Юкори Қашқадарё аҳолиси туй маросимлари - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	89.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Юкори Қашқадарё аҳолиси туй маросимлари

Купить

М У Н Д А Р И Ж А . КИРИШ …………………………………………………………………3-27 I. БОБ. Ю ҚОРИ +АШ+АДАРЁ ВОЩАСИ ЫЗБЕКЛАРИДА ТЫЙГАЧА ВА ТЫЙ БИЛАН БО/ЛИ+ УРФ-ОДАТ ВА МАРОСИМЛАРДА ЭТНИК ЫЗИГА ХОСЛИК …………………………………………… 1.1. Никощ ва унинг ижтимоий мощияти, турлари ва шакллари … …………………..……………………………………… 28-44. 1.2. Тыйгача былган маросимларнинг асосий бос=ичлари ва мощияти …………………………………………………………… 45-75 1.3. Анъанавий ва янги никощ тый и расм-русумлари ……. 76- 106 II . БОБ. КЕЛИННИ ЯНГИ ХОНАДОНДА +АРИНДОШЛАР ВА +ЫШНИЛАР ДАВРАСИДА МОСЛАШИШ ЖАРАЁНИ. 2.1. Келинни янги =ариндошлар ва =ышнилар билан таниш-тириш маросимлари («Бет очар», «Келин салом» ва бош=алар) ………………………………………………………………107-117 2.2. Келинни уй-хыжалик ишларига ва =ариндошлар даврасига жалб этиш. («Чаллар», «+из ча=ириш» ва бош=алар) …………………………………………………………118-

К И Р И Ш МАВЗУНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ. Мустаšиллик туфайли аждодларимиз томонидан асрлар мобайнида яратилган бебаќо маънавий меросимизни, œтмиш тарихимизни, хусусан, миллий анъана ва маросимларимизни тиклаш, œзлигимизни англаш каби вазифалар давлат сиёсати даражасидаги устувор масала šилиб белгиланди. Айнан мустаšиллик йилларида ижтимоий фанларда бœлгани каби œзбек этнографиясида ќам маънавиятимизнинг тарихий илдизларини ва миллий анъаналаримизни œрганиш учун зарур бœлган шароитлар яратилди. Œзбекистон Президенти Ислом Каримовнинг тарихчи олимлар ва жамоатчилик вакиллари билан бœлган учрашувидаги суќбатида ќамда Вазирлар Маќкамасининг ŒзР ФА Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш тœђрисидаги šарорида тарихчи олимлар олдига œзбек халšи ва давлатчилигининг шаклланиш жараёни, миллатимизнинг ќаš

Мазкур тадšиšот мавзуси šуйидаги асосларга кœра долзарбдир: -биринчидан, Чор Россияси босšини, айниšса, мустабид шœро тузуми даврида никоќ муносабатларининг šадимий анъаналари ќамда оиланинг миллий заминларига šаттиš зарба берилди. Коммунистик мафкура томонидан маънавий ќаётимизга, миллий хусусиятларимизга зид бœлган «šизил тœй», «комсомол тœйи», «байналмилал никоќ» каби сунъий равишдаги «социалистик» маросим ва урф-одатлар халšимизнинг турмуш тарзига мажбуран тиšиштирилди, муšаддас, сермаъно миллий анъана ва маросимларимиз «œтмиш сарšити», «диний хурофот», «бидъат» деб šораланди, никоќ œšитиш эса таъšиšланди; -иккинчидан, мустаšиллик туфайли гœзал анъаналаримизнинг ажралмас šисми бœлган оила-никоќ масалаларига ќам муносабат тубдан œзгарди. Президентимиз И.А.Каримов ташаббуси билан оилалар

боисдан ќозирда миллий анъаналаримизни, šадимий šадриятларимизни œрганиш, уларнинг моќияти ва мазмунини, тарихий асослари, яъни генезисини илмий тадšиš šилиш, шунингдек, сермаъно, ибратли миллий урф-одат, маросимларимизни «...тарђиб этиш билан бир šаторда тœй-маъракаларни, одат ва удумларни ихчамлаштириш, бу борада исрофгарчилик ва дабдабабозликка йœл šœймасликка алоќида эътибор šаратиш даркор»лиги 3 долзарб масала сифатида кун тартибига šœйилди: -учинчидан, мавзунинг долзарблиги œзбек халšининг ажралмас šисми бœлган Šашšадарё воќаси œзбекларининг никоќ тœйи маросимларини илк бор тадšиš этишдир. Šашšадарё воќаси šадимдан Республикамизнинг тарихий- маданий марказларидан бири бœлиб, никоќ тœйларининг œзига хос анъанавий маросимларга бойлиги ва Шœро тузуми даврида ќам миллий анъаналари, šадри

аввало, œсиб-униб келаётган ёш авлодимиз онги ва šалбида мафкуравий иммунитет ќосил šилиш муќим аќамиятга эга» 4 . Никоќ тœйи маросимларининг пайдо бœлиши šадим тарихга эга бœлиб, унда халšнинг сиёсий, иšтисодий, ижтимоий ќаёти, маънавий- маданий турмуш тарзи, ќуšуšий, ахлоšий, диний, эстетик šарашлари, миллий онги, этник šариндош-уруђчилик муносабатларининг œзига хос томонлари œз аксини топади. Никоќ тœйи урф-одатлари бевосита жамият ќаёти билан ќам чамбарчас бођлиš бœлиб, шу жамиятнинг турмуш тарзини œзида акс эттиради. Шу маънода, Šашšадарё воќаси œзбекларининг никоќ тœйи маросимларини этнографик йœналишда тадšиš этиш мазмунан долзарб аќамият касб этади. МАВЗУНИНГ ŒРГАНИЛИШ ДАРАЖАСИ. Оила ва никоќ масаласи šадимдан илм аќиллари ва мутафаккирларнинг диššат марказида бœлган. Оилавий - маи

тарихида муќим рол œйнаган сœђд ёзувидаги манбаларда ќам учратамиз. Жумладан, Панжикент яšинидаги Муђ тођидан топилган ёзма манбаларда šадим ва илк œрта асрлардаги аждодларимиз турмушидаги оила-никоќ муносабати, шу билан бођлиš мулкчилик ва бошšа ижтимоий муносабатлари ва икки ёш томонидан тузилган никоќ шартномаси баён šилинади 6 . Ушбу манба никоќ шартномаси тузиш одати бизнинг заминимизда анча олдин, яъни šадим ва илк œрта асрлардаёš аждодларимиз турмушида урф бœлганлигидан далолат беради. Œрта асрларнинг машќур тилшунос олими Маќмуд Кошђарийнинг «Девону луђотит турк» асарида никоќ тœйи маросими билан бођлиš совчилик ва šалин удумлари тœђрисида маълумотлар мавжуд. 7 Кайковуснинг «Šобуснома» асарида ќам оила šуриш ва уйланиш масалаларига алоќида эътибор берилган. 8 Машќур давлат арбоби в

бœлган методологик асослардан келиб чиššан ќолда мавжуд адабиётларни уч гуруќга бœлиб таќлил šилдик: Чор Россиясининг мустамлакачилиги даврида, Шœролар даврида, Мустаšиллик даврида нашр šилинган илмий адабиётлар ва тадšиšотлардир. Биринчи гуруќга XIX асрнинг 70 - йилларидан ХХ асрнинг октябр тœнтаришигача бœлган даврни œз ичига šамраб олган адабиётлар киради. Бу даврда Подшо Россияси Туркистонда œзининг мустамлакачилик сиёсатини янада мустаќкамлаш маšсадида œлкамизга махсус тайёргарлик кœрган саводли зиёлиларни юборди. Юртимизга келган элчилар, экспедицияларнинг раќбарлари узоš даврга режалаштирилган мустам ла качилик маšсадлари учун хизмат šилишга ќаракат šилдилар. Улар турли жамият ва тœгараклар ташкил этиб, Œрта Осиёга оид хилма-хил маълумотларни мунтазам тœплаб нашр эттириб бордилар. Р

махсус мавзу сифатида эмас, балки жуђрофий, иšтисодий, статистик, маъмурий масалалар билан биргаликда œрганилган. Чор Россиясининг босšинчилиги даврида яратилган адабиётларда никоќ тœйларининг маросимий томонларига жуда кам эътибор šаратилган бœлса-да, улар бевосита œша давр маросимлари тœђрисида маълум даражада маълумотлар бериши билан аќамиятлидир. ХХ аср бошларида Œрта Осиёда жадидчилик ќаракатининг вужудга келиши ижтимоий тараššиётда туб бурилиш жараёнини юзага келтирди. Улар давлат ва уни бошšарув тизимини ислоќ šилиш ќамда миллатни ривожлантириш орšали жамиятни тараššий эттириш мумкинлиги ќаšидаги ђояларни илгари суришди. Жадидлар Туркистоннинг турђунлик, жаќолат гирдобидан чиšишида халаšит берувчи омиллардан бири аќолини иšтисодий šийинчиликларга солиб šœяётган кераксиз, зарарли урф

Жадидлар томонидан ёзилган асарлар айнан этнографик йœналишда бœлмаса-да, этнографияга оид маълумотларга бойлиги ва шу соќага яšинлиги билан аќамиятлидир. Иккинчи гуруќга 1917 йил октябрдан сœнг яратилган адабиётлар ва тадšиšотлар киради. Шœролар даврида барча ижтимоий фанлар каби этнография фани ќам коммунистик мафкурага бœйсундирилди. Ушбу йœналишда бажа- рилган тадšиšотлар коммунистик мафкура призмасидан œтказилди. Бу даврда этнограф олимлар томонидан Марказий Осиё жумладан, Хоразм, Тошкент воќалари ќамда Зарафшон ва Фарђона водийлари аќолиси анъанавий ва замонавий оила-никоќ маросими урф- одатларига бађишланган этнографик тадšиšотлар яратилди. 13 ХХ асрнинг 20-30 йилларда этнографик дала тадšиšотларидаги барча жараёнларни эркин ёритиш имконияти бœлмаганлиги учун олимлар эътиборини Х I

кœринишларининг нисбатига бађишланган šатор илмий маšолалар эълон šилинди. 14 Аммо бу босšичда жамиятнинг маънавий ќаёти шœро мафкурасига тœла бœйсундирилганлиги сабабли маќаллий аќолининг турмуш тарзи, урф-одат ва маросимларини «европамарказчилик» нуšтаи назаридан баќолаш, уларни «œтмиш šолдиђи» сифатида šоралаш йœналишлари пайдо бœлди. Шœро даврида никоќ тœйи маросимларида янги урф- одатларнинг пайдо бœлиши О.А.Сухарева, М.А.Бикжанова, Н.П.Лоба- чёва, Л.Ф.Моногарова, Т.Х.Тошбоева ва М.Б.Савуровларнинг илмий ишларида œз аксини топди. 15 Шœро даврида анъанавий никоќ тœйи маросимларида содир бœлган œзгаришлар илмий адабиётларда ёритилиши билан бирга, янги шаклланган «šизил тœй», «комсомол тœй»лари алоќида тарђибот объектига айланди. Бу давр илмий ишларида оилавий муносабатлардаги œзгаришлар

анъаналарининг кириб келиши, šатор илмий маšолаларда œз аксини топди. 16 Афсуски, этнографлар никоќ тœйи маросимларидаги янги œзгаришларни илмий томондан таќлил šилган ќолда, улардаги исломий ва исломгача бœлган эътиšодлар билан бођлиš рамзлар ва удумларни коммунистик мафкура таъсирида диний šолдиš сифатида šоралашга мажбур бœлдилар. Šашšадарё œзбеклари никоќ тœйи маросимлари К.Ш.Шониёзов, О.Бœриев, Ќ.Исмоилов, К.Кубаков ва Г.Мардонова 17 ларнинг асарларида šисман ёритилган, лекин муаллифлар минтаšадаги оила-никоќ маросими масалаларини изчил œрганишни маšсад šилиб šœймаганлар. Улар фаšат XIX аср охири - ХХ аср бошларидаги никоќ тœйи маросимларига эътиборини šаратган, холос. Учинчи гуруќга - мустаšиллик даврида яратилган адабиётлар ва тадšиšотлар кирган бœлиб, ушбу давр œзбек халšи этнограф

З.Ќ.Орифхонова ва Э.Жуманазаров 18 ларнинг ишлари œтмиш ва ќозирги давр никоќ тœйи маросимларини, шунингдек, шœролар даврида унутилган ва таъšиšланган урф-одат ва удумларнинг šайтадан тикланиш жараёнига бађишланганлиги билан алоќида аќамият касб этади. Шунингдек, Н.П.Лобачёванинг œзбекларнинг никоќ тœйи маросимлари ќаšида бой тарихий-этнографик маълумотларни умумлаш- тирган маšоласида мазкур никоќ тœйи маросимларининг барча босšичлари таќлил этилган ва ижтимоий-жамоавий, эмоционал (ќис тœйђу) томонлари кœрсатилган ќамда маросимларнинг шаклланиши ва бажарилиши жараёнидаги турли диний эътиšодларнинг œрнига янгича баќо берилган. Диссертация шаклидаги тадšиšотлар орасида Т.Х.Тошбоева- нинг šишлоš оиласи турмушига бађишланган докторлик диссертация- сида Тошкент, Андижон, Самарšанд вилоятлари аќ

Мустаšиллик даврида жамият ва фанда демократлаштириш жараёни юзага келгани туфайли Šашšадарё воќаси œзбеклари билан šадимдан šœшни бœлиб яшаб келган тожик, туркман, араб миллатига мансуб аќолининг этнографияси ва никоќ тœйи маросими урф- одатларига бађишланган тадšиšотлар ќам яратилди. 20 Аммо Šашšадарё воќаси œзбекларининг никоќ тœйи маросимлари махсус этнографик йœналишда œрганилмаганлиги учун мазкур илмий тадšиšотнинг мавзуси šилиб танланди. ТАДŠИŠОТ ОБЪЕКТИНИНГ ŠИСŠАЧА ТАВСИФИ. Диссертация- ни тайёрлашда Œзбекистон Республикасининг йирик этнографик минтаšаларидан бири - Šашšадарё воќаси асосий тадšиšот объекти šилиб олинди. Президент Ислом Каримов таъкидлаганидек: «Šашšадарё воќаси дунё маданияти тараššиётининг олтин белбођи бœлмиш Буюк ипак йœлининг энг муќим нуšталаридан бирида жойла

šайта ташкил этилган. 1960 йил 25 январда Сурхондарё вилояти билан бирлаштирилди. 1964 йил 7 февралда эса алоќида вилоят сифатида яна šайта ташкил топди. 22 Ќозирги даврда вилоятнинг умумий майдони 28,4 минг кв.км.га тенг бœлиб, шарšда Тожикистон, шарš ва жануби-шарšда Сурхондарё вилояти билан, жануб ва жануби-ђарбда Туркманистон билан, ђарб ва шимоли-ђарбда Бухоро ќамда шимолда Самарšанд вилоятлари билан чегарадош. Таркибида Баќористон, Деќšонобод, Касби, Китоб, Косон, Муборак, Нишон, У.Юсупов, Чироšчи, Шаќрисабз, Яккабођ, Šамаши, Šарши, Ђузордан иборат 14 та šишлоš тумани ва 12 та шаќар мавжуд. Икки миллиондан зиёд аќолининг 25,6 фоизи шаќарларда яшайди, ќар кв.км. майдонга 73,2 киши тœђри келади. Вилоятнинг маъмурий маркази Šарши шаќри бœлиб, аќолиси 195,7 минг кишини ташкил этади. 23 В

шаќарларда аќоли савдо-сотиš ва ќунармандчилик ишлари билан шуђулланган. Воќада 1926 йилда - 343,5 минг, 1939 йилда - 459,6 минг, 1959 йилда - 508 минг, 1970 йилда - 801 минг, 1979 йилда - 1121минг, 1990 йилда - 1643,6 минг киши яшаган. 25 1998 йилда воќа аќолиси 2075,8 минг кишидан ошиб кетди. 26 Хуллас, Šашšадарё воќаси œзига хос šадимий тарихи, географик œрни, табиати, иšлими, деќšончилиги, чорвачилиги, ќунармандчилиги ва нефть, газга бойлиги билан мамлакатимизда салоќиятли мавšега эга. ТАДŠИŠОТНИНГ МАŠСАД ВА ВАЗИФАЛАРИ. Воќа ќудудидаги šишлоšлардан йиђилган дала материаллари ќамда мавжуд илмий адабиётлардаги маълумотлар асосида ХХ асрда Šашšадарё воќаси œзбекларининг никоќ тœйи маросимларини тарихий-этнографик йœналишда œрганиш ва илмий-назарий томондан объектив баќо бериш тадšиšотнинг

- šадимги диний эътиšодларнинг никоќ тœйи маросимларидаги изларини таќлил šилиш; - шœролар давридаги «Šизил тœй», «Комсомол тœй» маросимларининг мустабид тузум мафкураси билан бођлиš равишда сохта характерга эга эканлигини кœрсатиш; - ХХ асрдаги анъанавий никоќ тœйи маросимларига хос бœлган белгиларни аниšлаш ва уларни миллий истиšлол мафкураси асосида ќаётга жорий этиш; - никоќ тœйи билан бођлиš маросим, урф-одат ва расм- русумларга этнографик йœналишда баќо бериш ќамда унутилаётган маросим, расм- русумларни šайта тиклашга тавсиялар бериш. ТАДŠИŠОТНИНГ ŒРГАНИЛИШ ДАВРИ . Œзбекистондаги тарихий-этнографик тадšиšотлар билан танишув жараёнида шу нарса аён бœлдики, уларнинг аксарияти хронологик давр жиќатидан XIX асрнинг охири - ХХ аср бошларини œз ичига олади. Муаллифлар œз эътиборларини XIX

Биринчи босšич - ХХ асрнинг бошларида оила ва никоќ муносабатлари билан бођлиš маросим, урф-одат ва расм-русумлар œз аслиятини саšлаб šолган эди. Иккинчи босšич - ХХ асрнинг 30-90 йилларида мустабид Шœро ќукумати тазйиšи билан халšимизнинг никоќ тœйи урф-одат ва анъаналари «эскилик šолдиђи», «диний сарšит» тамђалари остида šатађонга учради. Миллий хусусиятларимизга ёт бœлган «совет оиласи», «байналминал оила», «šизил тœй», «комсомол тœй»лари сунъий равишда турмуш тарзимизга киритилди. Ќаттоки, шариат бœйича никоќ œšиш ќам таъšиšланди. Бироš бундай мафкуравий тазйиšларга šарамасдан Šашšадарё œзбеклари œз миллий šадриятларини, жумладан, никоќ тœйи маросимига оид удумларини эъзозлаб, асраб келди. Учинчи босšич - 1991 йилдан, яъни Ватанимиз миллий мустаšиллигидан то ХХ асрнинг охиригача бœлган

ТАДŠИŠОТ МЕТОДИ ВА МАНБАЛАРИ . Муаллиф томонидан 1998- 1999-2000-2001 йиллар мобайнида Šашšадарё вилоятининг барча туманларидаги энг йирик šишлоšларидан тœпланган дала этнографик материаллари, šадимги ва œрта аср манбалари, турли статистик маълумотлар ва œзбек этнографиясига бађишланган илмий асарлар ишнинг асосий манбаи сифатида хизмат šилди. Дала этнографик материаллари сœровнома асосида бевосита ахборотчилар билан œтказилган суќбатлар ва шахсий кузатишлар орšали тœпланди. Тузилган дастур асосида никоќ тœйи маросимлари чуšур таќлил šилинди, улар билан бођлиš турли расм-русумлар, урф- одатлар тœђрисида аниš ва етарли маълумотлар олинди, йиђилган материаллардан илмий-амалий хулосаларга келинди. Ахборотчиларнинг аксариятини халš урф-одат ва удумларини яхши билувчи 60-85 ёшдаги 161 дан зиёд

тамойиллари асосида ёзилган дастлабки тадšиšотлардан бири бœлганлиги билан аќамиятлидир. Илк бор ишда ХХ асрда воќа œзбеклари никоќ тœйи маросимларининг эволюцияси (тадрижийлиги) даврийлаштирилган (ХХ аср бошидан 40 - йилларгача, 50-80 йиллар ва 90 йиллардан ХХ аср охиригача) ќолда œрганилди. Бу даврлар мазмунан мураккаб давр бœлиб, никоќ тœйи маросимларида ќар бир даврнинг иšтисодий, ижтимоий, сиёсий ќаёти, кишилар маънавияти ва дунёšарашидаги œзгаришлар œз аксини топгандир. Ишнинг янгилиги ХХ асрда анъанавий никоќ тœйи маросимларида содир бœлган œзгаришлар (трансформация)ни далилий материаллар асосида атрофлича таќлил šилишда яššол кœринади. ХХ асрда мафкуравий тазйиš, иšтисодий, ижтимоий, сиёсий таъсир туфайли урф-одатларнинг сонида šисšаришлар, бирикишлар бœлди, баъзилари бутунлай исте

Ишда турли туман ва šишлоšларнинг никоќ тœйи маросим - ларидаги фарšлар œрганилиб, тавсифлаб берилди. Воќанинг турли šишлоšларида ќар хил номлар билан юритиладиган урф-одат ва маросимлар аниšланиб, илмий муомалага киритилди. Хусусан, Мустаšиллик туфайли никоќ тœйи маросимларидаги унутилган гœзал миллий анъана ва šадриятларимизнинг šайтадан тикланиши миллий истиšлол мафкураси талаблари асосида œрганилди. Диссертацияда воќа œзбеклари никоќ тœйи маросимларининг хусусий ва умумий томонлари Марказий Осиёдаги туркий тилли халšлар ва воќадаги šœшни тожик, туркман, араб миллатига мансуб аќолининг никоќ тœйи маросимлари билан šиёсий таќлил жараёнида ёритилди. Диссертация сœнгида воќа œзбекларининг никоќ тœйи маросимларидаги атамаларнинг изоќли луђати бериладики, бу эса ёшларни гœзал миллий анъана в

ёзишда, дастурлар тузишда, œšув юртларида махсус курс ва семинарлар œтишда, оила никоќ бœйича туркум маърузалар œšишда назарий ва амалий манба бœлиши мумкин. Шунингдек, диссертацияга илова šилинган никоќ тœйи маросимларига оид атама ва тушунчаларнинг изоќли луђати œзбек тили этнографизмлари билан шуђулланувчи тилшунос тадšиšотчиларга, оила-никоќ муносабатлари ва оилавий-маиший маросимлар билан šизи-šувчиларга амалий ёрдам беради. ДИССЕРТАЦИЯНИНГ СИНОВДАН ŒТКАЗИЛИШИ. Тадšиšот-нинг асосий мазмуни ва натижалари диссертантнинг Республика марказий журналларида эълон šилинган илмий - оммабоп маšолалари-да, Республика илмий конференцияларида œšилган маърузалари ва уларнинг чоп этилган материалларида батафсил ёритилган. ИШНИНГ ТУЗИЛИШИ. Диссертация кириш, икки боб, хулоса, фойдаланилган манбалар в

1.1. Íèêî ҳ íèíã èæòèìîèé ìî ҳ èÿòè âà øàêëëàðè. Íèêî ҳ æàìèÿòíèíã àñîñèé áœ ғ èíè ҳ èñîáëàíãàí îèëàíèíã àõëîšèé, ҳ óšóšèé àñîñè áœëèá, ýð áèëàí õîòèí œðòàñèäàãè ìóíîñàáàòíè ìåú¸ðãà ñîëàäè ҳ àìäà óëàðíèíã æàìèÿò îëäèäàãè ìàúíàâèé ìàñúóëèÿòëàðèíè áåëãèëàéäè. Íèêî ҳ óìóìèíñîíèé šàäðèÿòëàðíè œçèäà ìóæàññàì ëàøòèðãàí óðô-îäàò áœëèá, èáòèäîèé æàìèÿòíèíã ñœíããè äàâðèäà þçàãà êåëãàí âà êåéèí÷àëèê ¸çìà òàðçäà šîíóíëàøòèðèëãàí ìàðîñèì øàêëèíè îëãàí. «Íèêî ҳ » àðàá÷à ñœç áœëèá, «ýð-õîòèíëèêíè øàðèàò éœëè áèëàí šîíóíèé ðàñìèéëàøòèðèø», «îèëàâèé èòòè ôîš» äåãàí ìàúíîíè áèëäèðàäè. 29 Íèêî ҳ àñðëàð ìîáà é íèäà ҳ à¸ò âà òóðìóø òàðçè òàæðèáàëàðè òóôàéëè ïàé äî áœëãàí âà ҳ îçèðãè êœðèíèøãà÷à óçîš òàäðèæèé òàðàššè¸ò éœëè íè áîñèá œòãàí. Šàäèì àæäîäëàðèìèç òóðìóø òàðçèäà îèëà šóðèø âà íèêî ҳ àíúàíàëàðèíèíã à

êœðàìèçêè, áóãóíãè êóíäà ðèâîæëàíãàí ìàìëàêàòëàðäà ðàñì áœëà¸òãàí íèêî ҳ øàðòíîìàñè òóçèøãà îèä šàðàøëàð áèçíèíã çàìèíèìèçäà áóíäàí áèð íå÷à þç éèëëàð îëäèí, ÿúíè èëê œðòà àñðëàðäà¸š ðàñì áœëãàí ýêàí. Íèêî ҳ æà ҳ îííèíã òóðëè ìàìëàêàòëàðèäà ҳ àð õèë êœðèíèøäà œòêàçèëàäèãàí èæòèìîèé-àõëîšèé ҳ îäèñà ñèôàòèäà øàêëëàíäè, äîèìî äèí âà šîíóíëàð âîñèòàñèäà ìóñòà ҳ êàìëàíèá êåëèíäè. Äóí¸ äèíëàðè íèêî ҳ ãà òóðëè÷à ìóíîñàáàò áèëäèðãàí, íèêî ҳ ëàíóâ÷èëàð ¸øèíè ҳ àì áåëãèëàá šîíóíëàøòèðãàí. Èñëîì äèíèäà šèçëàð 9 ¸ø âà œ ғ èë áîëàëàð 15 ¸øäàí íèêî ҳ ãà êèðèøóâèãà ðîçèëèê áåðèëñà, êàòîëèê ÷åðêîâè šèçëàðãà 12 âà œ ғ èë áîëàëàðíè 14 ¸øäà òóðìóø šóðèøãà ðóõñàò ýòàäè. Ïðîòåñòàíòëàð ÷åðêîâè ýñà ҳ àð èêêàëà æèíñäà 14 ¸øäà îèëà šóðèøãà ôàòâî áåðãàí. Äèíèé ýúòèšîäëàðãà êœðà, æà ҳ îí ìèš¸ñèäà òóðëè ìàìëàêàòëàðäà

áœëñà-äà, áèðîš óëàðíèíã ҳ àììàñè ìî ҳ èÿòàí ÿíãè îèëàíè šóðèøäåê æàìèÿòíèíã ýíã ìàñúóëèÿòëè ìóàììîñèíè ҳ àë ýòèøãà šàðàòèëãàí. ÕÕ àñðäà Ю қори Қшқадарё œçáåêëàðèäà íèêî ҳ íèíã áèð íå÷à õèë øàêëëàðè ìàâæóä áœëãàí. Ýòíîãðàôèê ìàúëóìîò ëàðãà êœðà, áó äàâðäà âî ҳ àíèíã œòðîš à ҳ îëèñèда ìîíîãàìия 35 íèêî ҳ øàêëè ривожланган áœëèá, è÷êè íèêî ҳ -ýíäîãàìèÿ 36 ќам ярим œтроš ва šишлоš аќолиси орасида мавжуд эди. Øóíèíãäåê, áó äàâðäà âî ҳ àäà íèêî ҳ íèíã «è÷êó¸â», «ýíäîãàìия», «ýкçîãàìия», «ëåâèðàò», «ñîðîðàò» âà áîøšà øàêëëàðè ҳ àì êåíã ðàñì áœëãàí. Šàëèíëè íèêî ҳ íè àìàëãà îøèðóâ÷è «áåëšóäà» (è÷ šóäà), «ýøèê ñóïóðäè», «šóëîš òèøëàòàð», «ñèð ғ à òàšäè», «ýòàêêà ñîëäè», «ýòàê éèðòèø», «áåøèê êåòòè», «î¸š áî ғ ëàòäè» («êœãàí ñîëäè») êàáè îäàòëàð ҳ àì áîðêè, áóëàð šèç áîëàíèíã ¸øëèãèäàí áèðîí áèð œ

Îäàòäà šàëèí âà ìà ҳ ðíè áèð-áèðèäàí ôàðšëàø ëîçèì. Šàëèí îäàòèé ҳ óšóšèé íîðìà áœëñà, ìà ҳ ð øàðèàò ҳ óšóšèé íîðìàñèäèð. 40 Šàëèí ýðãà òåãà¸òãàí šèç ó÷óí îäàòäàãè òœëîâ áœëñà, ìà ҳ ð íèêî ҳ ïàéòèäà èêêè êèøè ãóâî ҳ ëèãèäà ìóëëà ҳ óçóðèäà êó¸â òîìîíèäàí êåëèíãà ïóë ¸êè ìóëê øàêëèäà ñîâ ғ à šèëèíàäèãàí êœ÷ìàñ ìóëêäèð. Ìà ҳ ðíè ôàšàò à¸ëíèíã œçè òàñàððóô ýòèø ҳ óšóšèãà ýãà. Áó ҳ àšäà «Šóðúîíè Êàðèì»íèíã «Íèñî» ñóðàñèäà «Хîòèíëàðèíãèçãà ìà ҳ ðëàðèíè ҳ àäÿ êàáè áåðèíãèç!» 41 , - äåéèëãàí (Áó ҳ àšäà êåéèíãè áœëèìäà êåíãðîš òœõòàëàìèç). Äåìàê, šàëèííèíã þçàãà êåëèøè èñëîì äèíèãà áî ғ ëèš ýìàñ, áàëêè èšòèñîäèé ҳ à¸ò òàëàáèäàí êåëèá ÷èšèá êåëèí âà êó¸â îèëàñèíè áóòëàø ìàšñàäèäà õàðàæàò šèëèíàäè. Ìà ҳ ð ýñà à¸ëíè èšòèñîäèé òàíãëèêäà šœëëàá - šóââàòëàéäèãàí êœ÷ìàñ ìóëêäèð. Ëåêèí áàúçè òàäšèšîò÷èëàð

Œðòà Îñè¸äàãè òóðêèé òèëëè õàëšëàðäà 43 áœëãàíè êàáè âî ҳ àäà èñòèšîìàò šèëóâ÷è œçáåêëàð, òîæèêëàð, òóðêìàíëàð âà àðàáëàðäà ќам íèêî ҳ íèíã šàäèìãè (àðõàèê) øàêëëàðè-«ëåâèðàò» 44 âà «ñîðîðàò» 45 мавжуд бœлиб, ќудудда ÕÕ àñðíèíã 50-éèëëàðèãà÷à ñàšëàíèá šîëãàí эди. Ëåâèðàò îäàòè áœéè÷à óêà óéëàíìàãàí áœëñà ҳ àì ìàð ҳ óì àêàíèíã «áåâà» («åñèð») šîëãàí õîòèíèãà óéëàíèøè øàðò áœëãàí. Àéíè ÷îšäà óêà œëñà àêà óíèíã áåâàñèãà óéëàíãàí. Œçáåêëàðäà «ßíãàíèíã áèð ïóòè (î¸ ғ è) ҳ àëîë», «Àêà œëñà ÿíãà ìåðîñ, óêà œëñà êåëèí ìåðîñ», šîçîšëàðäà ýñà «À ғ à óëьñå æåíãå ìóðà, èíè óëьñå êåëèí ìóðà» ìàšîëëàðèäà ҳ àì þšîðèäàãè ìàçìóí àêñ ýòãàí. Áåâàíè óéèãà šàéòàðèá þáîðèø âî ҳ à œçáåêëàðèäà àéá ñàíàëãàí. Áåâàíè áåãîíàãà óçàòèøíè œçëàðèãà îð äåá áèëèøãàí. Àãàð áåâà ðîçè áœëìàñà, ìàæáóðëàá ðîçèëèãèíè îëèø ҳ îëë

òœëàøäàí îçîä ýòèëãàí, àììî áåëãèëè áœëñèí, äåá «êåëèí òœéè» ìàðîñèìè œòêàçèëãàí. Õóëëàñ, ëåâèðàò, ñîðîðàò àñîñèäà èšòèñîäèé ìàñàëà áèëàí áèðãà, ôàðçàíäëàð åòèìëèê æàôîñèíè òîðòìàñèí, äåãàí ìàçìóíäàãè ìå ҳ ðèáîíëèê òóé ғ óëàðè ҳ àì ¸òàäè. Âî ҳ à à ҳ îëèñè œðòàñèäà ÕÕ àñðíèíã 50-éèëëàðèäàí ñœíã ëåâèðàò íèêî ҳ øàêëè äåÿðëè ó÷ðàìàñà-äà, ñîðîðàò 80-90 éèëëàðãà÷à ñàšëàíèá šîëãàí. Šàðøè šóäà (šèç àëìàøóâ)÷èëèê áîøšà òóðêèé õàëšëàðäà 47 áœëãàíè êàáè, âî ҳ àäà èñòèšîìàò šèëóâ÷è œçáåêëàð, òîæèêëàð, òóðêìàí ëàð âà àðàáëàðäà ҳ îçèðãè êóíãà÷à ñàšëàíèá êåëìîšäà. Áó íèêî ҳ óäóìèãà êœðà èêêè îèëà œçàðî êåëèøèá šàëèí òœëàìàñäàí, îðòèš÷à ñàðô -õàðàæàòñèç òœé šèëèá, œ ғ èëëàðèãà šèç áåðèá, šèç îëèøãàí. Šàðøè šóäà÷èëèê òàîìèëèäà èšòèñîäèé òåæàìêîðëèê óñòóâîðëèê šèëãàí âà øóíèíãäåê, áó óäóì îðšàëè šàðèíäîø÷èë

áåðàäè, õèçìàòè òœé âà šàëèí õàðàæàòèíè šîïëàãà÷, õî òè íèíè îëèá šàéíîòàíèêèäàí ÷èšèá êåòèøè ҳ àì ìóìêèí. «Šèç îëèá šî÷èø» îäàòè ҳ àì íèêî ҳ òóðëàðèäàí áèðè áœëèá, âî ҳ à à ҳ îëèñè îðàñèäà àââàëëàðè ìàâæóä áœëãàí, ҳ îçèðäà ҳ àì ó÷ðàá òóðàäè. 49 Îòà-îíà šèçèíè ñåâãàí, ¸šòèðãàí éèãèòèãà áåðìàãàíèäà ¸êè éèãèò õîíàäîíè šàëèí ïóëè âà òœé õàðàæàòëàðèíè òœëàé îëìàãàíäà šèçíèíã õî ҳ èøè áèëàí éèãèò óíè îëèá šî÷ãàí. Êåéèí÷àëèê šèçíèíã îòà-îíàñè šèçèíè øó éèãèòãà áåðèøãà ðîçèëèê áèëäèðèøãàí. Èêêè òîìîí êåëèøèá èõ÷àìãèíà òœé šèëèøãàí, šàëèí ýñà òœëàíìàãàí, áàúçàí šèñìàí áœëñà-äà, ýë óäóìè ñèôàòèäà šàëèí òœëàíãàí. Àãàð šèç ìàæáóðàí îëèá šî÷èëñà, êåëòèðãàí ìàúíàâèé çàðàðè ó÷óí êó¸â òîìîí ìîë âà ïóë áèëàí êàòòà òîâîí òœëàãàí ҳ îëëàð ҳ àì áœëãàí. Õóëлàс, œðãàíèëà¸òãàí äàâðäà âî ҳ à œçáåêëàðèíèíã íèêî ҳ

қайлиқни кўрганлар, ҳолатини атрофлича ўрганганлар ва маъқул тушсагина қайлиқликка сўраганлар. Совчиликнинг қадимийлиги ҳақидаги илк маълумотларни милодий VI-VII асрларга оид Ўрхун-Энасой битикларида учратамиз. 50 Буюк давлат арбоби Тўнюқуқнинг (милодий VII аср) битиктошида «сов»-калимаси саб-сўз, гап маъносида ишлатилади. «Ирқ битиги» (фол китоби)да эса «саб»-сўз, «сабчи»-хабарчи, сўз келтирувчи маъносида қўлланилган. 51 Маҳмуд Кош ғ арий «Девону лу ғ отит турк» асарида «Келин ва куёвлар орасида бир-бирига хат-хабарлар элтувчи-совчи» 52 ,-деб совчиликни таърифлайди. «Ўзбек тилининг изоҳли лу ғ ати»да «совчи-уйланувчи йигит томонидан қиз кўриш ва қиз томон розилигини сўраш учун вакил қилинган киши» 53 ,-деб кўрсатилган. Демак, совчилик сов-гапирмоқ, сўзламоқ, хабар маъноларидан келиб чиқиб

томон ҳам куёв танлашда юқоридаги фазилатларнинг куёвда бўлишлигини назарда тутган, албатта. Ю қори Қашқадарё ўзбеклари ўтмишда «қиз кўрди», «уй кўрди» удумларига кўра, бўлажак келиннинг ота-онасини, турмуш тарзини, қиз хонадони нинг саришталигини махсус юборилган аёллар орқали ёки меҳмондор чиликда бўлиш баҳоналарида, баъзан қўни-қўшнилар орқали сўраб-суриштириб аниқлаганлар ва ўз муносабатларини билдирганлар. Ке - лин ликка қиз танлашда «арқовини 55 кўриб бўзини ол, онасини кўриб қизини ол» деган халқ мақолига амал қилиб, онасининг хатти-ҳаракати ва турмуши, қадди-бастига қараб ҳам қизига баҳо берганлар. Бўлажак қуданинг моддий аҳволи ҳам назардан четда қолмаган, албатта. Куёв томон ижтимоий- иқтисодий аҳволи ўзларига мос келадиган хонадондан келин танлаган. Шунинг учун ҳам бой-бой билан

маъқул тушса, совчилар 3-марта келишганда розилик аломати сифатида баъзи қишлоқларда уларга оқлик (оқ рўмолча) берилган. Одатда куёвнинг то ғ аси, амакиси ёки яқин қариндошларидан обрўли, кўпни кўрган, ували- жували, серфарзанд ва бир никоҳли, фозил киши совчиликка юборилган. Уларнинг гаплари мантиқли, ишонарли ва тош босадиган бўлиши лозим. Чунки улар икки ёшнинг нафақат бошини қовуштирув чи, балки икки хонадон ўртасида қон-қариндошлик ришталарини бо ғ ловчи воситачи ролини ҳам бажаришади. Юқорида айтилганидек, совчиликка дастлаб аёллар ҳам юборил ган, аммо кўпчилик ҳолларда воҳада асосан эркаклар совчилик ка бо риш ган. Қалин ва тўй харажатлари билан бо ғ лиқ масалалар фақат икки томон эркаклари ўртасида ҳал қилинган. ХХ асрнинг 30-йилларигача икки ёш ҳатто бир-бирини кўришмаган бўлса ҳа

қилувчи тожикларда «Сиздан битта нон қарз сўраб келдик» -дея совчиликка келишганликларини билдирганлар. Ҳозирги пайтда совчиликка келиш муносабатини билдириш шакллари анчагина соддалашган бўлиб, «қулчиликка келдик», «унаш-тиргани келдик», «қизингизни сўраб келдик» каби оддий гаплар билан ифодаланмоқда. Демак, юқоридаги фикрлардан кўриниб турибдики, совчилик анъанаси воҳа ўзбекларида қадимдан мавжуд бўлиб, совчиликка келиш мақсади рамзий маънода ҳурмат, иззат билан баён қилинган. Қиз томон ҳам совчиларни илиқлик билан қаршилаган. Лекин Ю қори Қашқадарё ўзбекларида совчиларга биринчи келганларидаёқ розилик бериб юбориш одати бўлмаган. Чунки «қизи борнинг нози бор» деган мақолга амал қилиб, қиз томон бир оз ноз қилади ва йигит томонни уч-тўрт марта қатнашга мажбур қиладилар. Бунда улар агар к

Бу каби ишоралар ҳам совчиларга розилик аломатини ёки рад жавобини билдиришда халқимизнинг муомала маданияти нечоғлик юксак бўлганлигини кўрсатади. Этнографик тадқиқотлар воҳанинг айрим қишлоқларида катта ва кичик совчилар 57 тайинланганлигини кўрсатди. «Кичик совчилар» асосан аёллардан иборат бўлиб, улар бўлажак келиннинг онаси билан олдиндан ишни ҳал этиб- «пишириб», «эшик очди» удумини охирига етказгач, ўз вазифасини «катта совчи»ларга топширганлар. Асосан эркаклардан иборат бўлган «катта совчилар» эса қалин ва тўй харажатларига оид масалаларни ҳал қилишган. Келин томоннинг розилиги олингач, икки томон ҳам яқин қариндошларини чақириб, «маслаҳат оши» ўтказишган. Бунда яқин қариндошлар билан бирга нон синдириш ва фотиҳа тўйини қай тарзда ўтказиш хусусида келишиб олинган. Куёв томон қаринд

ва турли хил ширинликлар солиб, сандиқчанинг қулф ўтказиладиган жойига оқ ипак ўтказиб, яъни келин ипакдек мулойим бўлсин деб, қизникига олиб келишган 58 . «Нон синдириш» удуми одатда элнинг обрў-эътиборли кишилари, 8-10 нафар яқин қариндош ва қўни-қўшнилар иштирокида ўтказилган. ҳаттоки, ўтган асрнинг 30-йилларида иқтисодий аҳволи ночор хонадонлар 2 коса буғдой ёрмасидан овқат пишириб ҳам «нон синдирган»лар. Китоб, Шаҳрисабз шаҳарларида «Нон синдириш» таомили «Халқ маълуми» номи билан амалга оширилган. Эртаси куни эса «Шайтон аралама» русуми бажо келтирилган. Бунинг учун 10 кг гуручдан ош пиширилиб, «икки ёш орасига шайтон ораламасин, бўлажак тўй бузилмасин», деган мақсадда яқин қариндошларга тарқатилган. Маълумки, нон одам тириклигининг энг буюк неъмати бўлиб, халқимиз томонидан ниҳоятда

Тадқиқотлар совчилик ва нон синдириш удумларининг ранг-баранг бўлиши аҳоли этник таркибининг турли-туманлигини, айни чоғда, бошқа вилоятларда истиқомат қилаётган ўзбекларнинг «Совчилик» ва «Нон синдириш» удумлари билан умумий томонлари борлигини кўрсатади. «Нон синдириш» маросими ўтказилгандан сўнг қизнинг «боши боғланган» ёки «эгалик бўлган» деб ҳисобланиб, қиз бошига рўмол ташлаб, келинлик масъулияти зиммасига юклатилган. Бу маросимдан (баъзи қишлоқларда фотиҳа тўйидан) сўнг, қиз йигитнинг, йигит эса қизнинг энг яқин қариндошлари, ота-оналарига кўринмаслик учун «куёв қочув», «келин қочув» одатига амал қилишган. Бу одат Ўрта Осиёнинг бошқа халқлари- қозоқ, қирғиз, тожик, туркманларда ҳам учрайди 60 . ХХ асрда Қашқадарё воҳасининг баъзи туман ва қишлоқларида фотиҳа тўйи нон синдириш мароси

«Фотиҳа тўйи»ни ўтказишда икки томоннинг ҳам қариндош-уруғлари ва яқин кишилари билан ўзаро маслаҳатлашиб, пухта тайёргарлик кўрганлар. Куёв хонадонида мол сўйилиб, яқинларини «тўй жўнатар»га айтиб чиқишган, улар ҳам қуруқ қўл билан келишмасдан, ўз қўшандаларини (совғаларини) мато, пул, баъзан мол сифатида қўшганлар. Воҳанинг айрим жойларида куёв томонидан келган вакиллар қиз томон қўйган барча шартларни бажо келтирадилар. Шунинг учун фотиҳа тўйи «ямоқ солди» деб ҳам юритилади. Во ҳ ада йигит ва қиз унаштирилгач, тўйгача қайлиқ ҳ исобланган. Ю қори Қашқадарё да қадимдан никоҳсиз туғилган болаларни «ҳароми» номи билан атаб, уларга паст назар билан қарашган, тўй-ҳашамларга ва жамоага қўшишмаган. Бу тоифадаги болалар балоғат ёшига етганда ҳам уйлана олмай, элга қўшила олмасдан, ўзларини бошқа

9 пуд майиз, келин учун 9 та кўйлак, 9 хил кўйлаклик газмол, ота-онаси учун 9 хил кийим ҳам юборганлар. 65 Бор борича, йўқ ҳолича деганидек, камбағал оилалар «Тўққиз жўнатар» удумида 9 хил кийимлик ва бошқа зарур нарсаларни келинга жўната олмаган. ҳозирги пайтда ҳам тўққизга топган-тутган нарсалар юборилмоқда, 9 рақами билан боғлиқ асл таомил бажарилмаяпти. Қоидага кўра, қалин тўлаб бўлингандан сўнг «тўққиз» жўнатилган. «Тўққиз» келадиган куни икки томонда ҳам алоҳида тайёргарлик кўрилган. Яқин қариндошлар куёвнинг тўққизини назардан ўтказишиб, кам-кўстини бутлашда кўмак берганлар. Ўзбек халқи удумига кўра, қадимдан фарзанди бўй кўрсата бошлагандан эътиборан, сеп йиғишга киришилади. Бу одат Юқори Қашқадарё аҳолисига ҳам хосдир. «Фотиҳа тўйи» ўтгандан сўнг, қудалар томонидан никоҳ тўйига та

қолган мато қийқимларидан иштирокчи аёлларга 25 х 25 см, 40 х 40 см ҳажмида мато берилган. «Кийим бичар» маросими учун пишириладиган таомнинг масаллиғи ва гўшт ҳамда қанд, майиз, нон куёв томонидан келтирилган. Халқимиз томонидан келин ва куёв кўрпасининг бичилиши, тикилиши, қавилишига алоҳида эътибор берилган. Юқори Қашқадарё ушбу удум «пахта солар», «пахта андозон» (Китоб тумани), «пахта сезон», (пахта солиш) (Шаҳрисабз тумани) деб ном ланган. ХХ асрнинг 30-40-йилларида тўй маросимига бир неча кун қолганда қиз яшаётган хонадонда «Дугона чақирди» удуми адо этилиб, унга қизнинг яқин дугоналари чақирилиб, базм қуришган, ашулалар айтишган, рақсга тушишган. Бу удум, албатта, бадавлат оилаларда амалга оширилган ва ҳозирги пайтда ҳам ўтказилмоқда. Варганза қишлоғида яшовчи тожикларда ҳам тўйдан

80-йилларидан бошлаб эса иқтисодий тежамкорликдан келиб чиқиб бирга ўтказилган. 1.3. Анъанавий никоҳ тўйи билан боғлиқ маросимлар ва расм-русумлар ХХ асрда Юқори Қашқадарё ўзбеклари нинг никоҳ тўйи маросимлари Республи канинг бошқа ҳудудларида яшовчи ўзбекларнинг никоҳ тўйи маросимлари билан муштарак томонларга эга бўлса-да, урф- одатларга бойлиги, расм-русумларининг аслиятини анча яхши сақлаб қолганлиги ва ўзига хос характерли хусусиятларга эгалиги билан ажралиб туради. Юқори Қашқадарёда никоҳ тўйлари асосан кузда (ҳосил йиғиштириб олингач) ёки қишда (Наврўз - йилбошигача, яъни баҳорги дала юмушлари бошлангунча), шаҳарларда эса айни пишиқчилик даври-август,сентябр ойларида ўтказилган. Никоҳ тўйи Юқори Қашқадарёда «никоҳ тўйи» »ижоб тўйи», номлари билан ўтказилган. Юқори Қашқадарё аҳолиси

маслаҳатда ҳал қилинган. Хонанда, созанда ва бахшиларнинг тантанага таклиф қилиниши ҳам назардан четда қолмаган. Маслаҳатда кўплаб тўйларни ўтказиб юрган, тўй расм-русумларини яхши биладиган элнинг ҳурматли кишисини баковул 67 қилиб белгилашган, унинг ёнига ёрдамчи баковулни ҳам тайинлашган. Ўз навбатида аёллар ҳам меҳмонларни кутиб олишда, уларнинг иззатини жойига қўйишда, тўй расм-русумларининг тўлиқ бажарили шида хизмат қилувчи бошқарувчи 68 белгилашади. Бу орада совчилар ёки куёвнинг яқин кишиларидан бири келин хонадонига бориб никоҳ тўйи («ижоб тўйи»)га кетадиган сарф-харажатларни келин томондагилар билан келишиб олади. Асосий тўй тантаналарининг бошланишидан 1-2 кун аввал куёвникида унинг марҳум ота-боболари руҳига бағишлаб «худойи ош» қилиниб, хатми-қуръон ўқитилган, шунингдек, кели

чақирган. Маросимга келувчилар «тўйлар қутлуғ бўлсин, қўша қаришсин», - деб ният билдиришган, пул,гилам,чойнак-пиёла ва шу каби бошқа рўзғор анжомларини тўёна қилиб келтиришган. Бу одат ХХ асрнинг 80-йилларидан сўнг кенг тарқалди. Баъзи қишлоқларда дам олиш кунлари эрталабдан, шаҳарларда эса тушлик пайтида меҳмонлар таклиф этилиб, таомлар тортилган. Ўтган асрнинг биринчи чорагида келин томондан куёвга бош-оёқ сарпо (яктак, тўн, иштон, кўйлак, қалпоқ, салла, қўлрўмолча, белқарс) келтирилган бўлса, ХХ асрнинг 70-йилларидан бошлаб костюм-шим, туфли, кўйлак, дўппи берилган. ХХ асрнинг 90-йилларидан бошлаб зар чопон, салла, туфли, кўйлак куёвга сарпо сифатида тортиқ қилинган. Давр ўтиши билан кишиларнинг моддий аҳволи яхшилангани сари куёвга юбориладиган сарполар сифати ва мазмуни ҳам замонавий

никоҳ куёвникида ўқилади)никоҳ билан боғлиқ маросимлар ўтказилган. Воҳа қишлоқларида никоҳ маросимини ўтка зиш да умумийлик бўлса-да, лекин баъзи маросимларнинг бажари ли шида ўзига хос фарқли томонлар ҳам борлиги дала тадқиқотларида аниқланди. Никоҳнинг пайдо бўлиши ҳақида турли адабиётларда етарли маълумотлар берилган. 71 Шўро тузуми даврида мулла томонидан никоќ ўқитилиши ман этилса-да, воҳа аҳолиси ўртасида мусулмончи ликнинг муҳим шарти ҳисобланган никоҳ удумининг бажарилишига қаттиқ риоя қилишган. Никоҳ кўпроқ кечқурун, баъзан кундуз куни бегона кўзлардан холи тарзда яширинча ўқитилган. Чунки никоҳ ўқилаётган пайтда ёмон ниятли одамлар, ўзларининг ғаразли ниятларини амалга ошириб, келин-куёвга зиён етказиши мумкин деб ўйлашган 72 . Никоҳ ўқилишидан олдин барча қулфлар, тугунлар очиқ

чойнакда сув қўйилган. Қамашидаги Ертепа қишлоғида чинни коса ичида бошбармоқдай пахта ҳам солиб қўйилган. Никоҳ якунида мулла куёвга бир қатор панд-насиҳатлар қилган ва унинг зиммасига шартлар қўйган: куёвга келинни 6 ойгача урмас лик, ёлғиз ташлаб кетмаслик,озиқ-овқатсиз қолдирмаслик, изза тини жойига қўйиш,қоронғу тушмасдан етиб келиш ва ҳоказо. Келинга эса куёвнинг ҳурмат-иззатини жойига қўйиш, ковушини тўғрилаб қўйиш лик, гап қайтармаслик, куёв рухсат бермаса бирон жойга бормаслик уқтирилган. Мулла никоҳ оятини ўқиб бўлгач, никоҳ сувини келин-куёвга, маросим иштирокчиларига бир қултумдан навбатма-навбат ичирган. Никоҳ суви мабодо ортиб қолса, табаррук сув сифатида икки ёшнинг севгиси янада иссиқ бўлсин, деб мевали дарахт кўпинча ўрик)нинг остига тўкилган . Никоҳ ўқилаётганда куёв тўни

Муҳаммад алайҳиссалом «Никоҳнинг яхшиси унинг маҳри енгил роқ бўлганидир», 75 - деган эди. Одатда куёв томондан маҳр учун ҳовли-жой,соғин сигир ва бошқа мол-мулклар берилган. Маҳр икки қисмдан иборат бўлган: куёв ота- онасининг тўй харажатларига тахминан тенг бўлган харажатлар ва куёв ўз бурчи сифатида ғамхўрлик қилиб берган маҳридир. Агар куёв ўз ташаббуси билан хотинидан ажралмоқчи бўлса, маҳрни тўлаши лозим бўлган. Маҳр ўз хотинини боқиш учун сарфланадиган маблағ маъно сини ҳам билдирган. Маҳрнинг катта бўлиши шариат қонунларига тўғри келмаслигини Абдурауф Фитрат ҳам ХХ асрнинг бошларида кўрсатиб ўтган эди. 76 Воҳа ўзбекларида ХХ асрнинг ўрталаридан бошлаб мулла «никоҳ хутбаси»ни ўқиётганда маҳр ҳақида сўзласа-да, амалда бажарилмаган ли гини дала этнографик тадқиқотлари тасдиқлайди. Ник

Воҳа аҳолиси ўртасида куёвга ниҳоятда ҳурмат ва эътибор билан қаралган, никоҳ тўйи куни куёв ва унинг жўраларини меҳмон қилиш учун махсус хона безатилган, улар учун 9 хил тансиқ таомлар ҳозирланган. Куёв ва жўралари хонага киришгач, дастурхон ёзилиб «тўққиз товоқ» киритилган. Тўққиз хил, яъни палов, чучвара, шўрва, ширгуруч, лочира, қатлама, юпқа, ғилвинди, пишган тухум каби таомлар тўққиз ликопчада тортилган. Куёв ва жўралари тортилган овқатларни еб бўлишгач, бўшаган товоқларга пул ташлашган бўлса, баъзи жойларда эса дастурхонни йиғиб олиб, ўртага аёллар желаги тўшалиб, устига пул ташлаганлар. Маросим якунида келин томонидан куёвга сарпо, жўраларига эса белбоғ («белқарс») тарқатилган. «Тўққиз товоқ» удуми мазмунига ўзгартиришлар киритгани ҳолда воҳа никоҳ тўйи маросимларида ҳамон сақланиб

либосларни кийинтирганда, ечилган кийимларини кийинтирган аёл олган. Келиннинг қизлик хонадонидан янги келинлик сарполарини кийиб чиқиши унинг қизлик дунёсидан хотинлик оламига ўтганлигининг рамзий белгиси бўлган. Келин ясантирилиб бўлингач, ўнг қўлтиғига 2 та нон ва ойна солинган, гиламга бир ёш гўдак (кўпинча ўғил бола) билан биргаликда ўтқазилиб, тўрт нафар серфарзанд, бир никоҳли аёллар гиламни тўрт томонидан кўтариб чимилдиқ тутилган хонанинг остонасига қадар келтиришган, сўнгра куёв келинни кўтариб чимилдиқ ичига киритган. Баъзи бир қишлоқларда эса келиннинг боши устига сўзанани соябон қилиб келинни юрдириб чимилдиқли хонага киритишган. Жойни келин-куёвнинг я қ инларидан бири нико ҳ ли, серфарзанд, пок ниятли икки аёл т а шаган. Китоб туманидаги Тошқолоқ қишлоғида (барлос уруғи) чими

уради. Отаси эса: «Борган жойингда бахтли бўл, унгин, ўсгин», деб қизининг пешонасидан ўпиб қўяди. ХХ асрнинг 60-йилларигача келин куёвникига кўпинча отда олиб келинган. Отнинг устига кўрпача солиниб, пешонасига оқ белбоғ боғланган. Отга келиннинг отаси ё бобосининг салласи узанги қилиб берилган. Келин отга отасининг, ака-укаси ёки тоғасининг елкасига оёғини қўйиб минган. Китоб туманидаги Тошқолоқ қишлоғида «от ем есин» одати бор. Бу одатга кўра, келин минган отга товоқда гуруч олиб келиб тутилган, от гуручга бир оғиз уриши билан гуручни вакил ота ирим қилиб олиб қўйган ва уйида палов қилиб еган. Келин билан бирга келиннинг кўрпа, ёстиғи, барча сепи ҳам ХХ асрнинг 50-60-йилларигача от, туя ва аравада олиб кетилган бўлса, ҳозирги вақтда машинада олиб борилади. Одатда келиннинг юки олиб кети

Келин келган эшикни Уй қила кўр, ёр-ёр. Ўрда денглар, ёр-ёр. ҳай-ҳай ўлан, жон ўлан ҳай-ҳай ўлан, жон ўлан, Алвон бўлинг, ёр-ёр Келин келди, ёр-ёр. Кўтар-кўтар деганда Келин билан қўшилиб Полвон бўлинг, ёр-ёр Давлат келди, ёр-ёр. Давлатингни борида Шаҳрисабз ва Китоб шаҳарларида к елинни олиб бораётганларни қишлоқ йигитлари, ёш-яланглари бир неча марта уларнинг олдига «таёқ ташлаш», «хон таёқ»(хом таёқ) деб номлашган. Келин куёв хонадонига яқинлашганда дарвоза олдида 2-3 жойда гулхан ёқилган. Тўйхонада ёқилган гулхан атрофида йигитлар ва қиз-жувонлар доира (даф) чалишиб, ёр-ёр айтишади ва рақсга тушишади. Келин куёвникига етиб келгач, у минган от уй олдида ёқилган гулхан орасидан ўтказилади. «Келин отдан тушмайди» одатига кўра, куёвнинг онаси совға бергач, келин отдан тушади. Келиннинг олд

ХХ асрнинг 70-йилларидан бошлаб, фуқаролик ҳолатларини руйхатга олиш идораларида никоҳ қайд этилаётган пайтида келин билан куёв бир-бирига узук совға қилиши, келиннинг оқ кўйлак кийиши ва юзига тўр рўмол ёпиниши, куёвнинг қора костюм-шим кийиши анъанага айлана бошлади. Воҳанинг шаҳарларида, кейинчалик эса қишлоқларида ҳам кечқурунлари куёв хонадонида келин ва куёв шарафига меҳмонлар учун стол устига спиртли ва турли салқин ичимликлар қўйилиб, дастурхон безаб базм қилиш анъанаси таомилга кирди. ХХ асрнинг 80-йилларидан бошлаб, европача оқ кўйлак, фата ва қўлқоплар кийиб келин куёв билан биргаликда жўралари ва дугоналари томонидан кўтарилган сўзана остида даврага чиқиб ўтириши анъанага айланди. Мустақиллик йилларида келин ва куёв турли русмдаги машиналарда жўра ва дугоналари ҳамроҳлигида шаҳ

Шундай қилиб, Юқори Қ ашқадарё во ҳ асида ушбу ҳ удудда истиқомат қилувчи халқлар урф-одатларининг бирикувидан ташкил топган умумий ва ўзига хос нико ҳ тўйи маросимлари мажмуи пайдо бўлгандир. Никоќ тўйи билан бођлиқ маросим ва урф-одатлар ўзининг ало ҳ ида ижтимоий мазмунига эга бўлиб, инсонлар орасидаги муносабатларни таъминловчи муќим алоқа воситасидир. Нико ҳ икки инсон (йигит ва қиз)нинг шахсий иши бўлмасдан, авваламбор жамият ва ижтимоий тизимда муайян мавқега эга бўлган кишилар томонидан қўллаб-қувватланадиган ва кафолатланадиган муқаррар ќаёт босқичидир. Нико ҳ тўйи маросими ва унинг ўтказилиши доимо бутун жамоанинг иши бўлиб келган. Нико ҳ янги оила-уруђ иттифоқининг тузилишини англатган ва бунда асосий вазифани келин-куёв эмас, уларнинг қариндошлари, уруђ аъзолари бажаришган. Шун

томонидан амалга оширилади. Эркаклар бу маросимларда иштирок этишмайди. Ушбу маросим Юқори Қашқадарёда ҳам кенг тарқалган бўлиб, «Юз очди», «Юз кўрсатар», «Бет очар» номлари билан аталади . Мазкур удумни ўтказишга куёвнинг онаси, опа-сингиллари ва янгалари алоҳида ҳозирлик кўрадилар. Дастлаб ёши кекса, серфарзанд момо томонидан келинга ўзига хос дид билан тикилган келинлик либослари кийдирилади. «Юз очар» маросимига келин-куёвнинг энг яқин қариндошлари, қўни-қўшнилар ва маҳалла аҳли совға-«кўрма на»лар олиб келишиб, келинга ҳадя қилишган. «Келин салом» маросимини асосан кўп ҳолларда ҳар бир қишлоқнинг «айтувчи» кекса аёли бошқарган. Бошқарувчи (айтувчи) аёл ҳикматли қофиядош сўзлар, байтлар, кулгили ҳазил-мутойиба, қизиқарли гаплар билан келин ёнига келувчиларга мурожаат қилган. Келин суку

удумига ўз эътиборини қаратиб, қуйидагиларни ёзган: «...яна бир Хонзода бегим эди. Термиз хонзодаларидан эди. Мен Самарқандга беш ёшимда Султон Аҳмад Мирзо қошиға келган фурсатда олиб эди. ҳануз юз ёпуғи бор эди. Туркона расм била манга буюрдилар, мен юзини очтим...» 79 Бу маросимда келин куёвнинг қариндошлари билан юзма-юз таништирилиб, йиғилганларга эгилиб таъзим қилиб турган. «Юз очар», «Келин кўрсатар»га келган аёллар совғаларини келинни олдига қўйишиб, у билан ўпиб кўришганлар. «Юз очар» маросими шодиёналик ва хурсандчилик кайфиятида ўтказилган. Юқори Қашқадарёнинг барча қишлоқларида биринчи бўлиб қайнона келиннинг ел ка сига рўмол ва кўйлак ташлаб, у билан ўпиб кўришган. Баъзи туманларда бошига ўғли ни нг тўнини ёпиб келиб, «келиним шу тўндек оғир бўлсин»,- деб, тўнни ке линининг бош

«Сеп йиғар»га келиннинг яқин дугоналари, қариндошлари тўпланишиб, кайвони аёл бошчилигида сеп анжомлари, кийим-кечак лари (рўмол, кўйлаклик матолари, оёқ кийимлари ва бошқа нар са лари)ни бирма- бир кўздан кечириб, даврадагиларга бирма-бир кўрсатилиб, келиннинг сандиғига тахлаб солиб қўйилади. Сеп йиғилгандан сўнг меҳмонларга таом тортилади ва сеп анжомларидан совға улашилади. Юқори Қашқадарё вилояти ўзбекларида қадимдан «чилла сақлаш» таомилига қаттиқ риоя қилинган. Чилла даври кичик (йигирма кун) ва катта чилла (қирқ кун)га бўлинган. Бу даврда келиннинг қўлига супурги ушлатилмаган, қозонга яқин йўлатилмаган. Келин қўлига супурги олса фалокат юз беради, қозонга яқинлашса турмуши қора бўлади, деб кексалар қаттиқ ирим қилганлар. Мана шу давр ичида келин ҳам, куёв ҳам ниҳоятда пок, тоза, со

Ю қори Šàøšàäàð¸ âî ҳ àñèäà êåëèííè óé-ðœç ғ îð èøëàðè áèëàí òàíèø - òèðèøíèíã ҳ àì œçèãà õîñ šîèäàëàðè áîð. Êåëèííè óé-ðœç ғ îð èøëàðèãà æàëá šèëèø ìàðîñèìëàðè œòêàçèëãàíäàí ñœíã, êåëèí øó õîíàäîííèíã òœëà ҳ óšóšëè àúçîñè ìàšîìèíè îëãàí âà õîíàäîííèíã áîøšà àúçîëàðè šàòîðè êóíäàëèê óé-ðœç ғ îð èøëàðèíè áàæàðèøãà êèðèøãàí. Ýðòàëàá áàðâàšò òóðèá îñòîíàíè ñóïóðèø, îñòîíàäà òèê òóðèá ãàïëàøìàñëèê, îñòîíàäà šœë áåðèá ñàëîìëàøìàñëèê, ìå ҳ ìîí èñòèšáîëèãà îñòîíàäàí òàâîçå áèëàí ÷èšèøëèê âà áîøšàëàð. ×óíêè ҳ àð áèð õîíàäîííèíã ñèð- àñðîðëàðè îñòîíàíèíã è÷êàðèñèäà ñàšëàíèá, îñòîíàäàí òàøšàðèãà ÷èšàðìàñëèêêà ҳ àðàêàò šèëèíãàí. Êåëèííèíã îñòîíàíè òàâîф šèëèøè êó¸â õîíàäîíèãà, îèëà àúçîëàðèãà ҳ óðìàò âà œçè ÿøàéäèãàí ðœç ғ îðèãà ñàäîšàòíèíã ðàìçè áœëèá, àéíè ÷îšäà, êåëèííèíã áèð äóí¸(îòà õîíàäîíè)äàí

òóçàãàí, šàéíîíàíèíã ìå ҳ ìîííàâîçëèãèíè êœðñàòèøäà ÿšèíäàí ¸ðäàì áåðãàí, òàâîçå áèëàí ÷îé óçàòèá, ìå ҳ ìîíëàð äèëèíè õóøíóä šèëãàí. Áó áèëàí êåëèí œçèíèíã íå÷î ғ ëèê îäîáëè âà óšóâëè ýêàíëèãèíè êåëãàíëàð ҳ óçóðèäà íàìîéèø šèëà îëãàí, óíèíã õàòòè- ҳ àðàêàòè äàâðàäàãè à¸ëëàð òîìîíèäàí îëšèøëàíãàí. Èáðàòëè òîìîíè øóíäàêè, ÕÕ àñð áîøëàðèäà âà ҳ îçèð ҳ àì éœšëîâ÷èëàð («êåëèí êœðóâ÷èëàð») êåëèí âà êó¸â ðœç ғ îðèíè áóòëàø ó÷óí ýíã çàðóðèé àñáîá-àíæîì, áóþìëàðíè ñîâ ғ à ñèôàòèäà îëèá êåëãàíëàð. «Êåëèí ñàëîì», «Áåò î÷àð» ìàðîñèìëàðè œòãàíäàí ñœíã ҳ àì ýíã ÿšèí šàðèíäîøëàðè ÷àšèðìàãóí÷à êåëèí óëàðíè êœðãàíäà þçèíè áåêèòèá, «Êåëèí šî÷óâ» óäóìèãà ðèîÿ šèëèá þðàâåðãàí. Êåëèí âà êó¸â šàðèíäîøëàðèíè êœðãàíäà šî÷ìàñëèãè, óéëàðèãà ýðêèí êåëèá- êåòèøëèãè ó÷óí «×àëëàð» 81 («Šèç ÷àšèðäè») ìàðîñèìè áàæàðèëèøè

šàéíîòàñè âà êåëèííèíã ÿšèí šàðèíäîøëàðèíè êœðãàíäà «Êó¸â šî÷óâ» óäóìèãà àìàë šèëèá, óëàðäàí šî÷èá êœðèíìàé þðãàí. Îñòîíà îëäèäà êó¸âíèíã î¸ ғ è îñòèãà ïî¸íäîç òàøëàíãàí. Áàúçè æîéëàðäà ýñà ïî¸íäîç êó¸âæœðàëàð òîìîíèäàí òîðòèøèá, áœëàêëàðãà àæðàòèëèá, œçàðî áœëèá îëèíãàí 82 . ÕÕ àñðíèíã œðòàëàðèãà šàäàð ìå ҳ ìîíëàð øàðàôèãà øœðâà, 70- éèëëàðäàí áîøëàá øœðâà, ïàëîâ êàáè èêêè õèë òàîìëàð ïèøèðèëãàí. Äàñòóðõîííèíã áåçàëèøè, šàíäàé òàîìëàðíèíã òàé¸ðëàíèøè àëáàòòà, êåëèí îòàñèíèíã èšòèñîäèé à ҳ âîëèãà ҳ àì áåâîñèòà áî ғ ëèš áœëãàí. Õóëëàñ, ÕÕ àñð äàâîìèäà êåëèíëàðíè óé-ðœç ғ îð èøëàðèãà æàëá šèëèø ðàñì-ðóñóìëàðè îðàñèäà œç òàðáèÿâèé à ҳ àìèÿòèíè éœšîòìàãàí àí÷àãèíà òàîìèëëàð áîðêè, óëàðíè ¸ø êåëèíëàð œðãàíèá, êóíäàëèê òóðìóøèäà àìàëãà îøèðñàëàð, îèëàñè òèí÷, áàðšàðîð, òóðìóøè ôàðîâîí, ҳ à¸òè ýñ

халšлари, балки жаќон халšлари орасида ќам œзига хос œринга эга. Афсуски, šадимий маънавиятимизнинг бир бœлаги бœлган Šашšадарё воќаси œзбекларининг никоќ тœйи маросимлари алоќида тадšиšот сифатида элшунослар назаридан четда šолган эди. Ушбу мавзуни œрганиш жараёнида Šашšадарё воќаси œзбекларининг мамлакатимиз ќудудида истиšомат šилувчи œзбеклар билан муштарак этномаданий алоšада бœлганлигини, турмуш šийинчиликларини биргаликда бартараф этганлигини, ќамжиќатликда тœй маъракаларини œтказганлигини, никоќ тœйи маросимларида аждодларимизнинг бой маънавий ќаёти ва маданий мероси œз аксини топганлигини кœрамиз. Шунингдек, воќа œзбекларининг никоќ тœйи маросимларида šозоš, тожик, туркман, šирђиз халšлари никоќ тœйларидаги урф-одатларга яšинлик, œхшашлик борлиги аниšландики, бу эса воќа œзбекларин

никоќ тœйи маросимларини œрганиш орšали жамият ва халšнинг иšтисодий, маънавий, сиёсий ќаётини œрганиш мумкин. Юšоридагилардан келиб чиšиб šуйидаги хулосаларга келамиз: 1. ХХ асрда Šашšадарё воќасида анъанавий ва замонавий никоќ шаклларининг турли хиллари «эндогам никоќ», «šалинли никоќ», «šарши šуда», «бешик кетти», «ичкуёв», «левират», «сорорат» ва бошšалар мавжуд бœлган. ХХ асрнинг иккинчи ярмида никоќнинг «левират», «сорорат» ва «бешик кетти» сингари анъанавий шакллари таомилдан чиšиб кетган бœлса-да, баъзи ќолларда сорорат никоќ шакли ќозир ќам учраб туради. 2. Šашšадарё œзбекларида никоќ тœйи билан бођлиš маросимлар мураккаб мажмуа бœлиб, бошšа ќудудларда бœлгани каби, асосий уч босšичга бœлинади. Никоќ тœйи босšичлари œзининг муайян маъносига эга бœлган расм-русумлар ва урф-одатлар

алоќида шахсга эмас, балки бутун жамоага тааллуšли ќодисалар деб ќисобланган. 3. Никоќ тœйи маросимлари тизимида исломий ва исломгача бœлган компонентлар учрайди. Исломгача бœлган анъаналар билан бођлиš урф-одатларда нон, кœп болалик, ранг ва инсу жинсларни ќайдаш билан бођлиš магиялар муќим œрин тутади, бу каби маданий анъаналарнинг устуворлиги œзбеклар никоќ тœйи маросимлари мажмуининг šадимий ва азалий (автохтон)лигидан далолат беради. 4. Воќада XX аср мобайнида урбанизация (шаќарлашиш) жараёнининг суст даражада бœлишлиги ва натижада анъаналарнинг бекаму кœст асровчиси бœлиб келган šишлоš аќолисининг кœпчиликни ташкил этишлиги эса никоќ тœйи маросимлари билан бођлиš кœплаб анъанавий урф-одатларнинг саšланиб šолинишга асосий замин яратди. Шунингдек, бунга Œзбекистоннинг бошšа ќудудларига

халšи ќаётидаги ижтимоий-иšтисодий œзгаришлар ќамда миллатлараро ва вилоятлар аќолиси орасидаги этномаданий алоšаларнинг кучайиши, шунингдек, радио ва телевидение эшиттиришлари ќам œз таъсирини œтказган. 6. Šашšадарё воќаси никоќ тœйи маросими эволюцияси (тадрижийлиги)ни даврлаштириш орšали (ХХ аср боши - 40-йиллар, 50- 80-йиилар, 90-йиллар) ќар бир босšичидаги трансформацион жараёнлар кœриб чиšилди. Таъкидлаш лозимки, мазкур даврлаштириш воќанинг ќудудий œзига хослигини акс эттиради ва бошšа вилоятлар, айниšса, урбанизация (шаќарлашиши) даражаси юšори бœлган ќудудларнинг никоќ тœйи маросимларидаги эволюция мароми, муддатлари ва œзгаришлари билан бир хил даражада эмаслигини кœрсатади. 7. Биринчи босšичда - 50-йилларгача воќа аќолиси учун асосан, анъанавий никоќ тœйи маросимлари хосдир. Бар

- Šашšадарё ва бошšа ќудудлар œзбеклари никоќ тœйи маросимлари умумийлиги шаклланишининг жадаллашиши œзбек халšи бирлашиши жараёнларининг ифодаси сифатида намоён бœлиши; - Šашšадарё воќаси аќолиси (œзбеклар, тожиклар ва ќ.к.) никоќ тœйи маросимлари этноареал маданиятининг шаклланиши; - никоќ тœйи маросимларининг «шœролашиши» ва «европалашиши» тамойилларининг сезиларли œсиши «šизил тœй», «комсомол тœйи» сингари ќодисаларнинг пайдо бœлиши; - давлат маъмурий ва партия органлари томонидан šалин ва никоќ тœйи маросимларининг дин билан бођлиš урф-одат, эскилик сарšити сифатида тарђиб этилиши; - šалиннинг пул билан тœланадиган шаклига œтилиши; - никоќ тœйи маросимларининг дин билан бођлиš урф-одатлари ярим яширин тусда œтказилиши; - никоќ тœйигача ва тœй билан бођлиš маросим šатнашчилари таркиби

- никоќ тœйи маросимларининг шœролашиши ва мафкуралашишига барќам берилиши; - šалиннинг ошкоралаштирилиши ва унга бœлган муносабатнинг œзгариши билан тадšиš этилаётган ќудуд œзбеклари ижтимоий онгида šалинга бœлган муносабат œзгарди. Šалин ќозирги пайтда келин учун тœланадиган маблађ эмас, балки янги оилани моддий жиќатдан šœллаб-šувватлаш учун кœрсатиладиган ёрдам, бœлажак умр йœлдошига куёв томонидан аталган сеп, тœй билан бођлиš умумий харажатларни куёв томон œз зиммасига олиш мазмунида баќоланади; - никоќ тœйи маросимининг диний урф-одатлар билан бођлиš šисмининг ошкора œтказилиши; - никоќ тœйи маросимлари мажмуининг œзгариши. Бу расм-русум ва урф-одатлар сонининг šисšаришида, уларнинг œзаро šœшилиб, маълум šисмларининг таомилдан чиšишида намоён бœлади. Бу каби œзгаришлар мустаšиллик т

2. «Ñî ғ ëîì àâëîä» Äàâëàò äàñòóðè òàëàáëàðèäàí êåëèá ÷èššàí ҳ îëäà šàäèìèé ýíäîãàì íèêî ҳ øàêëèãà áàð ҳ àì áåðèø ëîçèì. Áóíèíã ó÷óí «šàðèíäîø áèëàí íèêî ҳ ãà êèðèø âà ýðòà íèêî ҳ ãà êèðèøèøíèíã îëäèíè îëèø» 84 , à ҳ îëèíèíã áàð÷à šàòëàìëàðèäà, àéíèšñà, ¸øëàð îðàñèäà ðåïðîäóêòèâ ñàëîìàòëèê âà ñî ғ ëîì îèëàíè òàøêèë ýòèø áœéè÷à êåíã êœëàìëè òóøóíòèðèø èøëàðèíè îëèá áîðèø. Áó ìàñàëàëàðäà ота-оналарнинг ðîëè âà ìàñúóëèÿòèíè ÿíàäà îøèðèø; 3. Éèãèò âà šèçëàðíè þšîðè ñèíôäàí êåëèí âà êó¸âëèêêà òàé¸ðëàø ó÷óí ìàêòàáëàðäà áàëî ғ àò äàâðè æèíñèé, àõëîšèé, îèëà äàðñèíè êåíã æîðèé ýòèø âà èæðîñèíè íàçîðàò ýòèø; 4. Àñðëàð ìîáàéíèäà øàêëëàíãàí âà àâëîääàí-àâëîäãà œòèá êåëà¸òãàí íèêî ҳ òœéè ìàðîñèìëàðè ìèëëèé ìàôêóðàíè ñèíãäèðèøäà ìó ҳ èì îìèë ýêàíëèãè ó÷óí áó ìàðîñèìëàðãà çàìîí ðó ҳ èíè ñèíãäèðèø,ÿíãè ì

Купить