Yunon-fors urushlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yunon-fors urushlari

Купить

1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________ UNIVERSITETI
_____________________________FAKULTETI
_____________________________YO‘NALISHI
_____________________________ FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: YUNON-FORS URUSHLARI
BAJARDI: ________________________
QABUL QILDI: ________________________
Toshkent 202 5

2Mundarija:
KIRISH. .................................................................................................................... 3
I BOB. YUNON-FORS URUSHLARI
1.1. Yunon-fors urushlarining boshlanishi ................................................................. 5
1.2. Yunon-fors urushlarining davom etishi ............................................................. 10
II BOB. YUNON-FORS URUSHLARINING YAKUNLASNISHI VA
MAKEDONIYA BOSQINI SIFATIDA DAVOM ETISHI
2.1. Yunon-fors urushlarining yakunlanishi ............................................................ 16
2.2. Yunon-fors urushlarining yakunlasnishi va Makedoniya bosqini sifatida
davom etishi ............................................................................................................ 18
XULOSA ................................................................................................................ 26
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 2 7

3KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Yunonlarning Fors bilan urushi miloddan avvalgi
500-449 yillarga to'g'ri keladi, u vaqti-vaqti bilan 51 yil davom etdi va Kalliya
tinchligining yakunlanishi bilan yakunlandi. Bu mojaro jahon tarixidagi eng uzoq
davom etgan harbiy to‘qnashuvlardan biri hisoblanadi. O'quv va ilmiy adabiyotlarda
yunonlarning Fors davlati bilan kurashini yunon-fors urushlari deb atash odat tusiga
kirgan, chunki urushlar uzluksiz emas, balki bir qator harbiy yurishlarga bo'linib
ketgan, ozmi-ko'pmi. Bunday beshta harbiy kampaniya mavjud: Milodiy
1. 500-494 yillar Miloddan avvalgi. - Milet va Kichik Osiyodagi yunon
shaharlarining forslar bo'yinturug'iga qarshi qo'zg'oloni;
2. 492-490 Miloddan avvalgi. - forslarning Bolqon Gretsiyasi hududiga
birinchi bosqinchiligi;
3. 480-479 Miloddan avvalgi. - Kserksning Yunonistonga qarshi yurishi -
yunon-fors urushlarining avj nuqtasi;
Asarning manbashunoslik asosini qadimgi mualliflarning asarlari tashkil
etgan. Ushbu mualliflardan biri Gerodot bo'lib, u V asr o'rtalarida. Miloddan avvalgi.
skiflar davlatidan Misrgacha bo lgan O rta yer dengizi bo ylab sayohat qilib,ʻ ʻ ʻ
o zining “Tarix” asarida tasvirlagan yunon-fors urushlari va boshqa voqealar haqida
ʻ
ma lumot to plagan. Gerodot to‘plangan ma’lumotlarni tanlash va tanqidiy tahlil
ʼ ʻ
qilishga katta e’tibor beradi: u yozgan joy va shaharlarni kezadi. Shuningdek, yana
bir qadimgi tarixchi Diodor Sikuly yunon-fors urushlarini o'rganishga e'tibor bergan.
“Tarixiy kutubxona” asarida Kserksning Yunonistondagi yurishini batafsil bayon
qilgan.
Kurs ishining maqsadi yunon-fors urushlarining sabablari, urush harakatlari
va oqibatlarini ko'rib chiqish va o'rganishdir.
Ish davomida quyidagi vazifalar hal qilindi:
1. Ilmiy va o‘quv adabiyotlarini izlash, o‘rganish va tahlil qilish;
2. Yunon-fors urushlarining sabablari va natijalarini o'rganish;
3. O‘rganilgan material asosida o‘z fikringizni shakllantirish.
Kurs ishining tuzilishi maqsad va vazifalarga mos keladi. U kirish, ikki bob,

4xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
Kurs ishining obyekti: Yunon-fors urushlari va undagi vaziyat.
Kurs ishining predmeti: Yunon-fors urushlarining asosiy sabablari, omillari.
Kurs ishining o’rganilganlik darajasi: Yunon-fors urushlari V. Kullman Die
Kellen der Ilias (Trojan Sagenkreis), Visbaden. 1
(Toshkent. 1960 yil), Andreev
Yu.V., Koshelenko G.A., Kuzishchin V.I., Marinovich L. ..P. “Qadimgi Yunoniston
tarixi” 2
kabi olimlar tomonidan o’rganilgan.
Kurs ishining tarkibi: Kurs ishi kirish, 2 bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatdan iborat.
1
V. Kullman Die Kellen der Ilias (Trojan Sagenkreis), Visbaden. Toshkent. 1960 yil, B-589.
2
Yu.V., Koshelenko G.A., Kuzishchin V.I., Marinovich L. ..P. “Qadimgi Yunoniston tarixi” Oliy maktab, 2001. s. 10.

5I BOB. YUNON-FORS URUSHLARI
1.1. Yunon-fors urushlarining boshlanishi
Yunon-fors urushlari' (mil. av. 490—449 yillar, tanaffuslar bilan) – yunon
shahar-davlatlarining Ahamoniylar davlati bosqinchilik siyosatiga qarshi olib
borgan urushi. Forslar Kichik Osiyoning markaziy tumanlarini bosib olgach, O rtaʻ
dengizning sharqiy sohillarini va unga yaqin orollarni bo ysundirishga harakat qila
ʻ
boshlaganlar (mil. av. VIasr). Forslar mil. av. 492 yil Bolqondagi yunonlarga
qarshi sarkarda Mardoniy boshchiligida 1-yurish uyushtirganlar, lekin Afon
burniga yaqin joyda ko tarilgan kuchli dengiz bo ronidan halokatga uchrab,
ʻ ʻ
Frakiyani bosib olish bilan chegaralanib, orqaga qaytganlar. Forslarning 2-yurishi
Datis va Artafern boshchiligida mil. av. 490-yil boshlangan. Hal qiluvchi jang
Attikadagi Marafon yaqinida bo lib,
ʻ afinaliklar Miltiad boshchiligida forslar
ustidan g alaba
ʻ qozonganlar (qarang Marafon jangi). Bu xushxabarni Marafondan
Afinaga (orasi 42 km 195 m) yetkazgan jarchiga bag ishlab 1896-yildan beri
ʻ
marafon yugurishlari o tkazilib kelinadi. Forslarning 3-yurishi podshoh Kserks
ʻ
boshchiligida mil. av. 480-yilda bo lgan. Mil. av. 480-yil iyunda fors qo shinlari
ʻ ʻ
Sparta podshosi Leonid boshchiligidagi yunonlar himoya qilib turgan Fermopil
tog yo li orqali bostirib kirganlar. Ushbu jang „uch yuz spartaliklar jasorati“
ʻ ʻ
nomida tarixga muhrlangan. Forslar Attikani va Afinani egallagan. Aynan shu
jangda forslar g alaba qozongan, qolgan
ʻ barcha janglarda yunonlar g alaba ʻ
qozongan. Salamin o. yonida mil. av. 480- yil 28-sentyabrda fors floti, mil. av.
479-yil Plateya shahrida Mardoniy boshliq quruqlikdagi armiya mag lubiyatga
ʻ
uchragan. Shundan so ng
ʻ yunonlar Egey dengizi va Kichik Osiyoda forslarga
qarshi urush olib borgan. Kiprdagi Salamin shahri yaqinida mil. av. 449-yilda
yunonlar dengizda yirik g alabaga erishgan (qarang Salamin
ʻ jangi). Kalliy bitimiga
asosan, forslar Egey dengiziga hukmronlik qilishdan voz kechib, Gellespont,
Bosfor hamda Kichik Osiyodagi shahardavlatlarning mustaqilligini tan olganlar. 2
Yunon-fors urushlari
2
V. Kullman Die Kellen der Ilias (Trojan Sagenkreis), Visbaden. Toshkent. 1960 yil, B- 589.

6 Miloddan avvalgi V asr boshlarida Yunonistonga forslar tahdid sola
boshladi. Doro I hukmronlik qilayotgan Fors davlati yangi-yangi
mamlakatlarni bosib olishga intilar edi. Forslarning Yunonistonga harbiy
yurishlari yunon-fors urushlari nomini olgan, ular miloddan avvalgi 490-
yildan boshlanib 449-yilga qadar davom etgan.
 Yunonistonning barcha shaharlarida fors elchilari paydo bo’lishdi, ular:
“Bizning hukmdorimiz, buyuk shahanshoh Doro, kunchiqardan
kunbotargacha birdan bir egasi sizdan yer va suv talab qilmoqdadir”, deb
baralla aytishardi.
Yunonistondagi ayrim shaharlar aholisi forslarga qarshilik ko’rsatishning sira iloji
yo’q deb hisoblashar, shahanshoh Doro I ning shartlarini qilishga rozi edilar. Afina
va Sparta bosqinchilarga itoat etmaslikka ahd qildi. Fors elchilari Afinaga kelganda
shahar aholisi g’azabdan ularni o’ldirib, qoyadan tashlab yubordilar. Elchilarni
chuqur quduqqa tashlab yuborgan spartaliklar esa zahazxanda bilan: “Yetarlicha
suvni ham, yerni ham quduq tubidan topasiz-da!” deyishgan ekan. Mil. avv. VI asr
oxirida Fors shohlari Kichik Osiyodagi yunon shahar-davlarlarini bosib oldilar.
Afina hukmdori yunon polislariga yordam qo’lini cho’zdi. Bundan g’azablangan
DoroI Afinada shafqatsiz qasos olishga ahd qildi.
Miloddan avvalgi 490-yilning sentabrida fors harbiy floti Egey dengizini kesib
o’tdi va Attika sohilida langar tashladi. Forslarning kemalari beso’naqay va
burilishi qiyin edi. Marafon tekisligida o’q-yoylar bilan qurollangan fors
suvoriylari kemadan tusha boshladilar. Bu tekislik otliq lashkar harakatlanishi
uchun qulay edi, forslar aynan shu yerda jang olib borishga qaror qilishdi.
Yunonlar forslarga qaraganda ancha oz edi, shuning uchun ham fors suvoriylari
yetib borolmaydigan qoyalarga o’rmashib oldilar.
 Miloddan avvalgi 490-yilning sentabrida fors harbiy floti Egey dengizini
kesib o’tdi va Attika sohilida langar tashladi. Forslarning kemalari
beso’naqay va burilishi qiyin edi. Marafon tekisligida o’q-yoylar bilan
qurollangan fors suvoriylari kemadan tusha boshladilar. Bu tekislik otliq
lashkar harakatlanishi uchun qulay edi, forslar aynan shu yerda jang olib

7borishga qaror qilishdi.

8Yunonlar forslarga qaraganda ancha oz edi, shuning uchun ham fors
suvoriylari yetib borolmaydigan qoyalarga o’rmashib oldilar.
Yunonlar lashkari forslarni Attika ichkarisiga boradigan yo’llardan to’sib qo’ydi.
Ammo ochiq jangga kirishdan cho’chir edilar. Bir hafta o’tdi. Forslar ayyorlik
qilishdi. Tunda ular otliq qo’shinlarni kemalarga yukladilar, Attikani aylanib o’tib,
kutilmagan zarba bilan Afinani bosib olishga qaror qildilar. Yunon qo’shinlariga
sarkardalik qilgan Miltiad ertalab bo’lib o’tgan voqeadan xabar topganidan so’ng
Marafon tekisligida qolgan fors qo’shinlarini tor-mor qilishga ahd qildi.
 Yunonlar lashkari forslarni Attika ichkarisiga boradigan yo’llardan to’sib
qo’ydi. Ammo ochiq jangga kirishdan cho’chir edilar. Bir hafta o’tdi. Forslar
ayyorlik qilishdi. Tunda ular otliq qo’shinlarni kemalarga yukladilar,
Attikani aylanib o’tib, kutilmagan zarba bilan Afinani bosib olishga qaror
qildilar. Yunon qo’shinlariga sarkardalik qilgan Miltiad ertalab bo’lib o’tgan
voqeadan xabar topganidan so’ng Marafon tekisligida qolgan fors
qo’shinlarini tor-mor qilishga ahd qildi.
Ayni mahalda yunonlar tekislikda qolgan fors qo’shinlarining orqasidan ichkariga
kirib boradilar. Asir tushishgan cho’chigan forslar o’z kemalariga qarab
chekinishga tutindilar. Yunonlar hal qiluvchi jangda forslarning yettita kemasini
egallab oldilar. Forslarning qolgan qo’shinlarini esa tor-mor etdilar yoki asirga
oldilar. Yunonlar g’alaba nashidasini surar edilar.
 Ayni mahalda yunonlar tekislikda qolgan fors qo’shinlarining orqasidan
ichkariga kirib boradilar. Asir tushishgan cho’chigan forslar o’z kemalariga
qarab chekinishga tutindilar. Yunonlar hal qiluvchi jangda forslarning yettita
kemasini egallab oldilar. Forslarning qolgan qo’shinlarini esa tor-mor etdilar
yoki asirga oldilar. Yunonlar g’alaba nashidasini surar edilar.
Miltiadning buyrug’iga ko’ra bir jangchi forslar ustidan qozonilgan g’alaba haqida
xabarni yetkazish uchun Afina shahriga qarab yugurdi. Naq 42 kilometr yo’lni
bosib o’tgan jangchi “g’alaba!, g’alaba!” deya hayqirdi-da, nafasi yetmasdan o’lar
holatda yiqilib tushdi. Keyinchalik olis masofaga yugurish Marafon yugurishi deb
atala boshladi.

9 Miltiadning buyrug’iga ko’ra bir jangchi forslar ustidan qozonilgan g’alaba
haqida xabarni yetkazish uchun Afina shahriga qarab yugurdi. Naq 42
kilometr yo’lni bosib o’tgan jangchi “g’alaba!, g’alaba!” deya hayqirdi-da,
nafasi yetmasdan o’lar holatda yiqilib tushdi. Keyinchalik olis masofaga
yugurish Marafon yugurishi deb atala boshladi.
 Yangi urushga tayyorgarlik ketayotganda Doro I vafot etdi. Qo’shinlarni
Yunonistonga uning o’g’li Kserks boshlab keldi.
 Forslar qo’shinlari turli-tuman qabilalardan tashkil topgan, qurol-aslaha va
jang qilish usullari bir xil emasdi.
Kserks qo’shinlari Gellespont bo’g’oziga yetib keldi. Podsho buyrug’i bilan bir
kilometrdan uzun ko’prik qurildi.
 Kserks qo’shinlari Gellespont bo’g’oziga yetib keldi. Podsho buyrug’i bilan
bir kilometrdan uzun ko’prik qurildi.
 Yunoniston sarhadida kechib o’tgan Kserks lashkari shimoliy Yunonistonni
bosib ola boshladi.
Tog’lardagi Fermopil darasi Yunoniston shimolidan janubiga olib boradigan
birdan bir yo’l edi. Yunonlar o’sha joyda pistirma qo’yishga qaror qilishdi, ammo
forslarga tog’lar orqali yo’lni ko’rsatib bergan bir sotqin chiqib qoldi. Yunonlar
qo’shinlariga Sparta podshosi Leonid boshchilik qilgan. U 300 spartalikdan boshqa
barcha yunon jangchilariga chekinishni buyurgan. Sparta qonunlariga ko’ra,
spartalik askarlar jang maydonidan chekinish mumkin emas edi. Ularning barchasi
qahramonlarcha halok bo’ldi. Ushbu voqea “Uch yuz spartaliklar jasorati” , deb
tarixda mashhur bo’ldi. Kserks qo’shinlari Janubiy Yunonistonga yetib bordi.
 Tog’lardagi Fermopil darasi Yunoniston shimolidan janubiga olib
boradigan birdan bir yo’l edi. Yunonlar o’sha joyda pistirma qo’yishga qaror
qilishdi, ammo forslarga tog’lar orqali yo’lni ko’rsatib bergan bir sotqin
chiqib qoldi. Yunonlar qo’shinlariga Sparta podshosi Leonid boshchilik
qilgan. U 300 spartalikdan boshqa barcha yunon jangchilariga chekinishni
buyurgan. Sparta qonunlariga ko’ra, spartalik askarlar jang maydonidan
chekinish mumkin emas edi. Ularning barchasi qahramonlarcha halok

1
0bo’ldi. Ushbu voqea “Uch

1
1yuz spartaliklar jasorati” , deb tarixda mashhur bo’ldi. Kserks qo’shinlari
Janubiy Yunonistonga yetib bordi.
Femistoklning maslahati bilan yunonlar 200 ta harbiy kema-triyera qurishdi.
Bu harbiy kemalar qoyalar orasidan va sayoz joylardan oson suzib o’tar, o’sha davr
uchun eng katta tezlikda – soatiga 18 kilometr tezlikda suza olar edi. 3
 Femistoklning maslahati bilan yunonlar 200 ta harbiy kema-triyera qurishdi.
Bu harbiy kemalar qoyalar orasidan va sayoz joylardan oson suzib o’tar,
o’sha davr uchun eng katta tezlikda – soatiga 18 kilometr tezlikda suza olar
edi.
 Hal qiluvchi dengiz jangi miloddan avvalgi 480-yilda tor Salamin
bo’g’ozida bo’lib o’tdi. Yunon davlatlarining birlashgan floti forslarning
harbiy flotidan kuchli edi. Yengilganidan keyin Kserks flotning qoldiqlari
bilan Yunonistonni tark etishga majbur bo’ldi. 4
Miloddan avvalgi 479-yilda forslar tag’in Afinani bosib olishga urinib ko’radilar.
Biroq yunonlarning birlashgan lashkari Plateya shahri yaqinida fors qo’shinlarini
tor-mor etdi. Bu yunon-fors urushlaridagi yirik jang edi. Fors shohi bilan tuzilgan
shartnomaga muvifiq u Old Osiyodagi barcha yunon polislari mustqilligini e’tirof
etdi, yunonlarga qarshi harbiy harakat olib bormaslikka va’da berdi.
 Miloddan avvalgi 479-yilda forslar tag’in Afinani bosib olishga urinib
ko’radilar. Biroq yunonlarning birlashgan lashkari Plateya shahri yaqinida
fors qo’shinlarini tor-mor etdi. Bu yunon-fors urushlaridagi yirik jang edi.
Fors shohi bilan tuzilgan shartnomaga muvifiq u Old Osiyodagi barcha
yunon polislari mustqilligini e’tirof etdi, yunonlarga qarshi harbiy harakat
olib bormaslikka va’da berdi.
Shunday qilib, yunon shaharlari ko’pchiligining birligi va ozodlik uchun jang
qilgan yunonlarning qahramonligi nihoyatda kuchli raqib ustidan g’alaba
qozonishga imkon berdi. 40 yildan ko’proq davom etgan yunon-fors urushlari
yunonlarning to’liq g’alabasi bilan yakunlandi.

1
23
M.E. Klark, "Neoanaliz: bibliografik sharh" Klassik dunyo. B- 394
4
V. Kullman Die Kellen der Ilias (Trojan Sagenkreis), Visbaden. Toshkent. 1960 yil, B- 589.

101.2. Yunon-fors urushlarining davom etishi
Miloddan avvalgi 490 yildan 449 yilgacha davom etgan yunon-fors urushlari
Fors Ahamoniylar imperiyasi va turli yunon shahar-davlatlari o'rtasidagi
to'qnashuvlar ketma-ketligi edi.Qarama-qarshiliklar Buyuk Kir Ioniyani miloddan
avvalgi 547 yilda bosib olganidan keyin boshlangan va forslarning yunon
shaharlariga zolimlarni o'rnatish amaliyoti tufayli kuchaygan va bu keng tarqalgan
norozilikka sabab bo'lgan.To'qnashuv miloddan avvalgi 499 yildagi Ion qo'zg'oloni
bilan boshlandi, o'shanda Miletlik Aristagora Naxosni zabt etishga urinishda
muvaffaqiyatsizlikka uchragan va keyinchalik Kichik Yunoniston bo'ylab Fors
hukmronligiga qarshi qo'zg'olonni qo'zg'atgan.Afina va Eretriya tomonidan qo'llab-
quvvatlangan yunonlar miloddan avvalgi 498 yilda Sardisni yoqib yuborishga
muvaffaq bo'lishdi va bu Forsning qattiq javobiga sabab bo'ldi.Miloddan avvalgi
494 yilda Lade jangida qo'zg'olon bostirildi.Keyin Fors Doro I o'z chegaralarini
himoya qilish va Ion qo'zg'olonini qo'llab-quvvatlaganliklari uchun yunon
davlatlarini jazolash uchun Yunonistonga qarshi keng qamrovli yurishlarni
rejalashtirdi.Uning yurishlari miloddan avvalgi 490 yilda Eretriyaning qulashiga
olib kelgan, ammo Marafon jangida forslarning mag'lubiyati bilan yakunlangan
muhim bosqinni o'z ichiga olgan.Miloddan avvalgi 486-yilda Doro vafot etganidan
keyin Kserks o z sa y-harakatlarini davom ettirib, miloddan avvalgi 480-yilda kattaʻ ʼ
bosqinga boshchilik qildi.Bu kampaniya Termopildagi g'alabalarni va Afinani
yoqib yuborishni ko'rdi, ammo oxir-oqibat Salamis dengiz jangida forslarning
mag'lubiyati bilan yakunlandi.Miloddan avvalgi 479 yilga kelib, yunon qo'shinlari
Plataea va Mycale janglarida Fors tahdidiga qat'iy barham berishdi.Urushdan keyin
yunonlar Fors ta'siriga qarshilik ko'rsatishni davom ettirish uchun Afina
boshchiligidagi Delian ligasini tuzdilar.Liga miloddan avvalgi 466 yilda
Evrimedon jangi kabi muvaffaqiyatlarga erishdi, ammo Misrning Forsga qarshi
qo'zg'oloniga muvaffaqiyatsiz aralashuvi tufayli muvaffaqiyatsizlikka
uchradi.Miloddan avvalgi 449 yilga kelib, Yunon-Fors urushlari tinchgina
yakunlandi, ehtimol Kallias tinchligi bilan yakunlandi va Afina va Fors o'rtasida
sulh o'rnatildi.

1 1Klassik davr yunonlar , Miken tsivilizatsiyasi qulagandan keyingi qorong'u
davrda ko'p sonli yunonlar qochib, Kichik Osiyoga ko'chib o'tib, u erda
joylashdilar, deb ishonishgan.Bu ko'chmanchilar uchta qabila guruhidan edi:
eoliyaliklar, doriyaliklar va ioniyaliklar.Ioniyaliklar Lidiya va Kariya qirg'oqlariga
joylashib, Ioniyani tashkil etgan o'n ikkita shaharga asos solishgan.Ioniya
shaharlari Kichik Osiyoning g arbiy lidiyaliklar tomonidan bosib olinmagunchaʻ
mustaqil bo lib qoldi.
ʻ Fors shahzodasi Kir miloddan avvalgi 553 yilda so'nggi
Midiya shohi Astiagga qarshi qo'zg'olon ko'targan.Lidiyaliklar bilan
kurashayotganda, Kir ioniyaliklarga Lidiya hukmronligiga qarshi qo'zg'olon
ko'tarishni so'rab xabarlar yubordi, ionliklar esa buni rad etishdi.Kir Lidiyani zabt
etishni tugatgandan so'ng, Ioniya shaharlari endi Krezga bo'ysungan shartlar ostida
unga bo'ysunishni taklif qilishdi.Kir ioniyaliklarning ilgari unga yordam berishni
istamaganligini aytib, rad etdi.Shunday qilib, ioniyaliklar o'zlarini himoya qilishga
tayyorlanishdi va Kir ularni zabt etish uchun Midiya generali Harpagni
yubordi.Forslar zabt etilgandan keyingi yillarda ioniyaliklarga hukmronlik qilish
qiyin bo'ldi.Shunday qilib, forslar har bir Ion shahrida bir zolimga homiylik
qilishga qaror qilishdi, garchi bu ularni Ioniyaliklarning ichki nizolariga olib
keldi.Yunon-fors urushlari arafasida, ehtimol, Ion aholisi norozi bo'lib,
qo'zg'olonga tayyor edi.
Naxosni qamal qilish (miloddan avvalgi 499 yil) Mileziyalik zolim
Aristagorasning Naxos orolini zabt etish uchun Buyuk Doroning Fors
imperiyasining ko'magida va uning nomidan amalga oshirgan muvaffaqiyatsiz
urinishi edi.Bu oxir-oqibat 50 yil davom etadigan Grek- Fors urushlarining ochilish
akti edi.Aristagorasga surgun qilingan Naxian aristokratlari murojaat qilishgan va
ular o'z orollariga qaytishga intilishgan.Miletda o'z mavqeini mustahkamlash
imkoniyatini ko'rgan Aristagoras Naxosni zabt etish uchun o'z hukmdori, Fors
shohi Buyuk Doro va mahalliy satrap Artaferndan yordam so'radi.Ekspeditsiyaga
rozi bo'lgan forslar Megabates qo'mondonligi ostida 200 triremlik kuch
to'plashdi.Ekspeditsiya tezda halokatga uchradi.Aristagoras va Megabates Naxosga
safarda janjal qilishdi va kimdir (ehtimol Megabates) Naxianlarga kuchning

1 2yaqinda kelishi haqida xabar berdi.Ular kelganlarida, forslar va ioniyaliklar
qamal qilish

5
M.E. Klark, "Neoanaliz: bibliografik sharh" Klassik dunyo. B- 394
12uchun yaxshi tayyorlangan shaharga duch kelishdi.Ekspeditsiya qo'shinlari
himoyachilarni qamal qilish uchun joylashdilar, ammo to'rt oydan keyin
muvaffaqiyatga erisha olmadilar va pullari tugab, Kichik Osiyoga qaytishga
majbur bo'ldilar.Ushbu halokatli ekspeditsiyadan so'ng va uning zolim sifatida
yaqinda chetlatilishini sezgan Aristagoras butun Ioniyani Buyuk Doroga qarshi
qo'zg'olonga undashni tanladi.Keyin qo zg olon Kariya va Kiprgaʻ ʻ
tarqaldi.Forslarning Kichik Osiyo bo'ylab uch yillik yurishi, hech qanday hal
qiluvchi ta'sir ko'rsatmasdan, forslar qayta to'planib, to'g'ridan-to'g'ri Miletdagi
qo'zg'olon markaziga yo'l oldi.Lade jangida forslar Ion flotini qat'iyat bilan mag'lub
etishdi va qo'zg'olonni samarali yakunladilar.Kichik Osiyo Fors qo'liga qaytarilgan
bo'lsa-da, Doro qo'zg'olonni qo'llab-quvvatlagan Afina va Eretriyani jazolashga
va'da berdi.Miloddan avvalgi 492 yilda Naxosga muvaffaqiyatsiz hujum va Ion
qo'zg'oloni natijasida Forslarning Yunonistonga birinchi bosqini boshlanadi. 5
Ion qo zg oloni
ʻ ʻ va ular bilan bog liq ʻ bo lgan ʻ Eolis, Doris, Kipr va
Kariyadagi qo zg olonlar Kichik Osiyoning bir qancha yunon mintaqalari
ʻ ʻ
tomonidan Fors hukmronligiga qarshi harbiy qo zg olon bo lib, miloddan avvalgi
ʻ ʻ ʻ
499 yildan 493 yilgacha davom etgan.Qo zg olonning zamirida Kichik Osiyodagi
ʻ ʻ
yunon shaharlarining Fors tomonidan tayinlangan zolimlardan noroziligi hamda
Mileziyalik ikki zolim Gistey va Aristagoraning individual harakatlari
yotardi.Miloddan avvalgi 540-yillarda Ioniya shaharlari Fors tomonidan bosib
olingan va keyin Sardisdagi fors satrapi tomonidan tayinlangan mahalliy zolimlar
tomonidan boshqarilgan.Miloddan avvalgi 499 yilda Milet zolim Aristagora o'z
mavqeini mustahkamlash maqsadida Naxosni zabt etish uchun fors satrapi Artafern
bilan birgalikda ekspeditsiya boshladi.Missiya halokatli edi va Aristagoras o'zining
zolim sifatida ishdan bo'shatilishini sezib, butun Ioniyani Fors shohi Buyuk
Doroga qarshi isyonga undashni tanladi.Ion qo'zg'oloni Yunoniston va Fors
imperiyasi o'rtasidagi birinchi yirik to'qnashuvni tashkil etdi va bu Yunon-Fors
urushlarining birinchi bosqichini anglatadi.Garchi Kichik Osiyo Fors qo'liga
qaytarilgan bo'lsa-da,

6
M.E. Klark, "Neoanaliz: bibliografik sharh" Klassik dunyo. B- 394
13Doro qo'zg'olonni qo'llab-quvvatlaganliklari uchun Afina va Eretriyani jazolashga
va'da berdi.Bundan tashqari, Yunonistonning son-sanoqsiz shahar-davlatlari uning
imperiyasining barqarorligiga doimiy tahdid solayotganini ko'rib, Gerodotning
fikriga ko'ra, Doro butun Yunonistonni bosib olishga qaror qildi.Miloddan avvalgi
492 yilda Ion qo'zg'olonining bevosita oqibati sifatida Gretsiyaga birinchi fors
bosqini, yunon-fors urushlarining keyingi bosqichi boshlandi.
Miloddan avvalgi 498 yilning bahorida Afinaning yigirma triremasidan
iborat qo shini Eretriyadan besh kishi hamrohligida Ioniyaga jo nab ketdi.Ularʻ ʻ
Efes yaqinidagi asosiy Ion kuchlari bilan birlashdilar.Qo'shinni shaxsan
boshqarishdan bosh tortgan Aristagoras akasi Charopin va boshqa mileziyalik
Germofantni generallar etib tayinladi.Keyinchalik bu kuch Efesliklar tomonidan
tog'lar orqali Artafernning satrapal poytaxti Sardisga olib borildi. Yunonlar
forslarni bexabar tutib, quyi shaharni egallashga muvaffaq bo'lishdi.Biroq,
Artaferns qal'ani hali ham katta kuch bilan ushlab turdi.Keyin Gerodotning
ta'kidlashicha, pastki shahar yonib ketdi, bu esa tezda tarqaldi.Qal'adagi forslar
yonayotgan shahar bilan o'ralgan holda Sardisning bozor maydoniga kelib,
yunonlar bilan jang qilib, ularni ortga qaytarishga majbur qilishdi.Yunonlar ruhiy
tushkunlikka tushib, shahardan chekinib, Efesga qaytib keta
boshladilar.Gerodotning xabar berishicha, Doro Sardisning yoqib yuborilganini
eshitib, afinaliklardan qasos olishga qasam ichgan (ularning kimligini so'raganidan
keyin) va bir xizmatkoriga har kuni uch marta o'z qasamini eslatib turishni
buyurgan: "Ustoz, afinaliklarni eslang". 6
Ko'rinib turibdiki, ruhiy tushkunlikka tushgan va charchagan yunonlar
forslarga tenglasha olmadilar va Efesda bo'lib o'tgan jangda butunlay
mag'lubiyatga uchradilar.Ko'pchilik, shu jumladan Eretrian generali Evalkides
o'ldirilgan.Jangdan qochib qutulgan ioniyaliklar o'z shaharlari uchun harakat
qilishdi, qolgan afinaliklar va eretriyaliklar esa kemalariga qaytib, Gretsiyaga suzib
ketishdi.Afinaliklar endi ioniyaliklar bilan ittifoqlarini to'xtatdilar, chunki forslar
Aristagora tasvirlagan oson o'ljadan boshqa narsa emasligini

6
M.E. Klark, "Neoanaliz: bibliografik sharh" Klassik dunyo. B- 394
13isbotladilar.Biroq, ioniyaliklar o'zlarining

1 4qo'zg'olonlariga sodiq qolishdi va forslar Efesdagi g'alabalarini davom ettira
olmadilar.Taxminlarga ko'ra, bu maxsus kuchlar biron bir shaharni qamal qilish
uchun jihozlanmagan.Efesdagi mag'lubiyatga qaramay, qo'zg'olon yanada
kengaydi.Ioniyaliklar Hellespont va Propontisga odamlar yuborib, Vizantiya va
boshqa yaqin shaharlarni egallab olishdi.Ular karianlarni ham qo zg olongaʻ ʻ
qo shilishga ko ndirdilar.Qolaversa, qo'zg'olonning keng tarqalishini ko'rgan Kipr
ʻ ʻ
qirolliklari ham hech qanday tashqi ko'rsatmalarsiz Fors hukmronligiga qarshi
qo'zg'olon ko'tardilar.Shunday qilib, Efes jangi qo'zg'olonga katta ta'sir
ko'rsatmadi. Kiprda Amatusdan tashqari barcha shohliklar qo'zg'olon
ko'tardilar.Kipr qo'zg'oloni rahbari Salamis shohi Gorgusning ukasi Onesil
edi.Keyin u Amatusni qamal qilish uchun joylashdi.Keyingi yili (miloddan avvalgi
497 yil) Onesil (hali ham Amatusni qamalda) Artibiy boshchiligidagi fors
qo'shinlari Kiprga yuborilganini eshitdi.Shunday qilib, Onesilus Ioniyaga
xabarchilar yuborib, ulardan "katta kuch bilan" qo'shimcha kuchlarni yuborishni
so'radi.Nihoyat, Finikiya floti tomonidan qo'llab-quvvatlangan Fors qo'shini
Kiprga etib keldi.Ioniyaliklar dengizda jang qilishni afzal
ko'rishdi va Finikiyaliklarni mag'lub etishdi.Salamis tashqarisida bir vaqtning
o'zida quruqlikdagi jangda kiprliklar Artybiusni o'ldirib, dastlabki ustunlikka
erishdilar.Biroq, ikki kontingentning forslarga o'tishi ularning ishini buzdi, ular
mag'lubiyatga uchradi va Onesil o'ldirildi.Shunday qilib, Kiprdagi qo'zg'olon
bostirildi va ioniyaliklar uylariga suzib ketishdi.Kichik Osiyodagi fors qo shinlari
ʻ
miloddan avvalgi 497-yilda qayta tashkil etilganga o xshaydi,
ʻ Doroning uchta
kuyovi Daurises, Hymeees va Otanes uchta qo shinni
ʻ
boshqargan.Gerodotning fikricha, bu sarkardalar isyonkor erlarni o'zaro bo'lib,
keyin o'z hududlariga hujum qilishga kirishgan.Eng katta armiyaga ega bo'lgan
Daurises dastlab qo'shinini Xellespontga olib bordi.U erda u muntazam ravishda
Dardanus, Abidos, Perkot, Lampsak va Paes shaharlarini qamal qilib, Gerodotning
so'zlariga ko'ra bir kunda egallagan.Biroq, u kariyaliklar qo'zg'olon
ko'tarayotganini eshitib, bu yangi qo'zg'olonni bostirish uchun qo'shinini janubga
ko'chirdi.Bu Kariya qo'zg'oloni vaqtini miloddan avvalgi 497 yil boshiga

1 5qo'yadi.Gimaylar Propontisga borib, Cius shahrini egallab olishdi.Daurises o'z
qo'shinlarini
Kariya tomon

1 6harakatlantirgandan so'ng, Hymees Xellespont tomon yurdi va ko'plab Aeoliya
shaharlarini, shuningdek Troaddagi ba'zi shaharlarni egallab oldi.Biroq, keyin u
kasal bo'lib, o'z kampaniyasini tugatdi.Shu bilan birga, Otanes Artafern bilan
birgalikda Ioniyada kampaniya olib borishdi (pastga qarang). 7
Karianlar isyon ko'targanini eshitib, Daurises o'z qo'shinini janubga
Kariyaga olib bordi.Karianlar Meanderning irmog'i bo'lgan Marsyas daryosi
(zamonaviy Çine) bo'yidagi "Oq ustunlar"da to'planishdi.Kilikiya qirolining
qarindoshi Pixodorus, kariyaliklarga chekinishning oldini olish va shu tariqa ularni
jasorat bilan jang qilish uchun daryodan o'tib, ular bilan orqalarida jang qilishlarini
taklif qildi.Bu g'oya rad etildi va kariyaliklar forslarni daryodan o'tishga majbur
qildilar.Gerodotning so'zlariga ko'ra, keyingi jang uzoq davom etdi, karianlar oxir-
oqibat fors sonlarining og'irligiga bo'ysunmasdan oldin o'jarlik bilan
kurashdilar.Gerodot jangda 10 000 karian va 2 000 fors halok bo'lgan deb taxmin
qiladi.Marsiyadan omon qolganlar Labraundadagi Zevsning muqaddas bog'iga
qaytib ketishdi va forslarga taslim bo'lish yoki umuman Osiyodan qochish haqida
o'ylashdi.Biroq, mulohaza yuritayotganda, ularga Mileziya armiyasi qo'shildi va bu
qo'shimchalar bilan jangni davom ettirishga qaror qildi.Keyin forslar Labraundada
armiyaga hujum qilishdi va undan ham og'irroq mag'lubiyatga uchradilar, ayniqsa
mileziyaliklar juda yomon talofat ko'rdilar.Karianlar ustidan ikki karra g'alaba
qozongandan so'ng, Daurises Karian qal'alarini qisqartirish vazifasini
boshladi.Karianlar jang qilishni davom ettirishga qaror qilishdi va Pedasus orqali
Daurisesga pistirma qo'yishga qaror qilishdi.Gerodot, bu ko'p yoki kamroq
bevosita Labraundadan keyin sodir bo'lganligini nazarda tutadi, ammo Pedasus
keyingi yilda (miloddan avvalgi 496 yilda) sodir bo'lgan, deb taxmin qilingan va
bu kariyalarga qayta to'planish uchun vaqt bergan.Forslar tunda Pedasusga etib
kelishdi va pistirma katta samara berdi. Pedasusdagi falokat quruqlik
kampaniyasini boshi berk ko'chaga solib qo'yganga o'xshaydi va miloddan avvalgi
496 va 495 yillarda boshqa kampaniyalar kam bo'lgan.
7
M.E. Klark, "Neoanaliz: bibliografik sharh" Klassik dunyo. B- 394

1 7II BOB. YUNON-FORS URUSHLARINING YAKUNLASNISHI VA
MAKEDONIYA BOSQINI SIFATIDA DAVOM ETISHI
2.1. Yunon-fors urushlarining yakunlasnishi
Plataea jangi Forslarning Gretsiyaga ikkinchi bostirib kirishi paytidagi oxirgi
quruqlik jangi edi.Miloddan avvalgi 479-yilda Boeotiyadagi Plateya shahri
yaqinida bo libʻ o tgan ʻ va yunon shahar-davlatlari ittifoqi (shu jumladan Sparta,
Afina, Korinf va Megara) va Kserks I ning Fors imperiyasi (Yunonistonning
Beotiyaliklar bilan ittifoqdosh bo lgan) o rtasida jang bo lgan. Saloniyaliklar va
ʻ ʻ ʻ
makedoniyaliklar).O'tgan yili Fors podshosi shaxsan boshchiligidagi Fors
bosqinchi kuchlari Termopila va Artemisium janglarida g'alaba qozonib, Fesaliya,
Fokis, Boeotiya, Evbeya va Attikani zabt etdilar.Biroq, keyingi Salamis jangida
ittifoqchi yunon floti Peloponnesning zabt etilishiga to'sqinlik qilib, kutilmagan,
ammo qat'iy g'alaba qozondi.Keyin Kserks o'z qo'shinining katta qismi bilan
orqaga chekindi va o'zining generali Mardoniusni keyingi yili yunonlarni tugatish
uchun qoldirdi.Miloddan avvalgi 479 yilning yozida yunonlar katta (qadimgi
me'yorlar bo'yicha) qo'shin yig'ib, Peloponnesdan chiqib ketishdi.Forslar Beotiyaga
chekinib, Plateya yaqinida mustahkam qarorgoh qurdilar.Biroq, yunonlar Fors
lageri atrofidagi asosiy otliq hududga tortilishdan bosh tortdilar, natijada 11 kun
davom etgan turg'unlik yuzaga keldi.Ta'minot liniyalari buzilganidan keyin
chekinishga urinayotganda, yunon jangovar chizig'i parchalanib ketdi.Yunonlar
to'liq chekinmoqda deb o'ylab, Mardonius o'z qo'shinlariga ularni ta'qib qilishni
buyurdi, lekin yunonlar (ayniqsa, spartaliklar, tegelar va afinaliklar) to'xtab, engil
qurollangan fors piyoda askarlarini yo'q qilib, Mardoniusni o'ldirishdi.Fors
qo'shinining katta qismi o'z qarorgohida qamalib, qirg'in qilindi.Ushbu armiya va
Fors dengiz flotining qoldiqlari xuddi o'sha kuni Mycale jangida yo'q qilinishi
bosqinni qat'iy yakunladi.Plataea va Mycaledan keyin yunon ittifoqchilari forslarga
qarshi hujumga o'tishdi, bu Yunon-Fors urushlarining yangi bosqichini
belgiladi.Plateya har jihatdan ajoyib g'alaba bo'lgan bo'lsa-da, u, masalan, Marafon
jangidagi Afina g'alabasi yoki

1 8Termopildagi ittifoqchi yunonlarning mag'lubiyati kabi (hatto o'sha paytda ham)
bir xil ahamiyatga ega bo'lmagan ko'rinadi. 8
Mycale jangi Grek-Fors urushlari paytida Forslarning Gretsiyaga ikkinchi
bosqinini yakunlagan ikkita yirik jangdan biri (ikkinchisi Plateya jangi)
edi.Miloddan avvalgi 479-yilning 27-avgustida Samos oroli qarshisida, Ioniya
sohilidagi Mykale tog'ining etagida sodir bo'lgan.Jang yunon shahar-davlatlari
ittifoqi, jumladan Sparta, Afina va Korinf hamda Kserks I ning Fors imperiyasi
o rtasidaʻ bo lgan.O'tgan ʻ yili Kserksning o'zi boshchiligidagi fors bosqinchi
kuchlari Termopila va Artemisium janglarida g'alaba qozonib, Fesaliya, Boeotiya
va Attikani zabt etgan edi;ammo, keyingi Salamis jangida ittifoqchi yunon flotlari
kutilmagan g'alabaga erishdilar va shuning uchun Peloponnesni bosib olishning
oldini oldilar.Keyin Kserks orqaga chekindi va o'zining generali Mardoniusni
keyingi yili yunonlarni tugatish uchun katta qo'shin bilan qoldirdi.Miloddan
avvalgi 479 yilning yozida yunonlar katta qo'shin yig'ishdi (zamonaviy me'yorlarga
ko'ra) va Plataea jangida Mardoniusga qarshi yurishdi.Shu bilan birga, ittifoqchi
flot Fors dengiz flotining ruhiy tushkun qoldiqlari joylashgan Samosga suzib
ketdi.Forslar jangdan qochishga intilib, o'z flotini Mycale etagidan pastga
tushirishdi va Fors qo'shinlari guruhi ko'magida palisadli lager qurdilar.Yunon
qo'mondoni Leotixid baribir forslarga hujum qilishga qaror qildi va buning uchun
flotning dengiz piyodalarini qo'ndiradi.Fors qo'shinlari qattiq qarshilik ko'rsatgan
bo'lsalar-da, og'ir zirhli yunon hoplitlari jangda o'zlarini yana isbotladilar va oxir-
oqibat o'z qarorgohlariga qochib ketgan Fors qo'shinlarini mag'lub etishdi.Fors
armiyasidagi Ion yunon kontingenti qochib ketishdi va lagerga hujum qilindi va
ko'p sonli forslar qirg'in qilindi.Keyin Fors kemalari qo'lga olindi va yoqib
yuborildi.Fors dengiz flotining to'liq yo'q qilinishi, Mardonius qo'shinining
Plateyadagi yo'q qilinishi (go'yo Mykale jangi bilan bir kunda) Yunonistonga
bostirib kirishni qat'iy tugatdi.Plataea va Mycale'dan keyin ittifoqdosh yunonlar
forslarga qarshi hujumga o'tishdi, bu Yunon-Fors urushlarining yangi bosqichini
belgiladi.

1 98
M.E. Klark, "Neoanaliz: bibliografik sharh" Klassik dunyo. B- 394

1 1
02.2. Yunon-fors urushlarining yakunlasnishi va Makedoniya bosqini
sifatida davom etishi
Makedoniyaning yuksalishi. Yunonistonda makedon hukmronligining
o’rnatilishi Makedoniya yunon shahar davlatlaridan ko’ra qoloq edi. U dengizga
chiqadigan yo’lga ega emas edi, shu sababli dengiz savdosi va koloniyalar barpo
etishga ishtirok eta olmadi. Makedoniya dehqonchilik maqmlakati edi.
Peloponnes urushlaridan so’ng Makedoniya yunon sivilizatsiyasini tez
o’zlashtira boshladi. Ayniqsa yunon harbiy san’ati va harbiy texnikasi yaxshi
o’zlashtirildi. Makedon podshosi Filipp II (er. avv. 359-336-yillar) harbiy islohot
o’tkazib makedon falangasini tuzdi. Og’ir qurollangan piyodalar (goplitlar) 16-29
qator saflanadigan janhchilar 5 metrgacha uzunlikdagi sarissa (nayza) bilan
qurollanib, orqa safdagilar sarissalarini oldingi qatordagilar yelkasiga qo’yar
edilar. Og’ir qurollangan jangchilar katta qaldonlar bilan himoyalanib sarissalarni
tikandek chiqarib dahshatli kuchni tashkil qilar edilar. Makedon qo’shinining faxri
zodagonlardan tuzilgan og’ir qurolli suvoriy getarylar (“podshoni o’rtoqlari”) edi.
Bundan tashqari turli qamal qurollari bo’lgan injener qismlari mavjud edi.
Er. avv. IV asr o’rtalarida Makedoniya kuchli qo’shin bilan Epir va
Frakiyani egalladi. Shu vaqtdan u yunon davlatlarining ishlariga faol aralasha
boshladi. Er. avv. 355-yilda Makedoniya Fiva va Fokida o’rtasidagi urushga
aralashib, Fokidani tor-mor qildi. Natijada Makedoniya butun shimoliy
Yunonistonga egalik qildi. Tez orada Fessaliya Xaldika yarim orolini bir qismi,
Frakiyani janubiy qirg’og’i, Bosforgacha Makedoniyaga qaram bo’ldi.
Makedoniya endi dengiz davlatiga aylandi, yunonlarni Qora dengizga chiqish yo’li
Makedoniya qo’liga o’tdi. 9
Yunon davlatlaridan faqat Afina Filipp II ga qarshi tura olishhi mumkin edi.
Lekin Afinada makedon va antimakedon partiyasi mavjud edi. Makedon partiasi
yunonlar Filipp II boshchiligida Eronga qarshi yurish qilib katta o’lja olish
mumkin, yunonlar ichidagi o’zaro kelishmovchiliklarga chek qo’yiladi deb
hisoblar edilar. Demosfen boshchigida Antimakedon partiyasi Makedoniya
bilan ittifoq yunon

1 1
19
Lentsman Ya. A. Rabstvo v mikenskoy i gomerovskoy Gretsii. Moskva, 1963. B- 389

1 1
2davlatlarini ozodligini yo’qotishga, qaramlikga, demokatiyani yo’qotishga olib
keladi deb hisobladilar. Demosfen Afina, Fiva, Korinf va boshqa yunon shaharlari
birlashgan kuchli antimakedon guruhini tuzdi.
Er. avv. 337-yil avgust oyida Beotiyada (Xeroneya) hal qiluvchi jang bo’ldi.
Makedon qo’shinlari yunonlarni tor-mor qildi. Shundan so’ng er. avv. 337-yilda
Filipp II Korinf shahrida umumyunon kongressini chaqirdi. Kongressda muhim
qarorlar qabul qilindi. Yunon shaharlarining ittifoqi tuzildi, o’zaro urushlar
taqiqlandi, yunon davlatlari makedon podshosi bilan abadiy mudofaa va hujum
ittifoqi tuzdi, Eron bilan urush boshlashga qaror qilindi. Faqat Sparta bu
kongressga qatnashmadi.
Filipp II Eron bilan urushga jiddiy tayyorgarlik ko’ra boshladi, ammo
Sharqqa yurish g’oyasini amalga oshirish Filipp II ga nasib etmadi. Bu g’oyani
uning o’g’li Iskandar amalga oshirdi. Iskandar taxt vorisi va oqsuyak oilaning
farzandiga munosib bo’lgan ta’lim-tarbiyani oldi. O’sha davrda hali mashhur
bo’lmagan faylasuf Aristotel (Arastu) uning o’qituvchi va tarbiyachilaridan biri
bo’ldi. Filipp II o’g’lini davlat boshqaruv ishlariga asta-sekin torta boshladi.
Iskandar er. avv. 340- yilda shimoliy Yunoniston tog’li hududlaridagi qabilalardan
birining qo’zg’olonini bostirib birinchi bor o’zini kuchli sarkarda ekanligini
ko’rsatdi.
Er. avv. 336-yil yozida Filipp II qizining to’yida o’z qo’riqchisi tomonidan
o’ldirildi. 20 yoshli Iskandar podsho bo’ldi. Filipp II ning o’limidan foydalangan
yunon shaharlari Fiva shahri boshchiligida Makedoniyaga qarshi qo’zg’olon
ko’tardilar. Yunonlar uchun kutilmagan holda Iskandar bu qo’zg’olonni shafqatsiz
bostirdi. Fiva shahri buzib tashlandi, uning tirik qolgan qo’zg’olonchi aholisi qul
qilib sotib yuborildi.
Ikki yildan keyin er. avv. 334-yilda nihoyatda puxta tayyogarlikdan keyin
yunon shaharlari piyodalari bilan kuchaytirilgan makedon qo’shinlari Gellespont
bo’g’ozidan o’tib Osiyo hududiga kirdilar. Urush e’lon qilish uchun bahona bo’lib,
er. avv. V asr o’rtalarida yunon-fors urushlari davrida yunon ibodatxonalarining
forslar tomonidan oyoq-osti qilioshi bo’ldi. Bu mafkuraviy shiordan Iskandar

1 1
3yunon-makedon kuchlarini birlashtirishda foydalandi.

20Forslar bilan birinchi jang Kichik Osiyodagi Granik daryosi bo’yida bo’ldi.
Bu jangda yunon-makedonlar Eronning kichik Osiyo satraplari va yunon yollanma
askarlari qo’shinlari bilan jang qildilar. Eron podshosi Doro III va uning muntazam
qo’shini granik jangida ishtirok etmadilar. Bu jangdan keyin Iskandar kichik Osiyo
qirg’og’idagi yunon shaharlarini forslardan ozod qildi, kichik Osiyoning katta
qismini bo’ysundirdi, Sard va Gordiy shaharlarini ishg’ol qildi. Kichik Osiyoni
bosib olishni tugallab, Iskandar Kilikiya orqali shimoliy Suriyaga o’tdi. Er. avv.
333- yil kuzida Issa shahri yonida ytunon-makedonlar Doro III qo’shinlari bilan
to’qnashdilar. Har ikki tomon uchun bu jang og’ir bo’lib, katta qurbonliklar berildi.
Fors qo’shinlari son jihatdan yunon-makedonlarga ko’ra ko’p edi. Iskandar juda
katta qiyinchilik bilan g’alaba qildi. Doro III zo’rg’a qochib qutildi. Bu jang Suriya
va Falastin qirg’og’ini bosib olish uchun yo’l ochdi. Damashq shahrida Doro
IIIning xazinasi bosib olindi, bu Iskandar qo’shinlarining moddiy ta’minotini
ancha yaxshiladi. Tir va G’azo shaharlari bosqinchilarga qattiq qarshilik
ko’rsatdilar. G’azoni bosib olinishi yunon-makedonlarga Misrga yo’l ochdi. Doro
III yordamidan mahrum bo’lgan fors satrapi g’oliblarga taslim bo’ldi. Misrliklar
Iskandarni fors zulmidan xaloskor sifatida kutib oldilar. O’rtayerdengizi
qirg’og’ida Nil daryosida er. avv. 331-yilda Iskandariya shahriga asos solindi. Bu
shahar Misrda yangi hokimiyatni markazi, muhim savdo porti bo’lib xizmat qildi.
Misr hududiga bu shaharga asos solinishi Sharqda shaharlar qurilishi siyosatini
boshlanishi edi. Iskandar Memfis shahrida toj kiydi va bu bilan Misrda o’z
hokimiyati qonuniyligini ta’kidladi. Er. avv. 331-yil bahoridan Sharqqa yurishning
ikkinchi bosqichi boshlandi. Dajla daryosidan uzoqqa bo’lmagan Gavgamela
qishlog’i yaqinida Iskandar 1-oktyabr kuni fors qo’shini bilan hal qiluvchi jang
bo’ldi. Bu og’ir jangda Iskandar g’olib chiqib, uning raqibi Doro III jang
maydonini tashlab Midiyaga chekindi. Iskandar qo’shinlari hech qanday
qarshiliksiz jadallik bilan butun Mesopotamiyani bosib o’tib, Suza shahri va
axmoniylar davlatining markaziy hududlariga kirib bordilar. Bobil va boy Suza
shahri Eronnig muqaddas markazi Persepol jangsiz bosib olindi. Suzada
bosqinchilar Eron davlati xazinasini bosib oldilar, er. avv. 330-yil Persepol

20saroyini yondirish bilan Iskandar fors davlati

21ustidan g’alabasini ramziy belgiladi. Bu vaqtda Baqtriya satrapligiga chekingan
Doro III o’z yaqinlari tomonidan o’ldirildi.
Iskandar forslarni o’zlari egallab turgan yuqori lavozimlarda qoldirdi, bu
makedon qo’shinida norozilik tug’dirdi. Doro IIIning halokati urushni tugashini
bildirar edi. Girkaniyaning markazi Gekatompl shahrida ittifoqchi yunon
polislarining qo’shinlari rasmiy tarqatildi. Shu bilan birga yunonlarga Iskandarni
yollanma askarlari sifatida yurishni davom ettirish taklif qilindi. Iskandar o’zini
fors podsholarining qonuniy vorisi sifatida urushni davom ettirishga ahd qildi.
Iskandar qiyinxchilik bilan yurishni davom ettirishni istamagan qo’shin
qarshiligini yengib, yana oldinga siljidi. Parfiya bosqinchilarga hech qanday
qarshilik ko’rsatmay, satrapi o’z obro’ini saqlab qoldi. 10
Iskandar er. avv. 329-yilda Amudaryodan o’tib O’rta osiyoga kirdi, bu yerda
u mahalliy aholining qattiq qarshiligiga uchradi. Spitamen boshchigida sak
massagetlar uch yil davomida Iskandar qo’shinlariga qarshi turdilar. Noiloj qolgan
Iskandar mahalliy zodagonlarni sovg’a-salom bilan o’zi tomoniga og’dirib olishga
urindi, u So’g’d hokimi Oksiartni qizi Roksanaga uylandi. Rivoyatlarga ko’ra
Iskandar O’rta Osiyoda o’z tayanch nuqtasi sifatida 12 shahar quradi. Tarixda
ma’lum bo’lgani hozirgi X’ojand shahri yaqinida Iskandariya Esxota (Uzoqdagi
Iskandariya) shahri, Afg’onistonda Hirot shahri yaqinida Iskandariya Ariya shahri.
Er. avv. 327-yilda Iskandar Hindukush tog’lari orqali Hindistonga o’tdi. shimoliy
Hindistondagi Gidas daryosi bo’yida Iskandar qo’shinlari Panjob hukmdori Por
qo’shinlari bilan to’qnashib, o’zining oxirgi g’alabasiga erishdi (Er. avv. 326-yil).
To’satdan Iskandarning qo’shini yurishni davom ettirishni istamay bo’ysunmay
qo’ydi. Ikki kunlik muzokaralardan so’ng Iskandar yon berishgfa majbur bo’ldi.
Vatanga qaytish to’g’risida buyruq berildi. Iskandar qo’shinlarini qaytishi ikki
yilga cho’zildi, bir qism qo’shin dengiz orqali, bir qismi quruqlik yo’li bilan
qaytdi. Qo’shinning har ikkala qismi er. avv. 324-yil Bobilda uchrashdi.
10
V. Kullman Die Kellen der Ilias (Trojan Sagenkreis), Visbaden. Toshkent. 1960 yil, B- 589.

2 2Yurishning tugallanayotgan bosqichida Suza shahrida Iskandar makedon va
forslarni murosaga keltirish belgisi sifatida o’zining 10 ming askarlarini mahalliy
qizlar bilan nikoh to’yini katta tanatana bilan o’tkazdi. O’z qo’shini tarkibiga 30
ming fors yigitlarini qabul qildi. U bosib olingan hududlarda o’nlab koloniya va
harbiy qo’rg’onlarni o’z hokimiyatini tayanch nuqtasi sifatida barpo qildi. 11
Makedoniyani qadimgi poytaxti Pellaga qaytishni istamagan Iskandar o’z
davlatining poytaxti qilib qadimgi shahar Bobilni tanladi. U Kaspiy dengizini
o’rganish uchun tekshiruvchi ekspeditsiya tashkil qildi, Arabiston yarim oroli
qirg’oqlarini tekshirishga buyruq berdi.
Iskandar yurishlari natijasida g’arbda Adriatika dengizidan Sharqqa
Hindistongacha, Shimolda Kavkaz tog’laridan janubda Nil daryosi o’rta
oqimigacha cho’zilgan hududni qamrab olgan ulkan davlat vujudga keldi. Bu
davlat hududiy- etnik, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari bilan avvalgi ahamoniylar
davlatini eslatar edi. Iskandar o’zining ulkan davlatini uzoq boshqara olmadi. U er.
avv. 323-yilda 32 yoshda Bobil shahrida vafot etdi. Iskandarning o’limidan so’ng
uning ulkan davlati parchalana boshladi. Oxir-oqibatda u bosib olgan hududlarda
Ellin davlatlari tizimi shakllandi.
Iskandar o’zining vorisini rasmiy jihatdan tayinlashga ulgurmadi, bu uning
lashkarboshilari o’rtasida Iskandar merosi uchun uzoq kurashga olib keldi. Bu
kurash bir necha o’n yillarga cho’zilib, juda ko’p qon to’kishlarga olib keldi.
Iskandarning o’limi vaqtida makedon taxtiga qonuniy da’vogarlar yo’q edi:
Iskandarning xotini so’g’d malikasi Roksana hali homilador edi. Pergamda
Iskandarga asir tushgan fors satrapi Artabazning qizi Barsinadan 4 yoshli
noqonuniy o’g’li Gerakl qolgan edi. Taxtga Filipp II ning noqonuniy o’g’li aqli
zaif Arridey ham da’vo qilishi mumkin edi. Makedoniyada Iskandarning yaqinlari
Roksana agar o’g’il tuqsa uni podsho deb e’lon qilish, uning go’dakligi davrida
hokimiyatni tajribali sarkarda Perdikka boshchigidagi davlat kengashiga topshirish
kerak deb hisobladilar. Harbiy boshliqlar va saroy ayonlarining boshqa bir
guruh Arridey

2 311
Lentsman Ya. A. Rabstvo v mikenskoy i gomerovskoy Gretsii. Moskva, 1963. B- 389

2 4nomzodini yo’qlab chiqdilar. Obro’li lashkarboshi Nearx makedon taxtiga birdan-
bir da’vogar Gerakl bo’lishi mumkin deb hisobladi. Iskandarning safdoshi,
lashkarboshi Ptolemey boshchiligidagi yana bir guruh podshoni saylash kerak
emas, chunki Iskandarni o’g’illarining onalari Sharq ayollari, uning asiralaridir,
oqibatda bunday da’vogarlarni taxtga chiqarish hamma vaqt noqonuniy bo’ladi deb
hisobladilar. Taxt vorisi to’g’risidagi munozaralar natijasida Perdikka regentligi
bilan Filipp II ning noqonuniy o’g’li Arrideyni podsho deb e’lon qilish bilan
tugadi. Xuddi shu vaqtda Iskandarning bevasi Roksana o’g’il tug’di va unga
Iskandar deb nom qo’yildi. Makedon taxtiga birdaniga Arridey Filipp III nomi
bilan Roksananing o’g’li Aleksandr IV nomi bilan podsho deb e’lon qilindi.
Osiyodagi qo’shinlar qo’mondonligini o’ziga olgan Perdikka yana regent etib
tayinlandi, shunday qilib u Iskandar davlatining amaldagi hokimiga aylandi.
Iskandarning vafotidan keyin amalda yagona davlatning oliy hokimi bo’lgan
Perdikka Bobilda makedon podshosining eng yaqinlari o’rtasida satrapliklarni
taqsimlagan edi. Yunoniston va Makedoniya Antipatrga, Frakiya Lisimaxga, Misr-
Pitolomeyga, Kappadokiya va Paflagoniya-Yevmenga, Gellesfont Frigiyasi-
Leonardga, Buyuk Frigiya- Antigonga, Suriya-Laomedontga, Midiya-Pifonga
berildi. Barcha yangi saylangan hokimlar o’z qo’shinlari bilan o’z mulklariga
jo’nab ketdilar. Iskandarning aynan ana shu sobiq safdoshlari (diadoxlar) Iskandar
merosi uchun qonli kurashni boshladilar.
Iskandar o’limidan keyingi ikki yil davomida Yunoniston makedon
zulmidan ozod bo’lishga urindi. Antipatr yunon qo’shinlarini tor-mor qilib bu
yerga makedon garnizonlarini joylashtirdi. Er. avv. 321-yilda Misrda o’rnashib
olgan va Perdikkani regentligini tan olmagan Ptolemeyga qarshi yurishda Perdikka
halok bo’ldi. Endilikda davlat regenti qilib Yunoniston va Makedoniyaning hokimi
keksa Antipatr saylandi. Uning buyrug’i bilan podsho oilasi Makedoniyaga
ko’chirildi.
Antipatr topshirig’i bilan er. avv. 321-yilda satrapliklar qisman qayta taqsimlandi.
Natijada kelajakdagi eng yirik Osiyo davlatining asoschisi Salauk Bobilni o’z
qo’liga oldi. Shundan ikki yil keyin er. avv. 319-yilda Antipatr vafot qildi. U

13
Boynazarov F. A. Kadimgi dunё tarixi. Toshkent. 2004. B- 390
24regentlikka voris qilib, keksa va tajribali harbiy boshliq Poliperxontni tayinlashga
ulugrgan edi. 12
Ammo bu Iskandarning sobiq yaqinlari yosh g’ayratli lashkarboshilarni
qondirmadi. Jumladan Antipatrning bu qaroridan o’g’li Kassandr norozi bo’lib,
Poliperxontdan bu lavozimni tortib olish uchun Sharqdagi satraplar Lisimax,
Antigon va Ptolemey bilan ittifoq tuzdi. Er. avv. 316-yilda Poliperxont
regentlikdan chetlashtirildi, Kassandr butun Yunonistonni egallab oldi. Lekin
Antigon va Iskandarning sobiq kotibi Yevmen Kassandrni kuchayib ketishidan
norozi bo’ldilar. Iskandar davlatini yaxlitligini saqlab qolishga uringan separat
kayfiyatlarga qarshi natijasiz kurashgan birdan-bir kishi Yevmen edi. U makedon
podsholigining “Qonuniy” podsholari nomidan harakat qilgan, qator sabablarga
ko’ra hech qanday hudud va qo’shinga ega bo’lmagan birdan-bir diadox edi. Lekin
uning qo’lida Iskandar sobiq davlatining turli shaharlarida bosib olingan katta
miqdordagi moliyaviy mablag’lar bor edi. Yevmen ana shu mablag’lar hisobiga
katta yollanma qo’shin to’plab Bobil va Eronni bosib olishga urindi. Bu xavfga
qarshi Antigon Bobil va Midiya satraplari Pifon va Salavk bilan ittifoq tuzdi va
Yevmenga qarshi yurish qildi. Er. avv. 316-yilda Gabiyn yonida (Midiya va Eron
chegarasi) Yevmen bilan Antigon o’rtasida hal qiluvchi jang bo’ldi. Yevmenning
yollanma qo’shinlarning xoinligi jangni Antigon foydasiga hal qildi. Yevmen
qo’lga olinib qatl qilindi. 13
Er. avv. 317-yilda Iskandarning onasi Olimpiada hokimiyatni Roksananing
o’g’liga qoldirish uchun Filipp Arridey va uning xotini Evridikani o’ldirishga
buyruq berdi. Shundan so’ng uning o’zi Kassandr tomonidan qatl qilinadi,
Roksana va Iskandar IV Kassandrni asirligida bir necha yil ushlab turilib o’ldiriladi
(er. avv. 311-yil yoki 310-yil). Yuzaga kelgan bu vaziyat diadoxlarni o’z
hududlarida o’z podsholik hokimiyatlarini o’rnatishga intilishlari uchun hech
qanday rasmiy to’siq qolmaganini bildirar edi.
Diadoxlar o’rtasidagi urushlar uzoq davom etib, Yunoniston, Misr, Kichik
Osiyo va Mesopotamiya asosiy jang maydonlariga aylandi. Er. avv. 306-yilda

13
Boynazarov F. A. Kadimgi dunё tarixi. Toshkent. 2004. B- 390
2412
Lentsman Ya. A. Rabstvo v mikenskoy i gomerovskoy Gretsii. Moskva, 1963. B- 389

14
Boynazarov F. A. Kadimgi dunё tarixi. Toshkent. 2004. B- 390
25Antigonning o’g’li Demetriy Poliorket (“shaharlarni qamal qiluvchi”) makedon
garnizonlarini Yunonistondan haydab yubordi, Afina va Megarada erkinlik va
demokratiya e’lon qilindi. Er. avv. 306-yilda Antigon, keyinroq Ptolemey,
Lisimax, Salauk va Kassandr o’zlarini podsho deb e’lon qildilar. Er. avv. 301-yilda
Antigon, 297-yilda Kassandr, 285-yilda Demetriy Poliorket, 281-yilda Lisimax,
283-yilda Ptolemey Lag, 281-yilda Salauk o’ldi. Iskandarning safdoshlari va
bevosita merosxo’rlaridan so’ngi diadox bo’lgan Salaukning halokati bilan
diadoxlar davri tugadi. Ularning o’rniga Ellin podsholari (Epigonlar) avlodi keldi.
Iskandar vafotidan so’ng, uning eng yaqinlari diadoxlar o’rtasidagi 40 yillik
urush natijasida Iskandar davlati xarobalarida 3 asosiy eng yirik podsholiklar
Makedoniya (unga bo’ysundirilgan Yunoniston) Misr (Suriyaning janubiy qismi va
Kichik Osiyoning ba’zi viloyatlari) va Salavkiylar davlati (Osiyo mulklarining
asosiy qismi) tashkil topdi. Ulardan tashqari ellin davrida bir qancha katta-kichik
davlatlar birlashmalari Pergam, Vifiniya, Pont. Kappadokiya, Yunon-Baqtriya va
Parfiya podsholiklari mavjud edi. 14

2 8XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, yunon-fors urushlari jarayonida intensiv
iqtisodiyotni, farovon o'rta fuqarolar qatlamini, respublika institutlarini, davlat
institutlarini nazarda tutuvchi jamiyatning polis tashkiloti yanada rivojlangan, ilg'or
bo'lib chiqdi. , jamiyatni tashkil etishning noqulay fors tizimidan ko'ra o'zgarishlarga
ko'proq moslashadi. Siyosatdagi ichki siyosiy kurash, ma'lum bo'lishicha, polis
organizmlarining ichki kuchini zaiflashtirmagan, aksincha, Fors ijtimoiy-siyosiy
tizimidan farqli o'laroq, unga kuch va yanada uyushgan xarakter bergan. podshoh
hokimiyatiga ko'r-ko'rona bo'ysunish niqobi ostida alohida satraplarning tubdan va
chuqur separatizmi pishib yetdi, bu eng nomaqbul daqiqalarda namoyon bo'lishi
mumkin edi.
Yunonlarning ushbu urushdagi muhim yutug'i shundaki, ular hal qiluvchi
daqiqada eng muhim va eng muhim siyosatlar o'rtasida birlikka erisha oldilar,
xususan, ular Sparta, Korinf va boshqa etakchi siyosatlarni birlashtirishga erishdilar.
Afina.
Shuningdek, yunonlarning g'alabasining muhim sababi shundaki, ular
o'zlarining jangovar taktikasini takomillashtira oldilar va askarlarning ruhiyatini
ko'tardilar. Yunon jangchilari o'z vatanlari uchun kurashdilar, ota-bobolari diyorini,
ziyoratgohlarini, oilalarini himoya qildilar va shuning uchun forslarning ba'zan
qamchi bilan jangga kirishga majbur bo'lgan majburiy askarlariga qaraganda yuqori
ma'naviy va jangovar fazilatlarga ega edilar.
Yunon-Fors urushi Yevropa tarixidagi eng muhim to'qnashuv edi, chunki usiz
demokratik qadriyatlar tizimiga ega Evropaning o'zi bo'lmaydi. U G arbʻ
tsivilizatsiyasi uchun chet el soliqlari va turli soliqlar yukidan xoli o z iqtisodiyotini,
ʻ
Sharq despotlari buyrug iga bog liq bo lmagan o zining siyosiy va ijtimoiy
ʻ ʻ ʻ ʻ
institutlarini qurish imkoniyatini qo lga kiritdi. U Yunonistonga erkinlik bilan
ʻ
bog‘liq birinchi buyuk tajribaga yo‘l ochdi, yunon ruhini uch asr davomida
Sharqning zaif tasavvufidan qutqardi va yunon tadbirkorligini dengizda to‘liq
erkinlik bilan ta’minladi.

2 9FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Boynazarov F. A. Kadimgi dunё tarixi. Toshkent. 2004. B- 390
2. Lentsman Ya. A. Rabstvo v mikenskoy i gomerovskoy Gretsii. Moskva, 1963.
B-389
3. Lure S. Ya. Yazık i kultura mikenskoy Gretsii. M.-L., 1957. B- 249
4. Pendlberi Dj. Arxeologiya Krita. Moskva, 1950. B- 389
5. Polyakova G. F. Sotsialno-politicheskaya struktura pilosskogo obshestva.
Moskva, 1978. B-389.
6. R. Merkelbax 1969 yil, Untersuchungen zur Odyssee (2-nashr), Myunxen.
2019. B-480.
7. D. Homerik Odisseya, Oksford. 2019 B- 290.
8. U. fon Vilamowits-Mollendorff 1916 yil, Die Ilias va Homer, Berlin. 390- b.
9. F.A. Bo'ri 1795 y., Homerum uchun Prolegomena, Halle. Ingliz tiliga tarjima
qilingan. 1988. Prinston. B-590
10. Neoanaliz. Toshkent. 2010. B- 570
11. M.E. Klark, "Neoanaliz: bibliografik sharh" Klassik dunyo. B- 394
12. J. Griffin "Epik tsikl va Gomerning o'ziga xosligi" Yunonshunoslik jurnali.
Toshkent. 1977 yil. B-39.
13. J.T. Kakridis 1949, Homerik tadqiqotlar, London. 2014. B- 480
14. V. Kullman Die Kellen der Ilias (Trojan Sagenkreis), Visbaden. Toshkent. 1960
yil, B-589.

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. YUNON-FORS URUSHLARI Yunon-fors urushlarining boshlanishi

Yunon-fors urushlarining davom etishi

II BOB. YUNON-FORS URUSHLARINING YAKUNLASNISHI VA MAKEDONIYA BOSQINI SIFATIDA DAVOM ETISHI Yunon-fors urushlarining yakunlanishi

Yunon-fors urushlarining yakunlasnishi va Makedoniya bosqini sifatida davom etishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить