Yunon-fors urushlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Yunon-fors urushlari

Купить

Mavzu:Yunon-fors urushlari
Reja:
Kirish…………………………………………………………………………3
Asosiy qism…………………………………………………………………..5
I.bob. Yunon- fors urushlari.haqida..........................................................6
I.1. Yunon-Fors urushlarining kelib chiqish sabablari.............................7
I.2.Forslarning Bolqon Yunonistoniga birinchi yurishi. ...................9
I.3.Milet qo‘zg‘o!oni va Kichik Osiyoning yunon shaharlari............................11
II.bob. Kserksning harbiy yurishlari...........................................................14
2.1.300 spartalik jasorati......................................................18
2.2.Marafon,Plateya janglari.
(mardoniy,Pavsaniy).................................................24
II.3.Yunon-fors urushlarining yakuni va oqibatlari.Yunon fors urushidan
so‘ng Afina......................................................................................................26
Xulosa ...........................................................................................................28
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.............................................................30

Kirish
Kurs ishining maqsadi .. Solon davridan beri ko‘plab yersiz dehqonlar
mavjudligi sababli, davom etib kelayotgan agrar muammoni hal qiladi. Klisfen
metek va qullarni yer sotib olishi mumkin bo'lgan qatlam tarkibiga kiritadi.
Klisfen yangi hududiy bo‘linish prinsipini o‘matib, polisning hokimiyat organlari
tizimini ham shunga moslashtiradi. Eski urug‘ filalaridan tashkil topgan 400 lar
kengashi tarqatib yuboriladi. Lining o‘rniga har bir yangi filadan 50 kishi kirgan
500 lar kengashi ta’sis qilinadi. Filalar ichida 500 lar kengashiga nomzodlar
demlar va trittiya asosida saylab olingan. Yangi lavozimlar apodekt (turli
vznoslar yig‘uvchilar, ulaming soni 10 ta bo‘lgan) va strateglar (10 harbiy
qo‘mondonlar) joriy qilingan. Yangi 500 lar kengashining vakolatlari
kengaytirilib, u doimiy ko‘rinish oladi va faqatgina Xalq yig‘iniga masalalami
tayyorlab qolmasdan boshqaruv ishlari bilan ham shug‘ullangan. Aristokratik
Areopagning funksiyalari cheklanadi va u bora-bora siyosiy mavqeini yo‘qotib,
oddiy sud bo‘g‘iniga aylanadi. Klisfen qonunchiligi va uning tarafdorlari Solon
davrida boshlangan Afina jamiyatini isloh qilish ishlarini yakunlagan. Klisfen
qonunlari mil. avv. VIII asrda boshlangan Attikaning demokratik ko‘rinishidagi
davlat va jamiyat shakllanishini yakunlab beradi.
Kurs ishining vazifasi .. Yunon polislarining ijtimoiy, siyosiy jihatdan tashkil
topishi mil. avv. VI asrda tugallandi. Bolqon Yunonistonidagi ko‘plab polislarda
ichki holat me’yorlashdi, xo'jalik hayoti rivojlandi, aholi o‘rta qatlamining
siyosiy ahvoli o'zgardi. Xullas, madaniyatni yuksaltirish uchun sharoit yaratildi.
166 Mil. avv. VI asr oxirida yunon polislari uchun xavfli dushman paydo bo‘ldi.
Bu ham bo‘lsa, dastlab Fors viloyatida tashkil topgan hamda keyinchalik ulkan
imperiyaga aylangan Ahmoniylar podsholigi edi. Kambiz vafotidan so‘ng taxtga
o‘tirgan Doro I (522-486-yy) ning iqtisodiy va harbiy islohotlaridan so‘ng forslar
imperiyasi yanada ravnaq topdi. Mil. avv. VI asr oxiriga kelib esa hududi
3
jihatidan ham ulkan saltanatga aylandi.

Kurs ishining dolzarbligi.. Ahmoniylar Kichik Osiyo shaharlari va Egey
dengizining sharqiy qirg‘oqlarini egallab olganlaridan so‘ng, ular Bolqon
Yunonistonidagi polislarni bosib olishning turli xil rejalarini tuza boshladilar.
Ahmoniylaming harbiy-iqtisodiy potensialini ortib borishi, cheklanmagan
moliyaviy imkoniyat, ulkan armiyani mavjudligi hamda yunon polislarining bir-
biri bilan dushmanlik kayfiyatida bo‘lganligi kabi sabablar urushni boshlash
uchun yetarli asos bo‘lib xizmat qilgan. Yunon shaharlari savdo-sotiq markazi,
ulkan madaniyat o‘chog‘i sifatida mashhur bo‘lgan. Bu yerlarni egallanishi
forslar g‘aznasini ulkan boylik bilan to‘ldirgan b o iar edi. Bolqon Yunonistonini
egallash ulkan strategik ahamiyat ham kasb etgan. Forslar Sharqiy 0 ‘rtayer
dengizini buyuk podsholiklarini ham qo‘l ostiga olmoqchi bo‘lishgan. Yunon
polislari uchun forslami paydo bo‘lishi o ‘lim xavfidek tuyulgan.
______________________________________
1.История Древнего Востока. Москва 1988 39-43 bet
2.История Древнего Мира, том I . Москва 1983. 122-125 bet
.
4
I.bob. Yunon- fors urushlari haqida

I.1. Yunon-Fors urushlarining kelib chiqish sabablari
Yunon polislarining ijtimoiy, siyosiy jihatdan tashkil topishi mil. avv. VI asrda
tugallandi. Bolqon Yunonistonidagi ko‘plab polislarda ichki holat me’yorlashdi,
xo'jalik hayoti rivojlandi, aholi o‘rta qatlamining siyosiy ahvoli o'zgardi. Xullas,
madaniyatni yuksaltirish uchun sharoit yaratildi. 166 Mil. avv. VI asr oxirida
yunon polislari uchun xavfli dushman paydo bo‘ldi. Bu ham bo‘lsa, dastlab Fors
viloyatida tashkil topgan hamda keyinchalik ulkan imperiyaga aylangan
Ahmoniylar podsholigi edi. Kambiz vafotidan so‘ng taxtga o‘tirgan Doro I (522-
486-yy) ning iqtisodiy va harbiy islohotlaridan so‘ng forslar imperiyasi yanada
ravnaq topdi. Mil. avv. VI asr oxiriga kelib esa hududi jihatidan ham ulkan
saltanatga aylandi. Ahmoniylar Kichik Osiyo shaharlari va Egey dengizining
sharqiy qirg‘oqlarini egallab olganlaridan so‘ng, ular Bolqon Yunonistonidagi
polislarni bosib olishning turli xil rejalarini tuza boshladilar. Ahmoniylaming
harbiy-iqtisodiy potensialini ortib borishi, cheklanmagan moliyaviy imkoniyat,
ulkan armiyani mavjudligi hamda yunon polislarining bir-biri bilan dushmanlik
kayfiyatida bo‘lganligi kabi sabablar urushni boshlash uchun yetarli asos bo‘lib
xizmat qilgan. Yunon shaharlari savdo-sotiq markazi, ulkan madaniyat o‘chog‘i
sifatida mashhur bo‘lgan. Bu yerlarni egallanishi forslar g‘aznasini ulkan boylik
bilan to‘ldirgan b o iar edi. Bolqon Yunonistonini egallash ulkan strategik
ahamiyat ham kasb etgan. Forslar Sharqiy 0 ‘rtayer dengizini buyuk
podsholiklarini ham qo‘l ostiga olmoqchi bo‘lishgan. Yunon polislari uchun
forslami paydo bo‘lishi o ‘lim xavfidek tuyulgan. Yunon-fors urushlari mil. avv.
500-449 -yillar oralig‘ida bo‘lib o‘tgan. Bu urus h uzoq davom etgan dunyodagi
urushlardan biridir. Jahon tarixshunosligining so‘nggi yutuqlariga asoslanib,
mazkur urushni 5 bosqichga bo‘lish maqsadga muvofiqdir: 1) Mil. aw . 500-494
5
yillar - Milet va Kichik Osiyo yunon shaharlarining forslarga qarshi qo‘zg‘oloni;
2) Mil. aw . 492-490- yillar — fors qo‘shinIarining Bolqon Yunonistoniga

birinchi hujumi; 3) Mil. avv. 480-479 -yillar — Yunonistonga Kserksning harbiy
yurishi - yunon-fors urushiarining kulminatsion nuqtasi; 4) Mil. avv. 478-459 -
yillar - urush harakatlari xarakterining o‘zgarishi, ustunlikni yunonlar qo‘liga
o‘tishi, Egey dengizi va Kichik Osiyodagi yunon shaharlarining forslar zulmidan
ozod bo‘lishi. 5) Mil. avv. 459-449 -yillar Afinaning harbiy ekspeditsiyasi. Misr
bilan ittifoqi va yunon-fors urushiarining tugashi. 167 Yunon-fors urushlariga oid
asosiy manba Gerodotning “Tarix’' asari hisoblanadi. Ayrim tarixchilar esa bu
urushga o ‘z munosabatlarini bildirib, ayrim xususiyatlarini hikoya qiladilar.
Esxil o‘zining “Forslar” tragediyasida shohid va bevosita ishtirokchi sifatida
Salamin oroli yonida yunonlaming forslar bilan qilgan dengiz jangini yorqin
obrazlarda tasvirlagan. Keyinroq yunon- fors urushlari tarixi Diodor asarlarida
ham yoritilgan. Plutarx o‘sha zamonda Afinaning atoqli siyosiy va harbiy
arboblari bo‘lmish Femistokl, Aristid va Kimonning tarjimai hollarini yozgan.
Fors tarixi bo‘yicha manbalar afsuski cheklangan. Forslar mixxal yozuvi asosida
o‘z alifbolarini yaratgan bo‘lsalar ham, fors shohlari qurilish ishlariga
baglishlangan yozuvlardan tashqari hech qanday fors adabiyoti namunalari
saqlanib qolmagan. Shuning uchun forslar tarixi forsiy bo‘lmagan manbalar
bobil, oromiy, ivrit va boshqa xalqlar tarixi manbalarida keng uchraydi.
_____________________________________
1.A.Kabirov.Qadimgi sharq tarixi.20162 132-134 bet
2.D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 78-79 bet
3Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Т.: 1998. 156-160 bet
.
6
I.2.Forslarning Bolqon Yunonistoniga birinchi yurishi..

Kichik Osiyoning yunon shaharlari fors podshosi Kir II tomonidan mil. avv.
VI asming 40-30-yillarida egallangan. Boshida yunonlar bilan iliq siyosat olib
borilgan, soliq olinmagari hamda ichki ishlariga kam aralashilgan. Kichik
Osiyoda savdo bilan shug‘ullanuvchi mahalliy shaharlar doimo rag‘batlantirib
borilgan. Doro I taxtga kelgandan so‘ng esa yunon shaharlariga nisbatan agressiv
siyosat yurila boshladi. Yunon shaharlarining ichki hayotiga markaziy hokimiyat
tomonidan aralashish boshlandi. Fors boshliqlari - tiranlarga ko‘plab shahar
hokimliklari berildi. Shaharlar qaramligi tufayli soliq to‘lashga majbur etildi.
Kichik Osiyodagi Milet shahri forslarga qarshi turgan eng kuchli shahar edi. Mil.
avv. 500-yilda forslardan bo‘lgan boshiiq, Aristagor tiranlikdan voz kechib,
forslarga qarshi kayfiyatdagi guruhlarga tayanib, Milet aholisini forslarga qarshi
qurollantira boshladi. Milet shahri boshqa Ioniya shaharlari bilan birlashadi.
Butun Kichik Osiyoda qo‘zg‘olonga da’vat etuvchi xabarlar tarqatildi. Bu
chaqiriq Kichik Osiyoning barcha shaharlari tomonidan qo‘llab-quvvatlandi.
Shuningdek, Vizantiya va Xalkidon, Pamfiliya va Kiprgacha bo‘lgan hududlar
ham bu chaqiriqqa qo‘shilish istagini bildirdilar. 168 Avval boshida Aristagor
qo‘zg‘olonga o‘zi boshchilik qiladi. Hattoki, Bolqon Yunonistoniga yordamga
ham boradi. Lekin ulaming yurishi natijasiz bo‘ldi: Sparta yordam berishni rad
etdi, faqat Afina 20 ta kema, uncha katta bo‘lmagan eskadra yubordi. Ulardan 5
ta kemani Eritreya jo ‘natgan edi. Qo‘zg‘olon ko‘targan shaharlarda
qo‘mondonlik joriy etildi. Mil. avv. 498-yilning yozida qo‘zg‘olon ko‘targan
shaharlaming qo‘shinlari Sardga yig‘ildi. Kichik Osiyo satrapliklarining
qo‘shinlari shahami vayron qilishdi lekin akropolni olisholmadi. Bu yerga satrap
Artafem gamizoni joylashib olgan edi. Keyingi yilda Kipr yaqinida bir qancha
Finikiya eskadralari olib kelindi. Kichik Osiyodagi qo'zg‘olonning kattalashuvi
fors hokimiyati uchun jiddiy xavf tug'dira boshladi. Doro I ehtiyotkorlik holatini
. 7
topish zarurligini tushunib yetdi va buning yechimini topdi. Kichik Osiyoga
qo‘shimcha harbiy qism tashladi. Kichik Osiyodagi gamizon ikkita katta
armiyaga bo‘lindi. Avval boshida Kipming yunon shaharlari va Kichik Osiyoning

janubiy qismi itoatkorligini bildirishdi. Keyin Qora dengiz bo‘g‘ozlarida polislar
qo‘zg‘olonlar ko‘taradi. (Vizantiya, Xalkedon, Abidos, Lampsk ) Yunon
qo‘zg‘oloni markazlari loniya va Milet atroflari asta-sekin siqilib bordi.
Qo‘zg‘olon ittifoqi mustahkam emas edi, ittifoq parchalanib ketdi. Forslar
qo‘zg‘olonni tark etganlardan va “targ‘ibot” yurg‘izganlardan oltin va saxovatini
ayashmadi. Shu tariqa muvaffaqiyatga erishdi. Forslar qo‘zg‘olonchilami Efes
shahri yaqiniga olib kelishgan. Mil. avv. 495-yilda forslar Finikiya kemalaridan
(600 ta kema atrofida) iborat katta flot tuzadi. Qo‘zg‘olon markazi Milet forslar
tomonidan qamal qilindi va qariyb 1 yillik qamaldan so‘ng mil. avv. 494-yilda
egallandi. Shahar shafqatsizlik bilan vayron qilindi. Aholisining ko‘pi o‘ldirildi
yoki qullikka berildi. Qo‘zg‘olon muvaffaqiyatsizlik bilan tugadi. Qo‘zg‘olon
Doro I ni butun e’tiborini kuch va vaqtga qaratishga undadi. Bu qolzg‘olondan
so‘ng yunonlar 6 yil davomida forslar bilan to'g'ridanto‘g‘ri urushlarga kirisha
olmadi.
.
8
I.3.Milet qo‘zg‘o!oni va Kichik Osiyoning yunon shaharlari
Forslaming Bolqon Yunonistoniga birinchi yurishi mil. avv. 492-490 -
yillarda bo‘lib o‘tgan. Kichik Osiyoliklar qo‘zg‘olonidan keyin Doro I Bolqon
Yunonistonini bosib olish kerakligini anglab yetdi va rejalar tuza boshladi. U bu

yurishni qonuniy qilish uchun zo‘r strategik bahona o‘ylab topdi. Unga ko‘ra
Afina va Eritreyani ioniylarga bergan yordami uchun jazolash kerak edi. Kichik
Osiyoda 30 ming kishilik va 600 kemalik kuchli korpus tashkil etildi. Mazkur
armiyaning boshlig'i etib, podshoning kuyovi, iqtidorli harbiy yo‘lboshchi va
diplomat Mardoniy tayinlandi. Mil. avv. 492 -yilda Mardoniy o‘zining armiyasini
Egeyning shimolini egallash uchun Gellespont bo‘g‘ozi(hozirgi Dardanell) orqali
harakatlantiradi. Forslar qirg‘oqbo‘yi yunon shaharlari, Frakiyaning janubiy
qismini, Fasos oroli qabilalarini egallay boshladi. Lekin, Afon burnida fors floti
kuchli bo'ronga duch keldi. Gerodotning ma’lumotlariga ko‘ra, bu favqulodda
holat tufayli Mardoniy 300 kema va 20 mingga yaqin odamini yo‘qotadi.
Mardoniy qolgan-qutgan armiyasi bilan Kichik Osiyoga qaytishga majbur
bo‘ladi. Mil. avv. 492-yilgi omadsiz yurishga qaramay, Mardoniy Egey
dengizining shimoliy qismida bo‘lajak harbiy harakatlar uchun platsdarm barpo
qildi. Birinchi omadsiz yurish Doro I rejalarini o‘zgartira olmadi, Yunonistonga
qarshi yangi yurishga jiddiy tayyorgarlik ko‘rildi. 20 minglik qo‘shin va katta
flotga ega bo‘lgan yangi armiya tashkil etildi. Bu armiyaga harbiy boshliq qilib,
Datis va podsho qarindoshi Artafem tayinlanadi. Afinadan quvilgan oldingi tiran
Gippiy maslahatchi vazifasini bajara boshladi. Chunki u Afinani harbiy
strategiyasini puxta o‘rgangan edi. Forslar Egey dengizini aylanib o'tishdan ko'ra,
birmuncha xatarli qaror qabul qilishdi. Ular armiyani to‘g‘ridan-to‘g‘ri Kichik
Osiyodan Attikaga kemalar orqali olib o‘tish va Afinani egallashni maqsad
qiladilar. Buning uchun uzoq vaqt diplomatik va harbiy tayyorgarlik ko‘rildi. 170
Mil. aw . 491-yilda Bolqon Yunonistonidagi hamma polislami forslarga butunlay
. 9
itoatkorlikka majburlash talab etildi yoki hech bo‘lmasa keyingi urushda betaraf
(neytral ) bo‘lishiga erishish lozim edi. Ko‘plab yunon polislari, orollar (masalan
Egina ), Fessaliya, Beotiya bu talabga bo‘ysunishdi, Argos esa o‘zining
betarafligini biidirdi. Sparta va Afina esa bu talabni rad etishdi. 0 ‘z o‘mida
yunonlar ham urushga tayyorlana boshlashdi. Datis va Artafem ehtiyotkorlik
yuzasidan qulay ob-havoni kutishdi va o‘zining armiyasini Evbeya oroliga olib

o‘tdi. Bir zarba bilan Eritreya egallanib, aholisi qullikka mahkum etildi. Evbeyani
bo‘ysundirgandan so‘ng, forslar Attikaning shimolisharqiy qismiga yo‘l olib,
Afinadan 42 km uzoqlikda bo‘lgan Marafonga yetib keldilar. Barcha ehtimollar
hisobga olinib, Afinaga qarshi harbiy harakatning rejasini Gippiyning maslahati
bilan tuzishadi. Forslar uzun Marafon tekisligiga o‘z armiyasini qulay qilib
joylashtirishdi. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad o‘zining otliq qo‘shinidan
unumli foydalanish edi. Forslar u yerda mustahkamlanib olgach, hech qanday
to‘siqlarsiz butun Attikani vayron qilmoqchi bo‘lganlar. Vaziyatni kuchaytirish
uchun Gippiy o‘zining tarafdorlari bilan forslar “foydasiga” targ‘ibot ishlarini
olib bordilar. Afina qo‘shinida esa harbiy harakatlarga qarshi aniq bir reja mavjud
emas edi. Strateglar qismi esa passiv taktika qoilashni va Afma shahrini mudofaa
qilish rejasini qo‘llab-quwatlaydi. Eng oxirida dastlabki rejaning barcha jihatlari
o‘rganib chiqilib, iste’dodli qo‘mondon Miltiad tomonidan mukamallashtirildi.
Mil. avv. VI asr oxirida Miltiad Frakiya Xersoniyasida hokim bo‘lgan, bir necha
marta forslar bilan to'qnash kelgan va forslar harbiy tuzilmasining nozik
tomonlarini yaxshi bilar edi. Mil. avv. 490- yilda Miltiad Afina polisi
strateglaridan biri sifatida harbiy harakatlar rejasini qayta ishlab chiqadi. Shuning
natijasida afinaliklar g‘alaba qozondi. Miltiad oldindan o‘ylab qo‘yilgan fikrini
forslarga ilgariroq xabar berishni taklif qildi va ulami hujumkor taktikasiga
bog‘lab qo‘ydi. U o'zining strateglar jamoasini kuchsizroq mustahkamlangan
Afinada bekinib o‘tirmaslikka, butun urush va hal qiluvchi jangni Marafonda
. 10
bo‘lishiga ishontirdi. 171 Bu jang mil. avv. 490 yilning 12- sentyabrida mashhur
Marafon jang maydonida sodir bo‘ldi va tarixda antiqa harbiy san’atni namoyish
etadi. Marafon tekisligida qadimgi ikki yirik harbiy tuzilma tizimi to‘qnashdi.
Birinchisi qadimgi yunon falangasi bo‘lib (og‘ir qurollangan askarlar ya’ni
goplitlardan tuzilgan), ikkinchisi yoyilib safga tizilgan forslar armiyasi edi.
Forslar qo‘shinining ustun tomoni mashhur otliq qo‘shinlar va mohir
kamonchilami mavjud bo‘lganligida edi. Miltiad odatdagidek yunonlardan
umumiy soni 11 ming kishilik falanga tuzadi. U 1000-1200 ta harbiylardan iborat

boMib, 8 qator safga tizilgan edi. Falanga markazlardagi qatorlaming zichligini
kamaytirish uchun cho‘zilgan falangalar qo‘shni tepalikkacha borib taqalgan edi.
Chunki, yunonlar fors otliqlarining o‘rab olishi va hujumidan saqlanishi kerak
edi. Falanga tarkibidagi 3 qismning mustaqil harakat qilishi (chap falanga,
markaziy va o‘ng falanga) yunonlarga katta ustunlik beradi. Urush taklif qilingan
reja bo‘yicha amalga oshirildi. Fors otliq qo'shinlari yunon falangasini aylanib o
‘ta olmagan va amaliy jihatdan jangda kamchilik qatnashgan. Urush vaqtida
forslar zaiflashgan afmaliklar markazini siqib qo‘ydi. Lekin harbiy va taktik
ustunlik yunonlar tomonida edi. Natijada g‘alaba yunonlar tomoniga to‘liq o‘tdi.
Jang maydonida 6 mingga yaqin forslar o‘ldirildi. Afinaliklar 192 ta goplitidan
ayrildi. G‘alabadan so‘ng darrov Afina shahriga chopar yuborildi. U agoraga
yetib kelib, “g‘alaba” deya yerga yiqilib, jon beradi. Bu epizod Olimpiya
o‘yinlarida Marafon masofasi nomi bilan saqlanib qoldi. Bu masofaning uzunligi
42 km 192 m ga teng edi. Afmaliklaming Marafon jangida g‘alaba qozonishi
katta siyosiy ahamiyatga ega edi. Bu jang yunon harbiy tizimining ustunligini, bir
qancha yunon polislarining kuchini isbotladi. Fors podshosi Elladani egallash
uchun fors davlatining butun kuchi kerakligini anglab etdi.
. 11
II.bob. Kserksning harbiy yurishlari
2.1.300 spartalik jasorati
Doro I o‘zining harbiy siyosiy imkoniyatlari yunonlarga kuchli zarba
bo‘lishini tushunib etdi. U Yunonistonga yangi hal qiluvchi Yurishni ikki baravar
ko‘p shiddat bilan boshlashga qaror qildi. Lekin, mil. avv. 486-yilda Doro I vafot
etadi. Ushbu voqea esa Bobil va Misrda qo‘zg‘olonlar boshlanishiga sabab
bo‘ldi. Yangi podsho, Doro I ning o‘g‘li Kserks birmuncha xotirjamlik va o‘z
hokimiyatini mustahkamlagandan so‘ng, mil. avv. 172 -183 -yilda Yunonistonga
hal qiluvchi yurishlar uchun harbiy layyorgarlikka shiddatli tarzda kirishdi.

Barcha tayyorgarliklar tugagandan so‘ng, imperiya o‘zining harbiy kontingentini
Kichik Osiyoga yo‘naltirib, katta flot barpo qildi, qurol aslahalami taxt holiga
keltirdi va urush uchun oziq -ovqatlami g‘amladi. Katta armiyani to‘g‘ridan-
to‘g‘ri Egey dengizi orqali olib o ‘tish mumkin emasdi. Shuning uchun ham
Mardoniy yurgan yo‘nalishni tanladi. Bu yo‘nalish ancha uzunroq va shu bilan
birga xavfsiz edi. Ushbu yo‘l orqali Egey dengizining shimoliy qirg‘oqlari
bo‘ylab uzunasiga aylanib o‘tilar edi. Mazkur jarayonda Makedoniyada fors
protektorati o‘matilganligi tan olindi. Bu yerda ulkan armiyani ta’minlash uchun
omborxonalar qurildi. 0 ‘zining xavfsizligini ta’minlsh maqsadida Afon bumida
tasodifan ro‘y bergan dahshatli girdob va suv ichidagi qoyalarni (xuddi shu yerda
mil. avv. 492-yilda katta fors floti halok bo‘lgan edi) hisobga olgan holda
kemalami sokin suvda olib o‘tish uchun Akte yarim orolida 2 km lik kanal barpo
etiladi. Urushga diplomatik jihatdan ham puxta tayyorgarlik ko'rildi. Aristokratlar
boshchiligidagi polislar hisoblangan Fessaliya, Beotiya, Agros o‘zining betaraf
ekanligini e’lon qilishdi. Mil. aw . 481 -yilda urushga tayyorgarlik nihoyasiga
yetadi. Fors armiyasi endilikda 150-200 ming kishini tashkil etib, katta harbiy
flot esa 1200 kemadan iborat edi. Shu o‘rinda aytib o‘tish lozimki, Gerodot
. 12
forslaming kuchini fantastik raqamlar bilan bogiab, armiya sonini 5.28 mln kishi
bo‘Iganligini aytadi. Bu qo‘rqinchli va o‘limli tahdidlar Elladaga qaratilgan edi.
Yunoniston ham bu tahdidni qaytarishga tayyorgarlik ko‘rdi. Tayyorgarlik asosan
harbiy-siyosiy birlikni tashkil qilib, polislar o‘rtasidagi dushmanlik kayfiyatini
bir tomonga qo‘yib turish, forslami quvib chiqarib, oppozitsiya kuchlarini
yo‘qotishga qaratilgan edi. Albatta, bu jarayonda har bir polisning harbiy kuch-
qudratini oshirishga harakat qilindi. Forslar agressiyasini qaytarish bo‘yicha
alohida rejalar tuzib chiqiladi. Mil. aw . 481-yilda Yunonistondgi 31 ta polis
Korinf kongressida harbiy ittifoqga birlashdi. Asosiy e’tibor qurolli kuchlar va
flotni birlashtirib, armiya va flot sonini maksimal darajaga ko‘tarishga qaratildi.
173 Femistoklning dengiz rejasida nafaqat harbiy, balki siyosiy nuqtai nazar ham

hisobga olinadi. Uning rejasiga ko‘ra, afmaliklaming quyi qatlami rolini oshirishi
kerak edi. Solon islohotlaridan keyin aholining to‘rtinchi qatlamiga aylangan
fetlar Femistokl rejasi bo‘yicha, flotning asosiy qismini tashkil qilishi kerak edi.
Uning ushbu qarori Afinaning badavlat yer egalari qarshiligiga uchradi. Shunga
qaramay u harbiylami kuchaytirish, Afina atrofidagi himoya vositalarini
mustahkamlash va faol tashqi aloqalami olib borishga harakat qildi. Mil. avv. V
asming 80-yillar oxirida Afmadagi saylovlarda Femistoklning jamoasi g‘alaba
qozondi, uning siyosiy raqibi Aristid esa astrokizm orqali quvg‘in qilindi.
Femistoklning dengiz dasturi hayotga keng tadqiq qilina boshlandi. Uning
muvafaqqiyatli ish olib borishiga, arxontlami Afinada amaldorlami davlat
mansabiga qo‘yishda qur’a tanlash yo‘li bilan tanlashga asoslangan demokratik
islohati sabab bo‘ldi. Oldinlari amaldorlar ochiq usulda ovoz berish y o ii bilan
saylangan. Bu jarayonga amaldorlar ta’sir o‘tkazgan. Lekin, mil. avv. 487-yildan
keyin 10 ta hududiy birlashmadan 500 kishi tanlab olingan va ulardan yopiq
usulda ovoz berish yo‘li bilan 9 ta yuqori magistr arxontlar tanlab olingan.
Forslar bosqin arafasida afinaliklar quvg‘in qilingan Aristid va uning
. 13
tarafdorlarini shaharga qaytishiga ruxsat berishdi. Bundan ko‘zlangan maqsad,
ulaming harbiy mudofaaga yordam berishi mumkinligi edi. 0 ‘sha davming eng
zo‘r kemalaridan tashkil topgan Afina floti Sparta og‘ir qurollangan piyoda
qo‘shinlariga katta yordam berdi. Ko‘ngilli askarlar va Elladaning boshqa
ittifoqchi polislarining kemalari bilan Fors hujumiga qarshi mustahkam ittifoq
bo‘ldi. Mil. aw . 480-yilning bahor fasli boshlarida Kserksning Elladaga buyuk
yurishi boshlandi. Forslar ikkita panton ko‘prik yasab, Gellespont bo‘g‘ozi orqali
o‘tishdi. Bu kechuv talafotsiz bo‘lmadi, kuchli oqim va kengliklar bitta panton
ko‘prikni buzib tashladi. Bu talofatdan g‘azablangan Kserks o‘zini odamlar, balki
barcha tirik mavjudotlar sifatida ko‘rib, Gellespont suviarini qamchilatadi hamda
suvga kishan tashladi (Go‘yoki bo‘ysunmagan suvni jazolash maqsadida).
Ko‘prikni qurgan ustalar o‘ldirildi va yangi ko‘prik qurildi. 174 Oldindan
tanlangan yo‘nalish orqali forslar barcha Frakiya qirg‘oqlari va Makedoniyani

eson-omon bosib o‘tishdi. Yunonlar birinchi bo‘lib himoyani Tempey
vodiysining tor kiraverishida ushlashmoqchi bo‘lishgan va hatto 10 ming kishilik
otryad yuborgan, lekin, Fessaliya aristokratlari xoinligidan cho‘chib, ushbu
pozitsiyani tark etishdi. Yangi himoya qo‘rg‘oni sifatida Fessaliyadan O 'rta
Yunonistonga o‘tuvchi yagona tor dara hisoblangan Fermopil tanlandi. Shu yerda
himoya vositalari devorlar, minoralar qurildi (Ulaming qoldiqlari keyinchalik
arxeologlar tomonidan aniqlangan). U yerga 7200 ta goplit va Leonid
boshchiligidagi 300 spartalik jangchi yuborildi. Bir vaqtning o‘zida 270 trieradan
iborat yunon polislari floti Evbeya oroli shimolidagi Artemisiya bumiga
joylashtiriladi. Ulkan fors qo‘shinlari to‘rt kun davomida shiddatli hujumlar
uyushtirdi. Biroq, yunon qo‘shinlarining mardonavor kurashlari natijasida Kserks
ko‘zlagan maqsadiga erisha olmaydi. Hatto, jangga podshoning saralangan
mashhur “o‘lmas” jangchilarining jalb qilinishi ham hech qanday natija
bermaydi. Spartalik sarkarda Leonid esa jangda kuchli taktikaga ega harbiy
14
ekanligini namoyish etadi. Podsho Kserksga fessaliyalik sotqin yordamga keladi.
Katta boylik evaziga u yunon qo'shinlarini aylanib o‘tuvchi yo‘lni ko‘rsatadi.
Leonid endi kurash olib borish befoydaligini tushunib etadi va spartaliklardan
tashqari jangchilarga chekinishga buyruq beradi. 0 ‘zi esa 300 ta spartalik jangchi
bilan forslarga qarshi kurash olib borib, jang maydonida halok bo‘ladi. Bu
g‘alaba forslaming yirik va so‘nggi yutug‘i bo‘ldi. Fermopil jangi bilan bir
vaqtda Artemisiya bumida uch kun davomida flotlar ishtirokida jang bo‘lib
o‘tadi. Lekin bu to‘qnashuvda ikki tomon ham ustunlikka erishmadi. Yunon floti
chekinib, Salamin bo‘g‘oziga joylashdi. Salamin jangi mil. avv. 480-yilning 28-
sentyabrida bo‘lib o‘tdi. Femistoklning tashabbusi bilan jangga kirgan kichik va
tez harakatlanuvchi trieralar dushmanga qaqshatqich zarba berdi. 0 ‘z navbatida
forslaming katta kemalari tor va sayoz joylarda harakatlana olmay, mag‘lubiyatga
uchradi. Mil. aw . 479-yilda Mardoniy qo'mondonligidagi Eron qo‘shinlari
Attikaga bostirib kirib, Afinani vaqtincha ishg‘ol qilganlar. Sparta, Afina,
Megara, Plateya va boshqa polislaming birlashgan kuchlari eronliklarga qarshi

kurashga otlangan. Yunonlaming birlashgan qo‘shiniga spartalik sarkarda
Pavsaniya boshchilik qiladi. Mardoniy qo‘shinlari Beotiyaga chekingan. Hal
qiluvchi jang shu yili Plateya yonida bo‘lib o ‘tadi. Unda yunonlar g‘alaba
qozongan. Eron qo‘shini qo‘mondoni Mardoniy ham jangda halok bo‘lgan.
Forslar Yunonistonni tashlab chiqishga majbur bo‘lganlar. Shu tariqa yunonlar
qahramonona kurashib o ‘z vatanlarini dushmandan tozalaganlar. Mil. aw . 465-
yili saroy fitnalari natijasida Kserks vafot etib, taxtga uning o‘g‘li Artakserks
keladi. Bundan foydalangan Misr satrapligi liviyalik Inar boshchiligida mil. aw .
460-yilda forslarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradi. Qo‘zg‘olonchilar Afma floti
yordamida dastlab g ‘alaba qozonganiga qaramay, Ahmoniylar mil. aw . 455-
454- yillarda yangi armiya tashkil etib, qo‘zg‘olonni bostirishga muvaffaq
boMdilar. Misrda forslar hukmronligini tiklanishi va afmaliklaming
15
mag'lubiyatga uchrashi, Sharqiy 0 ‘rtayer dengizida vaziyatni Ahmoniylar
foydasiga o‘zgartiradi. Afinada qaytadan strateg lavozimiga qaytgan Kimon
misrliklar va kiprliklar ko‘magida mil. aw . 450-449- yillarda forslarga
qaqshatqich zarbalar beradi. Mil. aw . 449-yili Kimonning qarishdoshi bo‘lgan
Kalliy Kiprga yuborildi. Uning tashabbusi bilan tuzilgan kelishuv “Kalliy sulhi
“nomi bilan tarixga kiradi. Mazkur sulhga asosan forslar Kichik Osiyodagi
barcha yunon polislari mustaqilligini tan oladi. Hamda ularga qarshi harbiy
harakatlar olib bormaslik va Egey dengizi hududlariga flot kirgizmaslik
majburiyatini oldilar. 0 ‘z navbatida yunonlar Sharqiy 0 ‘rtayer dengizi va
Misrdagi forslarga qarashli satrapliklar ichki ishlariga aralashmaslikni zimmasiga
oldilar. Shunday qilib, uzoq davom etgan urush yunonlar g‘alabasi bilan
nihoyasiga etadi. Yunon-fors urushlaridan so‘ng Afina tez tiklandi. Pirey porti
qayta qurilib, o‘sha davrdagi 0 ‘rtayer dengizidagi eng yirik port hisoblangan
Karfagen portiga tenglashdi. Dengiz ittifoqiga yetakchilik qilgan Afina yunon
dunyosi dengiz savdosida ham birinchi o‘rinni egalladi. Afma eksporti Shimoliy
qora dengiz, Sitsiliya, Apuliya, Etruriyani qamrab oladi. Egina, Korinf, Kerkira
va boshqa shaharlar savdoda Afinani birinchiligini e ’tirof etishga majbur

bo‘ldilar. Mil. aw . V asr o‘rtalariga kelib Afinada hunarmandchilik va
dehqonchilikda foydalaniladigan qullar soni ko‘payib ketdi. Afma olib borgan
ko‘plab urushlar natijasida Kichik Osiyo, Frakiya va 176 Illiriyadan qullar olib
kelib sotiladigan Xios orolidagi qul bozori iqtisodiyotning ishchi kuchiga bo‘lgan
Marafon jangi (miloddan avvalgi 490 yil 13-sentabr) — yunon-fors
urushlari davridagi mashhur jang. Attika (Afinadan 40 km shim.-sharqdagi
rayon)dagi Marafon tekisligida sodir bo lgan. Yunon qo shini (11 ming jangchi)ʻ ʻ
sarkarda Miltiad qo mondonligi ostida Marafon vodiysiga kirish yerida falanga
ʻ
bo lib saf tortgan, uning kuchaytirilgan o ng va so l qanotlari tog va qoyatoshlar
ʻ ʻ ʻ ʻ
bilan mustahkamlangan. Bu yunonlarni forslar otliq qo shinining qanot
ʻ
. 16
zarbasidan muhofaza etgan. Yunonlar kemalardan tushgan forslarga (taxminan 20
ming jangchi) yopirilib hujum qilishgan, biroq fors piyodakamonchilari qarshi
hujumga o tib, yunonlar falangasi markazini yorib o tganlar. Ayni paytda
ʻ ʻ
yunonlarning kuchli, saylanma otryadlari qanotlardagi fors otliq qo shini va
ʻ
yengil piyodalarini uloqtirib tashlagan, so ngra markazdagi fors piyoda qo shinini
ʻ ʻ
mag lubiyatga uchratganlar. Yunonlar
ʻ sohil tomon qochayotgan forslarni ta qib ʼ
qilishdan to xtab, jangda halok bo lgan yunonlarni (192 kishi) dafn etishga
ʻ ʻ
kirishib ketganlari tufayli, forslar kemalarga o tirib qaytib ketganlar. Marafon
ʻ
jangida falanga tarkibida jang qilgan goplitlar o zlaridan son jihatdan ustun
ʻ
bo lsada, tashkiliy jihatdan yaxshi uyushmagan forslar armiyasi ustidan galaba
ʻ
qozongan. Plateya jangi forslarning Gretsiyaga ikkinchi bosqini paytidagi oxirgi
quruqlik jangi. Miloddan avvalgi 479-yilda Beotiyadagi Plateya shahri yaqinida
boʻliboʻtgan.Yunonshahardavlatlari ittifoqi . (jumladan Sparta , Afina , Korinf va M
egara )vaforshohi Kserks I (Yunonistonning beotiyaliklar ,aloniyaliklar va makedoni
yaliklar bilan ittifoq tuzgan) o rtasidagi kurash.
ʻ
Keyingi yili fors shohi boshchiligidagi Fors bosqinchi kuchlari Fermopil va
Artemisiyjanglaridag alabaqozonib,
ʻ Fessaliya , Fokis , Beotiya , Afina , Evbeya va
Attikani zabtetganlar.Biroq, Salaminjangida ittifoqchiyunon floti Peloponnesning

zabt etilishiga to sqinlik qilib, kutilmagan, ammo qat iy g alaba qozongan. Keyinʻ ʼ ʻ
Kserks qo shinining katta qismi bilan orqaga chekingan va generali Mardoniyni
ʻ
yunon davlatlarini tugatish uchun shu yerda qoldirgan.
Miloddan avvalgi 479-yilning yozida yunonlar katta qo shin yig ib,
ʻ ʻ
Peloponnesdan chiqib ketishgan. Forslar Beotiyaga chekinib, Plateya yaqinida
mustahkam qarorgoh quradilar. Biroq, yunonlar Fors lageri atrofidagi asosiy otliq
qo shinlar bu hududda jang qilishdan bosh tortadilar, natijada 11 kun davom
ʻ
17

etgan turg unlik yuzaga keladi. Ta minot liniyalari ishdan chiqqanidan keyinʻ ʼ
chekinishga urinayotganda, yunon jangovar chizig i bo linib ketadi. Yunonlar
ʻ ʻ
to liq chekindi deb o ylab, Mardoniy o z qo shinlariga ularni ta qib qilishni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
buyuradi, lekin yunonlar (ayniqsa, spartaliklar, tegeylar va afinaliklar) to xtab,
ʻ
yengil qurollangan fors piyodalarini yo q qilib, Mardoniyni o ldirishadi.
ʻ ʻ
Fors qo shinining
ʻ katta qismi o z qarorgohida qamalib, qirg in qilingan. Ushbu ʻ ʻ
armiya va Fors dengiz flotining qoldiq askarlari xuddi o sha kuni Mikale jangida
ʻ
yo q qilinishi bosqinni qat iy yakunlanganni bildirardi. Plateya va Mikaledan
ʻ ʼ
keyin yunon ittifoqchilari forslarga qarshi hujumga o tishadi, bu
ʻ yunon-fors
urushlarining yangi bosqichini belgilab beradi. Plateya har jihatdan ajoyib
g alaba bo lgan bo lsa-da,
ʻ ʻ ʻ Marafon jangidagi Afina g alabasi ʻ
yoki Fermopildagi ittifoqchi yunonlarning mag lubiyati kabi (hatto o sha paytda
ʻ ʻ
ham) ahamiyatga ega bo lmagan.
ʻ
Mardoniy (qad. forscha — Marduniya) — fors sarkardasi, Doro I ning kuyovi.
Yunon-fors urushlariyaa forslar qo shini qo mondoni. Miloddan avvalgi 492 yil
ʻ ʻ
M. boshchiligidagi axomaniylar armiyasi va floti Jan. Frakiya, Makedoniya va
Tasos o.ni qayta bo ysundirgan. Kserks I ning miloddan avvalgi 480 yildagi
ʻ
harbiy yurishida qatnashgan; Salamin jangidan so ng Kserks chekingach,
ʻ
qo shinning bir qismi bilan Yunonistonda qolgan. 479 yil Afinani talontaroj
ʻ
qilgan, Plateya jangida mag lubi-yatga uchragan va o ldirilgan
ʻ ʻ

19

20
2.2.Marafon,Plateya janglari.(mardoniy,Pavsaniy)

Uch yuz spartalik jasorati , yoki Fermopil (Termopylae) jangi —
Ahamoniylar imperiyasining yunonlarga qarshi olib borgan keng qamrovli
urushlari davrida ro y bergan qadimgi dunyo tarixining eng mashhur ʻ
janglaridan biri sanaladi. Bu afsonaviy jangda Sparta qiroli Leonid yunon
shahar-davlatlari ittifoqiga qo mondonlik qilib, Kserks qo mondonligi
ʻ ʻ
ostidagi ulkan fors qo shinlariga qarshi mardonavor kurash olib boradi. Bu
ʻ
jang ayni vaqtda antik Yevropa davrining eng mashhur janglaridan biri
sanaladi. unon va fors qo shinlari miloddan avvalgi 480-yilning sentyabr
ʻ
oyida Artemision dengiz jangi bilan bir vaqtda Fermopil darasida to qnash
ʻ
kelishgan edi. Kserks miloddan avvalgi 490-yilda yuz bergan „Marafon jangi“
uchun kechikkan javobni bermoqchi edi. Shu maqsadda ulkan fors qo shin va
ʻ
flotini safarbar qiladi. Afinalik sarkarda Femistokl esa yunon shahar-
davlatlari ittifoqiga Forslarni ham dengizdan, ham quruqlikdan to xtatish
ʻ
uchun Fermopil darasi va Artemision bo g ozini himoya qilish taklifi bilan
ʻ ʻ
chiqadi. Bu reja tasdiqlangach, miloddan avvalgi 480 yilning yoz oyida 7
minga yaqin askardan tashkil topgan yunon armiyasi shimol tomon yo lga
ʻ
chiqadi. Antik manbalarda keltirilishicha, 1 millionlik armiyaga ega bo lgan
ʻ
forslar avgust oyining oxiri, sentyabr oyining boshlarida daraga yetib borishni
uddalashadi. Biroq, bu raqamlar bugungi tarixchilar tomonidan bir mubolag a
ʻ
sifatida qabul qilinadi. Bugungi tarixchilar qo shin sonini 100 mingdan 300
ʻ
mingacha deb taxmin qilishadi. Kserks to rt kun davomida daraga hujum
ʻ
qilmay turadi. Beshinchi kuni esa qattiq hujumga o tadi. Yunonlar ikki kun
ʻ
davomida forslarning hujumlarini mardonavor turib, qaytarishni uddalashadi.
Ammo yunonlardan Epialtes ismli kishi xiyonat qiladi va daraning aylanma
yo lini forslarga ko rsatib beradi. Qo shin yunonlarining orqa tomoniga
ʻ ʻ ʻ
o tganini ko rgan Leonid 300 spartalik, 400 tebaili, 700 therpianli va bir
ʻ ʻ
21

ancha yuzlab jangchilar bilan birga darada qoladi. Yunon qo shinining asosiyʻ
qismini esa Afina himoyasi uchun qaytarib yuboriladi. Qirol Leonid unga
qarshi qoldirilgan qo shinni mag lubiyatga uchratadi. Ammo jangda o zi ham
ʻ ʻ ʻ
halok bo ladi. Forslarning ulkan armiyasi Fermopildan uzoqlashgandan so ng
ʻ ʻ
yunonlar halok bo lgan askarlarini o z odatlariga ko ra bir tepalikka to plab
ʻ ʻ ʻ ʻ
yoqishadi. Forslar mamlakatdan quvib chiqilgandan so ng, Fermopil darasida,
ʻ
qirol Leonid sharafiga arslon haykali o rnatiladi. Fermopil jangidan 40 yil
ʻ
o tib, Miloddan avvalgi 440-yili Leonidning murdasi Spartaga olib kelinadi.
ʻ
Va Sparta aholisi juda katta marosim uyushtirib, Leonidni qayta dafn
qilishadi. Shundan so ng har yili qirol sharafiga marosimlar o tkazish odat
ʻ ʻ
tusiga kiradi. Fermopil darasida bir qancha yodgorlik majmualari o rnatilgan
ʻ
bo lb, shulardan biri Simonides qabr tosh yozuvlaridir. Qabr toshga
ʻ
Simonides xotirasi uchun atalgan marsiya o yib yozilgan. Tumulus tepaligida
ʻ
joylashgan mazor toshi ramziy ma noga ega. Chunki spartaliklar so ngi
ʼ ʻ
janglarini aynan shu yerda olib borishgan edi. Mazor toshidagi yozuvlar
kunimizgacha saqlanib qolmagani tufayli uni 1955-yilga kelib, Gerodot
qoldirib ketgan ma lumotlar yordamida qayta yozishga muvaffaq bo lishadi.
ʼ ʻ
Fermopilda jang qilayotgan spartaliklar orasida Aristomedus va Eurytus ismli
ikki kishi ko zlariga tushgan og ir infeksiya sabab Leonid buyrug i bilan
ʻ ʻ ʻ
orqaga qaytarib yuboriladi. Ammo Eurytus jang maydoniga qaytib keladi va
jangdahalokbo ladi.
ʻ
Aristodemus esa Spartada qoladi. Jang maydonida tirik qolgan yana bir
jangchilardan biri kishi Pantites bo lib, u xabarchi sifatida Fessaliyaga
ʻ
yuborilgan edi. Bu ikki kishidan boshqa barcha jangchilar jang maydonida
halok bo lishadi. Jang tafsilotlari va natijasini Spartaga yetkazadigan birorta
ʻ
ham kishi tirik qolmagan edi. Gretsiya hukumati tomonidan 1997-yilda 300
spartalik bilan birga jang qilgan 700 thespiali jangchilar xotirasi uchun
23

yodgorlik o rnatiladi. Marmardan o rnatilgan yodgorlik ustida Thespian ʻ ʻ
xudosi Erosga bo lgan hurmat ramzi sifatida bronza haykal ham o rnatilgan
ʻ ʻ
bo lib, haykalning ostiga „Yetti yuz thespiali xotirasiga“ deb
ʻ
yozib qo yiladi.
ʻ
1.1.rasm.Yunon-fors urushlari

24
II.3. II.3.Yunon-fors urushlarining yakuni va oqibatlari Yunon-fors
urushlaridan so‘ng Afina

Yunon-fors urushlaridan so'ng Afina tez tiklandi. Pirey porti qayta qurilib, o'sha
davrdagi O'rtayer dengizidagi eng yirik port hisoblangan Karfagen portiga
tenglashdi. Dengiz ittifoqiga yetakchilik qilgan Afina yunon dunyosi dengiz
savdosida ham birinchi o'rinni egalladi. Afina eksporti Shimoliy Qora dengiz,
Sitsiliya, Apuliya, Etruriyani qamrab oldi. Egina, Korinf Kerkira va boshqa
shaharlar savdoda Afinani birinchiligini e’tirof etishga majbur boidilar. Afina
ijtimoiy qatlamlarida ham tegishli o'zgarishlar yuz berdi. Jamiyatda yetakchi
o'rinni savdo - hunarmandlar tabaqalari egalladilar. Davlatni ichki va tashqi
siyosatini ana shu tabaqalar belgilar edi. Attika dehqonlari poytaxtni g'alla bilan
ta’minlay olmas edilar, g'allani Qora dengiz bo'yidan yoki Italiyadan olib kelish
arzonga tushar edi. Qishloq aholisi ish topishi uchun ko'plab shaharlarga kelib
o'rnasha boshladilar. Er.aw. V asr o'rtalaridan boshlab Afinada hunarmandchilik
va dehqonchilikda foydalaniladigan qullarni soni ko'payib ketdi. Afina olib
borgan ko'plab urushlar natijasida Kichik Osiyo, Frakiyava Illiriyadan qullar olib
kelib sotiladigan Xios orolidagi qul bozori iqtisodiyotining ishchi kuchiga boigan
doimiy ehtiyojini qondirdi. Qullarni soni keskin oshib ketdi. Malakasiz qul arzon
boiib, hunarga oi^atilgan qul qimmati 100—150 draxma baholanar edi. Perikl
davri Afmasida qullarni aniq soni nomaium. Taxminlarga ko'ra, ular 400
mingtaga yetmagan. Shahardagi eng boy odamlardan biri Nikiyning Lavrion
kumush konlarida ming quli, boy Gipponikning 600 quli boigan. Oddiy
hunarmandlaming ustaxonalarida 5 tadan 10 tagacha qul ishlagan. Qalqon
yasovchi usta Lisiyning ustaxonasida 120 qul boigan. Boy shaharliklar xo'jaligida
10—20 qul mehnat qilgan. Hunarmandchilik korxonalari, konlar, poliz, uzumzor
va zaytunzorlarda qullar mehnat qilganlar. Afina shahar 266 IHiliuiyticltilari
asosan qullardan iborat bo'lgan, qullanga •Kiipliuvchi qurol* deb qarashgan,
. 25
ularning hech qanday ijtimoiy hiK|iK|i bo'lmagan. Ishlab chiqarishda qullaming
ko‘payib borishi Ы1лн erkin fuqarolar orasida jismoniy mehnat qilish past ish
qo'lga xos mcluiat degan tushuncha keng tarqala boshladi. Arxaik ilnvridayoq
zodagonlar ish haqi uchun kundalik og'ir ishga nnfr.it lunib qaradilar. Er.aw.V

asrga kelib, bunday qarash aholining cikin qatlamlarining ichida uchratish
mumkin edi.
1.2.rasm.yunon-fors urushlari
. 26
Xulosa
Urushga diplomatik jihatdan ham puxta tayyorgarlik ko'rildi. Aristokratlar
boshchiligidagi polislar hisoblangan Fessaliya, Beotiya, Agros o‘zining betaraf
ekanligini e’lon qilishdi. Mil. aw . 481 -yilda urushga tayyorgarlik nihoyasiga
yetadi. Fors armiyasi endilikda 150-200 ming kishini tashkil etib, katta harbiy flot
esa 1200 kemadan iborat edi. Shu o‘rinda aytib o‘tish lozimki, Gerodot forslaming

kuchini fantastik raqamlar bilan bogiab, armiya sonini 5.28 mln kishi bo‘Iganligini
aytadi. Bu qo‘rqinchli va o‘limli tahdidlar Elladaga qaratilgan edi. Yunoniston ham
bu tahdidni qaytarishga tayyorgarlik ko‘rdi. Tayyorgarlik asosan harbiy-siyosiy
birlikni tashkil qilib, polislar o‘rtasidagi dushmanlik kayfiyatini bir tomonga
qo‘yib turish, forslami quvib chiqarib, oppozitsiya kuchlarini yo‘qotishga
qaratilgan edi. Albatta, bu jarayonda har bir polisning harbiy kuch-qudratini
oshirishga harakat qilindi. Forslar agressiyasini qaytarish bo‘yicha alohida rejalar
tuzib chiqiladi. Mil. aw . 481-yilda Yunonistondgi 31 ta polis Korinf kongressida
harbiy ittifoqga birlashdi. Asosiy e’tibor qurolli kuchlar va flotni birlashtirib,
armiya va flot sonini maksimal darajaga ko‘tarishga qaratildi. 173 Femistoklning
dengiz rejasida nafaqat harbiy, balki siyosiy nuqtai nazar ham hisobga olinadi.
Uning rejasiga ko‘ra, afmaliklaming quyi qatlami rolini oshirishi kerak edi. Solon
islohotlaridan keyin aholining to‘rtinchi qatlamiga aylangan fetlar Femistokl rejasi
bo‘yicha, flotning asosiy qismini tashkil qilishi kerak edi. Uning ushbu qarori
Afinaning badavlat yer egalari qarshiligiga uchradi. Shunga qaramay u harbiylami
kuchaytirish, Afina atrofidagi himoya vositalarini mustahkamlash va faol tashqi
aloqalami olib borishga harakat qildi. Mil. avv. V asming 80-yillar oxirida
Afmadagi saylovlarda Femistoklning jamoasi g‘alaba qozondi, uning siyosiy raqibi
Aristid esa astrokizm orqali quvg‘in qilindi. Femistoklning dengiz dasturi hayotga
keng tadqiq qilina boshlandi. Uning muvafaqqiyatli ish olib borishiga, arxontlami
Afinada amaldorlami davlat mansabiga qo‘yishda qur’a tanlash yo‘li bilan
tanlashga asoslangan demokratik islohati sabab bo‘ldi. Oldinlari amaldorlar ochiq
usulda ovoz berish y o ii bilan saylangan. Bu jarayonga amaldorlar ta’sir
27
o‘tkazgan. Lekin, mil. avv. 487-yildan keyin 10 ta hududiy birlashmadan 500 kishi
tanlab olingan va ulardan yopiq usulda ovoz berish yo‘li bilan 9 ta yuqori magistr
arxontlar tanlab olingan. Forslar bosqin arafasida afinaliklar quvg‘in qilingan
Aristid va uning tarafdorlarini shaharga qaytishiga ruxsat berishdi. Bundan
ko‘zlangan maqsad, ulaming harbiy mudofaaga yordam berishi mumkinligi edi. 0

‘sha davming eng zo‘r kemalaridan tashkil topgan Afina floti Sparta og‘ir
qurollangan piyoda qo‘shinlariga katta yordam berdi. Ko‘ngilli askarlar va
Elladaning boshqa ittifoqchi polislarining kemalari bilan Fors hujumiga qarshi
mustahkam ittifoq bo‘ldi. Mil. aw . 480-yilning bahor fasli boshlarida Kserksning
Elladaga buyuk yurishi boshlandi. Forslar ikkita panton ko‘prik yasab, Gellespont
bo‘g‘ozi orqali o‘tishdi. Bu kechuv talafotsiz bo‘lmadi, kuchli oqim va kengliklar
bitta panton ko‘prikni buzib tashladi. Bu talofatdan g‘azablangan Kserks o‘zini
odamlar, balki barcha tirik mavjudotlar sifatida ko‘rib, Gellespont suviarini
qamchilatadi hamda suvga kishan tashladi (Go‘yoki bo‘ysunmagan suvni jazolash
maqsadida). Ko‘prikni qurgan ustalar o‘ldirildi va yangi ko‘prik qurildi. Yunon-
fors urushlaridan so‘ng Afina tez tiklandi. Pirey porti qayta qurilib, o‘sha davrdagi
0 ‘rtayer dengizidagi eng yirik port hisoblangan Karfagen portiga tenglashdi.
Dengiz ittifoqiga yetakchilik qilgan Afina yunon dunyosi dengiz savdosida ham
birinchi o‘rinni egalladi. Afma eksporti Shimoliy qora dengiz, Sitsiliya, Apuliya,
Etruriyani qamrab oladi. Egina, Korinf, Kerkira va boshqa shaharlar savdoda
Afinani birinchiligini e ’tirof etishga majbur bo‘ldilar. Mil. aw . V asr o‘rtalariga
kelib Afinada hunarmandchilik va dehqonchilikda foydalaniladigan qullar soni
ko‘payib ketdi. Afma olib borgan ko‘plab urushlar natijasida Kichik Osiyo,
Frakiya va 176 Illiriyadan qullar olib kelib sotiladigan Xios orolidagi qul bozori
iqtisodiyotning ishchi kuchiga bo‘lgan doimiy ehtiyojini qondirdi.
28
29
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1.A.Kabirov.Qadimgi sharq tarixi.20162
2.D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020
3Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. Т.: 1998.
4Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004.
5 Арский Ф. H. Перикл. М., 1971.
6 Бергер А. К. Политическая мысль древнегреческой демократии. М.:
7 1966. 269 Бузескул В. П. Афинская демократия. Общий очерк. Харьков,
1920.
8 История древнего мира/Под ред. И. М. Дяконова, В. Д. Нероновой, И.
С. Свенцицкой. М., 1983,
9 т. II, лекция 9. Лурье С. Я. Эксплуатация афинских союзников.-
Вестник древней истории, 1947, № 2. 10Сахненко Л. А. Аристофан и
афинские союзники.- Вестник древней истории, 1979, № 3.
10.История Древнего Востока. /Под ред. В.И. Кузищина. М., 2009.
11.История Древнего Востока. Москва 1988
12.История Древнего Мира, том I . Москва 1983.
13.История Древнего Востока. От ранних государственных образований
до древних 14империй. Под ред. А. В. Седова. М., 2004.
15Кадимги дунё тарихи. II кием. Ю.С. Крушкол тахрирн остида
“Укитувчи” нашриёти. Тошкент – 1975.
16.Ковалев С.И. Рим тарихи. Л .: нашриёт уйи. Зиғир. Университет. 1946.

Yunon-fors urushlari

Купить