Yunonistonning qadimgi davrlariga oid tarixiy manbalar - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	189.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Yunonistonning qadimgi davrlariga oid tarixiy manbalar

Купить

Reja:
KIRISH
I BOB. Yunonistonning qadimgi davrlariga oid tarixiy manbalar, arxeologik
topilmalar, tarixiy hujjatlar, antik muzeylar, arxeologik tad qiqot natijalariga
oid ma'lumotlar.
1.1. Yunonistonning qadimgi davrlariga oid tarixiy manbalar, arxeologik
topilmalar, tarixiy hujjatlar, antik muzeylar, arxeologik tadqiqot natijalariga oid
ma'lumotlar.
1.2. Yunonistonning qadimgi davr arxivlarining tuzilishi, ularning muhimi, saqlash
usullari va ularning tarixiy, ma'naviy, ilmiy ahamiyati
II BOB Qadimgi Yunoniston tarixi manbashunosligi.
2.1. Geografik o ‘rni, tabiiy sharoiti va aholisi.
2.2. Yunon tarixini davrlashtirish.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.

Kirish
Qadimgi yunon, rim va xitoy tarixchilari va geograflarining asarlari ham
bunda katta ahamiyat kasb etadi. Qadimgi dunyo tarixi Qadimgi Sharq,
Yunoniston va Rim saroy amaldorlari va podsholarining turli yilnomalari (voqealar
yilma-yil qayd etib borilishi), qonunlar majmuyi, biografiyalarida (tarjimayi hol)
aks ettirilgan. Ularda yurishlar va janglar, ibodatxonalar, saroylar va qal’alar
qurilishi, hunarmandchilik va dehqonchilik, qadimiy fanlar va san’at haqida hikoya
qilinadi. Olimlar o’qigan qadimgi matnlar, masalan, “Piramidalar matnlari” va
“Marhumlar kitobi” misrliklar tarixi haqida, “Bibliya” – yahudiylar, “Rigveda” –
hindlar, “Avesto” esa O’rta Osiyo xalqlari tarixidan hikoya qiladi. Bunday
manbalar esa juda ko’pdir. Olimlar tomonidan yozilgan yuzlab kitoblarda ko’plab
mamlakatlar tarixi ochib beriladi. Nil vodiysidagi Misr piramidalari majmuyi,
Dajla va Frot oralig’idagi Bobil, Hind vodiysidagi Moxenjodaro, Erondagi
Persepol shaharlari, Yunoniston, Rim va O’rta Osiyoning ko’plab shaharlari
qazishmalari butun jahonga mashhurdir. Ushbu ma’lumotlar ichida shubhasiz
yozma manbalar alohida ahamiyatga ega. Yozma manbalarni biz qal’alar
devorlarida turli ashyolarda uchratishimiz mumkin. Lekin jahon davlatchiligining
ilk bosqichidanoq davlat hukumdorlari va amaldorlar tomonidan ushbu yozma
manbalarni saqlashga mo’ljallangan ilk arxiv-kutubxonalar yuzga keldi. Masalan,
mil. avv III ming yillikdayoq qadimgi Misrda ilk arxivlar yuzaga kelgan.

I BOB. Yunonistonning qadimgi davrlariga oid tarixiy manbalar,
arxeologik topilmalar, tarixiy hujjatlar, antik muzeylar, arxeologik tadqiqot
natijalariga oid ma'lumotlar.
1.1. Yunonistonning qadimgi davrlariga oid tarixiy manbalar, arxeologik
topilmalar, tarixiy hujjatlar, antik muzeylar, arxeologik tadqiqot natijalariga
oid ma'lumotlar.
Kutubxonalar odatda jiddiy, hatto qattiq muhit sifatida qabul qilinadi, shuning
uchun kutubxonaga eng erta adabiy munosabat komediyada sodir bo'lishi
ajablanarli bo'lishi mumkin. Kutubxona giper-intellektual tragediya Evripidiga
tegishli bo'lib, unga Aristofanning "Axarniyaliklar" asaridagi dehqon dehqon
qahramoni tashrif buyuradi, u birinchi marta eramizdan avvalgi 425 yil qishining
oxirida Afinada ijro etilgan. Ushbu ajoyib epizodda biz oddiy aqlli odamlar uchun
kulgili bo'lib ko'rinadigan miya odamlari yashaydigan joy sifatida kutubxonaning
kulgili tasvirining tug'ilishini ko'rishimiz mumkin. Ammo sahna kitob yig'ish
g'oyasi badiiy ixtirochilikni qanday rag'batlantirishi mumkinligini ham ko'rsatadi.
Qumrondagi topilmalar nafaqat O'lik dengiz o'ramlarining o'zida, balki siyoh
quduqlari va hatto ulamolar mehnat qilgan stollarning gipsli qoplamalarida ham
qadimiy mashaqqatli kitoblarni ko'paytirish jarayonining jismoniy va moddiy
haqiqatlarini ochib berdi. Ammo mening bugungi muhokamam shoir va
kutubxonachi Kallimax ikkidan ortiq kashshof bo'lgan o'sha yong'oqlar va boltlar
yoki kataloglash tizimlari emas, balki kutubxona g'oyasi (biz ko'pmi-ko'p qadimiy
O'rta er dengizi va Yaqin Sharq dunyolaridan meros bo'lib qolgan) haqida. Melvil
Dyui o'nlik klassifikatsiyani yaratganidan ming yillar oldin. Mavzu juda katta, agar
biz butparast yunonlar va rimliklarning kutubxonalariga e'tibor qaratsak ham, ular
kutubxona tashkil etish tizimini o'rgangan bobilliklar va ossuriyaliklar yoki
Finikiyaliklar, misrliklar va yahudiylarni hisobga olmaganda, juda katta. Ilk
masihiylar, ular o'zlarining asosiy kutubxona qurish rejasini butparastlardan meros
qilib olganlar. Miloddan avvalgi I asr o'rtalarida bilimdon Varro kutubxonalar
to'g'risidagi monumental tadqiqot de Bibliothecisni tuzdi. Varro ensiklopediyachi
bo'lib, Yuliy Tsezar uni miloddan avvalgi 47 yilda Rimda jamoat kutubxonachisi

etib tayinlagan. U tirikligida Rimning asosiy kutubxonalaridan biriga o zigaʻ
o xshash byust o rnatish sharafiga muyassar bo lgan yagona qadimgi muallif edi.
ʻ ʻ ʻ
Uning risolasi Qaysarning yangi boshlangan Rim saltanatini kengaytirish, “jahon
adabiyotini jahon imperiyasi bilan bog‘lash” izlanishiga mafkuraviy hamrohlik
sifatida topshirilgan bo‘lishi mumkin. Miloddan avvalgi birinchi asrdayoq, yuksak
imperiya davrida, xususan, milodiy 2-asr boshlarida imperator Trayan davrida
kutubxonalar qurilishi avj olishidan oldin, Varroning kutubxonalar bo yicha
ʻ
universal tarixiy risolani tuzish loyihasi undan boshqa hech kimni hayratga solardi.
Butparastlik kutubxonalarining tarixi bir necha asrlar davomida, milodiy 543 yilga
qadar davom etishi kerak edi, ya'ni imperator Yustinian nihoyat Iskandariyadagi
kutubxonani qurgan Ptolemeylar davrida qurilgan Misrdagi Fila shahridagi Isis
ibodatxonasini yopdi. Philae ibodatxonasining ulkan ustunlari orqasida kamida
bitta katta xona kutubxona vazifasini bajargan. Kutubxonalar miqyosi va mazmuni
jihatidan juda xilma-xil edi. Ba'zi shaxsiy kutubxonalar 1752 yilda Gerkulanumda
topilgan "Papiruslar villasi" kabi butun falsafiy maktabning etakchi chiroqlarini
qulay tarzda joylashtirish uchun etarlicha katta edi. Bu Yuliy Tsezarning qaynotasi
Kalpurniy Pizodan kam bo'lmagan dam olish villasi edi, u erda mashhur faylasuf
Gadaralik Filodemos o'z homiysining epikur matnlarining ajoyib to'plamini
boshqargan. Ko'p spektrli tasvirlar ularning ba'zilarining milodiy 79 yilda
Pompeyni vayron qilgan vulqon otilishi natijasida yonib ketgan qoldiqlarini
shifrlash imkonini berdi. Boshqa tomondan, Tunisdagi Rim mozaikasidagi bu
ko'chma skrinium yoki cista kabi qulay konteynerlarda olib yurish mumkin bo'lgan
kichik kitoblar to'plamlari mavjud edi. Bu, ehtimol, aktyorning bu erda
ixtisoslashgan "qismlari" yoki butun o'yinlarini o'tkazgan; o'tirgan odam aktyor
bilan hamkorlik qilgan muallif yoki, ehtimol, uning homiysi bo'lishi mumkin. Bu
ekstremallar orasida yolg'iz misantroplar dunyodan yashiringan kichik shaxsiy
kutubxonalar bor edi; Ksenofont faylasuf Evtidem tomonidan to'plangan kitoblar
to'plami haqida gapiradi (Mem. 4.2.8).
Birinchi ommaviy kutubxonani miloddan avvalgi 353 yilda vafot etgan Qora
dengizning janubiy qirg'og'ida joylashgan Gerakliya zolim Klearx tashkil qilgan

bo'lishi mumkin. Bu Pontic despot Afinada o'sha davrning ikki yetakchi ziyolilari
Aflotun va Isokrat tomonidan ta'lim olgan va uning kutubxona qurish an'anasi
Qora dengizdagi yunonlar o'z ayblaridan qochishga intilishgan degan qadimiy
tushuncha bilan bog'liq. madaniy chekkada yashagan. Ammo birinchi
kutubxonalarning tashkil etilishini Aleksandr Makedonskiydan keyingi birinchi
ikki avlod vakillari ko'rdilar, garchi olimlar ommaviy foydalanishning tabiati va
darajasi to'g'risida bir xil fikrda bo'lmasalar ham, ularni zamonaviy ma'noda
"ommaviy" deb ta'riflash mumkin. ko'pgina qadimiy shaharlarda savodxonlik
darajasi aholining o'ndan yigirma foizidan oshmasligi mumkin. Qolaversa, biz
ko‘pchilik jamoat kutubxonalari, hatto obro‘li va ishonchli a’zolarga ham kitob
olishga ruxsat yoki yo‘qligini ayta olmaymiz: eramizning 132-yilida Trayan
Afinada qurgan kutubxonaga tegishli deb hisoblangan yozuvda uning ish vaqti va
vaqti ko‘rsatilgan. “Hech qanday kitob chiqarib tashlanmaydi. Biz qasamyod
qildik!’ Birinchi yirik jamoat kutubxonalari Aleksandrning vorislari tomonidan
tashkil etilgan qirolliklarda, xususan, Misr-Yunon shahridagi Aleksandriya
shahridagi Ptolemeylarning yaqin afsonaviy kutubxonasi, makedoniyalik
bosqinchining o zi miloddan avvalgi 331 yilda asos solgan. Unga tushida uniʻ
ziyorat qilgan Gomerning soyasi aniq manzilni ko'rsatgan edi.
1.2. Yunonistonning qadimgi davr arxivlarining tuzilishi, ularning
muhimi, saqlash usullari va ularning tarixiy, ma'naviy, ilmiy ahamiyati
Iskandariya kutubxonasi Aristotelning shogirdi Teofrast tomonidan
o'qitiladigan afinalik peripatetik faylasuf Demetrius Faleronning yordami bilan
yaratilganligi aytiladi. Kutubxona Aleksandriya "muzeyi" (Sichqoncha yoki
"Musalar ibodatxonasi") bilan yonma-yon joylashgan yoki (hech bo'lmaganda
dastlab) uning bir qismini tashkil qilgan; har xil o'lchamdagi boshqa kitoblar
to'plamlari ko'pincha ma'badlarga biriktirilgan yoki ular ichida joylashgan.
Darhaqiqat, IV asrning oxirida Demetriy Afinadagi boshqa Sichqonchada yig'ilgan
Aristotelning o'z kitoblarini o'qish orqali o'zini o'zi tarbiyalagan. Ba'zi
kutubxonalar "dam olish markazi" ning qadimiy ekvivalenti bo'lib xizmat qilgan
jamoat hammomlarida joylashtirilishi mumkin edi, bu erda ijtimoiy va jinsiy

operatsiyalarni amalga oshirish mumkin edi; Miloddan avvalgi III asrning ikkinchi
o'n yilligida Rimda qurilgan Karakallaning ajoyib vannalarida bitta xona
yunoncha, ikkinchisi esa lotin tilidagi matnlardan iborat edi. Ayrim kutubxonalar
kitob do konlari, restoranlar va ilmiy laboratoriyalar bo lib xizmat qilgan.ʻ ʻ
Afinadagi Pantainos kutubxonasi qurilish majmuasi ichidagi do'konlarni, shu
jumladan marmar tosh ustasiga ijaraga berish orqali o'zini qo'llab-quvvatladi.
Avgust qo'l ostidagi kutubxonalar Rim Senati majlislarini o'tkazishi mumkin edi;
ustunli katta bo'lganlar ko'pincha uzoq sayr qilish uchun joy beradi. Kutubxonalar
odamlarning orzularida aks ettirish uchun ongsiz ongga kirib bordi: Tiberius yangi
ma'bad kutubxonasini bezash uchun Sirakuzadan olib kelgan Apollon
Temenitlarning ulkan va go'zal haykali haqida tush ko'rdi (Suetonius, Tiberius
hayoti). Siz o'z oilangiz yoki ota-bobolaringiz uchun qabr bo'lib xizmat qiladigan
kutubxona qurishingiz mumkin. Sels viloyatning (Rim Osiyosi) gubernatori
bo'lgan otasini Efes kutubxonasining gumbazli chuqurchasiga o'rnatgan marmar
sarkofag ichiga o'ralgan qo'rg'oshin tobutga dafn qildi; Dio Chrysostom rafiqasi va
bolasini Turkiyaning shimoli-g'arbiy qismidagi Prusa kutubxonasi hovlisida dafn
qildi. Kutubxonalardan hatto uchrashish marosimlarida ham foydalanish mumkin
edi: Kleopatrani hayratda qoldirmoqchi bo'lgan Mark Entoni unga Kleopatraning
Ptolemey oilasining ajdodlari raqiblari - Attalidlar tomonidan to'plangan 200 000
jildli Pergamning buyuk kutubxonasini sovg'a qildi. Biz 20-asr boshlarida
frantsuzlar tomonidan Jazoirning Timgad shahridagi grid-shaharda qazilgan go'zal
Rim viloyat kutubxonasi kabi kitob qolmagan katta kutubxona binolarini qazib
oldik. Bu komediya Francaisening avangard modernist aktrisalari uchun
mustamlaka to'plamiga aylandi, masalan, Mme. Silvain, 1907 yilda u yerda
Sofoklning "Elektra" asarini ijro etgan. Yuqori Misrdagi Nil daryosining shoxidagi
qadimgi Yunonistonning Oksirinx shahri o'rnida biz butun kutubxonalar bo'lgan,
biroq bir g'isht ham bo'lmagan axlatxonani qazib oldik. . "Oxyrhynchus papyri"
kamida bitta ta'sirchan Oxyrhynchite shaxsiy kitoblar to'plamining ba'zi
mazmunini o'z ichiga oladi, ularda Evripidning "Hipsipili", "Pindarning Paeans"
kabi hurmatli she'riy asarlarning nusxalari va nasr yozuvchilarining keng to'plami

mavjud. Boshqa tomondan, biz ba'zi qiziqarli kutubxonalar haqida bilamiz, garchi
ular butunlay yo'q bo'lib ketgan bo'lsa ham. Bir misol, albatta, Iskandariya
kutubxonasi, lekin yana bir, keyinroq va odatiyroq misol, Kichik Pliniy Italiyaning
shimolida, Milan shimolida, taxminan milodiy 97-yilda Koumda (hozirgi Komo)
katta miqdorda moliyalashtirgan kutubxonadir.
Biz Pliniyning kutubxonasi haqida bilamiz, chunki u erda uning shaharga
qilgan xayr-ehsonlari, shuningdek, uning ochilish marosimida shahar sudyalariga
aytgan nutqi nusxasi bilan birga do'stiga yozgan maktubi saqlanib qolgan.
Nutqning o'zi omon qolmaydi, lekin xat saqlanib qoladi. Endi bu Pliniy boy va
taniqli imperator ma'muri va senator edi. U nutqda aytilmagan boshqa mavzularni
tasvirlaydi: kutubxonaning mavjudligi uning shaharliklarini yaxshi bilim olishga
undaydi; o'zining boylikni mensimasligi va ochko'zlik zanjirlaridan ozod bo'lishi;
Uning xayrixohligi maqtovga loyiq edi, chunki bu o'tkinchi orzu emas, balki
ataylab hal qilish natijasi edi; uning shaharliklariga shou yoki gladiatorlar emas,
balki kutubxona sovg'a qilishga qaror qildi. Bu oxirgi nuqta qiziq, chunki boshqa
bir yozuv shahar aholisiga kutubxona bergan xayrixoh odam gladiatorlarni ham
xayr-ehson qilishi mumkinligiga umid qilish uchun asos bo'lishi mumkinligini
ko'rsatadi: shunday kishilardan biri o'zining minnatdor ommasiga kutubxona
sovg'a qilgan. bu zo'ravon ommaviy ko'ngilochar o'n ikki juft ko'proq Pliniyning
kutubxonasi Rim imperiyasidagi bir shaharga xususiy shaxs tomonidan sovg'a
qilingan birinchi kutubxona bo'lib ko'rinadi, lekin u "kutubxona binolarining
ko'pligidan" oldin bo'lgan. oilasi va uning Rim imperiyasining nisbatan yangi
mustamlakasi bo'lgan (Comum misolida) uni rivojlantirishdagi roli. Undagi
kitoblarni tanlab olish, bu shaxsning, uning oilasining va u xizmat qilgan
imperatorlik rejimining o'zini o'zi qadrlashiga putur yetkazish o'rniga, asosan,
mustahkamlashga qaratilgan bo'lishi mumkin. Kutubxona fondiga kiritish uchun
kitoblarni tanlash yoki tanlashni bekor qilish antik davrda tarixchilar tomonidan
siyosiy masala bo'lganligi e'tirof etilgan. Suetonius, agar imperator Kaligulaga o'z
yo'liga ruxsat berilganida, u nafratlangan Gomer, Virgil va Liviyning asarlari ham,
tasvirlari ham "barcha kutubxonalardan" haydalgan bo'lar edi (Suetonius, Kaligula

hayoti, 34) ): u Virjiliyni "adabiy mahorat va bilimdan mahrum yozuvchi", Livi esa
"so'zli va noto'g'ri tarixchi" dedi! Boshqa tomondan, bizda tarixchi Tatsit juda ko'p
bo'lishi mumkin, chunki III asr imperatori barcha kutubxonalarga uning
asarlarining to'liq to'plamlarini yaratishni buyurgan (Historia Augusta, "Tacitus"
10.3) 1
. Qadimgi kutubxonaning ijtimoiy va siyosiy roli, shubhasiz, kutubxonaning
haqiqiy kontseptsiyasiga qaraganda, butun manba qismlar yig'indisidan cheksiz
kattaroq narsani tashkil etadigan muassasa sifatida kamroq ahamiyatga ega.
Qismlar alohida yozuvchilar tomonidan qoldirilgan alohida yozuvlardir; umuman
olganda, bu ancha ulug'vor narsa: insoniyat xotirasini buzilmasdan saqlash uchun
mo'ljallangan asbob. Iskandariya kutubxonasi olimlari, shubhasiz, yunonlar adabiy
asarini saqlab qolish uchun Gerkul vazifasini o'z zimmalariga olishgan, shuning
uchun ular har bir ma'lum asarning nusxasini olish uchun juda ko'p harakat
qilishgan, hatto kelgan barcha kitoblarni o'zlarining portiga joylashtirishgan. nusxa
ko'chirilgunga qadar shahar embargo ostida. Qadimgi yunonlar ham bu g‘oyani
o‘ylab topishlari bilan qarama-qarshi fikrni, ya’ni bunday xotira yo‘qolishi
mumkinligi haqidagi g‘oyani – qulash yoki apokalipsis haqidagi umumbashariy
afsonaning yangi, savodli versiyasini o‘ylab topishlari kerak edi. Ya'ni, hatto
dunyo tarixida yozilgan barcha narsalarni o'z ichiga olishga urinib ko'rishi mumkin
bo'lgan matnlar to'plamini yaratish bo'yicha qadimiy tajriba bizning ruhiy
manzaramizni abadiy o'zgartirdi va shu bilan birga insoniyatning butun xotirasi
degan g'oya ham o'zgardi. yo'q qilish uchun zaif edi. Va haqiqatan ham
Iskandariya kutubxonasida boshqa madaniyatlar va dinlarning buyuk asarlarining,
xususan, yahudiylarning buyuk kitoblarining hech bo'lmaganda yunon tiliga
tarjimalarini kiritishga urinishlar bo'ldi, bu bizning kutubxonalar kosmopolit va
bag'rikenglik idealining ramzi bo'lishiga bo'lgan xohishimiz ortida turibdi. Bu,
masalan, ispaniyalik Agora (2009) filmida Iskandariyaning qadimiy kutubxonasi
tomonidan ideal tarzda ifodalanadi. Tafakkurli aktrisa Reychel Vays eramizning
IV asr boshlarida misrlik yunon olimi Gipatiya roliga sakrab tushdi. Gipatiya
Evklidlik matematik Teonning qizi bo'lib, u bilan birga Iskandariya kutubxonasida
1
(Historia Augusta, "Tacitus" 10.3).

ishlagan. Filmda u Rim ma'muriyati g'azablangan masihiylarga ular jirkanch
butparastlik urf-odatlari deb hisoblagan muassasalarni yo'q qilishga ruxsat
berganida, u behuda - kutubxonaning noyob kolleksiyalarini vayron qilishdan
qutqarishga harakat qilmoqda. Ammo bu yigirma birinchi asr o'qishida Gipatiya
kutubxonani nodon va fundamentalistik nasroniylik oqimining kelishiga dosh bera
olmaydigan, shubhali, ilmiy asoslangan intellektual madaniyatning vakili sifatida
namoyon etadi. Vayszning ta'kidlashicha, u bu rolni o'ziga jalb qilgan, chunki u
kutubxonada ishlagan Gipatiyada jismonan mujassamlangan fan va falsafa
insoniyat uchun bag'rikeng ko'p madaniyatli kelajak imkoniyatini ifodalaydi.
Vayszning ta'kidlashicha, filmdagi mojaro Amerikadagi "Xristian fundamentalizmi
fanga qarshi" kurashiga o'xshaydi. Gipatiya "Darvin evolyutsion nazariyasini yoki
ildiz hujayra tadqiqotini o'rgatish" degan ma'noni anglatadi. U "koinotdagi
o'rnimizni tushunishga harakat qilmoqda va u o'zi haqida emas, balki Yer
sayyorasi haqida o'ylayapti ... bu gumanistik film". Bu Gipatiya Charlz Kingslining
1853 yilgi Gipatiya qahramonining to'g'ridan-to'g'ri avlodi bo'lib, uni birinchi
marta romantik figura sifatida mashhur madaniyat xaritasiga kiritgan roman.
Ajablanarlisi shundaki, Kingsli uchun Gipatiya va uning kutubxonasi yunon
gumanizmini o'ziga xos qarama-qarshilik va jangovar ilohiyot brendi sifatida aks
ettirmaydi; u bizni ishontiradiki, uning butparast Gipatiyasi yo'q qilinishidan oldin
haqiqatan ham xristianlikning ezoterik brendiga aylanadi. Ammo Kingslining
"muskulli nasroniyligi" ilm-fanni qamrab olgan va jinsiy aloqani nishonlagan
bo'lsa-da, boshqa konfessiyalar va dinlarga nisbatan bag'rikenglikdan boshqa narsa
emas edi. Bu Rim katolikligi va oliy cherkov anglikanizmiga qarshi keskin
polemika edi
"Arxivlar" va "kutubxonalar" bu papirologlar tomonidan hujjatli yoki adabiy
matnlar to'plamini (bundan buyon "hujjatlar" va "kitoblar") belgilash uchun
foydalanadigan ikkita atamadir. mos ravishda). Klassik antik davrga kelsak,
arxivlar va kutubxonalaradabiy manbalarda ularga aytilgan ishoralar orqali
ma'lum. Va bir nechta istisnolardan tashqari (shu jumladan mashhur Herkulaneum

ishi), Yunon-Rim Misri yagona. iqlim sharoiti hujjatlarni ommaviy saqlashga
imkon beradigan joy
va qadimgi arxiv va kutubxonalarni tashkil etgan kitoblar. Ammo sharoitlar
afsuski, ular o'n to'qqizinchi va yigirmanchi asrlarda kashf etilganbu qadimiy
to'plamlarning to'liqligicha bizgacha etib kelishiga imkon bermadi. Ushbu qadimiy
to'plamlarga bo'lgan qiziqish, ayniqsa, yilda rivojlangan so'nggi o'n yilliklar ikki
barobar oqlanadi:
a) Bu to‘plamlar o‘zlari tuzgan matnlarning mazmunidan tashqari (tarixchilar
va filologlarni quvontiradi) arxeologik ob’yektlardir.
bu bir butunlikni tashkil qiladi va biz qayta qurishimiz va shunday
o'rganishimiz kerak. Ular bizga aytadilaqadimgi odamlar amal qilgan yozma
matnlarni saqlash va topshirish usullari haqida so'zlar, ular bizga beradigan
ma'lumotlar kutubxonashunoslik, arxivshunoslik masalasidirva bilimlar tarixi;
(b) Hujjatlarni yoki kitoblarni nafaqat o'z-o'zidan, balki ularni tashkil qilish
usuliga qarab tahlil qilishimiz kerak. ning tarkibiy qismlari o'rtasidagi munosabat
to'plam mazmunli va taqdim etganlarga qo'shimcha ravishda yangi ma'lumotlarni
taqdim etadi komponentlarning har biri; aniqrog'i, bunday ma'lumotlarni
mustahkamlaydi, jonlantiradi va istiqbolga kiritadi. Orsolina Montevekki arxivlar
haqida yozganidek, arxiv va ayniqsa, ma'lum bir muddatga cho'zilgan shaxsiy
arxiv - birgalikda bir hil hujjatlar bir qator ko'ra, ba'zi jihatdan ko'proq jonli va
ibratli, qaysiular shaxsan ma'lum bir yuridik institutning evolyutsiyasini o'ziga xos
tarzda berishi mumkinmaliyot. Arxiv bizga qadimiy dunyo sektorida, miqyosda
qandaydir so'rov o'tkazish imkonini beradihaqiqiy: barcha bilan ikki avlod uchun
bir oila bo'lishi mumkin bo'lgan namunani o'rganishuning tug'ilish, o'lim, nikoh,
ish va ish munosabatlari, hokimiyat bilan munosabatlari haqidagi hikoyalari,va
boshqalar. Yoki xronologik kengaytma kichikroq bo'lishi mumkin, lekin ma'noda
doira kengroq bo'lishi mumkin gorizontal: manfaatlar munosabatlari, sud
masalalari, ma'naviy yoki diniy yaqinlik va boshqalar. Bu hatto kutubxonalarni
tashkil etuvchi kitoblarga ham tegishli. Kontekstga qaytarilganda ular bir paytlar
tegishli bo'lgan to'plamlar, hujjatlar yoki kitoblar qaytarib beriladi

ularning mualliflari yoki o'quvchilari kontekstida; ular bir-birini yoritib, bir-
birini to'ldiradi, tarixiy, institutsional va madaniy faktlarni ochib beradi, biz
ko'pincha mashq qilishga majburmiz, turli jamoalar, joylar va davrlardan kelib
chiqqan ma'lumotlarni birlashtirgan "birgalikda yig'ilish" natijasi emas. Shunday
qilib, Arxiv va kutubxonalarni rekonstruksiya qilish shunchaki qiziqarli jumboq
emas, balki qadimiy matnlarni tahlil qilish uchun haqiqiy vosita. Biz arxivning
ahamiyatini yaqinda anglay boshladik. Papirologlarning birinchi avlodlari o'zlari
mansub bo'lgan guruhlarni hisobga olmagan holda, noyob va istisno hujjatlarga
ko'proq e'tibor berishdi; ular ham bu matnlarni mazmunli qismlarga bo'lish orqali
o'z intizomini tashkil qildilar toifalar (masalan, turli hujjatli janrlar). Sifatida ajoyib
matnlar bo'ldi
kamroq va muhim arxivlarning kashfiyoti sifatida (masalan, katochoylar
Serapeum yoki Afroditalik Dioskor, mos ravishda mohirlik bilan tahrirlangan
Ulrich Wilcken tomonidan va Jan Maspero) arxiv qanchalik qiziqarli ekanligini
ko'rsata boshladi
usuli bo'lishi mumkin, ular matnlarning qadimgi guruhlariga ko'proq e'tibor
berishni boshladilar, va bu guruhlarni asta-sekin qayta qurish tadqiqotdan ustun
keldi
Ruxsat etilgan qazishmalar paytida topilgan kashfiyotlar bo'lsa, ulardan birini
olish boshlandi
arxeologik ma'lumotlarning yaxshiroq hisobi: muhim maqolada, Piter van
Minnen
amerikaliklar tomonidan qazilgan Karanis qishlog‘i uchun “uyma-uy
surishtiruv” usuli naqadar samarali ekanligini eski qazishma hisobotlaridan
foydalangan holda ko‘rsatdi va
bu uylardan topilgan barcha materiallarni hisobga olib, soliqchi Sokratning
uyi va arxivini shaxsiylashtirishi uchun.6.
1989 yilda papirologlar Jan Bingen va Villi Klaris qaror qildilar - mening
bilishimcha, birinchi marta - Elkabda (Yuqori Misr) Belgiya qazishmalarida

topilgan ostrakani nashr qilish emas hujjatli turlari bo'yicha (odatdagidek), lekin
hududlarni topish orqali, ya'ni uylar tomonidan ular
larda topilgan: shu tariqa ular ushbu uylar aholisiga tegishli arxivlarni qayta
tiklashga muvaffaq bo'lgan.7 Nihoyat, ta'bir joiz bo'lsa, bergan kitobni
unutmasligim kerak. uning arxiv usuliga nasl-nasabi: P.V. tomonidan Zenon
arxiviga qo'llanma. Zararkunanda 1981 yilda. Shunday qilib, bugungi kunda biz
yangi papiruslarni faqat ular kelgan arxivlarni qayta tiklashga urinib
ko'rganimizdan keyin nashr qilamiz. Arxivlarga bo'lgan qiziqishning rivojlanishini
o'qish mumkin
quyidagi raqamlar:
- 1973 yilda Montevekki o'zining La papirologia qo'llanmasining birinchi
nashrini yaratdi 96 ta arxivni ro'yxatga olish;
- ikkinchi nashrida (1988), u yana 39 ta qo'shib, jami 135 taga etdi;
– 2014 yilda Trismegistos veb-saytida Arxivlarga bag'ishlangan onlayn
ma'lumotlar bazasi 482 ta arxivni ro yxatga oladi.ʻ
Bularning barchasi "arxiv" atamasi boshqa tabiatdagi kolleksiyalarga mos
keladigan turli xil arxeologik voqeliklarni o'z ichiga olganligini ko'rsatadi.
Ko'pgina papirologik arxivlar, ammo, diqqat bilan ko'rib chiqilishi kerak bo'lgan
bir nechta umumiy xususiyatlarga egaularni ekspluatatsiya qilgan tarixchilar
tomonidan:
(a) Ular eskirgan, o'lik. Kamdan-kam hollarda bo'lganlar bundan mustasno
Arxivlar o‘z joyida topilgan, yong‘in kabi hodisa natijasida toshga aylangan,
aslida bir paytlar keraksiz deb topilgan va tashlab yuborilgan hujjatlar to‘plamidir.
tegishli ujjatlardan foydalanishda davom etdilar va shuning uchun ular
saqlanib qoldi.33 Yuqorida aytib o'tganimdek, ular "salbiy" yoki "bo'sh" arxivlar
va tanlash tamoyillari. va ular arxiv tushunchasiga xos bo'lgan tashkil etish deyarli
har doim yo'qotishlar va olib tashlashlar bilan bezovtalanadi. Arxivlarning eng
qadimgi dalillari orasida Mari, Suriya yoki Anadoluning Xattusha kabi joylardan
topilgan loy lavhalar to'plamlari mavjud bo'lib, ular miloddan avvalgi davrga
tegishli. Miloddan avvalgi 1900 yil. Suriyaning Aleppo shahridan taxminan 55 km

janubi-g'arbda joylashgan qadimgi Ebla qirolligidan topilgan planshetlar bundan
ham eskiroqdir. v dan boshlab fikr. Miloddan avvalgi 2500 yildan 2250 yilgacha
bo'lgan davrda planshetlar yiqilgan javonlar orasidan topilgan bo'lib, ularda Ebla
halokatidan oldin miloddan avvalgi 2250 yilda saqlangan deb taxmin qilinadi.
Iqtisodiy, diniy, huquqiy va adabiy matnlarni saqlash an'anasi qadimgi Yunoniston
va Rimda davom etdi, eng muhim qonun hujjatlari Forumda joylashgan va birinchi
marta miloddan avvalgi 78 yilda qurilgan Rim Tabularium kabi maxsus qurilgan
yozuv idoralarida saqlangan. Biz zamonaviy inglizcha "arxivlar" so'zini oxir-oqibat
qadimgi yunoncha ta arkheia so'zidan kelib chiqqan bo'lib, "jamoat yozuvlari"
degan ma'noni anglatadi.

II BOB Qadimgi Yunoniston tarixi manbashunosligi.
2.1. Geografik o ‘rni, tabiiy sharoiti va aholisi.
Yunoniston geografik jihatdan 3 qismga bo’linadi: Fessaliya va Epir,
shimolda Moli va Pagasey ko‘rfazlari, janubdan Korinf va Saronika bilan
cheklangan, markaziy qismi Peloponnes yarim orolidan iborat janubga boiinadi.
Shimoliy qismida Fessaliyani Epirdan Pind togiari zanjiri ajratib turadi. Qadimda
bu ikki viloyat yunon madaniyati shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Chunki bu yerda ilk bor shimoldan janubga tomon yunon qabilalari siljib
kelgan. Fessaliyada qadimgi yunon afsonalari paydo boidi. Uning janubidagi
Sperxa daryosi vodiysidagi axey Ftiotidasi ahil va mirmidonlar vatani.
Fessaliyadan afsonaviy Yason uzoq Kolxidaga oltin mo‘yna uchun joiiab ketgan.
Dodonda Sella kohinlari muqaddas dub daraxtining barglarini shitirlashiga qarab
fol ochganlar. Ejpir yunon madaniyatiga aloqasi boimagan yowoyi oika boiib, uni
markaziy Yunoniston bilan faqat xaoii, tesprot, moloss va oresta kabi epir
qabilalari joylashgan Axeloy daryosi bogiab turgan.Fessaliya barcha tomondan
togiar bilan o ‘ralgan boiib, bu yerda ikki tekislikni Fessaliyalik bosqinchilar
ishg‘ol qilganlar. Ular mahalliy aholini qaram penestlarga aylantirganlar. Qisman
ularni vodiydan togiarga siqib chiqarganlar. Fessaliya g'arbiy qismida g'alla va
chorvachilik rivojlangan. U yerda qulay qirg'oq va qoitiqlar yo‘q. Shimoliy
Yunonistonni markaziy Yunonistondan dengiz va Oyta togiari orasida yotgan
Fermopil daryosi ajratib turadi.Markaziy Yunonistonda kam sonli togiik qabilalar
joylashgan. Egey dengizi qirg‘og‘ida Evbey oroli qarshisida Opunt lokrlari
joylashgan. Er avV asrda afinaliklar uchun lokrlar qoloqlikning namunasi
boigan.Parnas (2450 m) va Kifris togiarida joylashgan vakiy qabilalari yanada
qoloq boigan.
Markaziy Yunoniston yoiidagi eng muhim joy bu Elateya shahri boigan.
Delfa qadimgi Elladaning diniy markazi vazifasini o ‘tagan. Parnasdan shimolda
Yunonistonning eng kichik viloyati — Dorida (185 kv.km) boigan, aftidan doriylar
shu yerdan kelib chiqqanlar. Fokidadan g'arbga Agra, evitan nomidagi illiriya
qabilalari yashagan togii va ozroq unumdor vodiyga ega boigan Etoliya viloyati

joylashgan. Shimolda Epir bilan tutashgan Abrakiy qoitigigacha boigan hudud
Akarnaniyada illiriya qabilalari yashagan. Janubda 3000 kv. km. hududni
egallagan Beotiya viloyati birdaniga 3 dengiz bilan tutashgan. Poytaxti Fiva boigan
Beotiyada g'allachilik, chorvachilik va baliqchilik kuchli rivojlangan. Beotiyani
janubdan Kiferon va Parnas togiari o ‘rab turadi. yunonistonning markazida
tuprogi dehqonchilikka noqulay boigan Attika viloyati joylashgan. Qadimgi
Attikada suv tanqis boisa-da, ammo marmar, loy, kumush va zaytun darcvtlariga
boy boigan. Afmaning dengiz yoiini Salamin oroli to‘sib turadi. Salamin uchun
Afina Megara va Egina bilan uzoq urush olib boigan, faqat Eginaning
bo‘ysundirilishi Afmaning dengiz savdosiga yo‘I ochdi. Korinf va Saronik
qoitiqlari orasidagi togiik hududda Megara shahri joylashgan. Korinf qoitigidan
so‘ng Peleponnes yarim oroliga o‘tish mumkin. Uning markazida Arkadiya
balandligi turadi. Lakoniya va Messeniya viloyatlari yarimorol g‘arbida
joylashgan. Bu viloyatlarda g'alla ekilgan. Messeniyadan shimolda Elida viloyati
joylashgan boiib, Alfey va Kladey daryolari qo'shilish joyida har 4 yilda bir marta
Olimpiya o'yinlari o ‘tkaziladigan Olimpiada joylashgan. Ellidadan shimolda
Axeya viloyati turadi. Yunonistonning iqlimi yumshoq, harorati 16 °C ni tashkil
etadi. Landshafii qadimda hozirgidan farq qilgan. Qalin o'rmonlar ko‘p b o iib ,
tuproq hozirgidek toshloq boigan. Faqat ozgina yer unumdor boigan 2
.
Er. av . VI asrgacha faqat bug'doy va tariq ekilgan. Keyin esa uzum va zaytun
bu ekinlarni siqib chiqargan. Yunonistonda oltin yo‘q. Mis juda ko‘p. Xalqida
shahrining nomi ham «mis» degan ma’noni bildiradi. Bu yerdan mis qazib
chiqarilgan. Beotiya va Lakoniyada sifati past temir, Tasos va Sifnos orollaridan er
avVIII—VI asrlardan kumush qazib olingan.
2
Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of
interaction’’. Oxford University Press. England I994. P.17-19.

Er. av.VIII asrdan Lavrion kumush koni ochilgan. Bu konlardan olingan
daromad er. a w V asrda Afinani qudratli flot qurishga va Yunonistonda
yetakchilik rolini o ‘ynashga imkon berdi. Afinada tog‘-konchilik sohasida ulkan
yutuqlaiga erishildi. Konlarning chuqurligi 100 m. ga yetgan. Qimmatli metallarni
qidirib topish san’ati yuqori darajada bo'lgan. Kulolchilikda yunonlar haqiqiy
san’atkor bo‘lganlar. Tosh juda yuqori baholangan. Hamma joyda tosh mo’l- ko’l
bo'lgan. Marmarning vatani Pentelikon Aflnadan bor-yo‘g‘i 10 km masofada
joylashgan. Mashhur Parfenon va Propiley pentelikon mamaridan bunyod etilgan.
2.2. Qadimgi Yunoniston tarixi manbashunosligi.
Qadimgi Yunoniston tarixiga oid manbalar ko‘pligi va yaxshi saqlanib
qolganligi bilan boshqa hududlar tarixidan farq qiladi. Yunoniston tarixi
manbashunosligida qadimgi tarixchilarning asarlari muhim o ‘rin tutadi. Er avVI—
V asrlarda tarix fani gullab yashnagan davridir. Bu davr tarixchiligini g‘arb
olimlari «Aliolida polislar tarixi» deb atashadi. Bu davrdagi ko‘zga ko‘ringan
tarixchilardan: Gerodot, Fukidid va Ksenofontni olish mumkin.
Makedoniyalik Aleksandming sharqqa yurishlaridan so‘ng Yunoniston
tarixida yangi tarix maktabi — Arastu maktabi shakllandi. Bu davrning eng ko'zga
ko'ringan asari Arastuning «Politiya» asaridir. Bu asar Arastu va uning shogirdlari
tomonidan yozilgan bo‘lib, yunon polislari, O’rta yer dengizi qirg‘oqlaridagi
yunon koloniyalari haqida muhim ma’lumot beradi. Asar juda ko‘p boiimlardan
iborat bo‘lsa-da, uning faqat bizgacha «Afina politsiyasi» qismi yetib kelgan. Ellin
davriga kelib yunon jamiyatidagi keskin o ‘zgarishlar, katta davlatlaming vujudga
kelishi bilan umumiy tarixga asos solindi. Bu davrning eng ko‘zga ko'ringan
tarixchilaridan biri Timey bo‘lib, u o ‘zining asarida Bolqon Yunonistoni, g‘arbiy
yunon mustamlakalari haqida muhim ma’lumotlar beradi. Qadimgi yunon tarixi
bo‘yicha eng muhim manbalardan biri arxeologik topilmalar hisoblanadi.
Arxeologlar Bolqon Yunonistoni va Egey dengizi orollaridagi qadimgi
ibodatxonalar, saroylar, mudofaa inshootlarini qazib ochdilar. Ayniqsa, Krit
orolida ingliz arxeologi A. Evans 40 yildan ko‘proq vaqt Knoss saroyini qazib
ochdi. Kichik Osiyoda nemis arxeologi G. Shlimanning Troya xarobalarini qazib

ochishi qimmatli ma’lumotlarni berdi. Me’muar asarlar. Polislarning
yemirilishigacha yunonlar tarix va adabiyotga oid asarlarni me’muar shaklda
yozishgan. Er avIV asrdagi eng yirik me’muar asar Ksenofontga tegishli. U asosan
harbiy sohaga oid ma’lumotlarni beradi. Ellinizm davrida me’muar va
avtobiografik asarlar yozish odat tusiga kirdi. Ellin davri siyosatchilaridan Pirra va
Arata eng yirik tarixiy asarlar mualliflari hisoblanadilar.
Ular «Axey ittifoqi» haqida keng ma’lumotlarni yozib qoldirishgan. Xatlar.
Antik jamiyatda xatlar muhim o ‘rin tutgan. Ular ikki xil shaklda ochiq va yopiq
shaklda yozilgan. Platon, Isokrat va Sallyustiylar yozgan ochiq xatlarida falsafiy
muammolar haqida fikr yuritilgan. Yopiq xatlar davlat ahamiyatiga molik xatlar
boiib, maxsus kishilar nomidan yozilgan. Ularda asosan siyosiy va maxfiy
maiumotlar yozilgan. Shoirlar va ularning asarlari. Yunon she’riy adabiyotining
shakllanishi er avIX—VIII asarlarga tegishli boiib, bu davmi «Gomer davri
she’riyati» deyishadi. Gomer, Gesiod va dramaturglar Esxil, Sofoklning asarlari
juda yaxshi saqlangan. Gesiod o‘zining «Mehnat va kunlar» asarida yunon
jamiyatidagi ijtimoiy ziddiyatlar haqida yozadi.
Shaharlar. Yunon tarixiy manbashunosligiga shahar qoldiqlari muhim o'rin
tutadi. Shaharlardagi saroylar, ibodatxonalar yaxshi saqlangan. Krit-Miken davri

saroylari, inshootlari juda ko'plab topilgan. Yunon me’morchigining asosiy
yodgorliklaridan bu Palestlar va Gimnasiylardir. Palestlar — bu sport inshootlari
jumlasiga ki rib, u yerda asosan yosh bolalar muntazam sport bilan
shug‘ullanishgan. Gimnasiy — sport inshooti boiib, bu yerda asosan kattalar sport
va fan bilan shug‘ullanganlar. Bizgacha Afinaning ikki katta gimnasiyasi saqlanib
qolgan. Ulardan biri qahramon Akadem bogida joylashgan, ikkinchisi likeylik
Appolon dala hovlisida joylashgan.
Yunonistondagi madaniyat markazlaridan yana biri bu muqaddas joylar va
ulardagi haykal va inshootlardir. Sliaharlar tarixini o ‘rganishda qadimgi yoilar
ha... muhim ahamiyat kasb etadi. Eng yirik yoilar xarobasi Afina va Pirey portidagi
y o i boiib, dengiz ortidan keltirilgan mahsulotlar Pirey portiga tushirilib, shu y o i
orqali Afinaga keltirilgan. Bu mashhur y o i Peloponnes urushi davrida Sparta va
uning ittifoqchilari tomonidan buzib tashlangan. Hozirgi kunda faqat uning
xarobalarigina saqlanib qolgan. Pireydan tashqari Yunonistonning ikki yirik porti
Samos va Iskandariya ham o ‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q.
Mudofaa devorlari . Yunon mudofaa va harbiy tarixida himoya devorlari va
boshqa fortifikatsiya inshootlari muhim o ‘rin tutadi. Yunon tarixini qadimgi
davriga oid mudofaa inshootlari Troya, Mikena, Tirinf va Afinada yaxshi
saqlangan. Undan tashqari Xersones, Eley, Metapont, Akrogant shaharlari
devorlari asl holicha saqlanib qolgan.
Yozuvlar. Yunon tarixini o ‘rganishda yozuvlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Asosan XIX asrning 70-yillaridan papirus topilmalarni o ‘rganish natijasida yangi
«papirologiya» faniga asos solindi.
Yunon jamiyatiga papirusning kirib kelishi Misr tarixi bilan uzviy bogMiqdir.
Qadimgi mashhur yunon — lirik shoirlari Alkey, Sapfo, Korin, Pindara,
Vakximida va mashhur fojeanavislar Sofokl va Evripid hamda mashhur hajviy
asarlar muallifi Menandrlar o ‘z asarlarini papiruslarga yozishgan. Papirusga
ko‘chirilgan eng yirik asar Arastuning «Afina politiyasi» asaridir. Keyinchalik
qog'ozning kashf etilishi bilan papiruslar o ‘z ahamiyatini yo'qotgan, ularni faqat
hukmdor saroyidagi arxivlardan topish mumkin.

Tangalar. Yunoniston iqtisodiy tarixini o ‘iganishda tangalar muhim o’rin
tutadi. XVIII asrda Venada o'tkazilgan qadimgi yunon tangalari ko'rgazmasida
70000 dona yunon tangalari kolleksiyasi namoyish etilgan. Qadimgi yunon
tangalari iqtisod va savdo sohasidagi eng muhim ashyoviy dalildir.
Arxaik davr yunon tangalari kumushdan bo'lib, uning teskari qismida shahar
ramzi yoki shahar nomining birinchi harfi tushirilgan. Ellin davri tangashunosligi
arxaik davr tangashunosligidan farq qiladi. Ularda asosan hukmdorning surati va
teskari tomonida esa yozuv va ramzlar tushirilgan. Tangalardan tashqari tesserlar,
ya’ni hozirgi kundagi chipta shaklidagi hujjatlar yaxshi saqlangan. Ular asosan
sopol va metalldan tayyorlangan. Tesserlar ikki xil vaziyatda ishlatilgan: harbiy
sohalarda kiyimlarga taqilgan bo‘lsa, kundalik hayotda teatr va dam olish joylariga
kirish uchun ruxsatnoma vazifasini o ‘tagan. Bizgacha yetib kelgan tesserlardan
eng mashhuri Dionis teatriga kirish uchun ko‘rsatilgan tesserlardir. Ularda asosan
yunon harflari yozilgan, har bir tesserda bitta harf uchraydi 3
.
Ostrakonlar. Ular sopol parchalari bo'lib, Afina demokratiyasiga xavf
soladigan siyosiy arbob, taniqli shaxslarga qarshi ovoz berishda ishlatilgan. Ular er
avV asrga oid. Bizgacha yetib kelganlaridan biri Femistoklga qarshi yozilgan.
Qadimgi Yunoniston tarixini o ‘rganishda logograflarning asarlari ham muhim o
‘rin tutadi. Logograflar o'sha davr voqea-hodisalarini hech qanday izoh bermay
tasvirlaganlar. Ular er avVI—V asrlarda yashaganlar. Ular tarixni afsonalar bilan
aralashtiiganlar. Afsonalaiga tarixiy voqealar deb qarab unga ishonganlar. Er. av .
VI asrning ikkinchi yarmida yashagan logograf Miletlik Gekatey o'zining asarida
Yunonistonning jug‘rofik xaritasini chizadi. Uning asarlaridan bizgacha ayrim
parchalar yetib kelgan.
Yunon tarixini davrlashtirish.
Yunon tarixi' Qadimgi dunyo tarixining bir qismi hisoblanadi. Qadimgi yunon
tarixi doirasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi havzasi, janubiy Italiya, Sitsiliya
oroli va shimoliy Qora dengiz bo‘yi, Kichik Osiyoning g‘arbiy qirg‘og‘idagi
qadimgi jamiyatlaming shakllanishi, gullab-yashnashi va tushkunlik davrini o
3
История Древней Греции. Под.ред. В.И.Кузищина. М., 2005.С.17-18.

‘rganadi. Yunon sivilizatsiyasi tarixi uch bosqichga boiinadi: birinchisi — bu er
avII ming yillikda Krit va Mikenada ilk sinfiy jamiyatlar va davlat
birlashmalarining paydo boiishi va halokati. Ikkinchi bosqich — bu Krit-Miken
sivilizatsiyasining halokatidan keyin antik Yunonistonning er avXII asrdan er avIV
asrning so‘nggi choragigacha bo‘lgan taraqqiyot davrini o ‘z ichiga oladi. Qadimgi
Yunon jamiyati taraqqiyotining eng yuqori cho‘qqisi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy
davlat tuzilmasi bo‘lgan yunon polislarining tug‘ilishi, yuksalishi va tushkunligi
bosqichi boidi.
Er avIV asrning so‘ngi choragida yunon-makedonlar tomonidan Ahamoniylar
Eroni davlatining bosib olinishidan yunon tarixining uchinchi so'nggi bosqichi
boshlanadi. Bu bosqich qariyb uch yuz yilni ,o‘z ichiga olib, sharq va g‘arb
madaniyati unsurlarini o ‘z ichiga olgan Ellin davlatlarining tashkil topishi, ellin
madani yatining rivojlanishi davridir. Bu bosqich er av I asr so‘ngida ellin
davlatlarining g‘arbdan Rim, sharqdan Parfiya tomonidan bosib olinishi bilan
tugaydi. Bolqon Yunonistonida davlatchilik taraqqiyotining yangi davri taxminan
er avXI asrdan boshlanadi.
Bu davrdan antik Yunoniston taraqqiyotining polis davri boshlanadi. U
o‘z ichiga uch davmi oladi:
1. Er avXI—IX asrlar — Gomer yoki polis arafasi («Qorongi asrlar»). Bu
bosqichda Bolqon Yunonistoni hududida urug‘-qabila munosabatlari hukmron
bo’ladi.
2. Arxaika davri (er avVIII—VI asrlar) — polisdavlatlarning shakllanishi,
Buyuk Yunon kolonizatsiyasi va ilk Yunon tiraniyalari davri.
3. Klassik Yunoniston (er avV— TV asrlar.) — Qadimgi yunon polislari,
ularning iqtisodiyoti va yunon madaniyatining gullab-yashnagan davri.
Makedoniyalik Iskandarning Sharq yurishlaridan keyin Ellin davlatlarining
tashkil topishi bilan qadimgi yunon tarixida yangi ellin davri (er avIV asrning
so‘ngi choragi - er av30-yillar) boshlanadi

Xulosa
Qadimgi yunon, rim va xitoy tarixchilari va geograflarining asarlari ham
bunda katta ahamiyat kasb etadi. Qadimgi dunyo tarixi Qadimgi Sharq,
Yunoniston va Rim saroy amaldorlari va podsholarining turli yilnomalari (voqealar
yilma-yil qayd etib borilishi), qonunlar majmuyi, biografiyalarida (tarjimayi hol)
aks ettirilgan. Ularda yurishlar va janglar, ibodatxonalar, saroylar va qal’alar
qurilishi, hunarmandchilik va dehqonchilik, qadimiy fanlar va san’at haqida hikoya
qilinadi. Olimlar o’qigan qadimgi matnlar, masalan, “Piramidalar matnlari” va
“Marhumlar kitobi” misrliklar tarixi haqida, “Bibliya” – yahudiylar, “Rigveda” –
hindlar, “Avesto” esa O’rta Osiyo xalqlari tarixidan hikoya qiladi. Bunday
manbalar esa juda ko’pdir. Olimlar tomonidan yozilgan yuzlab kitoblarda ko’plab
mamlakatlar tarixi ochib beriladi. Nil vodiysidagi Misr piramidalari majmuyi,
Dajla va Frot oralig’idagi Bobil, Hind vodiysidagi Moxenjodaro, Erondagi
Persepol shaharlari, Yunoniston, Rim va O’rta Osiyoning ko’plab shaharlari
qazishmalari butun jahonga mashhurdir. Ushbu ma’lumotlar ichida shubhasiz
yozma manbalar alohida ahamiyatga ega. Yozma manbalarni biz qal’alar
devorlarida turli ashyolarda uchratishimiz mumkin. Lekin jahon davlatchiligining
ilk bosqichidanoq davlat hukumdorlari va amaldorlar tomonidan ushbu yozma
manbalarni saqlashga mo’ljallangan ilk arxiv-kutubxonalar yuzga keldi. Masalan,
mil. avv III ming yillikdayoq qadimgi Misrda ilk arxivlar yuzaga kelgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ўзбекистон Республикасининг “ Архив иши тўғрисида ” ги
Қонуни . // Халқ
сўзи . 2010. 16 июн , 119- сони .
2. Алимов И ., Эргашев Ф ., Бўтаев А . Архившунослик . / Ўқув қўлланма .
–
Тошкент : Шарқ , 1997.
3. Алимов И . А . Архившунослик . / Ўқув қўлланма . – Андижон : Андижон ,
2005.
4. Бобоқулов Б . Архив иши назарияси ва амалиёти . / Ўқув қўлланма . –
Т ., 2011.
5. Исакова М. Становление и развитие архивного дела в Узбекистане. –
Тошкент: Университет, 2012.
6. Исакова М., Хайдаров М. Бошқарувни ахборот (ҳужжатлар) билан
таъминлаш. / Ўқув қўлланма. – Т.,2012.
7. Тилеукулов Г.С. История развития архивного дела в Узбекистане. –
Т., 1995.
8. Аntonina Burton. Archive Stories. (facts, fictions and the writing of
history). -
London.2005

Yunonistonning qadimgi davrlariga oid tarixiy manbalar

Купить