Yuridik tashkilot xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi - Huquqshunoslik - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	86.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Yuridik tashkilot xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi

Sotib olish

“ Yuridik tashkilot xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi
MUNDARIJA
KIRISH .. ..3-4…………………………………………………………………… …
I.BOB. Ichki ishlar xodimlari psixologiyasi haqida tushuncha
……………………
.. ..5-9
… ……………………………………………
1.1 Ichki ishlar idoralari xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi
…………
..10-12
………………………………………………………
1.2 Ichki ishlar idoralari xodimlari shaxsining bilish faoliyatiga
psixologik tavsif ......13-35
…………………………………………………………………
1.3 Ichki ishlar idoralari xodimlari faoliyati samaradorligini oshirishda
hissiy-irodaviy va shaxsiy fazilatlarning o rni ..36-46
‘ ………………………
II. BOB. Ichki ishlar idoralari xodimlari kasbiy muomalasining psixologik
asoslari .. ... .47-51
……… ……………………………… ……………………………
2.1 Ichki ishlar idoralari xodimlarining fuqarolar bilan psixologik aloqa
o rnatish usullari ... ..52-55
‘ …………………………………… ………………
2.2 Ichki ishlar idoralari xodimlari faoliyatida ziddiyatlarning paydo
bo lish sabablari .. .56-61
‘ ………………… ……………………………………………
2.3 Ichki ishlar organlar xodimlari faoliyatida ziddiyatlarni bartaraf etish
yo llari ... ...62-69
‘ ……………… ………………………………………………
III. BOB. Ichki ishlar idoralari xodimlarini yuridik psixologiya tizimida
tutgan o rni . .70-75
‘ …… ……………………………………………………………
3.1 Kasbiy psixologiyaning qonuniyatlari, metodlari va prinsiplari haqida
tushuncha . .. ..76-96
… ……………………………………………………… …
Xulosa va tavsiyalar
…………………………………………………… … .97 -101
Foydalanilgan adabiyotlar ..................102
…………………………………………

K I R I SH
Ichki ishlar idoralari xodimi fuqarolarning xavfsizligi, tinchligi, haq-huquqi
va erkinliklarini ta minlashga mas ul bo lgan davlat xizmatchisi’ ’ ‘
hisoblanadi. Ana shu mas uliyat xodimdan birinchi navbatda o z kasbining
’ ‘
bilimdoni, ustasi bo lishni talab qiladi. O z kasbining bilimdoni bo lish uchun
‘ ‘ ‘
nafaqat yuridik fanlarni, balki shaxslarning ruhiy holati va kechinmalarini ham
yaxshi bilish kerak bo ladi. Bu esa har bir ichki ishlar idorasi xodimidan
‘
psixologiya ilmining sir-asrorlaridan xabardor bo lish va shu asosda qonuniy
‘
xatti-harakatlarni amalga oshirishni taqozo etadi.
Shuning uchun ham bu haqda O‘zbekiston Respublikasi Биринчи Prezidenti
Islom Karimov: «Psixologiya fani biz uchun eng zarur sohalardan biri.
Psixologiyani o‘rganish – hayotni, insonni o‘rganish degani. Kerak bo‘lsa,
rahbarlik qilmoqchi ekansiz, yetakchi bo‘lib, odamlarga ko rsatma bermoqchi
‘
ekansiz, oldin ularning psixologiyasini har tomonlama o rganish kerak»1,
‘ –
degan edi. Ushbu fikr kasbiy psixologiya fanining metodologik asoslaridan
birini tashkil qiladi.
Har qanday inson kundalik hayotida odamlar bilan uchrashib,
muloqotga kirishar ekan, u o zining bosiq yoki qiziqqon, beparvo yoki
‘
qiziquvchan, mehribon yoki bag ritosh, jahldor yoki bosiq va hokazolardan
‘
iborat ichki va tashqi ruhiy olamini namoyon qiladi. Bu ruhiy holatlar ongli
va ongsiz tarzda namoyon bo ladi. Ana shu holatlar-ning barchasi insonning
‘
psixikasini tashkil qiladi.
Inson psixikasi moddiy va ma naviy borliqdagi narsa va hodisalarni
’
jonli in ikos etuvchi murakkab jarayon bo lib, u insoniyatning uzoq davom etgan
’ ‘
fiziologik rivoji uyg unligining mahsuli hisoblanadi Xo sh, psixika nima?
‘ ‘
Psixika yuqori darajada tashkil topgan materiyaning tizimli xossasi
–
(xususiyati), subyekt tomonidan obyektiv borliqni faol aks ettirish, mazkur borliq
manzaralarini subyekt o zidan uzoqlashtirmay ifodalashi, xuddi shu asnoda o z
‘ ‘
xulqi va faoliyatini shaxsan boshqarishdir. Psixikada o tmishning, hozirgi
‘
davr va kelgusi zamonning hodisalari ifodalangan, tartibga solingan.

Psixikaning asosiy vazifalari aks ettirish faoliyat va xatti-harakatlarni– –
boshqarishdir.
Uning namoyon bo lish shakllari va ularning o zaro bog liqligi psixik
‘ ‘ ‘
(bilish) jarayonlar (sezgi, idrok, xotira, tafakkur, xayol, nutq va diqqat),
psixologik holatlar (hissiyot, emotsiya, e tiqodlilik, bardamlik, tetiklik,
’
qiziquvchanlik, hayratlanish, ishonchlilik, ijodiy ruhlanish), shaxsning
xususiyatlari (yo nalishlar, temperament, xarakter, qobiliyat, iqtidor, aqliy
‘
salohiyat, xulq motivatsiyasi, ish uslubi, mas uliyat)da kuzatiladi.
’
Psixologiya psixikaning kelib chiqishi, rivojlanish qonuniyatlari,
–
shuningdek insondagi onglilik va ongsizlik fenomenlarining xilma-xil
ko rinishlarini o rganuvchi fan. Psixologiya fani: umumiy psixologiya,
‘ ‘
ijtimoiy psixologiya, pedagogik psixologiya, zoopsixologiya, yosh davrlari
psixologiyasi, muhandislik psixologiyasi, yuridik psixologiya, harbiy
psixologiya, tibbiyot psixologiya, savdo psixologiyasi kabi tarmoqlarga
bo linadi.
‘
Ichki ishlar idoralari xodimlarining faoliyati jamiyatda mavjud bo lgan
‘
barcha kasblardan, birinchidan, davlat tomonidan qat iy belgilab berilgan
’
qonunlar, buyruqlar, nizom va yo riqnomalar asosida ish ko rishi; ikkinchidan,
‘ ‘
bevosita jinoyatchilar dunyosi bilan ishlashi; uchinchidan, hayotining doimo
xavf-xatar ostida bo lishi; to rtinchidan, davlat hokimiyatining vakili sifatida
‘ ‘
ish ko rishi bilan ajralib turadi.
‘
Ana shu faoliyat ma lum psixologik qonunlar, usullar asosida ish
’
ko rishni talab etadi. Bu esa ichki ishlar idoralari faoliyatida yuz beradigan psixik
‘
holat va jarayonlarni alohida fan sifatida o rganishni taqozo etadi. Shu nuqtai
‘
nazardan qaraganda kasbiy psixologiya o ziga xos predmet bo lib,
‘ ‘
yurisprudensiya va psixologiyaning nozik tomonlarini qamrab oladi. Ya ni bu
’
fan huquq bilan psixologiya sohalarining kesishuvida yuzaga keladi. Huquq
insonning xulq-atvorini, xatti-harakatlari bilan bog liq jarayonlarni o rganadi.
‘ ‘
Psixologiya esa muayyan shaxs, uning jamiyatdagi xulq-atvori va turli

faoliyatlarining o ziga xos tomonlarini o rganadi. ‘ ‘ Bundan ko rinadiki, har ‘
ikkala fanning obyekti va subyekti shaxs, inson hisoblanadi.
Yuqorida ta kidlab o tganimizdek, kasbiy psixologiya yuridik
’ ‘
psixologiya tarkibida yuzaga kelgan bo lib, aniq faoliyat, ya ni ichki ishlar
‘ ’
idoralari faoliyatidagi psixologik jihatlarning muhim tomonlarini o rganishga
‘
bag ishlangan fan hisoblanadi.
‘
O zbek millatining uzoq asrlik tarixida keyingi o n yillikda erishgan
’ ’
mustaqilligimiz alohida o rin tutadi. Mustaqillik necha asrlar davomida yaratilgan
’
boy ma naviy-ma rifiy va ilmiy merosimizni nafaqat o rganish, balki uni davr
’ ’ ’
talablari asosida qaytadan idrok etish va milliy manfaatimizga xizmat qildirish
vazifasini oldimizga qo ydi. To plangan tajribalarimiz va qadriyatlarimiz
’ ’
negizida milliy istiqlol mafkurasining yangicha tamoyillari yaratildi. Ozod va
obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etishdek pirovard maqsadimizdan kelib
chiqib, ta lim-tarbiya, ma naviy-ma rifiy sohalardagi faoliyatimizni ulkan bir
’ ’ ’
vazifaga xalqimiz ongiga milliy istiqlol g oyasini singdirish, ularda uzoq yillar
– ’
davomida shakllangan va ulug langan umuminsoniy va milliy qadriyatlarni qayta
’
o zlashtirish, e zozlash hamda uning aqidalarini hayotda qo’llashga
’ ’
qaratmoqdamiz. Bu borada qiladigan ishlarimizni Ўзбекистон республикаси
Биринчи Prezidenti I.A.Karimov aniq-ravshan ko’rsatib berganlar: «Endigi
vazifamiz shundan iboratki, milliy istiqlol g’oyasi tushunchalari asosida keng
jamoatchilik, ziyolilarimiz, ilm-fan va madaniyat namoyandalari, avvalo,
ma naviy-ma rifiy soha xodimlari milliy mafkurani takomillashtirish hamda
’ ’
uning asosiy tamoyillarini odamlar ongiga va qalbiga singdirishga qaratilgan
ishlarni yangi bosqichga ko tarishlari zarur».
’
Davlatimiz rahbari belgilab bergan vazifalarni amalga oshirishdan hyech
kim chetda turmaydi. Davr barcha ziyolilar qatori huquqshunoslar va tilshunoslar

oldiga ham yangi vazifalar qo ydi. Bu vazifalarni amalga oshirishni lo nda qilib,’ ’
bir tomondan, yaratilayotgan huquqiy-me yoriy hujjatlarning jahon andozalari
’
darajasida bo lishi hamda milliy mintalitetimiz va manfaatimizni himoya qilishi,
’
ikkinchi tomondan, ularning davlat tilida mukammal yaratilgan bo lishi, ham
’
qonuniy, ham til jihatdan hyech bir e tirozlarga o rin qoldirmasligi tarzida
’ ’
tushunish to g ri bo ladi. Buning ustiga, xalqimiz o rtasida huquqiy
’ ’ ’ ’
madaniyatni targ ib qilish, qonunlar va boshqa huquqiy-me yoriy hujjatlardan
’ ’
ularni xabardor qilib borish nutqiy madaniyat bilan bog liq bo lgan g oyatda
’ ’ ’
mas uliyatli vazifani amalga oshirishni ham taqozo etadiki, bu borada
’
huquqshunoslarning ma lum malakaviy va nutqiy ko nikmalarni ellashlari lozim
’ ’
bo ladi.
’
Mavzuning dolzarbligi: Jamiyatimizga barcha kasbdagi kishilar va
ularning mehnati kerakligini hyech kim inkor etmaydi. Ammo har bir millat dunyo
ilmi va madaniyatida ona tili bisoti bilan qanchalik faxrlana olishi mumkinligini
ham chuqur anglaymiz. Binobarin, til - ma naviyat ko zgusi, ma rifat
’ ’ ’
chirog i, bilim kaliti ekan unga hyech qachon ikkinchi darajali narsa deb qaray
’
olmaymiz.
Yuridik til muammolari bo yicha tadqiqotlar olib borayotgan
’
Sh.Ko chimovning ma lumot berishicha, AQShning Illinoys va Chikago
’ ’
universitetlarida, Angliya, Shvesiya kabi davlatlarning oliy yuridik ta limi
’
tizimida huquqshunos kadrlarning til tayyorgarligiga alohida e tibor qaratilishi,
’
har bir talaba maxsus til tayyorgarligidan o tishi, til fani bilan bog liq «Nutq
’ ’
o rganishga kirish», «Yuridik nutq», «Sud notiqligi», «Sudda nutq so zlash va
’ ’
haqiqat muammolari», «Yozma nutq», «Ommaviy muomala nutqi», «Siyosiy
nutq», «Ijtimoiy nutqiy muomala», «Bayonnomalar (protokollar) tahlili», «Nutq
maktabi» kabi 45 dan ortiq maxsus o quv kurslari mavjud
’ 1
.
Huquqshunoslik yo nalishidagi ta lim tizimida o qitiladigan «Xuquq
’ ’ ’
tashkiloti xodimlarining nutq madaniyati» kursi talabalarga ana shu
1

muammolarning yechimini topishda yordam berishga, yuridik til sirlarini, qonun-
qoidalarini, nutqiy madaniyat ko nikmalarini o rgatishga qaratilgan. ’ ’
Istiqlol tufayli o z mustaqil taraqqiyot yo lidan borayotgan Respublikamiz
‘ ‘
yoshlarini yangicha ijtimoiy muhitga tayyorlash, davr ruhida tarbiyalash - shu
kunning dolzarb va ustuvor vazifalaridan biridir. Hozirgi kunda Respublikamizda
amalga oshirilayotgan islohotlarning taqdiri yoshlarning ma naviy qiyofasiga,
’
shaxsiy barkamolligiga bog liq. Bu vazifalarni amalga oshirish insoniy o zaro
‘ ‘
munosabatlarda demokratik tamoyillarni ongga to la singdirishni taqozo etadi.
‘
Bitiruv malakaviy ishining мақсади: Yuridik tashkilot xodimlari
shaxsi фаолиятини psixologik tuzilishiни ўрганиш
Bitiruv malakaviy ishining predmeti: Yurist shaxsini psixologik tuzilishini
o’rganish.
Bit iriuv malak av iy ishining oby ek t i: Қашқадарё viloyati Ichki
ishlar bolimi xodimlari kasbiy faoliyati
‘
Yurist konsultant U Sulaymonov shaxsining psixologik tuzilishi taxlili
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy farazi:
- yurist o zi va o zgalar faoliyati maxsulini tanqidiy baholay olishga erisha
’ ’
olsa, yurist kasbiy faoliyati jarayonining samaradorlik darajasi ortadi.
Bitiruv malakaviy ishining vazifalari :
-Yurist shaxsida kasbiy faoliyat motivlarini shakllantirishning nazariy-
amaliy asoslarini o rganish ;
’
-Yurist faoliyatining o ziga xos xususiyatlarini aniqlash;
’
- Yurist faoliyati motivlarini shakllantirish usul va vositalarini aniqlash;
- Yurist faoliyati motivlarini shakllantirish jarayonining samaradorlik
darajasini belgilash hamda istiqbolda yurist faoliyatini motivlarini shakllantirishga
yo naltirilgan ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
’
Bitiruv malakaviy ishining методлари : kuzatish, anketa, suhbat,
psixologik eksperiment.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi :

- yurist kasbiy faoliyati motivlarini shakllantirish dolzarb psixologik
muammo ekanligi nazariy jihatdan asoslanadi;
- yurist kasbiy faoliyati motivlarini shakllantirishning psixologik-pedagogik
imkoniyatlari aniqlandi;
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy-amaliy ahamiyati : tadqiqot natijasida
yurist х odimlar faoliyati motivlarini shakllantirishga yo’naltirilgan nazariy
yondashuvlar, ilmiy-metodik tavsiyalar bilan boyitildi.
Shuningdek, xuquqiy psixologiya fanida yurist shaxsining psixologik
tuzilishiga, uning kasbiy faoliyatini shakllantirishning usul va vositalariga ega
bo ldi.’
I. BOB. ICHKI ISHLAR XODIMLARI PSIXOLOGIYASI
HAQIDA TUSHUNCHA
Ichki ishlar idoralari xodimi fuqarolarning xavfsizligi, tinchligi, haq-huquqi
va erkinliklarini ta minlashga mas ul bo lgan davlat xizmatchisi
’ ’ ‘
hisoblanadi. Ana shu mas uliyat xodimdan birinchi navbatda o z kasbining
’ ‘
bilimdoni, ustasi bo lishni talab qiladi. O z kasbining bilimdoni bo lish uchun
‘ ‘ ‘
nafaqat yuridik fanlarni, balki shaxslarning ruhiy holati va kechinmalarini ham
yaxshi bilish kerak bo ladi. Bu esa har bir ichki ishlar idorasi xodimidan
‘
psixologiya ilmining sir-asrorlaridan xabardor bo lish va shu asosda qonuniy
‘
xatti-harakatlarni amalga oshirishni taqozo etadi.
Shuning uchun ham bu haqda O zbekiston Respublikasi
‘ Биринчи
Prezidenti Islom Karimov: «Psixologiya fani biz uchun eng zarur sohalardan biri.
Psixologiyani o‘rganish – hayotni, insonni o‘rganish degani. Kerak bo‘lsa,
rahbarlik qilmoqchi ekansiz, yetakchi bo‘lib, odamlarga ko‘rsatma bermoqchi
ekansiz, oldin ularning psixologiyasini har tomonlama o rganish kerak»1,
‘ –
degan edi. Ushbu fikr kasbiy psixologiya fanining metodologik asoslaridan
birini tashkil qiladi.
Har qanday inson kundalik hayotida odamlar bilan uchrashib,
muloqotga kirishar ekan, u o zining bosiq yoki qiziqqon, beparvo yoki
‘

qiziquvchan, mehribon yoki bag ritosh, jahldor yoki bosiq va hokazolardan‘
iborat ichki va tashqi ruhiy olamini namoyon qiladi. Bu ruhiy holatlar ongli
va ongsiz tarzda namoyon bo ladi. Ana shu holatlar-ning barchasi insonning
‘
psixikasini tashkil qiladi.
Inson psixikasi moddiy va ma naviy borliqdagi narsa va hodisalarni
’
jonli in ikos etuvchi murakkab jarayon bo lib, u insoniyatning uzoq davom etgan
’ ‘
fiziologik rivoji uyg unligining mahsuli hisoblanadi Xo sh, psixika nima?
‘ ‘
Psixika yuqori darajada tashkil topgan materiyaning tizimli xossasi
–
(xususiyati), subyekt tomonidan obyektiv borliqni faol aks ettirish, mazkur borliq
manzaralarini subyekt o zidan uzoqlashtirmay ifodalashi, xuddi shu asnoda o z
‘ ‘
xulqi va faoliyatini shaxsan boshqarishdir. Psixikada o tmishning, hozirgi
‘
davr va kelgusi zamonning hodisalari ifodalangan, tartibga solingan.
Psixikaning asosiy vazifalari aks ettirish faoliyat va xatti-harakatlarni
– –
boshqarishdir.
Uning namoyon bo lish shakllari va ularning o zaro bog liqligi psixik
‘ ‘ ‘
(bilish) jarayonlar (sezgi, idrok, xotira, tafakkur, xayol, nutq va diqqat),
psixologik holatlar (hissiyot, emotsiya, e tiqodlilik, bardamlik, tetiklik,
’
qiziquvchanlik, hayratlanish, ishonchlilik, ijodiy ruhlanish), shaxsning
xususiyatlari (yo nalishlar, temperament, xarakter, qobiliyat, iqtidor, aqliy
‘
salohiyat, xulq motivatsiyasi, ish uslubi, mas uliyat)da kuzatiladi.
’
Psixologiya psixikaning kelib chiqishi, rivojlanish qonuniyatlari,
–
shuningdek insondagi onglilik va ongsizlik fenomenlarining xilma-xil
ko rinishlarini o rganuvchi fan. Psixologiya fani: umumiy psixologiya,
‘ ‘
ijtimoiy psixologiya, pedagogik psixologiya, zoopsixologiya, yosh davrlari
psixologiyasi, muhandislik psixologiyasi, yuridik psixologiya, harbiy
psixologiya, tibbiyot psixologiya, savdo psixologiyasi kabi tarmoqlarga
bo linadi.
‘
Ichki ishlar idoralari xodimlarining faoliyati jamiyatda mavjud bo lgan
‘
barcha kasblardan, birinchidan, davlat tomonidan qat iy belgilab berilgan
’
qonunlar, buyruqlar, nizom va yo riqnomalar asosida ish ko rishi; ikkinchidan,
‘ ‘

bevosita jinoyatchilar dunyosi bilan ishlashi; uchinchidan, hayotining doimo
xavf-xatar ostida bo lishi; to rtinchidan, davlat hokimiyatining vakili sifatida‘ ‘
ish ko rishi bilan ajralib turadi.
‘
Ana shu faoliyat ma lum psixologik qonunlar, usullar asosida ish
’
ko rishni talab etadi. Bu esa ichki ishlar idoralari faoliyatida yuz beradigan psixik
‘
holat va jarayonlarni alohida fan sifatida o rganishni taqozo etadi. Shu nuqtai
‘
nazardan qaraganda kasbiy psixologiya o ziga xos predmet bo lib,
‘ ‘
yurisprudensiya va psixologiyaning nozik tomonlarini qamrab oladi. Ya ni bu
’
fan huquq bilan psixologiya sohalarining kesishuvida yuzaga keladi. Huquq
insonning xulq-atvorini, xatti-harakatlari bilan bog liq jarayonlarni o rganadi.
‘ ‘
Psixologiya esa muayyan shaxs, uning jamiyatdagi xulq-atvori va turli
faoliyatlarining o ziga xos tomonlarini o rganadi. Bundan ko rinadiki, har
‘ ‘ ‘
ikkala fanning obyekti va subyekti shaxs, inson hisoblanadi.
Yuqorida ta kidlab o tganimizdek, kasbiy psixologiya yuridik
’ ‘
psixologiya tarkibida yuzaga kelgan bo lib, aniq faoliyat, ya ni ichki ishlar
‘ ’
idoralari faoliyatidagi psixologik jihatlarning muhim tomonlarini o rganishga
‘
bag ishlangan fan hisoblanadi.
‘
III-BOB .ICHKI ISHLAR IDORALARI XODIMLARINI YURIDIK
PSIXOLOGIYA TIZIMIDA TUTGAN O RNI
‘
Yuridik psixologiya ko pgina sohalarni o z ichiga qamrab oluvchi
‘ ‘
amaliy fan hisoblanib, bir tomondan psixologiya, ikkinchi tomondan umumiy
huquqshunoslik fanlari doirasiga kiradi. Bu fan ijtimoiygumanitar fanlarning
integrallashuvi jarayonlarining mahsuli sifatida XVIII asrdan boshlab paydo
bo la boshlagan.
‘
Yuridik psixologiya o z ichiga sud, kriminal va huquq psixologiyasi
‘
yo nalishlarini qamrab oladi. Gumanistik nuqtai nazardan sud psixologiyasi
‘
muammolarini M. M. Sherbatov (1733 1790) o rgana boshlagan.
– ‘
X1X asr oxiri va XX asr boshlarida I. M. Sechenov, S. M. Bexterov, A.
F. Koni faoliyat yuritgan davr yuridik psixologiyaning o sish davri
‘
hisoblanadi. Jinoyatchi shaxs psixologiyasi ustidagi izlanishlar natija bera

boshlaydi va ayni shu davrda yuridik psixologiyani mustaqil fan sifatida qabul
qilish zarurati tug iladi. ‘
Gans Grosning 1898-yilda chop etilgan «Kriminal psixologiya»si
ko plab psixolog olimlarning mashaqqatli mehnatlarini o zida aks ettirgan
‘ ‘
birinchi ilmiy adabiyot sanaladi.
Alfred Bine 1900-yilda nashr ettirgan «Ta sir etish» asarida yosh
’
bolalarning guvohlik berishida ta sir ko rsatishning muhimligi muammosini
’ ‘
o rgangan.
‘
1925-yilda birinchi bo lib Rossiya davlatida Jinoyat va jinoyatchilikni
‘
o rganish instituti tashkil etiladi. 1964-yilda «Yuridik psixologiya» fani
‘
huquqshunoslik yo nalishidagi barcha institutlarning o quv dasturlariga
‘ ‘
kiritiladi.
1970-yilda Amerika milliy ruhiy sog lomlashtirish markazida
‘
o tkazilgan 45 ta izlanish natijalari asosida «Jinoiy xromosoma anomaliyasi»
‘
mavjudligi haqida ma ruza qilinadi. Kriminal psixologiya nazariyasiga ko ra,
’ ‘
Klaynfelter gipotezasi tahlil qilinadi va 5242 nafar jinoyatchi (aynan bo yi
‘
balandlari) tajribadan o tkaziladi. Olingan natijalarga ko ra, baland bo yli
‘ ‘ ‘
erkak jinsiga mansub shaxslarning 2 %da, o rta bo yli shaxslarning 0,7 %da,
‘ ‘
qonunga itoatkor deb topilgan shaxslarning 1,0 %da tajovuzkor xulqning
shakllanishiga bog lik xromosomalar aniqlangan.
‘
Yuridik psixologiya fanining rivojlanishiga S. S. Romanov, M. I.
Yenikeyev, V. L. Vasilyevlar katta hissa qo shganlar. Shu ma noda yuridik
‘ ’
psixologiya psixik qonuniyatlarning huquqiy faoliyat va huquqiy tartibga solish
jarayonlarida paydo bo lishi hamda amalda qo llanishini o rganuvchi
‘ ‘ ‘
fandir1.
Yuridik psixologiya ilmiy-amaliy fan sifatida birinchidan, qonunga
itoatgo ylik xulqi (huquqiy ong, axloq, ijtimoiy fikr, ijtimoiy stereotiplar);
‘
ikkinchidan, jinoiy xulq (jinoyatchi shaxsining xulq-atvoridagi og ishishlar,
‘
jinoiy stereotip, jinoiy guruh tartibi, tuzilishi kriminogen vaziyat,
jabrlanuvchining shaxsi, xulq-atvori va jinoiy xulqining genezisdagi roli);

uchinchidan, huquqni muhofaza qilish faoliyati (profilaktik faoliyat
psixologiyasi, tergov faoliyati psixologiyasi, sud-psixologik ekspertiza);
to rtinchidan, huquqbuzarlarni resotsiolizatsiya qilish (jinoiy jazoni ijro‘
etuvchilar psixologiyasi, ozodlikka chiqqanlar psixologiyasi); beshinchidan,
voyaga etmaganlar kabilarning psixologik asoslarini ishlab chiqadi.
Yuridik psixologiya bir qator vazifalarni, jumladan, huquq va huquqni
muhofaza qishi faoliyatida alohida shaxs, guruh va jamoalarga ta sir
’
qilishning psixologik qonuniyatlarini o rganish; ikkinchidan, qonunchilikni
‘
mustahkamlash, huquqni muhofaza qilish ishlarining samaradorligini oshirish,
jinoyatga yarasha jazo tayinlash, jinoiy yo lga kirganlarni qayta tarbiyalash
‘
bo yicha ilmiy tavsiyalarni ishlab chiqish kabi vazifalarni hal qiladi.
‘
Yuridik psixologiya fanining tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi.
1) kriminal psixologiya;
2) sud psixologiyasi;
3) jinoiy jazoni ijro etish psixologiyasi;
4) fuqarolik huquqlarini tartibga solish psixologiyasi;
5) sud-psixologik ekspertiza;
6) advokatlik ishlari psixologiyasi;
7) notarial ishlar psixologiyasi;
8) ichki ishlar idoralari faoliyati psixologiyasi.
Yuridik psixologiyaning tarkibiy qismlarini tizimlashtiradigan bo lsak, u
‘
quyidagi ko rinishda bo ladi.
‘ ‘
Huquqiy psixologiya: muhim hodisalarning huquqiy jihatdan individ va
jamiyat oldidagi in ikosi bo lmish huquqiy psixologiya; shaxsning huquqiy
’ ‘
ijtimoiylashuvi, huquqiy ijod va huquqqa munosabat psixologiyasi; huquqni
tushunish va huquqiy ong psixologiyasi; huquqni ijro etish xatti-harakati
psixologiyasi.
Kriminal psixologiya: jinoiy xatti-harakatning sotsiogenetik
determinantlari.
Shaxs jinoiylashuvining biologik va ijtimoiy omillari;

«jinoyatchi shaxs» tushunchasi;
ayrim toifadagi jinoyatchilarning tipologik tavsifi. Jinoiy qilmish
psixologiyasi, viktim xulq, guruhiy va uyushgan jinoyatchilar psixologiyasi.
Ayb va javobgarlik psixologiyasi.
Sud psixologiyasi ikki qismdan iborat.
1. Dastlabki tergov psixologiyasi: jinoyat protsessi ishtirokchilarining
psixologiyasi;
-surushtiruv-tergov faoliyati va ayrim tergov harakatlarining psixologik
asoslari;
-nizoli vaziyatlarda jinoyat protsessi ishtirokchilarining o zaro‘
munosabatlari psixologiyasi; sud-psixologik ekspertiza.
2. Sud muhokamasi psixologiyasi: sud protsessi ishtirokchilarining
psixologik tavsifi;
-sud tergovi va sud muzokaralari psixologiyasi;
-prokuror va himoyachining faoliyati, sud qarorlarini qabul qilish
psixologiyasi.
3. Axloq tuzatish psixologiyasi: jazo va pushaymonlik psixologiyasi;
-qayta ijtimoiylashuvning psixologik muammolari;
-axloq tuzatish muammolari psixologiyasi; mahkumlar hayoti va faoliyati
psixologiyasi.
Qamoqdan ozod etilgan shaxslarning qayta ijtimoiy moslashuvi hamda
jinoiy retsidivlarning oldini olish muammolari.
Penitensiar ekspertiza.
Fuqaroviy-huquqiy tartibga solish psixologiyasi:
-fuqaroviy sudlovning psixologik jihatlari;
-fuqaroviy sudlovda sud psixologik ekspertiza;
-sud qarorlarini qabul qilish psixologiyasi;
-fuqarolik sudining kognitiv (bilish) va ishonch hosil qilish faoliyati;
-hakamlik sudi faoliyati psixologiyasi.

Yuridik psixologiya fani ichki ishlar idoralari xodimlari faoliyatidagi kasbiy
psixologiya fani uchun metodologik asos vazifasini o taydi. ‘
Yuridik va kasbiy psixologiya fanlari o rtasidagi umumiy tomonlar
‘
quyidagilardan iborat:
1) yuridik psixologiya ham, kasbiy psixologiya ham psixologiya va
yuridik fanlar integratsiyalashuvi jarayonida paydo bo lgan bo lib, ijtimoiy-
‘ ‘
gumanitar fanlar tizimiga kiradi;
2) yuridik psixologiya va kasbiy psixologiyaning umumiy o rganish
‘
obyekti va predmeti bir xil, ya ni xodim shaxsining psixik holati, ularning
’
rivojlanish qonuniyatlari hisoblanadi;
3) yuridik psixologiya va kasbiy psixologiyani o qitishni amal qilish
‘
doirasiga ko ra davlat tomonidan belgilab qo yilgan normativ-huquqiy
‘ ‘
hujjatlar asosida ish ko radi;
‘
4) yuridik psixologiyaning ham, kasbiy psixologiyaning ham bosh
maqsadi fuqarolarning haq-huquqlarini ta minlashda qonuniylikning
’
samaradorligini oshirish hisoblanadi.
Yuridik psixologiya va kasbiy psixologiya o rtasida farq qiluvchi
‘
tomonlar ham mavjud bo lib, ular quyidagilardan iborat:
‘
1) kasbiy psixologiya fanining ko lami yuridik psixologiyaga qaraganda
‘
torroq, chunki u sud jarayoni, advokatlik, notarial holatlar psixologiyasi bilan
shug ullanmaydi;
‘
2) kasbiy psixologiya fanida nazariyaga qaraganda amaliy holatlar
ko proq, bu bevosita jinoyatchini qo lga olish bilan bog liq psixik
‘ ‘ ‘
jarayonlarning o ziga xosligi bilan ifodalanadi;
‘
3) kasbiy psixologiya fanining ishlash metodlari aksariyat hollarda
«maxfiylik» xarakteriga ega;
4) kasbiy psixologiyaning ish uslubi tezkorlik xususiyatiga ega;
5) kasbiy psixologiya katta psixologik stress holatlarini ham o z ichiga oladi;
‘
6) kasbiy psixologiya ichki ishlar idoralari xodimlarining psixologiyasini
shakllantirish va rivojlantirish bilan ajralib turadi.

Kasbiy psixologiya fani yuridik psixologiya kabi bir necha tarmoqlarga
bo linadi. Bular: ‘
1) profilaktika faoliyati psixologiyasi;
2) dastlabki tergov faoliyati psixologiyasi;
3) tezkor-qidiruv faoliyati psixologiyasi;
4) ekspert-kriminalist faoliyat psixologiyasi.
Profilaktika faoliyati psixologiyasi. Ushbu faoliyat psixologiyasining
predmeti huquqbuzarliklarning oldini olish jarayonida turli toifadagi fuqarolar
bilan psixologik muloqot o rnatish va huquqiy normalar orqali ta sir etish
‘ ’
usullarini o rganishdan iborat bo lib, maqsadi huquqbuzarliklarning oldini
‘ ‘
olish va jamoat tartibini saqlashda tinglovchilarda psixologik bilimlardan
foydalana olish ko nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat.
‘
Uning asosiy vazifasi ichki ishlar idoralari faoliyatida psixoprofilaktik
ishlarning o ziga xos psixologik xususiyatlari haqidagi tasavvurlarni
‘
shakllantirish hamda profilaktika xizmati xodimlarining kasbiy sifatlari va
mahoratlarini shakllantirishning psixologik shart-sharoitlari bilan tanishtirish
hisoblanadi.
Dastlabki tergov faoliyati psixologiyasi jinoyatlarni tergov qilish
jarayonida ishtirokchilarning o ziga xos psixologik jihatlarini o rganadi.
‘ ‘
Jinoyatlarni tergov qilish jarayonida zarur psixologik bilimlardan
foydalana olish ko nikma va malakalarini shakllantiradi. Tergov faoliyatining
‘
psixologik tuzilishi haqidagi tasavvurlarni hamda tergov jarayonida psixologik
bilimlardan foydalana olish malakalarini rivojlantiradi, fuqarolar bilan aloqa
o rnata olish qobiliyatini takomillashtiradi.
‘
Tezkor-qidiruv faoliyati psixologiyasi tezkor vaziyatlarda xodimlarning
turli toifadagi shaxslar bilan aloqa o rnatishi va kerakli ma lumotlar olishining
‘ ’
psixologik jihatlarini o rganadi. Turli toifadagi shaxslar bilan aloqa
‘
o rnatish va kerakli ma lumotlarni olishda psixologik bilimlardan foydalana
‘ ’
olish ko nikmalarini, psixologik aloqa va kerakli ma lumotlar olishning
‘ ’
psixologik asoslari haqidagi tasavvurlarni shakllantiradi.

Ekspert kriminalistik faoliyati psixologiyasining ham maqsad vaazifalari
har xil turdagi jinoyatlarni kriminalistik ekspertizadan o tkazishda ekspert‘
kriminalistik faoliyatning psixologik tuzilishini, ekspertiza o tkazishda
‘
psixologik bilimlardan foydalana olish ko nikma va malakalarini, shuningdek
‘
sud psixologik ekspertizalarning mohiyati va ularning psixologik asoslari
borasidagi tasavvurlarni hamda ekspert-kriminalistlarning shaxsiy-kasbiy
sifatlarini o stirish va kasbiy mahoratlarini takomillashtirishdan iborat.
‘
Shunday qilib, yuridik psixologiya kasbiy psixologiya uchun metodologik
tayanch bo lsa, kasbiy psixologiya yuridik psixologiya uchun amaliy asos
‘
bo lib xizmat qiladi. Kasbiy psixologiya va yuridik psixologiya bir-biridan
‘
ajralmaydigan, bir-birini to ldirib boradigan fanlar hisoblanadi.
‘

Sotib olish