Yunoniston tarixiga kirish manbashunosligi tarixsuinosligi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	44.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Yunoniston tarixiga kirish manbashunosligi tarixsuinosligi

Купить

Yunoniston tarixiga kirish manbashunosligi tarixsuinosligi
Reja:
Kirish
I.bob.Qadimgi Yunoniston tarixi.
1.1. Geografik o ‘rni, tabiiy sharoiti va aholisi
1.2. Qadimgi Yunoniston tarixi manbashunosligi
1.3. Yunon tarixini davrlashtirish
II.bob . Miloddan avvalgi 2-ming yillik Krit va Axey Yunoniston tarixiga oid
manbalar.
2.1. Gomerning “Iliadasi” va “Odisseya” tarixiy manbalar sifatida
2.2. Arxaik va klassik Yunoniston tarixiga oid manbalar
2.3. Ellinistik davrda Yunoniston tarixiga oid manbalar
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Qadimgi Yunoniston tarixi qadimgi dunyo tarixining tarkibiy qismlaridan
biri bo'lib, Qadimgi Sharq va O'rta er dengizi mamlakatlarida paydo bo'lgan va
rivojlangan sinfiy jamiyatlar va davlatlarning holatini o'rganadi. Qadimgi
Yunoniston tarixi Bolqon yarim oroli hududida va Egey dengizi mintaqasida,
Janubiy Italiyada, orolda shakllangan ijtimoiy va davlat tuzilmalarining paydo
bo'lishi, gullab-yashnashi va qulashini o'rganadi. Sitsiliya va Qora dengiz
mintaqasi. Miloddan avvalgi 3-2 ming yilliklar boshidan boshlanadi. e. - Krit
orolida birinchi davlat tuzilmalarining paydo bo'lishidan boshlab va 2-1-asrlarda
tugaydi. Miloddan avvalgi Miloddan avvalgi, Sharqiy O'rta er dengizining yunon
va ellinistik davlatlari Rim tomonidan bosib olinganda va Rim O'rta er dengizi
kuchiga kiritilgan.
Ikki ming yillik tarix davomida qadimgi yunonlar mehnat va tabiiy
resurslardan tejamkor foydalanishga asoslangan oqilona iqtisodiy tizimni,
fuqarolik ijtimoiy tuzilmasini, respublika tuzilmasi bo lgan polis tashkilotini,ʻ
yuqori madaniyatga ega bo lgan yuksak madaniyatni yaratdilar. Rim va jahon
ʻ
madaniyatining rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi. Qadimgi yunon
sivilizatsiyasining bu yutuqlari jahon tarixiy jarayonini boyitib, Rim hukmronligi
davrida O rta yer dengizi xalqlarining keyingi rivojlanishi uchun asos bo lib
ʻ ʻ
xizmat qildi.
Qadimgi Yunoniston tarixining geografik doirasi doimiy emas, balki tarixiy
taraqqiyot bilan o zgarib, kengayib bordi. Qadimgi yunon sivilizatsiyasining asosiy
ʻ
hududi Egey mintaqasi, ya'ni Bolqon, Kichik Osiyo, Frakiya qirg'oqlari va Egey
dengizining ko'plab orollari edi. VIII-VI asrlardan boshlab. Miloddan avvalgi
Miloddan avvalgi Buyuk Yunon mustamlakasi deb nomlanuvchi Egey
mintaqasidan kuchli mustamlakachilik harakatidan so'ng, yunonlar Sitsiliya va
Janubiy Italiya hududlarini o'zlashtirdilar, ular Magna Graecia deb nomlangan,
shuningdek, Qora dengiz sohillari. IV asr oxiridagi Iskandar Zulqarnaynning
g'alabali yurishlaridan keyin . Miloddan avvalgi e. va Fors davlatining bosib

olinishi, uning Yaqin va O rta Sharqdagi xarobalarida, to g ridan-to g riʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Hindistongacha bo lgan ellinistik davlatlar tashkil topdi va bu hududlar qadimgi
ʻ
yunon dunyosining bir qismiga aylandi. Ellinistik davrda yunon dunyosi g'arbda
Sitsiliyadan sharqda Hindistongacha, shimolda Shimoliy Qora dengiz
mintaqasidan janubda Nilning birinchi kataraktalarigacha bo'lgan ulkan hududni
egallagan. Biroq, qadimgi Yunoniston tarixining barcha davrlarida Egey mintaqasi
uning markaziy qismi hisoblangan, u erda yunon davlatchiligi va madaniyati paydo
bo'lgan va o'zining eng yuqori cho'qqisiga chiqqan.
Qadimgi Sharqning etnik xilma-xilligi bilan ajralib turadigan ko'plab
mamlakatlaridan farqli o'laroq, Gretsiyaning markaziy mintaqasi, ya'ni Egey
dengizi havzasi va boshqa til oilalariga mansub ko'plab xalqlar, qabilalar, etnik
guruhlar va hatto irqlarning bir xil davlatlarda birga yashashi. Bolqon yarim
orolining janubiy qismida ma'lum bir etnik bir xillik xarakterlidir. Bu hududlarda
asosan to'rt qabila guruhi vakili bo'lgan yunonlar yashagan: axeylar, dorlar, ionlar
va eoliyaliklar. Bu qabila guruhlarining har biri o z shevasida so zlashgan, urf-
ʻ ʻ
odatlari va diniy e tiqodlarida ayrim o ziga xosliklarga ega bo lgan, ammo bu
ʼ ʻ ʻ
farqlar unchalik katta bo lmagan. Barcha yunonlar bir tilda gaplashgan, bir-birini
ʻ
yaxshi tushungan va bir millat va bir tsivilizatsiyaga mansubligini aniq bilishgan.
Qadimgi Yunoniston tarixining birinchi bosqichi Krit va Bolqon
Yunonistonning janubiy qismida (asosan Peloponnesda) ilk tabaqaviy jamiyatlar
va birinchi davlatlarning paydo bo lishi va mavjudligi bilan tavsiflanadi. Bu
ʻ
dastlabki davlat tuzilmalari o z tarkibida qabilaviy tuzumning ko plab qoldiqlariga
ʻ ʻ
ega bo lib, Sharqiy O rta yer dengizining qadimgi sharqiy davlatlari bilan yaqin
ʻ ʻ
aloqalar o rnatgan va ko plab qadimgi sharq davlatlari kuzatib borgan yo lga yaqin
ʻ ʻ ʻ
bo lgan.
ʻ
Zamonaviy tadqiqotchilar o'z ixtiyorida turli toifadagi ko'plab manbalarga
ega. Bular, birinchi navbatda, yozma materiallar (tarixiy asarlar, badiiy va ilmiy
adabiyotlar asarlari, publitsistika, ma’ruzachilar nutqi, huquqiy hujjatlar, xatlar, ish
hujjatlari va boshqalar), moddiy madaniyat yodgorliklari, asosan arxeologik

qazishmalar (shahar)lardir. xarobalar, istehkomlar qoldiqlari, jamoat binolari,
turar-joy binolari, qabrlar, ibodatxonalar, mehnat qurollari, qurollar, kundalik
buyumlar va boshqalar), etnografik kuzatishlar materiallari (qadimgi urf-odatlar,
muassasalar, marosimlarni o'rganish), ko'p sonli turli xil yozuvlar, tangalar .
Qadimgi yunon tilining lug‘at tarkibi va og‘zaki ijodi (yozib olingan folklor
materiallari)ni tahlil qilish orqali uzoq o‘tmish haqidagi ma’lumotlarni olish
mumkin.

I.bob.Qadimgi Yunoniston tarixi
1.1.Geografik o ‘rni, tabiiy sharoiti va aholisi.
Yunoniston geografik jihatdan 3 qismga] boiinadi: Fessaliya va Epir,
shimolda Moli va Pagasey ko‘rfazlari, janubdan Korinf va Saronika bilan
cheklangan, markaziy qismi Peloponnes yarim orolidan iborat janubga
boiinadi. Shimoliy qismida Fessaliyani Epirdan Pind togiari zanjiri ajratib
turadi. Qadimda bu ikki viloyat yunon madaniyati shakllanishida muhim
ahamiyat kasb etadi.
Chunki bu yerda ilk bor shimoldan janubga tomon yunon qabilalari siljib
kelgan. Fessaliyada qadimgi yunon afsonalari paydo boidi. Uning janubidagi
Sperxa daryosi vodiysidagi axey Ftiotidasi ahil va mirmidonlar vatani.
Fessaliyadan afsonaviy Yason uzoq Kolxidaga oltin mo‘yna uchun joiiab
ketgan. Dodonda Sella kohinlari muqaddas dub daraxtining barglarini
shitirlashiga qarab fol ochganlar. Ejpir yunon madaniyatiga aloqasi boimagan
yowoyi oika boiib, uni markaziy Yunoniston bilan faqat xaoii, tesprot, moloss
va oresta kabi epir qabilalari joylashgan Axeloy daryosi bogiab turgan.Fessaliya
barcha tomondan togiar bilan o ‘ralgan boiib, bu yerda ikki tekislikni
Fessaliyalik bosqinchilar ishg‘ol qilganlar. Ular mahalliy aholini qaram
penestlarga aylantirganlar. Qisman ularni vodiydan togiarga siqib chiqarganlar.
Fessaliya g'arbiy qismida g'alla va chorvachilik rivojlangan. U yerda qulay
qirg'oq va qoitiqlar yo‘q. Shimoliy Yunonistonni markaziy Yunonistondan
dengiz va Oyta togiari orasida yotgan Fermopil daryosi ajratib
turadi.Markaziy Yunonistonda kam sonli togiik qabilalar joylashgan. Egey
dengizi qirg‘og‘ida Evbey oroli qarshisida Opunt lokrlari joylashgan. Er avV
asrda afinaliklar uchun lokrlar qoloqlikning namunasi boigan.Parnas (2450 m)
va Kifris togiarida joylashgan vakiy qabilalari yanada qoloq boigan.
Markaziy Yunoniston yoiidagi eng muhim joy bu Elateya shahri boigan.
Delfa qadimgi Elladaning diniy markazi vazifasini o ‘tagan. Parnasdan
shimolda Yunonistonning eng kichik viloyati — Dorida (185 kv.km) boigan,
aftidan doriylar shu yerdan kelib chiqqanlar.

Fokidadan g'arbga Agra, evitan nomidagi illiriya qabilalari yashagan
togii va ozroq unumdor vodiyga ega boigan Etoliya viloyati joylashgan.
Shimolda Epir bilan tutashgan Abrakiy qoitigigacha boigan hudud
Akarnaniyada illiriya qabilalari yashagan. Janubda 3000 kv. km. hududni
egallagan Beotiya viloyati birdaniga 3 dengiz bilan tutashgan. Poytaxti Fiva
boigan Beotiyada g'allachilik, chorvachilik va baliqchilik kuchli rivojlangan.
Beotiyani janubdan Kiferon va Parnas togiari o ‘rab turadi. yunonistonning
markazida tuprogi dehqonchilikka noqulay boigan Attika viloyati joylashgan.
Qadimgi Attikada suv tanqis boisa-da, ammo marmar, loy, kumush va zaytun
darcvtlariga boy boigan. Afmaning dengiz yoiini Salamin oroli to‘sib turadi.
Salamin uchun Afina Megara va Egina bilan uzoq urush olib boigan, faqat
Eginaning bo‘ysundirilishi Afmaning dengiz savdosiga yo‘I ochdi. Korinf va
Saronik qoitiqlari orasidagi togiik hududda Megara shahri joylashgan. Korinf
qoitigidan so‘ng Peleponnes yarim oroliga o‘tish mumkin. Uning markazida
Arkadiya balandligi turadi. Lakoniya va Messeniya viloyatlari yarimorol
g‘arbida joylashgan. Bu viloyatlarda g'alla ekilgan. Messeniyadan shimolda
Elida viloyati joylashgan boiib, Alfey va Kladey daryolari qo'shilish joyida har 4
yilda bir marta Olimpiya o'yinlari o ‘tkaziladigan Olimpiada joylashgan.
Ellidadan shimolda Axeya viloyati turadi. Yunonistonning iqlimi yumshoq,
harorati 16 °C ni tashkil etadi. Landshafii qadimda hozirgidan farq qilgan.
Qalin o'rmonlar ko‘p b o iib , tuproq hozirgidek toshloq boigan. Faqat ozgina
yer unumdor boigan 1
.
Er. av . VI asrgacha faqat bug'doy va tariq ekilgan. Keyin esa uzum va
zaytun bu ekinlarni siqib chiqargan. Yunonistonda oltin yo‘q. Mis juda ko‘p.
Xalqida shahrining nomi ham «mis» degan ma’noni bildiradi. Bu yerdan mis
qazib chiqarilgan. Beotiya va Lakoniyada sifati past temir, Tasos va Sifnos
orollaridan er avVIII—VI asrlardan kumush qazib olingan.
1
Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of
interaction’’. Oxford University Press. England I994. P.17-19.

Er. av.VIII asrdan Lavrion kumush koni ochilgan. Bu konlardan olingan
daromad er. a w V asrda Afinani qudratli flot qurishga va Yunonistonda
yetakchilik rolini o ‘ynashga imkon berdi. Afinada tog‘-konchilik sohasida
ulkan yutuqlaiga erishildi. Konlarning chuqurligi 100 m. ga yetgan. Qimmatli
metallarni qidirib topish san’ati yuqori darajada bo'lgan. Kulolchilikda
yunonlar haqiqiy san’atkor bo‘lganlar. Tosh juda yuqori baholangan. Hamma
joyda tosh mo’l- ko’l bo'lgan. Marmarning vatani Pentelikon Aflnadan bor-
yo‘g‘i 10 km masofada joylashgan. Mashhur Parfenon va Propiley pentelikon
mamaridan bunyod etilgan.
1.2.Qadimgi Yunoniston tarixi manbashunosligi.
Qadimgi Yunoniston tarixiga oid manbalar ko‘pligi va yaxshi saqlanib
qolganligi bilan boshqa hududlar tarixidan farq qiladi. Yunoniston tarixi
manbashunosligida qadimgi tarixchilarning asarlari muhim o ‘rin tutadi. Er
avVI—V asrlarda tarix fani gullab yashnagan davridir. Bu davr tarixchiligini
g‘arb olimlari «Aliolida polislar tarixi» deb atashadi. Bu davrdagi ko‘zga
ko‘ringan tarixchilardan: Gerodot, Fukidid va Ksenofontni olish mumkin.
Makedoniyalik Aleksandming sharqqa yurishlaridan so‘ng Yunoniston
tarixida yangi tarix maktabi — Arastu maktabi shakllandi. Bu davrning eng
ko'zga ko'ringan asari Arastuning «Politiya» asaridir. Bu asar Arastu va
uning shogirdlari tomonidan yozilgan bo‘lib, yunon polislari, O’rta yer
dengizi qirg‘oqlaridagi yunon koloniyalari haqida muhim ma’lumot beradi.
Asar juda ko‘p boiimlardan iborat bo‘lsa-da, uning faqat bizgacha «Afina
politsiyasi» qismi yetib kelgan. Ellin davriga kelib yunon jamiyatidagi keskin
o ‘zgarishlar, katta davlatlaming vujudga kelishi bilan umumiy tarixga asos
solindi. Bu davrning eng ko‘zga ko'ringan tarixchilaridan biri Timey bo‘lib, u
o ‘zining asarida Bolqon Yunonistoni, g‘arbiy yunon mustamlakalari haqida
muhim ma’lumotlar beradi.

Qadimgi yunon tarixi bo‘yicha eng muhim manbalardan biri arxeologik
topilmalar hisoblanadi. Arxeologlar Bolqon Yunonistoni va Egey dengizi
orollaridagi qadimgi ibodatxonalar, saroylar, mudofaa inshootlarini qazib
ochdilar. Ayniqsa, Krit orolida ingliz arxeologi A. Evans 40 yildan ko‘proq
vaqt Knoss saroyini qazib ochdi. Kichik Osiyoda nemis arxeologi G.
Shlimanning Troya xarobalarini qazib ochishi qimmatli ma’lumotlarni berdi.
Me’muar asarlar. Polislarning yemirilishigacha yunonlar tarix va adabiyotga
oid asarlarni me’muar shaklda yozishgan. Er avIV asrdagi eng yirik me’muar
asar Ksenofontga tegishli. U asosan harbiy sohaga oid ma’lumotlarni beradi.
Ellinizm davrida me’muar va avtobiografik asarlar yozish odat tusiga kirdi.
Ellin davri siyosatchilaridan Pirra va Arata eng yirik tarixiy asarlar
mualliflari hisoblanadilar.
Ular «Axey ittifoqi» haqida keng ma’lumotlarni yozib qoldirishgan.
Xatlar. Antik jamiyatda xatlar muhim o ‘rin tutgan. Ular ikki xil shaklda
ochiq va yopiq shaklda yozilgan. Platon, Isokrat va Sallyustiylar yozgan
ochiq xatlarida falsafiy muammolar haqida fikr yuritilgan. Yopiq xatlar davlat
ahamiyatiga molik xatlar boiib, maxsus kishilar nomidan yozilgan. Ularda
asosan siyosiy va maxfiy maiumotlar yozilgan. Shoirlar va ularning asarlari.
Yunon she’riy adabiyotining shakllanishi er avIX—VIII asarlarga tegishli
boiib, bu davmi «Gomer davri she’riyati» deyishadi. Gomer, Gesiod va
dramaturglar Esxil, Sofoklning asarlari juda yaxshi saqlangan. Gesiod
o‘zining «Mehnat va kunlar» asarida yunon jamiyatidagi ijtimoiy ziddiyatlar
haqida yozadi.
Shaharlar. Yunon tarixiy manbashunosligiga shahar qoldiqlari muhim
o'rin tutadi. Shaharlardagi saroylar, ibodatxonalar yaxshi saqlangan. Krit-
Miken davri saroylari, inshootlari juda ko'plab topilgan. Yunon
me’morchigining asosiy yodgorliklaridan bu Palestlar va Gimnasiylardir.
Palestlar — bu sport inshootlari jumlasiga ki rib, u yerda asosan yosh bolalar
muntazam sport bilan shug‘ullanishgan. Gimnasiy — sport inshooti boiib, bu

yerda asosan kattalar sport va fan bilan shug‘ullanganlar. Bizgacha Afinaning
ikki katta gimnasiyasi saqlanib qolgan. Ulardan biri qahramon Akadem bogida
joylashgan, ikkinchisi likeylik Appolon dala hovlisida joylashgan.
Yunonistondagi madaniyat markazlaridan yana biri bu muqaddas joylar
va ulardagi haykal va inshootlardir. Sliaharlar tarixini o ‘rganishda qadimgi
yoilar ha... muhim ahamiyat kasb etadi. Eng yirik yoilar xarobasi Afina va
Pirey portidagi y o i boiib, dengiz ortidan keltirilgan mahsulotlar Pirey portiga
tushirilib, shu y o i orqali Afinaga keltirilgan. Bu mashhur y o i Peloponnes
urushi davrida Sparta va uning ittifoqchilari tomonidan buzib tashlangan.
Hozirgi kunda faqat uning xarobalarigina saqlanib qolgan. Pireydan tashqari
Yunonistonning ikki yirik porti Samos va Iskandariya ham o ‘z ahamiyatini
yo‘qotgani yo‘q.
Mudofaa devorlari . Yunon mudofaa va harbiy tarixida himoya devorlari
va boshqa fortifikatsiya inshootlari muhim o ‘rin tutadi. Yunon tarixini
qadimgi davriga oid mudofaa inshootlari Troya, Mikena, Tirinf va Afinada
yaxshi saqlangan. Undan tashqari Xersones, Eley, Metapont, Akrogant
shaharlari devorlari asl holicha saqlanib qolgan.
Yozuvlar. Yunon tarixini o ‘rganishda yozuvlar muhim ahamiyat kasb
etadi. Asosan XIX asrning 70-yillaridan papirus topilmalarni o ‘rganish
natijasida yangi «papirologiya» faniga asos solindi.
Yunon jamiyatiga papirusning kirib kelishi Misr tarixi bilan uzviy
bogMiqdir. Qadimgi mashhur yunon — lirik shoirlari Alkey, Sapfo, Korin,
Pindara, Vakximida va mashhur fojeanavislar Sofokl va Evripid hamda
mashhur hajviy asarlar muallifi Menandrlar o ‘z asarlarini papiruslarga
yozishgan. Papirusga ko‘chirilgan eng yirik asar Arastuning «Afina politiyasi»
asaridir. Keyinchalik qog'ozning kashf etilishi bilan papiruslar o ‘z
ahamiyatini yo'qotgan, ularni faqat hukmdor saroyidagi arxivlardan topish
mumkin.
Tangalar. Yunoniston iqtisodiy tarixini o ‘iganishda tangalar muhim o’rin
tutadi. XVIII asrda Venada o'tkazilgan qadimgi yunon tangalari ko'rgazmasida

70000 dona yunon tangalari kolleksiyasi namoyish etilgan. Qadimgi yunon
tangalari iqtisod va savdo sohasidagi eng muhim ashyoviy dalildir.
Arxaik davr yunon tangalari kumushdan bo'lib, uning teskari qismida
shahar ramzi yoki shahar nomining birinchi harfi tushirilgan. Ellin davri
tangashunosligi arxaik davr tangashunosligidan farq qiladi. Ularda asosan
hukmdorning surati va teskari tomonida esa yozuv va ramzlar tushirilgan.
Tangalardan tashqari tesserlar, ya’ni hozirgi kundagi chipta shaklidagi
hujjatlar yaxshi saqlangan. Ular asosan sopol va metalldan tayyorlangan.
Tesserlar ikki xil vaziyatda ishlatilgan: harbiy sohalarda kiyimlarga taqilgan
bo‘lsa, kundalik hayotda teatr va dam olish joylariga kirish uchun ruxsatnoma
vazifasini o ‘tagan.
Bizgacha yetib kelgan tesserlardan eng mashhuri Dionis teatriga kirish
uchun ko‘rsatilgan tesserlardir. Ularda asosan yunon harflari yozilgan, har bir
tesserda bitta harf uchraydi 2
.
Ostrakonlar. Ular sopol parchalari bo'lib, Afina demokratiyasiga xavf
soladigan siyosiy arbob, taniqli shaxslarga qarshi ovoz berishda ishlatilgan.
Ular er avV asrga oid. Bizgacha yetib kelganlaridan biri Femistoklga qarshi
yozilgan. Qadimgi Yunoniston tarixini o ‘rganishda logograflarning asarlari ham
muhim o ‘rin tutadi. Logograflar o'sha davr voqea-hodisalarini hech qanday
izoh bermay tasvirlaganlar. Ular er avVI—V asrlarda yashaganlar. Ular tarixni
afsonalar bilan aralashtiiganlar. Afsonalaiga tarixiy voqealar deb qarab unga
ishonganlar. Er. av . VI asrning ikkinchi yarmida yashagan logograf Miletlik
Gekatey o'zining asarida Yunonistonning jug‘rofik xaritasini chizadi. Uning
asarlaridan bizgacha ayrim parchalar yetib kelgan.
1.3.Yunon tarixini davrlashtirish.
Yunon tarixi' Qadimgi dunyo tarixining bir qismi hisoblanadi. Qadimgi
yunon tarixi doirasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi havzasi, janubiy
Italiya, Sitsiliya oroli va shimoliy Qora dengiz bo‘yi, Kichik Osiyoning g‘arbiy
qirg‘og‘idagi qadimgi jamiyatlaming shakllanishi, gullab-yashnashi va
2
История Древней Греции. Под.ред. В.И.Кузищина. М., 2005.С.17-18.

tushkunlik davrini o ‘rganadi. Yunon sivilizatsiyasi tarixi uch bosqichga
boiinadi: birinchisi — bu er avII ming yillikda Krit va Mikenada ilk sinfiy
jamiyatlar va davlat birlashmalarining paydo boiishi va halokati. Ikkinchi
bosqich — bu Krit-Miken sivilizatsiyasining halokatidan keyin antik
Yunonistonning er avXII asrdan er avIV asrning so‘nggi choragigacha bo‘lgan
taraqqiyot davrini o ‘z ichiga oladi. Qadimgi Yunon jamiyati taraqqiyotining
eng yuqori cho‘qqisi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy davlat tuzilmasi bo‘lgan yunon
polislarining tug‘ilishi, yuksalishi va tushkunligi bosqichi boidi.
Er avIV asrning so‘ngi choragida yunon-makedonlar tomonidan
Ahamoniylar Eroni davlatining bosib olinishidan yunon tarixining uchinchi
so'nggi bosqichi boshlanadi. Bu bosqich qariyb uch yuz yilni ,o‘z ichiga olib,
sharq va g‘arb madaniyati unsurlarini o ‘z ichiga olgan Ellin davlatlarining
tashkil topishi, ellin madani yatining rivojlanishi davridir. Bu bosqich er avI
asr so‘ngida ellin davlatlarining g‘arbdan Rim, sharqdan Parfiya tomonidan
bosib olinishi bilan tugaydi. Bolqon Yunonistonida davlatchilik taraqqiyotining
yangi davri taxminan er avXI asrdan boshlanadi.
Bu davrdan antik Yunoniston taraqqiyotining polis davri boshlanadi. U
o ‘z ichiga uch davmi oladi:
1. Er avXI—IX asrlar — Gomer yoki polis arafasi («Qorongi asrlar»).
Bu bosqichda Bolqon Yunonistoni hududida urug‘-qabila munosabatlari
hukmron boiadi.
2. Arxaika davri (er avVIII—VI asrlar) — polisdavlatlarning
shakllanishi, Buyuk Yunon kolonizatsiyasi va ilk Yunon tiraniyalari davri.
3. Klassik Yunoniston (er avV— TV asrlar.) — Qadimgi yunon polislari,
ularning iqtisodiyoti va yunon madaniyatining gullab-yashnagan davri.
Makedoniyalik Iskandarning Sharq yurishlaridan keyin Ellin davlatlarining
tashkil topishi bilan qadimgi yunon tarixida yangi ellin davri (er avIV asrning
so‘ngi choragi - er av30-yillar) boshlanadi

II.bob . Miloddan avvalgi 2-ming yillik Krit va Axey Yunoniston
tarixiga oid manbalar.
2.1. Gomerning “Iliadasi” va “Odisseya” tarixiy manbalar sifatida
Bu davrning bir nechta manbalari uchta asosiy toifaga bo'linadi: B bo'g'inida
yozilgan yozma yodgorliklar, shaharlar va aholi punktlarining arxeologik
qazishmalari ma'lumotlari va miloddan avvalgi 2-ming yillik tarixiga oid
ma'lumotlar. e., keyingi davrlardagi yunon mualliflarining asarlarida saqlanib
qolgan.
B harfi bilan yozilgan lavhalar 1901 yilda Kritda A. Evans tomonidan olib
borilgan qazishmalar paytida topilgan, ammo faqat 1953 yilda ingliz olimi M.
Ventri yozuvlarning tushunarsiz tilini hal qildi. Hozirgi vaqtda B harfida yozilgan
bir necha ming lavhalar ma'lum, ular Kritdagi Knossos xarobalari, Pilos, Mikena,
Thebes, Tirins shaharlarida olib borilgan qazishmalar paytida topilgan, lekin eng
muhimi (barcha matnlarning 90% dan ortig'i). Knossos va Pylos arxivlarida
topilgan. Tabletkalarning katta qismi 14-12-asrlarga tegishli. Miloddan avvalgi e.
Yozuvlar juda qisqa va asosan biznes hisoboti hujjatlarini ifodalaydi. Ularda
yerning ijaraga berilishi, chorva boshi soni, ishchi va xizmatchilarga oziq-ovqat
taqsimoti to‘g‘risidagi ma’lumotlar; ko'pincha bu saroyning muayyan xizmatlarida
ishlaydigan qullar va qullarning ro'yxati, hunarmandlarning ro'yxati va ular bilan
birga xom ashyo ro'yxati; safarbar qilinishi kerak bo'lgan askarlar va
dengizchilarning ro'yxatlari, shuningdek, musodara qilingan mol-mulkni
inventarizatsiya qilish. Tabletkalar saroy xo jaligining faoliyati, saroy va quyiʻ
ma muriy birliklar o rtasidagi munosabatlar, umuman davlat boshqaruvi to g risida
ʼ ʻ ʻ ʻ
ma lumotlar beradi, bu esa Axeylarning boshqaruvi va xo jaligining asosiy
ʼ ʻ
xususiyatlarini taqdim etishga imkon beradi. miloddan avvalgi 2-ming yillikning 2-
yarmi podsholiklari. e.
Saroy arxividan topilgan lavhalardan tashqari, loydan yasalgan idishlar
devorlariga bo yalgan yoki tirnalgan alohida so zlarning qisqartmasidan iborat
ʻ ʻ

yozuvlar, loy tiqin va teglarga o rnatilgan muhrlardagi alohida harflar saqlanibʻ
qolgan.
Arxeologik qazishmalar moddiy madaniyat haqida turli xil ma'lumotlar
beradi. Eng muhim topilmalar keng saroy majmualarini qazish paytida topilgan:
oroldagi Knossos va Phaistosda. Krit, Miken va Peloponnesdagi Pilos. Ko'p sonli
xonalar, saroylarning murakkab tartibi, jumladan hashamatli kvartiralar,
qabulxonalar, ibodatxonalar, hunarmandchilik ustaxonalari, omborxonalar, ko'plab
turli xil kundalik buyumlar va turli xil qurollar ularning boy va qizg'in hayoti
haqida tasavvur beradi. miloddan avvalgi 2-ming yillikdagi eng yirik
monarxiyalarning markazlari. e.
Miloddan avvalgi 3-ming yillikning oxirida kattalashgan aholi punktlarining
topilganligi katta qiziqish uyg'otadi. e. Lerna (shimoliy Peloponnesda) va Rafinada
(Atikada) bronza quyish zavodi topilgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillikning
ikkinchi yarmida. e. Miken, Pilos, Afina, Fibadagi saroylar atrofida hunarmandlar
va savdogarlar yashagan aholi punktlari paydo bo'ldi.
Axey aholisining asosiy qismi istiqomat qilgan qishloq aholi punktlariga
Korakuda (Korinf yaqinida), Zigurlarda (Mikena yaqinida) qazilgan aholi punktlari
va Spartadagi Attikadagi qishloq aholi punktlaridan birining nekropollari misol
bo la oladi. Bu yerda kamtarona turar-joylar, murakkab jamoat binolari, megaron
ʻ
tipidagi binolar qoldiqlari topilgan. Alohida binolarning ta'sirchan o'lchamlari, ko'p
miqdorda sopol buyumlar, shu jumladan bo'yalganlari, shuningdek bronza va oltin
buyumlar topilmalari miloddan avvalgi 2-ming yillikning ikkinchi yarmida qishloq
aholisi orasida mulkiy tabaqalanish jarayonini ko'rsatadi. e.
V - IV asrlardagi yunon mualliflari asarlarida. Miloddan avvalgi e. (Gerodot,
Fukidid, Aristotel) va keyingi asrlar (Strabon, Plutarx, Pausanias), yunonlarning
shonli o'tmishi, Krit qiroli Minosning qudrati, ulkan kuchning yaratilishi va yuksak
madaniyatning noaniq xotiralari. o'sha davrlar saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi
2-ming yillikdagi yunonlarning tarixi va madaniyati, urf-odatlari va diniga oid
materiallar juda xilma-xil, ammo o'rganish juda qiyin. Yunonlarning xudolar va

qahramonlar haqidagi ko'plab afsonalari va afsonalarida mavjud: Afinani Krit
qiroli Minosning shafqatsiz kuchidan ozod qilgan ulug'vor Afina qahramoni Tesey
haqida, qo'rqoq Tirntha Eurystheus qiroliga xizmat qilgan buyuk Gerkules haqida.
Jeyson boshchiligidagi yunon qahramonlarining "Argo" kemasida Kolxidaning olis
qirg'oqlariga sayohati va hokazo. Ushbu afsona va afsonalar mazmunini chuqur
tanqidiy o'rganish bizga haqiqiy faktlarni fantastikadan ajratish va bizning
bilimlarimizni kengaytirish imkonini beradi. miloddan avvalgi 2-ming yillikdagi
Gretsiya tarixi. e.
Qadimgi Sharq yodgorliklarida, asosan, Krit va Axey qirolliklarining tashqi
siyosiy mavqei haqida oz miqdordagi ma'lumotlar mavjud. Xususan, XIV-XIII
asrlarga oid ayrim xet yozuvlari. Miloddan avvalgi e. xetlarning Kichik Osiyoning
g arbiy qismida joylashgan Ahxiyava davlati bilan ittifoqini tilga oling. Miloddanʻ
avvalgi 2-ming yillik o rtalariga oid ba zi Misr buyumlari. e. Kritda (qo'ra, tumor,
ʻ ʼ
boncuklar, hatto misrlikning diorit haykalchasi, uning ismi User yozuvi) topilgan.
Krit (Keftiu) Fir'avn Tutmos III ning ba'zi yozuvlarida qudratli Misr qirolligining
teng ittifoqchisi sifatida qayd etilgan.
Eng qadimgi yozma manbalar ko'r hikoyachi Gomerga tegishli epik she'rlar -
"Iliada" va "Odisseya" edi. Jahon adabiyoti epik janrining eng yaxshi namunalari
hisoblangan bu asarlar axeylar davriga oid ko‘plab ertaklar, afsonalar, qo‘shiqlar,
og‘zaki xalq an’analari asosida tuzilgan. Biroq, bu bir-biridan farq qiluvchi
qismlarni qayta ishlash va birlashtirib, yagona san'at asari 9-8-asrlarda sodir
bo'lgan. Miloddan avvalgi e. Ehtimol, bu asar Gomer nomi bilan bizga ma'lum
bo'lgan qandaydir ajoyib hikoyachiga tegishli bo'lishi mumkin. She'rlar uzoq vaqt
davomida og'zaki tarzda uzatilgan, ammo VII-VI asrlarda. Miloddan avvalgi e.
yozib olindi va she'rlarning so'nggi tahriri va yozuvi VI asr o'rtalarida zolim
Pisistratus davrida Afinada amalga oshirildi. Miloddan avvalgi e.
Har bir she’r 24 ta kitobdan iborat. "Iliada" syujeti Troya urushining o'ninchi
yili epizodlaridan biri, ya'ni yunon armiyasi qo'mondoni Miken qiroli Agamemnon
va Saloniya qabilalaridan birining rahbari Axilles o'rtasidagi yunon lageridagi

janjal. . Bular fonida Gomer yunonlar va troyanlarning harbiy harakatlari, harbiy
lager tuzilishi va qurol-yarog‘i, boshqaruv tizimi, shaharlarning ko‘rinishi,
yunonlar va troyanlarning diniy qarashlari, kundalik hayoti haqida batafsil
ma’lumot beradi.
"Odisseya" she'ri Troya vayron bo'lganidan keyin o'z vatani Itakaga qaytgan
qirol Ilus va Odisseyning sarguzashtlari haqida hikoya qiladi. Xudolar Odisseyni
ko'plab sinovlarga duchor qiladilar: u vahshiy Tsikloplar qo'liga tushadi, Scylla va
Charybdis yirtqich hayvonlari yonidan o'tib kemani boshqaradi,
Laestrigoniyaliklarning kanniballaridan qochadi, odamlarni cho'chqaga
aylantiradigan sehrgar Kirkaning afsunini rad etadi va hokazo. Homer. o'z
qahramonini tinch hayotning turli vaziyatlarida ko'rsatadi, bu unga uning eng
xilma-xil tomonlarini tavsiflash imkonini beradi: iqtisodiy faoliyat, qirol saroyi va
mulki hayoti, hokimiyatdagilar va kambag'allar o'rtasidagi munosabatlar, urf-
odatlar, kundalik hayotning xususiyatlari.
Qadimgi Yunonistonning ijtimoiy tuzilishi Gomer asarlarida etarlicha
batafsil aks ettirilgan. Gomer jamiyatida Miken jamiyatiga xos bo'lgan
markazlashtirishdan asar ham yo'q. Har bir kichik jamoa boshqalardan butunlay
mustaqil bo'lib, o'z hukmdori - basileusga ega edi. Yunonistonning turli shaharlari
qo'shma reyd uchun birlashganda ham , Basilei o'z mustaqilligini hasad bilan
himoya qildi va harbiy o'ljadan o'z ulushlariga bo'lgan har qanday urinishlarni
bosdi.
Bosqin oxirida bu o'lja uning barcha ishtirokchilari o'rtasida taqsimlandi;
harbiy xazina yo'q edi. Armiyaning umumiy yig'ilishida, askarlar ishtirokida,
Axilles Agamemnonga quyidagi so'zlarni aytishga ruxsat berishi mumkin edi:
Og'ir ichkilikboz, itning ko'zi bilan, kiyikning joni bilan...
Podshoh xalqni yutuvchi, sen achinarli xalq ustidan hukmronlik qilasan!
Gomer jamiyati o'zining dastlabki bosqichida harbiy demokratiyadir. Erga
xususiy mulkchilikni bilmaslik. Jamiyatlar doimiy urush holatida edi va uning

jamiyatidan tashqarida bo'lgan odamning hayoti hech qanday tarzda
himoyalanmagan. Gomer davrida butun jamoa Gretsiyada etakchi rol o'ynay
boshladi va hatto urug' uning bo'linmasi deb hisoblangan. Insonning butun hayoti
unga emas, balki jamiyatga tegishli edi: shaxsning shaxsiy baxtga bo'lgan huquqi
juda cheklangan edi. Jamiyat manfaati uchun tug‘ilgan bolani oqsoqolning
buyrug‘i bilan o‘ldirish mumkin edi. Agar fuqaro o'z jamiyatiga fidokorona sodiq
bo'lsa, unda uning chegaralaridan tashqarida bo'lgan hamma narsa unga dushman
bo'lgan qonunlar va axloq tamoyillari qolgan hududga tarqalmagan;
Iqtisodiyotning tabiiy xususiyatidan kelib chiqib, o‘sha davrda ham mulkiy
ne’matlarni taqsimlash nihoyatda barqaror edi. Eng olijanob odam deyarli har doim
eng boy bo'lgan. Ular faqat o'ta muhtoj paytlarda ularga qarz olishga harakat
qilishdi. Shuning uchun, "minnatdorchilik" qanchalik katta bo'lmasin, bu tabiiy deb
hisoblangan, chunki ko'p hollarda bu ekishdan oldin urug'lik qarzi bo'lib, qarzdorni
ochlikdan qutqargan:
To'g'ri o'lchab, qo'shnidan qarz oling: berish,
Xuddi shu o'lchov bilan o'lchang, yoki siz buni ko'proq qilishingiz mumkin,
Qabul qilishni davom ettirish uchun, kerak bo'lganda ...
Dushman hududi qo'lga kiritilganda, odatda, erkak aholi o'ldiriladi, chunki
o'z shahrini vayron qiluvchiga nisbatan erkinlik va dushmanlikni saqlab qolgan
sobiq dushmanning uyda qul bo'lishi noo'rin deb hisoblanadi. Shuning uchun qullar
juda oz edi, qullar ko'p edi. Erkin ayollar xuddi qul kabi uy yumushlarini
bajarardilar. Odisseyda qirol qizi Nausicaa qullari bilan kiyim yuvish uchun
dengizga boradi.
Qullarning mehnati she'rlarda juda keng qo'llaniladi:
Keng saroyda 50 ta qo'lda yasalgan qul yashar edi.
Javdar donlari faqat qo'lda tegirmon toshlari yordamida maydalangan

Iplar boshqalar tomonidan yigirilgan va dastgohlarda o‘tirgan holda
to‘qilgan...
Iliada va Odisseya, shubhasiz, eng qiziqarli tarixiy manbalardir, ammo
Gomer she'rlari ma'lumotlaridan ularda aks ettirilgan tarixiy voqelikni qayta tiklash
uchun foydalanish uchun eng ehtiyotkorlik va mashaqqatli tahlil talab etiladi. Zero,
har bir she’r, avvalo, badiiy asar bo‘lib, unda she’riy fantastika va tarixiy haqiqat
eng g‘aroyib tarzda aralashib ketgan. Bundan tashqari, she'rlar bir necha asrlar
davomida yaratilgan va tahrirlangan va shuning uchun ular turli xronologik
qatlamlarni aks ettirgan: Axey saltanatlarining hayoti va urf-odatlari, Gomer davri
(miloddan avvalgi XI-IX asrlar) va nihoyat, she'rlarning vaqt to'plami (miloddan
avvalgi IX-VIII asrlar).
2.2. Arxaik va klassik Yunoniston tarixiga oid manbalar
VIII-IY asrlardagi Yunoniston tarixini o'rganish uchun manbalarning
umumiy soni va xilma-xilligi. Miloddan avvalgi e. keskin ortadi. Turli janrlardagi
yozma manbalar alohida to'liqlik bilan taqdim etilgan.
Qishloq xo jaligi, og ir dehqon mehnati va qishloq hayoti haqida qimmatliʻ ʻ
ma lumotlarni Boeot shoiri Gesiodning “Mehnat va kunlar” she ridan (miloddan
ʼ ʼ
avvalgi 8—7-asrlar boshi) olish mumkin. Uning yana bir she'ri bor - "Teogoniya",
unda yunonlarning diniy qarashlari, xudolarning kelib chiqishi, ularning nasl-
nasabi va munosabatlari batafsil tasvirlangan.
7—6-asrlarda yunon jamiyatida avj olgan ijtimoiy-siyosiy kurashni
o rganish. Miloddan avvalgi e., muhim ma'lumotlar yunon shoirlarining siyosiy
ʻ
elegiyalarida keltirilgan - Paroslik Arxilox, Afinalik Solon, Megaradan Teognis.
Ular kambag'allarning ahvolini, demolarning zodagonlarga bo'lgan keskin nafratini
real tasvirlaydi, quvg'in va musodaralar haqida, o'z shaharlaridan uzoqda bo'lgan
sargardonlarning baxtsiz hayoti haqida gapiradi.
Eng muhim manbalardan biri qadimgi yunon tarixchilarining asarlaridir.
Ijodlarida badiiy fantastikani voqelikdan ajratish qiyin bo'lgan shoirlardan farqli

o'laroq, tarixchilar haqiqiy voqeani berishga va dolzarb faktlarni tanlashga
intilishadi. Birinchi yunon tarixchilari logograflar deb ataladigan olimlar bo'lib,
ulardan eng mashhurlari Miletlik Gekatey (miloddan avvalgi 540-478 yillar) va
Mitiliyalik Hellanik (miloddan avvalgi 480-400 yillar). Logograflar o'z ona
shaharlarining qadimiy tarixini tasvirlab berishdi. Ma'lumotlar yo'qligi sababli ular
afsonalarga murojaat qilib, u erda mavjud bo'lgan ma'lumotlarni oqilona talqin
qilishga harakat qilishdi. Logograflar tomonidan olib borilgan mifologik an'anani
tanqidiy tahlil qilish juda yuzaki edi, shuning uchun ular keltirgan ko'plab faktlarga
ishonmaslik kerak.
Logograflar faqat mifologik an'analarni talqin qilish bilan cheklanib
qolmagan. Ular o'z asarlarida turli yunon shaharlari va Sharqiy O'rta er dengizi
mamlakatlariga sayohatlari davomida olingan geografik va etnografik xarakterdagi
to'liq ishonchli ma'lumotlarni o'z ichiga olgan. Logograflar asarlarida mif va
voqelik kam ajratilgan va bu ularning asarlarining cheklangan ahamiyatini belgilab
bergan. Logograflarning yozuvlari faqat kichik bo'laklarda saqlanib qolgan.
Birinchi haqiqiy tarixiy tadqiqot qadimda “tarix otasi” deb atalgan
Galikarnaslik Gerodotning (miloddan avvalgi 485-425) asaridir. Gerodot badavlat
oilada tug‘ilgan, yaxshi ta’lim olgan, o‘z shahridagi siyosiy kurashlarda
qatnashgan va g‘olib raqiblari tomonidan quvilgan. Surgunda Gerodot ko'p sayohat
qilgan, Sharqiy O'rta er dengizining deyarli barcha mamlakatlarida, jumladan
Bobil va Misrda bo'lgan, Magna Gretsiya va Qora dengiz mintaqasida bo'lgan,
masalan, Olbiyada bo'lgan, u erda tarix va hayotni o'rgangan. atrofidagi skif
qabilalarining. Yetuklik davrida Gerodot Afinada yashagan, Afina demokratiyasi
tarafdori bo lgan, uning yetakchisi Perikl bilan do st bo lgan. Gerodot yunonʻ ʻ ʻ
tarixining yorqin davrining guvohi bo'ldi, ulkan Fors davlati ustidan qozonilgan
g'alabadan keyin jadal iqtisodiy rivojlanish va madaniy gullab-yashnash davri.
Gerodot aniq materialdan foydalanib, nima uchun kichik va kuchsiz Gretsiya ulkan
va qudratli Fors kuchini mag'lub eta olganini va nima uchun Afina Yunonistonning
o'zida muhim ahamiyatga ega bo'lganini tushunishga harakat qildi. Gerodotning

so'zlariga ko'ra, bu tasodif emas. Gerodotning asari yunon-fors urushlari tarixiga
bag'ishlangan bo'lib, 3-asrda yaratilgan 9 kitobdan iborat. Miloddan avvalgi e. 9 ta
muza nomi bilan atalgan. Darhaqiqat, so'nggi besh kitob urushlar tarixiga
bag'ishlangan (taqdimot miloddan avvalgi 479 yilga qadar olib borilgan), birinchi
to'rtta kitob esa alohida mamlakatlar, xalqlar, Kichik Osiyo, Bobil, Midiya, Misr
shaharlari tarixini tasvirlaydi. , Skif qabilalari, Bolqon Gretsiyasining yunon
shaharlari.
Gerodot to'plangan ma'lumotlarni tanlash va tanqidiy tahlil qilishga e'tibor
beradi: u yozgan joy va shaharlarni kezadi, bilimdon odamlardan so'raydi, mavjud
yozuvlar va arxivlardan foydalanadi, u o'zidan oldingi mualliflarni, xususan,
logograflarni yaxshi biladi. Gerodotning voqealarni taqdim etishi qat'iy faktlarga
asoslangan, garchi u ba'zan mifologik va shubhali ma'lumotlarga murojaat qiladi,
ularni oqilona tushuntirishga harakat qiladi. Zamonaviy arxeologik ma'lumotlar
Gerodot ma'lumotlarining katta qismini tasdiqlaydi. Butun Sharqiy O'rta er dengizi
tarixiga oid ulkan faktik materiallar, uni tanqidiy tahlil qilishga urinish, o'ylangan
mualliflik kontseptsiyasi, barcha xalqlarning (nafaqat yunonlar) madaniy
yutuqlariga hurmat, yuksak adabiy xizmatlari Gerodot asarini ajoyib qildi. yunon
va jahon tarixshunosligidagi ish, Yaqin Sharq va Gretsiya VII - V asr boshlari
tarixi bo'yicha qimmatli ma'lumotlar manbai. Miloddan avvalgi e.
Yunon tarixiy tafakkurining yana bir ajoyib asari afinalik tarixchi Fukidid
Olorning o g li (taxminan miloddan avvalgi 460-396 yillar) Peloponnes urushiʻ ʻ
(miloddan avvalgi 431-404) voqealariga bag ishlangan asaridir.
ʻ
Fukidid a'lo ta'lim oldi, Afinada mas'ul lavozimlarni, shu jumladan
strategning eng yuqori harbiy lavozimini egalladi, ya'ni u o'z davrining siyosiy
voqealari mexanizmini yaxshi bilardi. Miloddan avvalgi 424 yildagi urushni
muvaffaqiyatsiz olib borganligi uchun Afinadan haydalgan. e., Fukidid Frakiyaga
joylashdi va hayotining so'nggi yillarini Tarix ustida ishlashga bag'ishladi. Uning
Peloponnes urushi tarixi bo'yicha ulkan faktik materiallarni to'plash va tanqidiy
qayta ishlash uchun etarli mablag'i va bo'sh vaqti bor edi. Agar Gerodot ba'zan o'z

tarixida ba'zi afsonaviy ma'lumotlarni ishlatgan bo'lsa, Fukidid barcha shubhali
ma'lumotlarni tashlab, faktlarni qat'iy tanlaydi va diqqat bilan tekshiradi. Manbalar
bilan ishlashning tanqidiy usuli qadimgi tarixshunoslikning ajoyib yutug'iga
aylandi.
Fukididning asari 8 kitobdan iborat bo'lib, ularda miloddan avvalgi 431-411
yillardagi Peloponnes urushi voqealari bayon etilgan. e. (insho tugallanmagan
holda qoldi). Biroq, Fukidid harbiy harakatlarni diqqat bilan va batafsil tavsiflash
bilan cheklanmaydi. U, shuningdek, urushayotgan tomonlarning ichki hayoti,
jumladan, aholining turli guruhlari o'rtasidagi munosabatlar va ularning
to'qnashuvlari, siyosiy tizimdagi o'zgarishlarning tavsifini beradi.
Fukidid ijtimoiy kurashda yunon shahar-davlatlari rivojlanishining muhim
omilini ko'rgan birinchi yunon tarixchilaridan biri bo'ldi. Fukidid shuningdek ,
urush o'zi bilan qanday son-sanoqsiz ofatlarni olib kelishini ajoyib kuch bilan
ko'rsatdi . O'zining "Tarixi" bilan u yunonlarni tinch yo'l bilan birlashishga,
Peloponnes kabi urushlar kabi halokatli quroldan voz kechishga chaqirgandek
tuyuldi.
Fukididning yosh zamondoshi, afinalik tarixchi va publitsist Ksenofont
(miloddan avvalgi 430-355 yillar) turli adabiy meros qoldirdi. Siyosiy
jurnalistikaning siyosiy muxoliflari - Afina demokratlari va butun Afina
demokratiyasining davlat tizimini qattiq qoralagan ilk namunalaridan biri bu 4-
asrning 20-yillari o rtalarida noma'lum Afina oligarxining risolasidir. Miloddanʻ
avvalgi e., bu shartli ravishda psevdo-Ksenofont Afina siyosati deb ataladi (risola
Ksenofont asarlari orasida topilgan, ammo unga tegishli emas).
IV asrning afinalik notiqlarining bugungi kungacha saqlanib qolgan ko'plab
nutqlarida turli xil xarakterdagi ko'plab ma'lumotlar mavjud. Miloddan avvalgi e. -
Liziy, Isokrat, Demosfen, Esxin, Giperidlar va boshqalar. Liziyning bu
nutqlarining eng qadimgilari 5-asr oxiri - IV asr boshlariga to g ri keladi.
ʻ ʻ
Miloddan avvalgi e., oxirgisi Giperid va Dinarxga tegishli (miloddan avvalgi 4-
asrning 20-yillari). Ma’ruzachilar turli mavzularda ma’ruza qildilar: siyosiy ayblov

yoki himoya, fuqarolik da’volari tahlili, pora olish va o‘zlashtirish holatlari,
poraxo‘rlik. Eng buyuk yunon mutafakkiri Aristotelning ijodi o'zining rang-
barangligi bilan hayratlanarli. Uning moddiy manbalar bo‘lgan mantiq va axloq,
ritorika va poetika, meteorologiya va astronomiya, zoologiya va fizikaga oid
risolalari bor. Biroq, IV asrdagi yunon jamiyati tarixiga oid eng qimmatli asarlar.
Miloddan avvalgi e. Bu uning davlatning mohiyati va shakllari haqidagi asarlari -
"Siyosat" bo'lib, unda u 158 xil yunon shahar siyosatining siyosiy tarixining ulkan
materialini va eng yirik yunonlardan biri bo'lgan Afinaning davlat tuzilishiga oid
maxsus risolasini jamlagan. boshqaruv shakllari rivojlangan shaharlar, "Afina
Politaia" . Ko'p miqdordagi faktik materiallarni chuqur tanqidiy tahlil qilish
Aristotel asarlarini eng qimmatli tarixiy manbaga aylantiradi.
V-IV asrlar tarixiy voqelik. Miloddan avvalgi e. teatrlarda qo yilgan badiiyʻ
adabiyotlarda, tragediya va komediyalarda o ziga xos aks etgan. Buyuk yunon
ʻ
tragediyachilari Esxil, Sofokl, Evripidlar (miloddan avvalgi 5-asr) o z tragediyalari
ʻ
uchun syujetlarni mifologik ertaklardan olishgan, lekin ularga o z davrining g oya
ʻ ʻ
va g oyalarini joylashtirgani ularni qiziqarli manbalar qiladi. Peloponnes urushi va
ʻ
IV asr boshlaridagi Afinaning ichki va tashqi ahvoli haqida boy ma’lumotlar.
Miloddan avvalgi e. Aristofanning (miloddan avvalgi 450-388) ko'plab
komediyalarini (11 komediyasi saqlanib qolgan) bering. Afina hayotini hajviy
ma’noda tasvirlagan Aristofan urush va tinchlik, boylarning farovonligi va
kambag‘allarning kambag‘alligi, amaldorlarning, noqobil sarkardalarning
o‘g‘irlanishi, ittifoqchilarning og‘ir ahvoliga to‘xtaladi. Aristofan ma'lumotlari
Afina hayotini boshqa tomondan ko'rsatadi va Fukididning yunon jamiyati
haqidagi ma'lumotlariga yaxshi qo'shimcha bo'lib xizmat qiladi.
Peloponnes urushi.
Arxaik va klassik davrlarning yunon tarixi ellinistik va rim davrlarining bir
qator tarixchilari va yozuvchilari tomonidan o'rganish ob'ektiga aylandi. Qadimgi
Yunoniston tarixiga oid tarixiy manbalar majmuasida epigrafik manbalar bir xil
darajada muhim o'rin tutadi. Bu toshlardagi yozuvlar (tosh plitalar, binolar

devorlari, stellar, haykallar va boshqalar), keramika va metall plitalar. Yozuvlar
boshqacha edi - bir necha harfdan yuzlab qatorlargacha. Biroq, bir nechta katta
yozuvlar mavjud (bir necha o'nlab satrlar epigrafik materialning asosiy qismida bir
nechta satrlardan iborat);
Yunonlar tez-tez va turli sabablarga ko'ra yozuvlarni yasadilar: boshqa
davlatlar bilan tuzilgan shartnomalar, qonunlar, moliyaviy va boshqa hisobotlar,
xarajatlar yozuvlari, mulkni sotish, ipoteka, ijara shartnomalari, xudolarga
bag'ishlanish, qurilish yozuvlari, ularning xizmatlarini sanab o'tish. marhum va
boshqalar. Shunday qilib, yunoncha yozuvlarning tabiati g'ayrioddiy keng
ma'lumotni taklif qiladi, ularning bilimlari bizga hayotning boshqa barcha
manbalar sukut saqlaydigan jihatlari haqida bilish imkonini beradi. Yozuvlar,
qoida tariqasida, ularda qayd etilgan voqealar bilan zamondosh bo'lib, ishonchli
faktlarni ko'rsatadi, chunki ular ommaga ko'rgazmaga qo'yilgan.
Yozuvlardagi ma'lumotlar, shuningdek, qadimgi yunon tarixchilarining
asarlaridagi ma'lumotlarni tekshirishga imkon beradi. Masalan, bizgacha etib
kelgan foroslar ro'yxati. Afina ittifoqchilaridan olingan ma'lumotlar Fukidid va
boshqa yunon mualliflarining ittifoqchilarning Afina tomonidan shafqatsiz
ekspluatatsiyasi haqidagi taniqli pozitsiyasini tasdiqlaydi. Miloddan avvalgi 378
yilda Ikkinchi Afina dengiz ligasining tugashi haqidagi katta yozuv. e. IV asrda
Afina va uning ittifoqchilari o'rtasidagi munosabatlar tabiatining chuqur
o'zgarishini tasdiqlaydi. Miloddan avvalgi. Yozuvlarning tarixiy manba sifatidagi
ahamiyati shundan iboratki, ular nafaqat Afinada, balki Gretsiyaning boshqa
ko'plab shaharlarida ham topilgan, mualliflar bu haqda hech qanday ma'lumot
bermaydilar. Hozirda yunon dunyosining barcha burchaklaridan 200 mingdan ortiq
yozuvlar topilgan. Ular to‘planadi, qayta ishlanadi va ko‘p jildli to‘plamlar
shaklida nashr etiladi. Yunon yozuvlarining eng to'liq to'plamlari quyidagilardir:
1825-1877 yillarda A. Vek va uning shogirdlari tomonidan nashr etilgan "Yunon
yozuvlari korpusi". (I-IV jildi);

"Yunon yozuvlari" 1878 yildan beri 15 jild nashr etilgan. Tarixiy
mazmundagi yozuvlarni ingliz epigrafisti M. Todd (“Yunon tarixiy yozuvlari
to‘plami”, 1946-1948. T. 1-11) to‘plagan.
Eng qadimgi yunon yozuvlaridan ba'zilari Peloponnesning Elis va Heraea
shaharlari va Elisning ikkita kichik shaharlari aholisi - anetiyaliklar va
metapiyaliklar (miloddan avvalgi VI asr) o'rtasidagi do'stona shartnomalardir.
Qonunchilik xarakteridagi yozuvlar tarixchi uchun katta qiziqish uyg‘otadi.
Shunday qilib, 409-408 yozuvi. Miloddan avvalgi e. Afinadan 7-asr oxiriga to'g'ri
keladigan Drakoning qadimgi Afina qonunchiligi matni mavjud edi. Miloddan
avvalgi e. Kritning Gortin shahridagi jamoat binolaridan birining devorlarida
deyarli butunlay saqlanib qolgan va eng uzun yunon yozuvlaridan biri bo'lgan
qonunlar matni topildi. Tarixda ular "Gortynskaya pravda" nomi bilan mashhur.
2.3. Ellinistik davrda Yunoniston tarixiga oid manbalar
Bu davrga oid manbalar soni oldingi davrga nisbatan ortib boradi va
manbalarning yangi toifalari paydo bo'ladi, masalan, Misrdagi qazishmalar paytida
topilgan papiruslarga yozilgan hujjatlar.
Ellinistik tarix voqealarini aniq mualliflik kontseptsiyasi bilan, faktlarni
tekshirgan holda, o'sha davrda imkoni boricha izchil bayon etadigan tarixiy asarlar
orasida Polibiy va Diodor asarlari katta ahamiyatga ega. Polibiy (miloddan avvalgi
200-118) - yirik yunon tarixchilaridan biri. Yoshligida u miloddan avvalgi 168
yilda Makedoniyani Pidnada mag'lubiyatga uchratganidan keyin Axey Ligasida
faol siyosiy faoliyat bilan shug'ullangan. e. u garov sifatida Rimga ko'chirilgan va
o'limigacha u erda yashagan. Rimda Polibiy bir qator yirik siyosiy arboblar bilan,
xususan Scipio Aemilian bilan yaqin bo'ldi va Rim Respublikasining barcha davlat
ishlaridan xabardor edi, ya'ni. butun O'rta er dengizi. Polibiy ko'p sayohat qilgan.
U Misr, Kichik Osiyo, Rim Afrikasi, Ispaniyada bo'lib, Afrika va Ispaniyaning
butun Atlantika qirg'oqlarini aylanib chiqdi. Polibiy yaxshi ma'lumotga ega

tarixchi bo'lgan, davlat arxivlariga kirish imkoniga ega va tarixiy voqealarning
ko'plab guvohlari bilan uchrashgan. Uning asarida miloddan avvalgi 280-146
yillardagi yunon va rim dunyosi tarixi batafsil yoritilgan. e., davlat moliyasi,
harbiy ishlar, ijtimoiy-siyosiy to'qnashuvlar va ko'plab davlatlarning tuzilishi
haqida qimmatli ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Muallif o‘z asarida asosiy davlat
shakllarining (monarxiyadan aristokratiyaga, aristokratiyadan demokratiyaga)
tabiiy va mantiqiy degeneratsiyasi sodir bo‘lgan takroriy sikllar ko‘rinishida
chuqur o‘ylangan tarixiy taraqqiyot nazariyasini ishlab chiqdi .
Diodor Sikulyning (miloddan avvalgi 1-asr) 40 ta kitobdan iborat “Tarixiy
kutubxonasi”da 18—20-asrlarga oid kitoblar to liq saqlangan bo lib, ularda klassikʻ ʻ
Yunoniston tarixidan tashqari (miloddan avvalgi 5—4-asrlar). , ularda diadoxlar
kurashi, Sinilidagi zolim Agatokl hukmronligi tarixi va ilk ellinistik tarixning
boshqa voqealari (miloddan avvalgi 30-yilgacha) batafsil tasvirlangan. Diodor
ishonchli manbalardan foydalangan va uning faktik materiallari katta ahamiyatga
ega. Diodor harbiy-siyosiy voqealar bilan bir qatorda urushayotgan tomonlarning,
masalan, Misr va Rodosning iqtisodiy ahvolini ham yoritadi va ijtimoiy
to'qnashuvlar haqida qisqacha ma'lumot beradi.
Eng xilma-xil mazmundagi eng boy ma'lumotlar Sgrabonning
"Geografiya"sida (miloddan avvalgi 64 - milodiy 23/24 yillar) berilgan. Strabon
ijodi umume’tirof etilgan ma’nodagi geografiya emas, balki davlat boshqaruvining
amaliy ehtiyojlari uchun qomusiy qo‘llanmadir. Shuning uchun Strabon nafaqat
geografik joylashuvi, iqlimi, tabiiy resurslarini, balki har bir mintaqaning iqtisodiy
hayotining xususiyatlarini, davlat tuzilishini, eng muhim siyosiy voqealarni va
madaniy diqqatga sazovor joylarni juda diqqat bilan tasvirlab beradi. Strabonning
katta hajmli asarining aksariyati (17 kitobdan 12 tasi) yunon dunyosini tasvirlashga
bag'ishlangan. Strabonning kitoblarida arxaik va klassik davrlarga oid juda ko'p
ma'lumotlar mavjud, ammo eng ko'p ma'lumotlar yunon tarixining ellinistik
davriga tegishli.

Plutarx asarlari, ayniqsa, uning 3—1-asrlardagi eng yirik yunon va rim
siyosiy arboblari haqidagi tarjimai hollari ilk ellinizm tarixi uchun katta
ahamiyatga ega. Miloddan avvalgi. Hammasi bo'lib, Plutarx 9 ta taniqli
yunonlarning, jumladan Aleksandr va Pirrning tarjimai hollarini tasvirlaydi.
Plutarx ellinistik qirollarning ham, turli yunon shahar davlatlarining siyosiy
arboblarining tarjimai hollarini beradi. Plutarxning tarjimai holi ko'plab puxta
tanlangan manbalar asosida tuzilgan bo'lib, ularning aksariyati bizning davrimizga
etib bormagan va birinchi ellinizm davrining siyosiy tarixi, dini va madaniyatiga
oid boy materiallarni o'z ichiga oladi. Umuman olganda, ellinistik arboblarning
tarjimai hollari Plutarx tomonidan arxaik va klassik davrlardagi yunonlarning
tarjimai hollariga qaraganda ancha ehtiyotkorlik va aniqlik bilan yozilgan.
Ellinistik tarix Rim davri tarixchilarining doimiy e'tiborida bo'lgan, Filipp II
va uning mashhur o'g'li Iskandar Zulqarnayn hukmronligi tarixi alohida qiziqish
uyg'otgan. Eng mashhurlari Pompey Trogusning (miloddan avvalgi 1-asr oxiri) 44
kitobdan iborat “Filip tarixi” (asar milodiy 2-3-asrlar muallifi Yustin qisqartmasida
saqlangan), “Iskandar Zulqarnayn tarixi”. ” Kurtius Rufus (milodiy 1-asr), Flaviy
Arrianning “Iskandarning Anabasisi” (milodiy II asr). Bu asarlarda Iskandar
Zulqarnayn yurishlarining tayyorgarligi, borishi va natijalari, u o‘tgan mamlakatlar
va hududlar, bosib olingan xalqlarga nisbatan siyosati batafsil bayon etilgan.
Pompey Trogus asarida Filipp va Iskandar hukmronligini tavsiflashdan tashqari,
III-I asrlardagi ko'pgina ellinistik qirolliklarning izchil tarixi berilgan. Miloddan
avvalgi e., va so'nggi manba tadqiqotlari u keltirgan faktlarning to'g'riligini
tasdiqlaydi.
Appian, 2-asr Rim tarixchisi. n. e., Salavkiylar davlati tarixini yozgan.
Pontiya qirolligidagi Makedoniya. Rivoyatda asosan 2—1-asrlarning kech
ellinistik tarixi voqealariga e tibor qaratilgan. Miloddan avvalgi e., Rim tomonidanʼ
ellinistik davlatlarni bosib olish, harbiy-siyosiy tarixni tavsiflashga birlamchi
e'tibor berilgan.

Ellinistik jamiyatlar hayotining turli jabhalariga oid qimmatli manbalar ilmiy
va badiiy adabiyot asarlaridir. Bular, birinchi navbatda, iqtisodga oid risolalar,
xususan, Aristotelga tegishli risola (u soxta Aristotelchi "Iqtisodiyot" deb ataladi,
miloddan avvalgi 4-asr oxiri) va Filodimga tegishli "Iqtisodiyot" risolasi (miloddan
avvalgi 1-asr). Aristotelning shogirdi Teofrastning (miloddan avvalgi 370-288)
asarlari katta qiziqish uyg'otadi. "O'simliklar to'g'risida" risolasida turli o'simliklar,
shu jumladan madaniy o'simliklar: don ekinlari, uzumzorlar, moyli o'simliklar va
mevali daraxtlar batafsil tavsiflangan. “Xarakterlar” risolasida odamlarning
ijtimoiy-psixologik tiplari va ularning turmush tarzi, ijtimoiy mavqei va farovonlik
darajasiga qarab xatti-harakatlari (ishonchsiz, gapiruvchi, takabbur, takabbur va
boshqalar) qiziqarli o'rganiladi.
IV-III asr oxiri kundalik turmush va kundalik turmushning mazmunli
manbai sifatida badiiy adabiyot asarlaridan. Miloddan avvalgi e. afina dramaturgi
Menanderning (miloddan avvalgi 342-292) kundalik komediyalari, Teokritning
(miloddan avvalgi 3-asr) dunyo tashvishlaridan yiroq, sodda, sokin hayotni
ulug‘lashga bag‘ishlangan qisqa she’rlar to‘plami muhim ahamiyatga ega.
"Idillar".
Ellinizm tarixiga oid ko plab epigrafik, numizmatik va arxeologik manbalarʻ
mavjud. Yunon dunyosining deyarli barcha joylaridan turli xil mazmundagi o'n
minglab turli yozuvlar topilgan - qonun hujjatlaridan tortib talabalar
mashqlarigacha. “Yunon yozuvlari” kabi mintaqalar bo yicha tuzilgan umumiy
ʻ
yozuvlar to plamidan tashqari, alohida toifadagi yozuvlar alohida jildlar shaklida
ʻ
nashr etiladi. Turli toifadagi manbalar bir-birini to'ldiradi. Masalan, Yunon-Bagrik
podsholigi tarixi ko p jihatdan numizmatik materiallar va arxeologik qazishmalar
ʻ
ma lumotlari asosida ma lum. Shimoliy Afg‘onistonda Furot bo‘yida Dura-
ʼ ʼ
Evropos va Ay-Xonum kabi qiziqarli va boy shaharlarning ochilishi (bu
shaharning qadimiy nomi noma’lum) bizning shaharsozlik, harbiy istehkomlar,
shahar hayoti va xo‘jaligi tarixi haqidagi ma’lumotlarimizni kengaytirdi. ijtimoiy

va siyosiy munosabatlar va Salavkiylar madaniyati davlati, garchi adabiy
manbalarda bu shaharlar haqida deyarli hech qanday dalil yo'q.
Ellinistik tarixni, ayniqsa Misr Ptolemey shohligini o'rganish uchun
manbalarning yangi toifasi papiruslardagi ko'plab matnlardir. Bugungi kunga qadar
Misrdan 250 mingdan ortiq turli xil papirus topilmalari ma'lum bo'lib, ularni qayta
ishlash maxsus ilmiy fan - papirologiya tomonidan amalga oshiriladi. Papirologik
hujjatlar orasida butun tarixiy va badiiy asarlar topilgan, masalan, Aristotelning
"Afina siyosati" risolasi; IV asrning birinchi yarmidagi yunon tarixini tavsiflovchi
tarixiy asar. Miloddan avvalgi e. (Oskirynchi tarixchisi deb ataladi), Menanderning
ko'plab komediyalari, Gomer matnlari va boshqalar. Ushbu ulkan papiruslar
to'plamining mazmuni juda xilma-xildir: qirol buyruqlari, qonunlar, adabiy asarlar,
hisob-kitoblar, xo'jalik shartnomalari, nikoh shartnomalari, yozishmalar, talabalar
mashqlari, iltimosnomalar, diniy matnlar, turli yig'ilishlar qarorlari va boshqalar.
Papiruslar Ptolemey Misrining ichki hayotini shu qadar to'liqlik bilan tavsiflaydiki,
bizda hech qanday ellinistik jamiyat uchun mavjud emas. Hozirgi vaqtda Misr
papiruslari to'plangan va ko'p jildli seriyalarda nashr etilgan. Eng yiriklari
Tebtyunis, Oxyrhynchus, Gibelenning ko'p jildli papirus to'plamlari, Zenon arxivi
nashriyoti va boshqalar. Umuman olganda, yunon tarixining turli davrlari tarixiga
oid ko'p va rang-barang manbalar qadimgi Yunoniston jamiyati rivojlanishining
asosiy yo'nalishlarini - sinfiy quldorlik jamiyati va davlatining shakllanishining
dastlabki bosqichlaridan boshlab Yunonlarning zabt etilishigacha bo'lgan davrni
ko'rsatishga imkon beradi. Rim tomonidan shahar-davlatlar va ellinistik davlatlar.

Xulosa
Miloddan avvalgi 2—3-ming yilliklar boshidagi sivilizatsiya va ilk
davlatchilikning boshlanishidan Qadimgi Yunoniston tarixini o rganish. Rim vaʻ
Parfiya tomonidan bosib olingan ellinistik davlatlarning qulashi oldidan qadimgi
dunyo tarixining organik qismi sifatida uning rivojlanishining umumiy
qonuniyatlarini kuzatish imkonini beradi. Shu bilan birga, bu bizga yunon
tsivilizatsiyasini o'ziga xos tarixiy voqelik sifatida ajratib turadigan, bir tomondan
Qadimgi Sharq mamlakatlari va Qadimgi Rimdan bir qator muhim xususiyatlar
bilan ajralib turadigan bir qator asosiy xususiyatlarni aniqlash imkonini beradi.
boshqa tomondan. Yunon tsivilizatsiyasi, shuningdek, Qadimgi Sharq
mamlakatlaridagi ilk sinfiy jamiyat va davlat mulkiy va ijtimoiy tabaqalanish
orqali qabilaviy munosabatlarning yemirilishi, ishlab chiqarishdagi roli jihatidan
har xil ijtimoiy guruhlarning shakllanishi, irodasi, er-xotinlik munosabatlari
asosida rivojlandi. hukmron sinf manfaatlarini ifodalovchi davlat organlarini
yaratish.
Qadimgi Yunonistondan bizga etib kelgan hamma narsa va bu yozma
manbalar, arxeologik qazishmalar va yunon mutafakkirlarining asarlarini o'z ichiga
olgan keng qamrovli material bo'lib, jahon ilm-fani rivojlanishida standart bo'lib
xizmat qildi. Qadimgi Yunoniston tarixi doimo olimlar va ko'zga ko'ringan
mutafakkirlarning e'tiborini tortgan. Bu, ayniqsa, 19-asrda yaqqol namoyon bo'ldi.
Gomerning “Iliada” va “Odisseya” asarlari dunyoning barcha
mamlakatlarida tadqiqot ob’ektiga aylangan. Esxilning komediya va tragediyalari
hozirgacha teatrlarda qo yilmoqda. Umuman olganda, turli avlod mutaxassislari
ʻ
qadimgi Yunoniston tarixining ko'p qirralarini ishlab chiqdilar, Qadimgi
Yunoniston tarixnavisligi bo'yicha maktablar yaratilmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T., 2009.
2. Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., I975.
Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д.П.Каллистова. М.,
I964.
3. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М.,
I962.
4. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 2009.
5. Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М., I983. Т., I-2.
6. Gomer. Iliada. / Per. Veresaeva M., 1949 yil.
7. Gomer. Odisseya. / Per. Jukovskiy M., 1987 yil.
8. Antik davr tarixchilari. 2 jildda / Komp. M. Tomashevskaya. T. 1. Qadimgi
Gretsiya M., 1989 (Gerodot. Fukidid. Ksenofont).
9. Troyskiy I.M. Qadimgi adabiyot tarixi. M., 1983 yil.
10. Qadimgi dunyo tarixi / Ed. Dyakova V.N. va Kovaleva S.I. M., 1956 yil.
11. Qadimgi dunyo tarixi. / Ed. Gusinskaya L.M. va Sventsitskaya va S.M.,
1986 yil.
12. Qadimgi Yunoniston tarixchisi 2 jildlik T.P. Ed. Kuzishchina V.I. M. 1983
yil.
13. Antik tarix tarixnavisligi. / Ed. Kuznetsova T.I. - M., 1980 yil.
14. Kuznetsova T.I., Miller T.A. Qadimgi epik tarixshunoslik. M., 1984 yil.
15. Lurie S.Ya Gretsiya tarixi. Sankt-Peterburg. 1993 yil.
16. Авдиев В . И . Кадимги Шарк тарихи . Тошкент 1994
17. Shuhrat Ergashev. Qadimgi sivilizatsiyalar _T: O zbekiston.2016-B.17-18ʻ
bet

18. Rajabov Ravshan. Jahon tarixi-T: Yangi asr avlodi 2015-B. 94 96- bet
19. Античная Греция- Под. Ред. Е. С. Голубцовой. М.1983.46-78 бет
20. Авдиев В.И . Кадимги Шарк тарихи . Тошкент .1964. 6 бет
21. Shuhrat Ergashev . Qadimgi sivilizatsiyalar -T; O zbekiston. 2016- B . 17-18ʻ
bet
22. Rajabov Ravshan. Jahon tarixi-T; Yangi asr avlodi 2015-B. 94-96 bet
23. Авдиев В.И. Кадимги Шарк тарихи . Тошкент .1964.6-бет
24. Античная Греция-Под.Ред.Е.С. Голубцовой.М.1983.46-78 бет
25. Shuhrat Ergashev. Qadimgi sivilizatsiyalar _T: O zbekiston.2016-B.17-18
ʻ
bet

Yunoniston tarixiga kirish manbashunosligi tarixsuinosligi

Купить