Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 577.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yunon-fors urushlari va natijalari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI NIZOMIY NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY PEDAGOGIKA UNIVERSITETI PROFESSIONAL TA’LIM FAKULTETI TEXNOLOGIYA VA PROFESSIONAL TA’LIM METODIKASI KAFEDRASI “JAHON TARIXI’’ FANIDAN “YUNON FORS URUSHLARI VA NATIJALARI” Mavzusida KURS ISHI Qabul qildi: _______________ Bajardi: ________________ Toshkent-2025 1 MUNDARIJA: KIRISH ............................................................................................................................................. 3 I BOB. AHAMONIYLAR DAVLATINING YUKSALISHI VA YUNON-FORS URUSHLARI BOSHLANISH SABABLARI ................................................................................................................................................... 6 1.1. Ahamoniylar davlatining yuksalishi .......................................................................................... 6 1.2. Yunon-Fors urushlarining kelib chiqish sabablari. .................................................................... 9 I bob bo‘yicha xulosa .................................................................................................................... 13 II BOB. YUNON FORS URUSHLARI VA NATIJALARI ......................................................................... 15 2.1. Forslarning Bolqon Yunonistoniga birinchi yurishi ................................................................. 15 2.2. Yunon-fors urushlarida Kserksning harbiy yurishlari. ............................................................ 19 II bob bo‘yicha xulosa ................................................................................................................... 24 XULOSA ......................................................................................................................................... 25 GLOSSARIY .................................................................................................................................... 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................... 28 ILOVALAR ...................................................................................................................................... 30 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Qadimgi tarixda yuz bergan Yunon-fors urushlari nafaqat ikki yirik sivilizatsiya o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuv sifatida, balki insoniyat taraqqiyoti, siyosiy mustaqillik, vatanparvarlik va milliy birlik tushunchalarining shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Bu urushlar orqali G‘arb sivilizatsiyasining negizini tashkil etgan yunon polislarining siyosiy, harbiy va madaniy qadriyatlari mustahkamlandi. Aynan shu jihatlar bugungi davr uchun ham dolzarb ahamiyatga ega, chunki u milliy o‘zlikni anglash, mustaqillikni qadrlash va har bir xalqning tarixiy xotirasini asrash zarurligini ko‘rsatadi. Yunon-fors urushlari mavzusini o‘rganish nafaqat antik tarixiy bilimni chuqurlashtirish, balki bugungi O‘zbekiston yoshlariga tarixdan saboq olish, o‘zlikni anglash, hamda tinchlik va mustaqillik kabi qadriyatlarning naqadar bebaho ekanini tushunishga xizmat qiladi. Har qanday tashqi bosim yoki tahdidga qarshi milliy birdamlik va tafakkur bilan qarshi turish g‘oyasi bu tarixiy voqealarda aniq aks etgan. Shuningdek, Prezidentimizning 2021-yil 30-iyun kuni bo‘lib o‘tgan Yoshlar kuni munosabati bilan so‘zlagan nutqida ham tarixiy ong va vatanparvarlik masalasiga urg‘u berilgan: 1 “Bugungi globallashuv sharoitida yoshlarimizning qalbida mustahkam tarixiy xotira va o‘zligini anglash tuyg‘usini shakllantirish — bu millat ravnaqi uchun zarur poydevordir.” Yunon polislarining mustaqilligi uchun olib borilgan kurashi, ularning mafkuraviy birdamligi va madaniy qadriyatlarini saqlab qolishga bo‘lgan harakati — bugungi yosh avlod uchun ham o‘rnak bo‘la oladi. Shu sababli, mazkur mavzu nafaqat tarixiy, balki zamonaviy kontekstda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi: Yunon-fors urushlari tarixshunoslikda keng o‘rganilgan mavzulardan biri hisoblanadi. Bu mavzuni o‘rganishda qadimgi yunon mualliflari – Gerodot (mil. avv. V asr) va Fukididlarning asarlari muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, Gerodotning 1 Sh.M. Mirziyoyev, 2021-yil 30-iyun kuni bo‘lib o‘tgan Yoshlar kuni munosabati bilan so‘zlagan nutqidan. 3 “Tarix” asarida Yunon-fors urushlarining sabablari, harbiy harakatlar, janglar tafsiloti va siyosiy oqibatlari keng yoritilgan. Gerodot ushbu voqealarni “yunonlar va barbarlar o‘rtasidagi kurash” tarzida tasvirlab, ularni qadimgi dunyodagi mafkuraviy to‘qnashuv sifatida ko‘rsatgan. O‘zbekistonda bu mavzu asosan antik davr tarixi doirasida tarixiy o‘quv qo‘llanmalari va darsliklar orqali yoritilgan. Jumladan, “Jahon tarixi” (O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan tavsiya etilgan darsliklar)da Yunon-fors urushlari umumiy tarixiy kontekstda ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, akademik M. Jo‘rayev, S. Raxmonov, B. Babadjanov kabi o‘zbek tarixchilari tomonidan yozilgan ilmiy va o‘quv materiallarda ham bu mavzuga qisqacha to‘xtalinadi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, bugungi kunda ushbu mavzu asosan klassik G‘arb manbalari va tarjimalar asosida o‘rganilmoqda. O‘zbek tilida bu mavzuga bag‘ishlangan monografik ilmiy tadqiqotlar nisbatan kam bo‘lib, bu yo‘nalishda izlanishlar olib borish ilmiy jihatdan dolzarbdir. Shu jihatdan mazkur kurs ishi mavjud tarixiy adabiyotlar va qadimgi manbalar asosida ushbu muhim davrni tahlil qilishga xizmat qiladi. Kurs ishi mavzusining maqsadi: Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — miloddan avvalgi VI–V asrlarda sodir bo‘lgan Yunon-fors urushlarining tarixiy ildizlarini, harbiy-siyosiy jarayonlarini va ularning qadimgi dunyo tarixidagi o‘rnini ilmiy asosda o‘rganishdir. Urushlarning kelib chiqish sabablarini, asosiy janglar va ularning oqibatlarini tahlil qilish orqali qadimgi Yunoniston polislarining mustaqillik, birlik va demokratik qadriyatlar yo‘lida olib borgan kurashining mohiyatini ochib berish ushbu ishning asosiy vazifalaridan biridir. Kurs ishi mavzusining vazifalari: Mazkur kurs ishini amalga oshirish jarayonida quyidagi ilmiy-amaliy vazifalarni bajarish ko‘zda tutiladi:  Yunon-fors urushlarining tarixiy-mintaqaviy kontekstini aniqlash, urushlar boshlanishiga sabab bo‘lgan siyosiy, iqtisodiy va madaniy omillarni tahlil qilish; 4  Ahamoniylar imperiyasining kengayish siyosatini va uning yunon polislariga nisbatan olib borgan harbiy ekspansiyasini o‘rganish;  Yunon polislarining ichki siyosiy tizimi, ularning o‘zaro munosabatlari va urushga tayyorgarlik holatini ilmiy asosda tahlil qilish;  Yunon-fors urushlarining asosiy bosqichlari va yirik janglarini (Marafon, fermopil, Salamin, Plataya) tarixiy manbalar asosida o‘rganish va harbiy strategiyalarni tahlil qilish; Kurs ishi mavzusining obyekti: Mazkur kurs ishining o‘rganish obyekti — miloddan avvalgi VI–V asrlarda sodir bo‘lgan Yunon-fors urushlari, ya’ni qadimgi yunon polislarining (Afina, Sparta va boshqalar) Ahamoniylar imperiyasiga qarshi olib borgan harbiy-siyosiy kurashi hisoblanadi. Ushbu tarixiy jarayonlar orqali ikki yirik sivilizatsiya — Sharq (forslar) va G‘arb (yunonlar) o‘rtasidagi to‘qnashuv, ularning siyosiy, harbiy, madaniy va mafkuraviy qarama-qarshiligi o‘rganiladi. Kurs ishi mavzusining predmeti: Mazkur kurs ishining predmeti — Yunon- fors urushlari davrida yuzaga kelgan harbiy-siyosiy qarama-qarshiliklar, asosiy janglar, siyosiy ittifoqlar, strategik qarorlar va ularning qadimgi dunyo tarixiga ko‘rsatgan ta’siri hisoblanadi. Xususan, yunon polislarining mustaqillik uchun olib borgan kurashi, Ahamoniylar imperiyasining ekspansionistik siyosati, urushlar natijasida yuzaga kelgan siyosiy va madaniy o‘zgarishlar ushbu kurs ishining bevosita o‘rganish predmetidir. Kurs ishining tuzilishi: Bajarilgan kurs ishi kirish qismi, ikkita bobdan, 4 ta paragraf va qilingan xulosalardan iborat. Ishga qo yilgan maqsadga erishishi uchunʻ to plangan adabiyotlar manbalarning nomlari va elektron manzillari keltirildi. ʻ 5 I BOB. AHAMONIYLAR DAVLATINING YUKSALISHI VA YUNON-FORS URUSHLARI BOSHLANISH SABABLARI 1.1. Ahamoniylar davlatining yuksalishi Kayxusravning Astiag ustidan qilgan g‘alabasi natijasida qadimiy fors davlati vujudga k е ltirilgan va (Ahman barpo qilgan podsho xonadonining nomi bilan) Ahmoniylar davlati d е b yuritilgan. Uning hududlar Misrdan to Shimoli-G‘arbiy Hindiston Ga qadar cho‘zilgan edi. Ahamoniylar davlatining poytaxti Pasargad, Persopol, Suza shaharlari bo‘lgan. Forslarga qadar Suzada elamitlar yashaganlar. Forslar dastlab faqat Janubiy Eron hududlarida yashaganlar. So‘ngra ular butun Eron hududini egallaganlar. Ariylar qabilalari joylashgan yurt kеyinchalik Eron dеb atalgan. A.Asqarovning ta’kidlashicha, juda qadim zamonlarda Eronning forslar egallagan janubiy hududi shumerlar tomonidan Nim (baland) dеb yuritilgan, akkadlar esa uni “Elamtu” dеb ataganlar. Elamtu xalq orasida “Tog‘li mamlakat” nomini anglatgan. Elamitlar esa o‘z yurtlarini “Hotamtu” dеb ataganlar. Rivoyatlarga ko‘ra shu yurtga qachonlardir ko‘chib kеlib, hukmronlikni qo‘lga kiritgan forslarning nufuzli oilalaridan biri Ahamon miloddan avvalgi VIII asrning oxiri va VII asrning boshlarida o‘z sulolasiga asos slogan. Bu davlat (er.av. 330 yilgacha) ikki asrdan ziyodroq yashagan. Eronliklarning janubiy avlodi bo‘lmish forslar bu davlatda asosiy o‘rin tutganlar. Midiylar ikkinchi o‘rinda bo‘lganlar, ularning ko‘pchiligi Kayxusrav tomoniga o‘tib, evaziga anchagina imtiyozlarga ega bo‘lganlar. Jahon tarixida birinchi ulkan podshohlik bo‘lgan Eron ahamoniylari davlati qariyb 200 yil yashadi. 2 Bu davlat tarkibiga Fors yerlari,janubiy grek yerlari, O‘rta Osiyo, shimoliy Hindiston va Misr hududlari kirgan. Midiylarning mag‘lubiyatidan Bobil podshosi Nabonid xursand bo‘lgan, n е gaki midiylar taxtid solib turgan oy xudosi Sinaning muqaddas shahri Harranning xavfsizligi ularning mag‘lubiyati bilan ta'min etilgan. 2 Ражабов Р. Кддимги дунё тарихи. - Тошкент, 2009. 6 3 L е kin yangi davlatning barpo qilinishi Kayxusravning bundan k е yingi istilochilik r е jalaridan havf olgan g‘arbiy qo‘shinlarini tashvishga slogan. Forslar podshosiga qarshi katta bir ittifoq tuzilib, bunga Eronb е vosita qo‘shnilari (Yangi Bobil podsholigi, Lidiya)gina emas, balki ancha olis Misr ham qo‘shilgan. Shuningd е k, Gr е tsiyadan ham yordam k е lishi kutilgan. Turli davlatlarning bunday k е ng ko‘lamdagi (Ossuriyaga qarshi ittifoqni eslatadigan) ittifoqning tuzilishi qadimgi dunyoda xalqaro aloqalarning mustahkamlanib va rivojlanib borishidan guvohlik b е rar edi. Bu davlatda hunarmandchilik g‘oyat taraqqiy qilgan, undagi bo‘yoqchilik ustaxonalari ayniqsa shuxrat qozongan, ular jun gazlama va fil suyaklarini to‘q qizil rangga bo‘yashda Finikiya ustaxonalari bilan raqobatlashganlar. Lidiyaning so‘nggi podsholari Aliyatt va Kr е z davrida mamlakatning iqtisodiy taraqqiyoti siyosiy qudratning kuchayishi bilan qo‘shilib borgan. Kichik Osiyoning katta qismi, shu jumladan, yunonlarning d е ngiz bo‘yidagi (Mil е tdan boshqa) koloniyalari ham Lidiya hukmronligi ostiga tushib qolgan.Kayxusrav Lidiyaga qarshi otlanib ularning saralangan otliq qo‘shinini tor- mor k е ltirgan. Kayxusrav lidiylarga qarshi ularga ma'lum bo‘lmagan tuya minib jang qiladigan askarlarni yuborgan. Shundan k е yin fors podshosi jadal zarba bilan Lidiyaning poytaxti Sardni ishg‘ol qilgan. 4 Lidiyadan k е yin Bobilga navbat k е lgan.Bobil podsholigining ichki nizolar tufayli kuchsizlanib qolganligini yuqorida aytib o‘tgan edik.U endi o‘zining qudratli mudofaa inshootlarini Kayxusrav qo‘shiniga qarshi ishlata olmagan. Kayxusravning o‘zi (bizgacha е tib k е lgan yozuvlarda) “Bobilga osoyishtalik bilan kirib k е ldim” d е gan va muqaddas shaharning barcha imtiyozlarini tasdiqlab, uning xudolariga hurmatini izhor qilgan. Ikkinchi tomondan Kayxusrav toqatsizlik bilan uning k е lishini kutib turgan yaxudiylarni o‘z tomoniga og‘dirgan. Bir vaqtlar bobilliklar haydab olib k е lgan bu yahudiy aholisining umidi puch bo‘lmagan. Kayxusrav ularni “Bobil qulligi” dan qutqazib, Falastinga qaytib k е tishlariga va qayta Quddusni tiklashlariga ruxsat b е rgan. Misrga mo‘ljallanayotgan hujum uchun zarur platsdarm ana shunday qilib Kayxusrav qo‘liga kirib qolgan. 3 Elektron manba: www.tarix.sinaps.uz 4 ABDUJABBOR KABIROV. QADIMGI SHARQ TARIXI TOSHKENT 2016, - B.58.59 7 Kayxusrav xuddi shu maqsadini amalga oshirish va O‘rta d е ngiz sohillarida o‘z hokimiyatini mustahkamlash uchun Finikiyaning savdo-sotiq shaharlari bilan murosa qilishga harakat qilgan, chunki u bu shaharlarning flotidan foydalanishni mo‘ljallangan.Ahmoniylar xukmronligi davrida O‘rta Osiyo. Fors podshohlarining eng qadimgi sulolasi podshoh Ahmon davridan boshlanadi. Mil. avv.VII asrni boshlarida Fors qabilalarning asosiy mashg‘uloti dehqonchilik va chorvachilikdan iborat bo‘lgan. Shuningdek, ular, qo‘shni qabilalar ustiga tez-tez yurishlar qilib turganlar.Mil.avv. VI asrni boshlariga kelib fors podsholari Sharqdagi Midik, Elash, Lidiya kabi qadimgi davlatlarni bosib oladilar.Mil.avv. VI asrni o‘rtalariga kelib, Ahmoniylar podshosi o‘z lashkar boshini Garnachga Kichik Osiyodagi shahar davlatlarni bosib olishni buyuradi. O‘zi esa Bobil, Markaziy Osiyo xududidagi viloyatlarni (Baqteriya, Xorazm So‘g‘diyona Marg‘iyona va boshqa) va Misrni bosib olishga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi. Mil.avv. 545-539 yillarda Kir II sharqiy Eron viloyatlari va Markaziy Osiyodagi Xorazm, So‘g‘diyona Marg‘iyona viloyatlari va sak qabilalari o‘ziga buysindiradi. Kir II Markaziy Osiyoga 2 yurishini haqida qadimgi davr mualliflari Gerodat, Yustik, Straboplar ma'lumot berib, ular bu voqealarni turlicha tasvirlaydi. Bu mualliflar ma'lumotlaridan shunday xulosa chiqarish mumkinki, Kir II ni qo‘shnilari Markaziy Osiyoga qilgan 2-yurishlarida mahalliy aholini qattiq qarshiligiga uchragan va ko‘chmanchi massegatlar tomonidan tor-mor etilgan. Kir II massegatlar ustiga yurish qilganda ularga malika To‘maris boshchilik qiladi. 5 Qoyatosh bitiklar va Gerodot ma’lumotlariga ko‘ra, ahmoniylar davlati hududi 20 ta qaram-ma’muriy qismlarga satraplarga bo‘lingan. Tadqiqotchilarning fikricha, forslar davlat boshqaruvining bu an’analarini midiyaliklardan o‘zlashtirganlar. Satraplar yirik hududlarga ega bo‘lib, ko‘pincha bir necha viloyat va o‘lkalarni o‘z tarkibiga birlashtirgan. Masalan, Parfiya, Girkaniya, Areya, Xorasmiya va So‘g‘diyona bitta satrap tarkibiga kirgan. Satraplarning chegaralari ayrim hollarda o‘zgarib turgan. 6 5 Elektron manba: www.tarix.sinaps.uz 6 ABDUJABBOR KABIROV. QADIMGI SHARQ TARIXI TOSHKENT 2016, - B.70-75 8 1.2. Yunon-Fors urushlarining kelib chiqish sabablari. Yunon-Fors urushlarining kelib chiqish sabablari. Yunon polislarining ijtimoiy, siyosiy jihatdan tashkil topishi mil. avv. VI asrda tugallandi. Bolqon Yunonistonidagi ko‘plab polislarda ichki holat me’yorlashdi, xo‘jalik hayoti rivojlandi, aholi o‘rta qatlamining siyosiy ahvoli o‘zgardi. Xullas, madaniyatni yuksaltirish uchun sharoit yaratildi. 7 Mil. avv. VI asr oxirida yunon polislari uchun xavfli dushman paydo bo‘ldi. Bu ham bo‘lsa, dastlab Fors viloyatida tashkil topgan hamda keyinchalik ulkan imperiyaga aylangan Ahmoniylar podsholigi edi. Kambiz vafotidan so‘ng taxtga o‘tirgan Doro I (522-486-yy) ning iqtisodiy va harbiy islohotlaridan so‘ng forslar imperiyasi yanada ravnaq topdi. Mil. avv. VI asr oxiriga kelib esa hududi jihatidan ham ulkan saltanatga aylandi. Ahmoniylar Kichik Osiyo shaharlari va Egey dengizining sharqiy qirg‘oqlarini egallab olganlaridan so‘ng, ular Bolqon Yunonistonidagi polislami bosib olishning turli xil rejalarini tuza boshladilar. Ahmoniylarning harbiy- iqtisodiy potensialini ortib borishi, cheklanmagan moliyaviy imkoniyat, ulkan armiyani mavjudligi hamda yunon polislarining bir-biri bilan dushmanlik kayfiyatida bo‘lganligi kabi sabablar urushni boshlash uchun yetarli asos bo‘lib xizmat qilgan. Yunon shaharlari savdo-sotiq markazi, ulkan madaniyat o‘chog‘i sifatida mashhur bo‘lgan. Bu yerlami egallanishi forslar g‘aznasini ulkan boylik bilan to‘ldirgan bo‘lar edi. 8 Bolqon Yunonistonini egallash ulkan strategik ahamiyat ham kasb etgan. Forslar Sharqiy O‘rtayer dengizini buyuk podsholiklarini ham qo‘l ostiga olmoqchi bo‘lishgan. Yunon polislari uchun forslarni paydo bo‘lishi o‘lim xavfidek tuyulgan. 9 Yunon-fors urushlari mil. avv. 500-449 -yillar oralig‘ida boo‘ib o‘tgan. Bu urush uzoq davom etgan dunyodagi urushlardan biridir. Jahon tarixshunosligining 7 Суриков И. Е. Архаическая и классическая Греция: проблемы истории и источниковедения: учебное пособие / И. Е. Суриков. - М: КДУ, 2007, - B .45 8 Rung E.V. Yunon-fors munosabatlari: siyosat, mafkura, tashviqot. Qozon, 2009 yil, -B.254 9 Elektron manba: www.tarix.sinaps.uz 9 so‘nggi yutuqlariga asoslanib, mazkur urushni 5 bosqichga bo‘lish maqsadga muvofiqdir: 1) Mil. avv. 500-494 -yillar - Milet va Kichik Osiyo yunon shaharlarining forslarga qarshi qo‘zg‘oloni; 2) Mil. avv. 492-490- yillar - fors qo‘shinlarining Bolqon Yunonistoniga birinchi hujumi; 3) Mil. avv. 480-479 -yillar - Yunonistonga Kserksning harbiy yurishi — yunon-fors urushlarining kulminatsion nuqtasi; 4) Mil. avv. 478-459 -yillar - urush harakatlari xarakterining o‘zgarishi, ustunlikni yunonlar qo‘liga o‘tishi, Egey dengizi va Kichik Osiyodagi yunon shaharlarining forslar zulmidan ozod bo‘lishi. 5) Mil. avv. 459-449 -yillar Afinaning harbiy ekspeditsiyasi. Misr bilan ittifoqi va yunon-fors urushlarining tugashi. Yunon-fors urushlariga oid asosiy manba Gerodotning “Tarix” asari hisoblanadi. Ayrim tarixchilar esa bu urushga o‘z munosabatlarini bildirib, ayrim xususiyatlarini hikoya qiladilar. Esxil o‘zining “Forslar” tragediyasida shohid va bevosita ishtirokchi sifatida Salamin oroli yonida yunonlarning forslar bilan qilgan dengiz jangini yorqin obrazlarda tasvirlagan. Keyinroq yunon- fors urushlari tarixi Diodor asarlarida ham yoritilgan. Plutarx o‘sha zamonda Afinaning atoqli siyosiy va harbiy arboblari bo‘lmish Femistokl, Aristid va Kimonning taijimai hollarini yozgan. Fors tarixi bo‘yicha manbalar afsuski cheklangan. Forslar mixxat yozuvi asosida o‘z alifbolarini yaratgan bo‘lsalar ham, fors shohlari qurilish ishlariga bag‘ishlangan yozuvlardan tashqari hech qanday fors adabiyoti namunalari saqlanib qolmagan. Shuning uchun forslar tarixi forsiy bo‘lmagan manbalar bobil, oromiy, ivrit va boshqa xalqlar tarixi manbalarida keng uchraydi. 10 Milet qo‘zg‘oloni va Kichik Osiyoning yunon shaharlari. 11 Kichik Osiyoning yunon shaharlari fors podshosi Kir II tomonidan mil. avv. VI asming 40-30-yillarida egallangan. Boshida yunonlar bilan iliq siyosat olib 10 Ражабов Р . Кддимги дунё тарихи . - Тошкент , 2009. 11 Elektron manba: www.tarix.sinaps.uz 10 borilgan, soliq olinmagan hamda ichki ishlariga kam aralashilgan. Kichik Osiyoda savdo bilan shug‘ullanuvchi mahalliy shaharlar doimo rag‘batlantirib borilgan. Doro I taxtga kelgandan so‘ng esa yunon shaharlariga nisbatan agressiv siyosat yurita boshladi. Yunon shaharlarining ichki hayotiga markaziy hokimiyat tomonidan aralashish boshlandi. Fors boshliqlari - tiranlarga ko‘plab shahar hokimliklari berildi. Shaharlar qaramligi tufayli soliq to‘lashga majbur etildi. 12 Kichik Osiyodagi Milet shahri forslarga qarshi turgan eng kuchli shahar edi. Mil. avv. 500-yilda forslardan bo‘lgan boshliq, Aristagor tiranlikdan voz kechib, forslarga qarshi kayfiyatdagi guruhlarga tayanib, Milet aholisini forslarga qarshi qurollantira boshladi. Milet shahri boshqa Ioniya shaharlari bilan birlashadi. Butun Kichik Osiyoda qo‘zg‘olonga da’vat etuvchi xabarlar tarqatildi. Bu chaqiriq Kichik Osiyoning barcha shaharlari tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Shuningdek, Vizantiya va Xalkidon, Pamfiliya va Kiprgacha bo‘lgan hududlar ham bu chaqiriqqa qo‘shilish istagini bildirdilar. Avval boshida Aristagor qo‘zg‘olonga o‘zi boshchilik qiladi. Hattoki, Bolqon Yunonistoniga yordamga ham boradi. Lekin ulaming yurishi natijasiz bo‘ldi: Sparta yordam berishni rad etdi, faqat Afina 20 ta kema, uncha katta bo‘lmagan eskadra yubordi. Ulardan 5 ta kemani Eritreya jo‘natgan edi. Qo‘zg‘olon ko‘targan shaharlarda qo‘mondonlik joriy etildi. Mil. avv. 498-yilning yozida qo‘zg‘olon ko‘targan shaharlaming qo‘shinlari Sardga yig‘ildi. Kichik Osiyo satrapliklarining qo‘shinlari shahami vayron qilishdi lekin akropolni olisholmadi. Bu yerga satrap Artafem gamizoni joylashib olgan edi. Keyingi yilda Kipr yaqinida bir qancha Finikiya eskadralari olib kelindi. Kichik Osiyodagi qo‘zg‘olonning kattalashuvi fors hokimiyati uchun jiddiy xavf tug‘dira boshladi. Doro I ehtiyotkorlik holatini topish zarurligini tushunib yetdi va buning yechimini topdi. Kichik Osiyoga qo‘shimcha harbiy qism tashladi. Kichik Osiyodagi gamizon ikkita katta armiyaga bo‘lindi. Avval boshida Kipming yunon shaharlari va Kichik Osiyoning janubiy qismi itoatkorligini bildirishdi. Keyin Qora 12 Суриков И. Е. Архаическая и классическая Греция: проблемы истории и источниковедения: учебное пособие / И. Е. Суриков. - М: КДУ, 2007, - B .213.215 11 dengiz bo‘g‘ozlarida polislar qo‘zg‘olonlar ko‘taradi. (Vizantiya, Xalkedon, Abidos, Lampsk). Yunon qo‘zg‘oloni markazlari Ioniya va Milet atroflari asta-sekin siqilib bordi. Qo‘zg‘olon ittifoqi mustahkam emas edi, ittifoq parchalanib ketdi. Forslar qo‘zg‘olonni tark etganlardan va “targ‘ibot” yurg‘izganlardan oltin va saxovatini ayashmadi. Shu tariqa muvaffaqiyatga erishdi. 13 Forslar qo‘zg‘olonchilami Efes shahri yaqiniga olib kelishgan. Mil. avv. 495- yilda forslar Finikiya kemalaridan (00 ta kema atrofida) iborat katta flot tuzadi. Qo‘zg‘olon markazi Milet forslar tomonidan qamal qilindi va qariyb 1 yillik qamaldan so‘ng mil. avv. 494-yilda egallandi. Shahar shafqatsizlik bilan vayron qilindi. Aholisining ko‘pi oidirildi yoki qullikka berildi. Qo‘zg‘olon muvaffaqiyatsizlik bilan tugadi. Qo‘zg‘olon Doro I ni butun e’tiborini kuch va vaqtga qaratishga undadi. Bu qo‘zg‘olondan so‘ng yunonlar 6 yil davomida forslar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri urushlarga kirisha olmadi. 13 Ражабов Р. Кддимги дунё тарихи. - Тошкент, 2009. 12 I bob bo‘yicha xulosa Ahamoniylar imperiyasining yuksalishi va uning Yunon dunyosi bilan to‘qnashuvi antik davr tarixining eng muhim geosiyosiy voqealaridan biri sanaladi. Ushbu bob davomida imperiyaning shakllanishi, uning siyosiy, harbiy va iqtisodiy jihatdan kuchayishi, va ayniqsa, Yunon-fors urushlariga olib kelgan zaminlar har tomonlama tahlil qilindi. Miloddan avvalgi VI asrda Kir II tomonidan asos solingan Ahamoniylar davlati qisqa vaqt ichida Sharqiy Osiyo, Mesopotamiya, Eron platosi, Misr va Kichik Osiyoni o‘z ichiga olgan ulkan imperiyaga aylandi. Uning vorisi Doro I (Doroha I Buyuk, hukmronlik yillari: mil. avv. 522–486) tomonidan amalga oshirilgan siyosiy markazlashuv, adliya tizimi islohoti, soliq tizimi joriy qilinishi, ichki yo‘llar va pochta tizimi rivoji imperiyani nafaqat harbiy, balki ma’muriy jihatdan ham mustahkamlagan edi. Ahamoniylar imperiyasi o‘zining ma’rifatli siyosati, bag‘rikeng diniy qarashlari va yuqori darajadagi boshqaruv tizimi bilan o‘z davrining ilg‘or davlatlaridan biriga aylangan. Ammo Fors imperiyasining g‘arbga, ya’ni Kichik Osiyo va Egey dengizi yo‘nalishidagi ekspansiyasi, u yerda istiqomat qiluvchi yunon koloniyalarining (ayniqsa, Ioniya shahar-davlatlarining) mustaqilligiga tahdid soldi. Mil. avv. 500– 494 yillardagi Ioniya qo‘zg‘oloni Fors imperiyasi uchun ilk jiddiy sinov bo‘ldi. Qo‘zg‘olon Fors hukmronligiga qarshi Yunon dunyosida paydo bo‘lgan ilk siyosiy va harbiy qarshilik edi. Afinaliklar va Ertreyaliklar bu harakatga ochiq yordam ko‘rsatishi Doro I tomonidan Fors imperiyasining shon-shuhratiga tajovuz sifatida qabul qilindi. Yunon-fors urushlarining boshlanishiga olib kelgan sabablar turli omillar majmuasidan iborat edi. Bular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1. Forslarning g‘arbiy ekspansiyasi Egey dengizi va uning atrofidagi hududlarni o‘z nazoratiga olish istagi bilan bog‘liq edi. Bu esa yunon polislarining siyosiy va iqtisodiy mustaqilligini yo‘qqa chiqarishi mumkin edi. 13 2. Egey dengizi va Kichik Osiyo savdo yo‘llari, shuningdek, bu hududlardagi resurslar Forslar va Yunonlar o‘rtasida raqobatni kuchaytirgan. 14 3. Yunon polislarining o‘ziga xos demokratiyaga asoslangan boshqaruvi va shahar-davlat mustaqilligi prinsipi Fors imperiyasining markazlashtirilgan monarxik tuzumiga zid edi. Bu ikki siyosiy tizim o‘rtasidagi to‘qnashuv mohiyatan ikki dunyoqarash o‘rtasidagi qarama-qarshilik edi. 4. Doro I va undan keyin Kserks I (mil. avv. 486–465) yunonlarning qo‘zg‘olonida qatnashganligi va Fors imperiyasining nufuzi toptalgan deb hisoblashgan. Bu holat ularni harbiy javob choralari ko‘rishga undadi. Shu sababli, Yunon-fors urushlari oddiy hududiy nizolardan iborat bo‘lmagan. Bu voqealar Sharq va G‘arb sivilizatsiyalari o‘rtasidagi qadimiy qarama-qarshiliklar, siyosiy va mafkuraviy tushunchalar to‘qnashuvi sifatida namoyon bo‘lgan. Urushlar jarayonida yunon polislarining birlashuvi, ayniqsa Afina va Sparta boshchiligidagi harakatlar, Yunoniston tarixida muhim burilish yasab, G‘arb sivilizatsiyasining keyingi shakllanishiga zamin yaratdi. Xulosa qilib aytganda, Ahamoniylar imperiyasining yuksalishi va Yunon-fors urushlarining boshlanishi antik davrda katta tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan hodisalardir. 14 Elektron manba: www.tarix.sinaps.uz 14 II BOB. YUNON FORS URUSHLARI VA NATIJALARI 2.1. Forslarning Bolqon Yunonistoniga birinchi yurishi Forslaming Bolqon Yunonistoniga birinchi yurishi mil. avv. 492-490 - yillarda bo‘lib o‘tgan. Kichik Osiyoliklar qo‘zg‘olonidan keyin Doro I Bolqon Yunonistonini bosib olish kerakligini anglab yetdi va rejalar tuza boshladi. U bu yurishni qonuniy qilish uchun zo‘r strategik bahona o‘ylab topdi. Unga ko‘ra Afina va Eritreyani ioniylarga bergan yordami uchun jazolash kerak edi. Kichik Osiyoda 30 ming kishilik va 00 kemalik kuchli korpus tashkil etildi. Mazkur armiyaning boshlig‘i etib, podshoning kuyovi, iqtidorli harbiy yo‘lboshchi va diplomat Mardoniy tayinlandi. Mil. avv. 492 -yilda Mardoniy o‘zining armiyasini Egeyning shimolini egallash uchun Gellespont bo‘g‘ozi(hozirgi Dardanell) orqali harakatlantiradi. Forslar qirg‘oqbo‘yi yunon shaharlari, Frakiyaning janubiy qismini, Fasos oroli qabilalarini egallay boshladi. Lekin, Afon bumida fors floti kuchli bo‘ronga duch keldi. Gerodotning ma’lumotlariga ko‘ra, bu favqulodda holat tufayli Mardoniy 300 kema va 20 mingga yaqin odamini yo‘qotadi. 15 Mardoniy qolgan-qutgan armiyasi bilan Kichik Osiyoga qaytishga majbur bo‘ladi. Mil. avv. 492-yilgi omadsiz yurishga qaramay, Mardoniy Egey dengizining shimoliy qismida bo‘lajak harbiy harakatlar uchun platsdarm barpo qildi. Birinchi omadsiz yurish Doro I rejalarini o‘zgartira olmadi, Yunonistonga qarshi yangi yurishga jiddiy tayyorgarlik ko‘rildi. 20 minglik qo‘shin va katta flotga ega bo‘lgan yangi armiya tashkil etildi. Bu armiyaga harbiy boshliq qilib, Datis va podsho qarindoshi Artafem tayinlanadi. Afinadan quvilgan oldingi tiran Gippiy maslahatchi vazifasini bajara boshladi. Chunki u Afinani harbiy strategiyasini puxta o‘rgangan edi. Forslar Egey dengizini aylanib o‘tishdan ko‘ra, birmuncha xatarli qaror qabul qilishdi. Ular armiyani to‘g‘ridan-to‘g‘ri Kichik Osiyodan Attikaga kemalar orqali 15 D. J. Urakov, R. N. Tursunov A. A. Biykuziyev, В . B. Xaynazarov, Jahon tarixi. Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim tarix. Oliy о ’quv yurtlari talabalari uchun о ’quv qo‘llanma. Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020, - B.176 15 olib o‘tish va Afinani egallashni maqsad qiladilar. Buning uchun uzoq vaqt diplomatik va harbiy tayyorgarlik ko‘rildi. Mil. avv. 491-yilda Bolqon Yunonistonidagi hamma polislami forslarga butunlay itoatkorlikka majburlash talab etildi yoki hech bo‘lmasa keyingi urushda betaraf (neytral ) bo‘lishiga erishish lozim edi. Ko‘plab yunon polislari, orollar (masalan Egina ), Fessaliya, Beotiya bu talabga bo‘ysunishdi, Argos esa o‘zining betarafligini biidirdi. Sparta va Afina esa bu talabni rad etishdi. O‘z o‘mida yunonlar ham urushga tayyorlana boshlashdi. Datis va Artafem ehtiyotkorlik yuzasidan qulay ob-havoni kutishdi va o‘zining armiyasini Evbeya oroliga olib o‘tdi. Bir zarba bilan Eritreya egallanib, aholisi qullikka mahkum etildi. Evbeyani bo‘ysundirgandan so‘ng, forslar Attikaning shimoli-sharqiy qismiga yo‘l olib, Afinadan 42 km uzoqlikda bo‘lgan Marafonga yetib keldilar. Barcha ehtimollar hisobga olinib, Afinaga qarshi harbiy harakatning rejasini Gippiyning maslahati bilan tuzishadi. Forslar uzun Marafon tekisligiga o‘z armiyasini qulay qilib joylashtirishdi. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad o‘zining otliq qo‘shinidan unumli foydalanish edi. Forslar u yerda mustahkamlanib olgach, hech qanday to‘siqlarsiz butun Attikani vayron qilmoqchi bo‘lganlar. Vaziyatni kuchaytirish uchun Gippiy o‘zining tarafdorlari bilan forslar “foydasiga” targ‘ibot ishlarini olib bordilar. Afina qo‘shinida esa harbiy harakatlarga qarshi aniq bir reja mavjud emas edi. Strateglar qismi esa passiv taktika qoilashni va Afina shahrini mudofaa qilish rejasini qo‘llab-quvvatlaydi. Eng oxirida dastlabki rejaning barcha jihatlari o‘rganib chiqilib, iste’dodli qo‘mondon Miltiad tomonidan mukamallashtirildi. 16 Mil. avv. VI asr oxirida Miltiad Frakiya Xersoniyasida hokim bo‘lgan, bir necha marta forslar bilan to‘qnash kelgan va forslar harbiy tuzilmasimng nozik tomonlarini yaxshi bilar edi. Mil. avv. 490- yilda Miltiad Afina polisi strateglaridan biri sifatida harbiy harakatlar rejasini qayta ishlab chiqadi. Shuning natijasida afinaliklar g‘alaba qozondi. 16 Суриков И. Е. Архаическая и классическая Греция: проблемы истории и источниковедения: учебное пособие / И. Е. Суриков. - М: КДУ, 2007. 16 Miltiad oldindan o‘ylab qo‘yilgan fikrini forslarga ilgariroq xabar berishni taklif qildi va ulami hujumkor taktikasiga bog‘lab qo‘ydi. U o‘zining strateglar jamoasini kuchsizroq mustahkamlangan Afmada bekinib o‘tirmaslikka, butun urush va hal qiluvchi jangni Marafonda boiishiga ishontirdi. Bu jang mil. avv. 490 yilning 12- sentyabrida mashhur Marafon jang maydonida sodir bo‘ldi va tarixda antiqa harbiy san’atni namoyish etadi. Marafon tekisligida qadimgi ikki yirik harbiy tuzilma tizimi to‘qnashdi. Birinchisi qadimgi yunon falangasi bo‘lib (og‘ir qurollangan askarlar ya’ni goplitlardan tuzilgan), ikkinchisi yoyilib safga tizilgan forslar armiyasi edi. Forslar qo‘shinining ustun tomoni mashhur otliq qo‘shinlar va mohir kamonchilami mavjud bo‘lganligida edi. Miltiad odatdagidek yunonlardan umumiy soni 11 ming kishilik falanga tuzadi. U 1000-1200 ta harbiylardan iborat bo‘lib, 8 qator safga tizilgan edi. Falanga markazlardagi qatorlaming zichligini kamaytirish uchun cho‘zilgan falangalar qo‘shni tepalikkacha borib taqalgan edi. Chunki, yunonlar fors otliqlarining o‘rab olishi va hujumidan saqlanishi kerak edi. Falanga tarkibidagi 3 qismning mustaqil harakat qilishi (chap falanga, markaziy va o‘ng falanga) yunonlarga katta ustunlik beradi. Urush taklif qilingan reja bo‘yicha amalga oshirildi. Fors otliq qo‘shinlari yunon falangasini aylanib o‘ta olmagan va amaliy jihatdan jangda kamchilik qatnashgan. Urush vaqtida forslar zaiflashgan afmaliklar markazini siqib qo‘ydi. Lekin harbiy va taktik ustunlik yunonlar tomonida edi. Natijada g‘alaba yunonlar tomoniga to‘liq o‘tdi. Jang maydonida 6 mingga yaqin forslar o‘ldirildi. Afmaliklar 192 ta goplitidan ayrildi. G‘alabadan so‘ng darrov Afina shahriga chopar yuborildi. U agoraga yetib kelib, “g‘alaba” deya yerga yiqilib, jon beradi. Bu epizod Olimpiya o‘yinlarida Marafon masofasi nomi bilan saqlanib qoldi. Bu masofaning uzunligi 42 km 192 m ga teng edi. 17 Afinaliklaming Marafon jangida g‘alaba qozonishi katta siyosiy ahamiyatga ega edi. Bu jang yunon harbiy tizimining ustunligini, bir qancha yunon 17 D. J. Urakov, R. N. Tursunov A. A. Biykuziyev, В . B. Xaynazarov, Jahon tarixi. Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim tarix. Oliy о ’quv yurtlari talabalari uchun о ’quv qo‘llanma. Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020, - B.178 17 polislarining kuchini isbotladi. Fors podshosi Elladani egallash uchun fors davlatining butun kuchi kerakligini anglab etdi. 18 18 Суриков И. Е. Архаическая и классическая Греция: проблемы истории и источниковедения: учебное пособие / И. Е. Суриков. - М: КДУ, 2007. 18 2.2. Yunon-fors urushlarida Kserksning harbiy yurishlari. Kserksning harbiy yurishlari. Doro I o‘zining harbiy siyosiy imkoniyatlari yunonlarga kuchli zarba bo‘lishini tushunib etdi. U Yunonistonga yangi hal qiluvchi Yurishni ikki baravar ko‘p shiddat bilan boshlashga qaror qildi. Lekin, mil. avv. 486-yilda Doro I vafot etadi. Ushbu voqea esa Bobil va Misrda qo‘zg‘olonlar boshlanishiga sabab bo‘ldi. Yangi podsho, Doro I ning o‘g‘li Kserks birmuncha xotirjamlik va o‘z hokimiyatini mustahkamlagandan so‘ng, mil. avv.483 -yilda Yunonistonga hal qiluvchi yurishlar uchun harbiy tayyorgarlikka shiddatli tarzda kirishdi. Barcha tayyorgarliklar tugagandan so‘ng, imperiya o‘zining harbiy kontingentini Kichik Osiyoga yo‘naltirib, katta flot barpo qildi, qurol aslahalami taxt holiga keltirdi va urush uchun oziq -ovqatlami g‘amladi. 19 Katta armiyani to‘g‘ridan-to‘g‘ri Egey dengizi orqali olib o‘tish mumkin emasdi. Shuning uchun ham Mardoniy yurgan yo‘nalishni tanladi. Bu yo‘nalish ancha uzunroq va shu bilan birga xavfsiz edi. Ushbu yo‘l orqali Egey dengizining shimoliy qirg‘oqlari bo‘ylab uzunasiga aylanib o‘tilar edi. Mazkur jarayonda Makedoniyada fors protektorati o‘matilganligi tan olindi. Bu yerda ulkan armiyani ta’minlash uchun omborxonalar qurildi. O‘zining xavfsizligini ta’minlsh maqsadida Afon bumida tasodifan ro‘y bergan dahshatli girdob va suv ichidagi qoyalami (xuddi shu yerda mil. avv. 492-yilda katta fors floti halok bo‘lgan edi) hisobga olgan holda kemalami sokin suvda olib o‘tish uchun Akte yarim orolida 2 km lik kanal barpo etiladi. 20 Urushga diplomatik jihatdan ham puxta tayyorgarlik ko‘rildi. Aristokratlar boshchiligidagi polislar hisoblangan Fessaliya, Beotiya, Agros o‘zining betaraf ekanligini e’lon qilishdi. Mil. avv. 481 -yilda urushga tayyorgarlik nihoyasiga yetadi. Fors armiyasi endilikda 150-200 ming kishini tashkil etib, katta harbiy flot esa 1200 kemadan iborat edi. Shu o‘rinda aytib o‘tish lozimki, Gerodot forslarning kuchini fantastik 19 Ражабов Р. Кддимги дунё тарихи. - Тошкент, 2009. 20 D. J. Urakov, R. N. Tursunov A. A. Biykuziyev, В . B. Xaynazarov, Jahon tarixi. Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim tarix. Oliy о ’quv yurtlari talabalari uchun о ’quv qo‘llanma. Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020, - B.180-185 19 raqamlar bilan bog‘lab, armiya sonini 5.28 mln kishi bo‘lganligini aytadi. Bu qo‘rqinchli va o‘limli tahdidlar Elladaga qaratilgan edi. Yunoniston ham bu tahdidni qaytarishga tayyorgarlik ko‘rdi. Tayyorgarlik asosan harbiy-siyosiy birlikni tashkil qilib, polislar o‘rtasidagi dushmanlik kayfiyatini bir tomonga qo‘yib turish, forslami quvib chiqarib, oppozitsiya kuchlarini yo‘qotishga qaratilgan edi. Albatta, bu jarayonda har bir polisning harbiy kuch-qudratini oshirishga harakat qilindi. Forslar agressiyasini qaytarish bo‘yicha alohida rejalar tuzib chiqiladi. Mil. avv. 481-yilda Yunonistondgi 31 ta polis Korinf kongressida harbiy ittifoqga birlashdi. Asosiy e’tibor qurolli kuchlar va flotni birlashtirib, armiya va flot sonini maksimal darajaga ko‘tarishga qaratildi. Feraistoklning dengiz rejasida nafaqat harbiy, balki siyosiy nuqtai nazar ham hisobga olinadi. Uning rejasiga ko‘ra, afmaliklaming quyi qatlami rolini oshirishi kerak edi. Solon islohotlaridan keyin aholining to‘rtinchi qatlamiga aylangan fetlar Femistokl rejasi bo‘yicha, flotning asosiy qismini tashkil qilishi kerak edi. Uning ushbu qarori Afinaning badavlat yer egalari qarshiligiga uchradi. Shunga qaramay u harbiylami kuchaytirish, Afina atrofidagi himoya vositalarini mustahkamlash va faol tashqi aloqalami olib borishga harakat qildi. Mil. avv. V asming 80-yillar oxirida Afmadagi saylovlarda Femistoklning jamoasi g‘alaba qozondi, uning siyosiy raqibi Aristid esa astrokizm orqali quvg‘in qilindi. Femistoklning dengiz dasturi hayotga keng tadqiq qilina boshlandi. Uning muvafaqqiyatli ish olib borishiga, arxontlami Afinada amaldorlami davlat mansabiga qo‘yishda qur’a tanlash yo‘li bilan tanlashga asoslangan demokratik islohati sabab bo‘ldi. Oldinlari amaldorlar ochiq usulda ovoz berish yo‘li bilan saylangan. Bu jarayonga amaldorlar ta’sir o‘tkazgan. Lekin, mil. avv. 487-yildan keyin 10 ta hududiy birlashmadan 500 kishi tanlab olingan va ulardan yopiq usulda ovoz berish yo‘li bilan 9 ta yuqori magistr arxontlar tanlab olingan. Forslar bosqin arafasida afinaliklar quvg‘in qilingan Aristid va uning tarafdorlarini shaharga qaytishiga ruxsat berishdi. Bundan ko‘zlangan maqsad, ularning harbiy mudofaaga yordam berishi mumkinligi edi. 20 O‘sha davming eng zo‘r kemalaridan tashkil topgan Afina floti Sparta og‘ir qurollangan piyoda qo‘shinlariga katta yordam berdi. Ko‘ngilli askarlar va Elladaning boshqa ittifoqchi polislarining kemalari bilan Fors hujumiga qarshi mustahkam ittifoq bo‘ldi. Mil. avv. 480-yilning bahor fasli boshlarida Kserksning Elladaga buyuk yurishi boshlandi. Forslar ikkita panton ko‘prik yasab, Gellespont bo‘g‘ozi orqali o‘tishdi. Bu kechuv talafotsiz bo‘lmadi, kuchli oqim va kengliklar bitta panton ko‘prikni buzib tashladi. 21 Bu talofatdan g‘azablangan Kserks o‘zini odamlar, balki barcha tirik mavjudotlar sifatida ko‘rib, Gellespont suvlarini qamchilatadi hamda suvga kishan tashladi (Go‘yoki bo‘ysunmagan suvni jazolash maqsadida). Ko‘prikni qurgan ustalar o‘ldirildi va yangi ko‘prik qurildi. 22 Oldindan tanlangan yo‘nalish orqali forslar barcha Frakiya qirg‘oqlari va Makedoniyani eson-omon bosib o‘tishdi. Yunonlar birinchi bo‘lib himoyani Tempey vodiysining tor kiraverishida ushlashmoqchi bo‘lishgan va hatto 10 ming kishilik otryad yuborgan, lekin, Fessaliya aristokratlari xoinligidan cho‘chib, ushbu pozitsiyani tark etishdi. Yangi himoya qo‘rg‘oni sifatida Fessaliyadan O‘rta Yunonistonga o‘tuvchi yagona tor dara hisoblangan Fermopil tanlandi. Shu yerda himoya vositalari devorlar, minoralar qurildi (Ulaming qoldiqlari keyinchalik arxeologlar tomonidan aniqlangan). U yerga 7200 ta goplit va Leonid boshchiligidagi 300 spartalik jangchi yuborildi. Bir vaqtning o‘zida 270 trieradan iborat yunon polislari floti Evbeya oroli shimolidagi Artemisiya bumiga joylashtiriladi. Ulkan fors qo‘shinlari to‘rt kun davomida shiddatli hujumlar uyushtirdi. Biroq, yunon qo‘shinlarining mardonavor kurashlari natijasida Kserks ko‘zlagan maqsadiga erisha olmaydi. Hatto, jangga podshoning saralangan mashhur “o‘lmas” jangchilarining jalb qilinishi ham hech qanday natija bermaydi. Spartalik sarkarda Leonid esa jangda kuchli taktikaga ega harbiy ekanligini namoyish etadi. Podsho Kserksga 21 Ражабов Р . Кддимги дунё тарихи . - Тошкент , 2009. 22 D. J. Urakov, R. N. Tursunov A. A. Biykuziyev, В . B. Xaynazarov, Jahon tarixi. Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim tarix. Oliy о ’quv yurtlari talabalari uchun о ’quv qo‘llanma. Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020, - B.247 21 fessaliyalik sotqin yordamga keladi. Katta boylik evaziga u yunon qo‘shinlarini aylanib o‘tuvchi yo‘lini ko‘rsatadi. Leonid endi kurash olib borish befoydaligini tushunib etadi va spartaliklardan tashqari jangchilarga chekinishga buyruq beradi. O‘zi esa 300 ta spartalik jangchi bilan forslarga qarshi kurash olib borib, jang maydonida halok boiadi. Bu g‘alaba forslarning yirik va so‘nggi yutugi bo‘ldi. Fermopil jangi bilan bir vaqtda Artemisiya bumida uch kun davomida flotlar ishtirokida jang boiib o‘tadi. Lekin bu to‘qnashuvda ikki tomon ham ustunlikka erishmadi. Yunon floti chekinib, Salamin bo‘g‘oziga joylashdi. Salamin jangi mil. avv. 480-yilning 28-sentyabrida bo‘lib o‘tdi. Femistoklning tashabbusi bilan jangga kirgan kichik va tez harakatlanuvchi trieralar dushmanga qaqshatqich zarba berdi. O‘z navbatida forslaming katta kemalari tor va sayoz joylarda harakatlana olmay, magiubiyatga uchradi. Mil. avv. 479-yilda Mardoniy qo‘mondonligidagi Eron qo‘shinlari Attikaga bostirib kirib, Afmani vaqtincha ishg‘ol qilganlar. Sparta, Afina, Megara, Plateya va boshqa polislarning birlashgan kuchlari eronliklarga qarshi kurashga otlangan. Yunonlaming birlashgan qo‘shiniga spartalik sarkarda Pavsaniya boshchilik qiladi. Mardoniy qo‘shinlari Beotiyaga chekingan. Hal qiluvchi jang shu yili Plateya yonida bo‘lib o‘tadi. Unda yunonlar g‘alaba qozongan. Eron qo‘shini qo‘mondoni Mardoniy ham jangda halok bo‘lgan. Forslar Yunonistonni tashlab chiqishga majbur bo‘lganlar. Shu tariqa yunonlar qahramonona kurashib o‘z vatanlarini dushmandan tozalaganlar. 23 Mil. aw . 465-yili saroy fitnalari natijasida Kserks vafot etib, taxtga uning o‘g‘li Artakserks keladi. Bundan foydalangan Misr satrapligi liviyalik Inar boshchiligida mil. avv. 40-yilda forslarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradi. Qo‘zg‘olonchilar Afina floti yordamida dastlab g‘alaba qozonganiga qaramay, Ahmoniylar mil. avv. 455-454- yillarda yangi armiya tashkil etib, qo‘zg‘olonni bostirishga muvaffaq bo‘ldilar. Misrda forslar hukmronligini tiklanishi va afinaliklarning mag‘lubiyatga uchrashi, Sharqiy O‘rtayer dengizida vaziyatni Ahmoniylar foydasiga o‘zgartiradi. Afinada qaytadan strateg lavozimiga qaytgan 23 Ражабов Р . Кддимги дунё тарихи . - Тошкент , 2009. 22 Kimon misrliklar va kiprliklar ko‘magida mil. avv. 450-449- yillarda forslarga qaqshatqich zarbalar beradi. Mil. avv. 449-yili Kimonning qarishdoshi bo‘lgan Kalliy Kiprga yuborildi. Uning tashabbusi bilan tuzilgan kelishuv “Kalliy sulhi” nomi bilan tarixga kiradi. Mazkur sulhga asosan forslar Kichik Osiyodagi barcha yunon polislari mustaqilligini tan oladi. Hamda ularga qarshi harbiy harakatlar olib bormaslik va Egey dengizi hududlariga flot kirgizmaslik majburiyatini oldilar. O‘z navbatida yunonlar Sharqiy O‘rtayer dengizi va Misrdagi forslarga qarashli satrapliklar ichki ishlariga aralashmaslikni zimmasiga oldilar. Shunday qilib, uzoq davom etgan urush yunonlar g‘alabasi bilan nihoyasiga etadi. Yunon-fors urushlaridan so‘ng Afina tez tiklandi. Pirey porti qayta qurilib, o‘sha davrdagi O‘rtayer dengizidagi eng yirik port hisoblangan Karfagen portiga tenglashdi. Dengiz ittifoqiga yetakchilik qilgan Afina yunon dunyosi dengiz savdosida ham birinchi o‘rinni egalladi. Afina eksporti Shimoliy qora dengiz, Sitsiliya, Apuliya, Etruriyani qamrab oladi. Egina, Korinf, Kerkira va boshqa shaharlar savdoda Afinani birinchiligini e’tirof etishga majbur bo‘ldilar. Mil. avv. V asr o‘rtalariga kelib Afinada hunarmandchilik va dehqonchilikda foydalaniladigan qullar soni ko‘payib ketdi. Afina olib borgan ko‘plab urushlar natijasida Kichik Osiyo, Frakiya va Illiriyadan qullar olib kelib sotiladigan Xios orolidagi qul bozori iqtisodiyotning ishchi kuchiga bo‘lgan doimiy ehtiyojini qondirdi. 24 24 D. J. Urakov, R. N. Tursunov A. A. Biykuziyev, В . B. Xaynazarov, Jahon tarixi. Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim tarix. Oliy о ’quv yurtlari talabalari uchun о ’quv qo‘llanma. Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020, - B. 190 23 II bob bo‘yicha xulosa Yunon-fors urushlari (mil. avv. 500–449 yillar) qadimgi dunyo tarixida Sharq va G‘arb sivilizatsiyalari o‘rtasidagi ilk yirik harbiy-siyosiy to‘qnashuv bo‘lib, u ko‘plab tarixiy voqealarning sababchisi bo‘ldi. Ushbu bobda urushlarning bosqichlari, asosiy janglar (Marafon, Fermopil, Salamin, Plateya) hamda ular natijasida yuzaga kelgan siyosiy, harbiy va madaniy o‘zgarishlar tahlil qilindi. Urushlarning bosh sababi sifatida Ahamoniylar imperiyasining Yunoniston ustidan nazorat o‘rnatish harakati va yunon polislarining mustaqillikni saqlab qolish istagi ko‘rsatiladi. Urush ikki asosiy bosqichda kechdi: Doro I tomonidan olib borilgan harbiy yurishlar (Marafon jangi, mil. avv. 490 yil) va Kserks I davrida amalga oshirilgan ikkinchi bosqich (Fermopil va Salamin janglari, mil. avv. 480 yil, va Plataea jangi, mil. avv. 479 yil). Yunon-fors urushlari nafaqat harbiy tarixdagi muhim voqealar bo‘lib, balki ular qadimgi sivilizatsiyalar o‘rtasidagi mafkuraviy, siyosiy va madaniy qarama- qarshiliklarning chuqur ifodasi sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi. Urush natijalari G‘arb tsivilizatsiyasining shakllanishi, yunon madaniyati va demokratiyasining yuksalishi, hamda Fors imperiyasining harbiy-siyosiy yo‘nalishining o‘zgarishiga olib keldi. Bu voqealar kelajak avlodlar uchun ham siyosiy mustaqillik, milliy birlik va madaniy qadriyatlarni himoya qilish borasida tarixiy saboq bo‘lib xizmat qiladi. 24 XULOSA Xulosa qilib aytganda, Afina va Eritriyaning q о ‘zg‘olonchilarga k о ‘rsatgan ozgina yordami Doro I ga Bolqon Yunonistonsiga qarshi birinchi yurishni boshlash uchun bahona b о ‘lgan. Er.av. 492 yilda quruqlikdagi k о ‘p q о ‘shin va harbiy flot Eron podshosining kuyovi Mardaniy q о ‘mondonligida Yunonistonni istilo qilishga yuborilgan. Eron quruqlik q о ‘shini Gellespotdan kechib о ‘tib, Egey dengizining Frakiya sohili b о ‘ylab yurgan. Dengiz floti sohili bilan suzib Fasos orolini zabt etgan. Frakiyaliklar Eronni ancha zaiflashtirgan. Eron floti dengiz b о ‘ronida qolib, k о ‘p qismi yakson b о ‘lgan. Mardaniy Yunonistonga yetolmasdan orqaga qaytgan. Eron shohi shundan keyin Yunonistonga elchi yuborgan va Eron davlatini о ‘z ustlaridan hukmronligini tan olishni talab etgan va forslarga rasman b о ‘ysunganlar. Demokratik Afina va aristokratik Sparta Doro I talabalariga ochiq qarshi chiqa olgan. Afinada Eron elchilari qoyadan uloqtirilgan. Spartada Eron elchilari quduqqa tashlangan. Er.av. 490 yilda Eron Yunonistonga qarshi ikkinchi yurish boshlagan. Eron flotiga tajribali q о ‘mondon Datis q о ‘mondonlik qilgan. Evbeyaga desant tushirib, Eritriyani tormor qilgan, s о ‘ngraAttikaga y о ‘l olgan. Forslarga xizmat qilayotgan Gippiy maslahati bilan Datis Afinadan 42 km beridagi Marafon qishlog‘iga о ‘z q о ‘shinini tushirgan. Greklarda yakdillik b о ‘lmagan. Eron q о ‘shinining Maravonga tushirilgani ma’lum b о ‘lgach, Afina xalq yig‘ini forslarning Afinaga hujumini kutmasdan, Marafon yonida jang boshlashga qaror qilgan. Spartaliklarni yordamga chaqirgan. Greklar q о ‘shini 10 ming kishiga yetgan va unga II ta strateg q о ‘mondonlik qilgan. Eron q о ‘shini otliq askarlar va piyoda kamonchilardan iborat b о ‘lib, grek q о ‘shinidan k о ‘p b о ‘lgan. Ilgari Eron q о ‘shinida xizmat qilgan strateg Miltiad birinchi b о ‘lib xujum qilish fikrini amalga oshiradi. shiddatli jangda greklar g‘olib chiqqan, hatto Afinaliklar forslarning yetti kemasini q о ‘lga tushirganlar. Miltiad forslarning niyatini payqagan. Forslar himoyasi Afinaga qarab suzgan edilar.[2] U qisqa y о ‘l bilan Afinaga q о ‘shinni о ‘tkazgan. Afinaga (Marafoncha yugurish shundan kelib chiqqan) chopar yuborilgan. Chopar yetib borib “Quvoninglar biz yengdik!” deb shu zahoti yuragi yorilib о ‘lgan. G‘oliblar 25 Afinaga kelib port va gavanlarni himoyasiga turganlar. Eron floti xujum qilishga jur’at qila olmagan va qaytib ketgan. Sparta otryadi yordamga yetib kelgan. [3] Afinaliklarning Marafon yonida forslarning kuchli desanti ustidan g‘alaba qozonganligi katta ma’naviy va siyosiy ahamiyatga ega b о ‘lgan. Eronga qarshi xalq harakati kuchaygan. Eron Yunonistonni istilo qilishdan voz kechmagan. G‘alayonlar uni vaqtincha t о ‘xtatib turgan. Er.av. 486 yilda Doro I о ‘ladi. Greklar bu nafasni rostlab olishdan foydalana olmagan. Eronning yana xujumi yaqinlashgach, Fessaliya bilan Beotiya Eron podshosini tan olgan. Peloponnes о ‘z betarafligini e’lon qilgan. Forslar Yunonistonga qarshi uchinchi yurishiga katta tayyorgarlik k о ‘rishgan. Q о ‘shinlar tag‘in Egey dengizining ilgari zabt etilgan shimoliy sohili b о ‘ylab borishi lozim edi, flot esa qirg‘oq b о ‘ylab suzib borishi kerak edi. Flotning halok b о ‘lmasligi uchun. Akte burni yonidagi kema qatnaydigan torroq kanal qazildi. Gerodotning ma’lumotiga k о ‘ra Yunoniston barcha kuchlari 5283220 kishi b о ‘lgan. Bu albatta mubolag‘a. Eron shohi Kayxisrav о ‘sha davrda 150 ming kishi t о ‘play olishi mumkin edi. Yunon-Fors urushlari tarixiy jihatdan ulkan ahamiyatga ega bo‘lib, ular nafaqat Gretsiya va Fors imperiyalarining siyosiy va harbiy kurashini, balki butun Yaqin Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy aloqalarni ham shakllantirdi. Yunonlarning Fors imperiyasiga qarshi g‘alabalari, xususan Salamis va Plateya janglaridagi muvaffaqiyatlari, yunon demokratik tizimining davom etishiga, shuningdek, G‘arb tsivilizatsiyasining rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatdi. Urushlarning natijalari Fors imperiyasining siyosiy kuchini zaiflashtirdi, yunon shaharlari esa o‘zlarining mustaqilligi va madaniy merosini saqlab qoldi. Shu tariqa, YunonFors urushlari nafaqat ikki imperiyaning kurashini, balki butun dunyo tarixining istiqboliga katta ta'sir ko‘rsatgan muhim voqealar bo‘ldi. 26 GLOSSARIY Agora - bu Qadimgi Yunonistonda tevaragini turli-tuman imoratlar qurshab turgan shahar markaziy maydonidir. Delfa amfikteonasi - mil. avv. IV asrda Delfa ibodatxonasi muqaddas nomini qo‘riqlovchi davlatlar ittifoqi. 0’sha davrda Fokida Delfakuli ibodatxonasi bo‘lib, unga juda ko‘p qimmatbaho qurollar, oltin buyumlar sadaqa qilingan va u muqaddas hisoblangan. Diakriylar - Afina tog‘li tuman aholisi Drakont qonunlari - mil. avv. 21-yilda Afinada Drakont nomli arxont tomonidan qabul qilingan. Ushbu qonunga ko‘ra ho‘l meva o‘g‘irlagani uchun ham, odam o‘ldirgani uchun ham o‘lim jazosi joriy qilingan. Bu qonunni oddiy xalq (demos) shu sababli, siyoh bilan yozilmagan, balki qon bilan yozilgan deb baholagan. Yevpatrid - Qadimgi Yunonistonda nasl-nasabi oliyjanob bo‘lgan zodagonlar. Tiraniya- Qadimgi Yunonistonda davlat tuzilishlaridan biri. Davlat tiran tomonidan idora qilingan. Dastlabki tiraniyalar mil. avv. VI-V asrlarda Yuzaga kelgan. Pisistrat va Polikrit tiraniyasi bunga misoldir. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi Prezident asarlari 1.Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. –B.50. 2.Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalik da barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. –B.59. 3. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent. O‘zbekiston, 2011. II. Asosiy adabiyotlar 1. D. J. Urakov, R. N. Tursunov A. A. Biykuziyev, В. B. Xaynazarov, Jahon tarixi. Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim tarix. Oliy о’quv yurtlari talabalari uchun о’quv qo‘llanma. Toshkent Innovatsiya - Ziyo ” 2020, - B .247 2. Карпюк С. Г. Лекции по истории Древней Греции / С. Г. Карпюк. - М.: Ладомир, 1997 3. Ражабов Р. Кддимги дунё тарихи. - Тошкент, 2009. 4. Суриков И. Е. Древняя Греция: история и культура. М., 2005 5. Словарь античности / пер. с нем. В. И. Горбушина [и яр. ]; редкол. - М., 2006. 6. Суриков И. Е. Архаическая и классическая Греция: проблемы истории и источниковедения: учебное пособие / И. Е. Суриков. - М: КДУ, 2007. 7. Трухина IL Н., Смышляев А. Л. Хрестоматия по ястории Древней Греции для средней школы. - М., 2000. 8. Хрестоматия по истории Древнего мира: Эллинизм. Рим / Под ред. В. Г. Боруховича и др. - М., 1998. 9. Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д. П. Каллистова. - М., 1964. 10. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С. Д. Утченко. - М., 192. 28 III. Internet saytlar 1. www.tdpu.uz 2. www.Ziyonet.uz 3. www.edu.uz 4. www.ma’naviyat.uz 5. www. Arxiv.uz 6. www.ziyonet.uz 7. www.Daryo.uz 9. www.humanites.edu.ru 10. www.urdu/uz/ursulib/taqdimot/jahon_sivil izatsiyasi 29 ILOVALAR Yunon-Fors urushida Salamin urushi. Yunon-Fors urushida Marafon jangi. 30 Plateya jangi. 31

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Ahamoniylar davlatining yuksalishi va yunon-fors urushlari boshlanish sabablari

1.1. Ahamoniylar davlatining yuksalishi

1.2. Yunon-fors urushlarining kelib chiqish sabablari

I bob bo‘yicha xulosa

II bob. Yunon-fors urushlari va natijalari

2.1. Forslarning Bolqon Yunonistoniga birinchi yurishi

2.2. Yunon-fors urushlarida Kserksning harbiy yurishlari

II bob bo‘yicha xulosa

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить