgarlik vazifalarining amalga oshirilishi psixologik va irodaviy sifatlarini shakillanishiga ham yordam beradi. Zaruriy jismoniy sifatlarni rivojlantirish uzoq muddatli va murakkab jarayon hisoblanadi. Chunki sport yuqori darajadagi jismoniy tayyorgarlikni talab etadi. Shuning uchun jismoniy sifatlarni proporsional rivojlantirish juda ahamiyatlidir. Sakrovchanlik tezkor-kuchlilik sifatlariga mansub bo’lib oyoq mushaklarining qisqa muddat ichida kuchli qisqarish bilan ifodalanadi. Aynan shu sifatni yuksak darajada bo’lishi nisbatan past bo’yli o’yinchilarni baland bo’yli o’yinchilar bilan raqobatini va asosiy o’yin malakalarini (zarba berish va to’siq qo’yish) samarali ijro etilishini ta’minlaydi.Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun eng qulay davr bu 10-12 yoshdir. Bu davrda yosh voleybolchilarda joydan turib balandga sakrash 12,5 sm gacha ortishi kuzatiladi.Sakrovchanlik sifatining turlari ko’p. Masalan, ikki oyoq bilan debsinib yugurib kelib yoki joydan turib vertikal sakrash bir oyoq bilan debsinib vertikal yoki uzunlikka sakrash, ikki oyoq bilan debsinib uzunlikka sakrash va hoqazo. Har bir sakrash turining o’ziga hos maqsadi va maqsadga mos ijro etish tartibi (texnikasi) bo’ladi. Voleybol, basketbol, futbol va boshqa sport o’yinlari bilan shug’ullanuvchi sportchilarning sakrovchanligi bir-biridan farq qiladi. Ta’kidlash lozimki, hatto bir 48 sport o’yinida, masalan voleybolda - zarba yoki to’siq qo’yish, to’p kiritish yoki uzatish uchun ijro etiladigan sakrashlar mohiyati jihatidan bir-biriga sira o’xshamaydi. Boz ustiga yana shuni eslatish o’rinliki, faqat bir o’yin malakasi - zarba berish turiga qarab (qisqa yoki baland to’pdan zarba berish) sakrash xususiyati umuman boshqacha bo’ladi. Binobarin, sakrovchanlik yoki sakrash chidamkorligi degan tushuncha ko’p qamrovli mazmun, mohiyat, xususiyat va ma’noni anglatadi.Demak, bu sifatlarni rivojlantirish haqida gap borganda muayyan sakrash turi va uni o’ziga munosib mashqlariga alohida e’tibor berilishi o’ta muhim masaladir. So’nggi o’illarda voleybol musobaqasi qoidalarining tubdan o’zgarishi o’yin faoliyati va o’yin malakalarining ijro etilishiga batamom yangicha tus berib yuborgan. Hozirgi kunda deyarli barcha o’yin malakalari aksariyat vaziyatlarda “havoda”, ya’ni sakrab ijro etiladi (zarba, to’siq qo’yish, to’p kiritish, uzatish, to’pni qabul qilish, yiqilib qabul qilish). Ushbu holatni yuzaga kelishi voleybol amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlariga e’tibor qaratishni nafaqat kuchaytirayapdi, balki bu sifatlarni jadal rivojlantirishga qaratilgan yangi ilmiy texnologiyalar yaratishni taqozo etmoqda. Shuning uchun ko’p yillik sport tayyorgarligi jarayonida malakali voleybolchilarni tayyorlash samarasi sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi sifatlarini har tomonlama mukammal tarbiyalash ustivorligiga bevosita bog’liq bo’lib boryapdi. Voleybolchilar sakrovchanligi va sakrash chidamkorligini rivojlantirish muammolarini yorituvchi ilmiy tadqiqotlar hamda ilmiy adabiyotlar doirasi juda keng. Yuqori malakali sportchilarni erishgan yutug’lari ma’lum manoda ularning fundamental tayyorgarligiga bog’liqdir. Shunday ekan, yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlash va ular sport mahoratini yuksak darajaga olib chiqish dastlabki o’rgatish jarayoni samaradorligiga to’g’ridan - to’g’ri bog’liqdir.Jismoniy tayyorgarlik bo’yicha qo’yilgan vazifalarini hal etishda turli vositalari: tayyorgarlik mashqlari, harakatli va sport o’yinlari, o’quv o’yinlari va musobaqalardan foydalanish mumkin.Shug’ullanuvchilarning individual xususiyatlariga mashqlarning moslab qo’lanilishi asosiy shartlardan biri 49 hisoblanadi. 50 Foydalanilgan adabiyotlar va internet saytlat ro ‘ yxati 1. Kurbanova M.A. 500 mashq va harakatli о‘yinlar. II qism. T.: 1999. – 60 b. 2.Nasriddinov F.N. О‘zbek xalq milliy о‘yinlari. T.: 1993. – 27 b. 3.Rasulev A.T., Pulatov A.A., Qosimova M.U. О‘zbek xalq о‘yinlari ularning tasnifi va tavsifi. О‘quv qо‘llanma. T.: 1996. – 98 b. 4.Usmonxо‘jayev T.S., Xо‘jayev F. 1001 о‘yin. T.: Ibn-Sino, 1990. – 350 b. 5.Usmonxо‘jayev T.S., Xо‘jayev F. Harakatli о‘yinlar. T. О‘qituvchi, 1992. - 80 b. 6.Usmonxо‘jayev T.S., Qosimova M.U. 500 mashq va harakatli о‘yinlar. T. 1999. - 60 b. 7. Ayrapetyans L.R., Kleshev Y.N. Voleybol. О‘quv qо‘llanma.Toshkent., 1995 yil. 36 -43 bet. 8. Ayrapetyans L.R., Godik M.A. Sport о‘yinlari va uni о‘qitish uslubiyti. Toshkent., 1991yil. 58 – 62 bet. 9. Ayrapetyans L.R., Pulatov A. Yuqori malakali voleybolchilarni tayyorlashda tanlovning о‘rni. «JT, sport va ma’naviyat» tо‘plami. T., 1995. 10. Jeleznyak Y.D., Slupskiy L.N. Voleybol maktabda.T., 1998. 123 bet. 11. Kleshev Y.N., Ayrapetyans L.R., Patkin V.L. Voleybol. Murabbiy kundaligi. T., 1995yil. 134 bet. 12. Pо‘latov A.A. Voleybol. JTI talabalariga mо‘ljallangan dastur. Ixtisoslik kursi. T., 1993 yil. 76 bet. 13. Pо‘latov A.A. Harakatni aniq ijro etishda vestibulyar analizatorning о‘rni. «JT, sport va ma’naviyat» tо‘plami. T., 1995 yil. 147 bet. 14. Pо‘latov A.A. О‘rgatish uslubiyatiga noan’anaviy yondoshish masalalari T., 1994. 15. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. Toshkent. 2005 yil. 51

Yosh voleybolchilarni sportning muhim sifatlarini  rivojlantirish xususiyatlarini hisobga olgan  holda  texnik-taktik tayyorgarligi

Купить