Yurtimiz me’morchiligi tarixi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	679.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Yurtimiz me’morchiligi tarixi

Купить

Yurtimiz me’morchiligi tarixi
Reja:
1. Memorchiligimiz san’atining vujudga kelishi.
2. Memorchilikning turlari.

Memorchiligimiz san’atining vujudga kelishi
O‘zbekistonning boy me’moriy an’analari jahon madaniy merosi rivojining
barcha bosqichlari, nodir me’moriy asarlarining turli-tuman ko‘rinishilarini o‘zida
mujassam etgan bo‘lib, minoralar kabi o‘ziga xos inshootlar me’morchiligida ham
ma’lum darajada sezilarli iz qoldirgan. O‘zbekiston hududida shakllangan
minoralar va shu turdagi me’moriy inshootlar jahon me’morchiligining minoralar
me’moriy yo‘nalishlarining muhim qismini o‘zining nodir yechimlari, badiiy-
kompozitsion xususiyatlari bilan belgilab bergan va me’morchilikning
rivojlanishida o‘ziga xos o‘rinni egalladi. Ularning paydo bo‘lishiga ushbu
hududning har bir mintaqasi va turli davrdagi me’moriy taraqqiyot o‘z ta’sirini
ko‘rsatgan.
Buyuk Ipak yo‘li madaniy, savdo yo‘llarida muhim markazlar hisoblangan
shahar va qishloq maskanlarida bunyod etilgan minorasimon inshootlarning ilk
ko‘rinishlari saqlanib qolmagan bo‘lsada, dastlab ular karvon yo‘llarini belgilovchi
mayoq, shaharlar aholisini tashqi xavfdan ogoh etuvchi kuzatuv minoralari
vazifalarini o‘tash uchun qurilgani shubhasizdir. IX-X asrlardan boshlab bu turdagi
inshootlar diniy maqsadlarda qurilgan. Buxoro, Vobkent, Jarqo‘rg‘on, Ko‘hna
Urganchdagi bu davr minoralarining me’moriy-konstruktiv yechimi yuqorida qayd
etilgan vazifalarni bajarishga mos qilingani bundan dalolat beradi.
O‘zbekiston hududidagi minoralar g‘arbiy Osiyo o‘lkalaridagi bu turdagi
inshootlardan ham me’moriy, ham qurulmasi jihatdan farq qiladi. Tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, XI asrdayoq Markaziy Osiyoda minoralarning keyingi rivojlanish
bosqichlarini belgilab bergan Minorai Kalonning me’moriy yechimi va badiiy-
estetik ko‘rinishlari, uning me’moriy qismlari, nisbatlari, kompozitsiyaviy tugalligi
Yaqin Sharq va Mag‘rib minoralaridan farqli ravishda XIX asrgacha Markaziy
Osiyo me’morchiligida bunyod etilib kelingan aksariyat minoralar uchun etalon
vazifasini o‘tagan.
Minora-mezana tizimidagi bunday minoralarning turli xil ko‘rinishlari
asosida Buxorodagi Minorai Kalon yechimlari yotadi. O‘zbekistonda Jarqo‘rg‘on

minorasi, Xivaning XIX asr minoralari o‘ziga xos ko‘rinishlari bilan alohida
o‘ringa ega bo‘lsa ham minoralarning aksariyatida Kalon minorasining
yechimlarining umumiy qonuniyatlari sezilib turadi, ya’ni konussimon shakl- tana,
tarhi aylana va ichki o‘zagiga asoslangan zinalar qurilmasi, hamda mezana bilan
tugallanishi umumiydir. Samarqand, Toshkent, Farg‘ona vodiysi shaharlari,
Shahrisabz kabi qadimiy hududli shahar guzarlari, mahalla masjidlari qoshida
qurilgan katta-kichik minoralar yechimi tahlili ham Buxoro minoralari uslublariga
mos andozada qilinganini bildiradi.
O‘zbekiston hududidagi me’moriy majmualardagi guldasta, burjlarning
minorasimon shakllarida ham betakror yechimlar mavjud. Ularning nodir
namunalari Markaziy Osiyo me’morchiligining Temuriylar va undan keyingi davr
bosqichida yuksak badiiylik va estetik-dekorativ ko‘rinishga ega ekani chet el
mutaxassislari tomonidan ham tan olingan. Shakllanishi YAqin Sharq minoralarida
boshlangan, ya’ni yuqoriga kichrayib boradigan bir necha bo‘g‘inli hajmiy yechim
Temuriy inshootlarida o‘ziga xos ko‘rinishini olgan edi.
Markaziy Osiyo me’morchiligining Temuriylar davri me’moriy bezak
san’atidagi qirqma koshin qoplamalar, sirkor koshinli muqarnas va sharafalar bilan
butkul bezatilgan minora- guldastalar, burjlarning shakliy-hajmiy yechim usullari
Mag‘rib va Yaqin Sharq, Xuroson minorasimon inshootlariga qaraganda bir
muncha salobatli, mahobatli inshootlarning umumiy me’moriy kompozitsiyasiga
uyg‘un ravishda yaratishga qaratilgani bilan farqlanadi. Temuriylar davri
me’morchiligidagi Jome’ masjidlar, ulkan madrasalar va saroylarning me’moriy
jihatdan tugal ko‘rinish olishida bu minorasimon hajmlar muhim vosita bo‘lib
keldi. Hatto, davrlar mobaynida yuqori bo‘g‘inlari tushib ketgan bo‘lsada,
Samarqanddagi Ulug‘bek madrasasidagi burj-minoralar, Go‘ri Amir majmuasi
hovlisi burchaklarini belgilovchi minoralar, Bibixonim jome’ masjidida saqlanib
qolgan peshtoq yon guldastalari, hozirda ham o‘zlarining muqarnasli qoldiqlari
bilan nisbatan tugal me’moriy hajmdek tasavvur uyg‘otadi. Chunki, ularning har
bir hajmiy qismi me’moriy ishlov jihatdan mukammaldir.

O‘zbekiston minoralar me’morchiligi tarixida Xorazm minoralari alohida
o‘rin tutadi. Shahar ko‘rinishiga chiroy baxsh etgan, ko‘chalarga fayz kiritgan
shaklan va hajman turli-tuman bo‘lgan sharqdan – Xazorasp darvozasidan Ichan
qal’a orqali g‘arbga qarab har 200 m masofada bir maqomda qator terilgan Polvon
qori, Said Sholikorboy, Juma, Kalta minor va Shayx Qalandar bobo minoralari
Xivaga takrorlanmas go‘zallik baxsh etgan.
Bu yerda Xorazm me’morlarining yuksak mahorati va an’anaviy
shaharsozlik san’ati namoyish etilgan. Ularning aksariyati XVIII-XIX asrlarda
qurilgan bo‘lib, umumiy qurulmaviy qonuniyati bir bo‘lsada, me’moriy-
kompozitsiyaviy shakllanishi jihatidan Buxoro, Vobkent minoralaridan va ayniqsa
Jarqo‘rg‘on minorasidan birmuncha farq qiladi. Silindrik shakldagi Xiva
minoralarining umumiy xususiyati, ularning yuqori qismining keskin torayishi va
nisbatan tik ko‘rinish olishidadir.
Shuningdek, alohida qafasa yoki mezana ajratilmay, ular minora hajmining
davomi sifatida ko‘rinadi. Xorazm minoralari (XIX asr) qadimiy konussimon
aylana tarhli minora inshootlari shakllanishining alohida, mustaqil yo‘nalishini
belgilab bergan.
Memorchilikning turlari
Tahlillarga ko‘ra, O‘zbekiston hududidagi minoralarning balandligi ancha
yuqori bo‘lganlarining aksariyati qadimda poytaxt maqomini olgan shaharlarda
bunyod etilgani aniqlangan. Xiva va Buxoro minoralari shular jumlasidandir.
Vobkentdagi va Jarqo‘rg‘ondagi minoralarni istisno qilganda Toshkent vohasi,
Qashqadaryo, Samarqand, Jizzax hamda Farg‘ona vodiysida baland va mahobatli
minoralar kuzatilmaydi. Tadqiqotlar natijalari qiyosiy tahlilidan kelib chiqqan
holda O‘zbekiston, shuningdek Markaziy Osiyo me’moriy obidalari tarkibidagi
minora va minorasimon qurilmalarining me’moriy turlanishiga oid quyidagi ilmiy
xulosalarga kelindi. Albatta, bu turlanish mezonlari ushbu ish ko‘lamida
aniqlangani uchun tugal deb hisoblash o‘rinsizdir. Minoralar me’morchiligining
xususiyatlari qiyosiy tahlili keng ko‘lamli tadqiqotlar, yangi arxeologik qazilma va
izlanishlar asosida yanada to‘ldirib borilishi mumkin.

O‘zbekiston me’moriy merosidagi minora va minorasimon inshootlarning
ushbu turlanishi quyidagi mezonlarga ko‘ra belgilandi:
1. Tarixi: alohida joylashgan minoralar karvon yo‘lida, cho‘l-sahro hududlari,
kimsasiz tog‘-daralarda kuzatuv, yo‘l ko‘rsatgich, signal, xavfsizlik, qorovul
minorasimon qurulmalaridan kelib chiqqan. Shaharlarda esa baland minorasimon
qurulmalar qal’a, qo‘rg‘onlar tarkibida, hamda sug‘orish dehqonchilik
hududlaridagi yakka qal’a, himoya qo‘rg‘onida qorovulxona, kuzatuv minorasi
ko‘rinishida qilingan. Bu vazifani yirik shaharlarda Buxorodagi Kalon minorasi
kabi baland inshootlar ham bajargan. Manbalarga ko‘ra minora qafasasi
ravoqlariga olov, sham yoqib qo‘yilgan va ular tunda shaharlardan 50-60 chaqirim
naridagi karvon uchun mayoq bo‘lib xizmat qilgan.
Burj va guldastalardagi minoralar kelib chiqishiga qadimda, ilk o‘rta
asrlardagi ko‘shk, qal’a, qo‘rg‘onlar himoya burjlari, shahar darbozalari yon
himoya guldastalari me’moriy asos bo‘lgan.
Mahobatli inshootlardagi minoralar turlarga bo‘linadi:
a) hovli devori, bino chekkalaridagi nisbatan mustaqil ko‘rinadigan bir yoki ikki
bo‘g‘inli minoralar.
b) peshtoqqa yondoshgan yoki bino hajmidan bir muncha yuqori joylashtirilgan
guldasta-minoralar.
v) XVI asrlarda shakllangan kichik guzar masjidlari hajmidagi minorasimon
mezana, fonus qurulmalari. Ularning yana bir turi, ko‘cha yuzasiga qaragan masjid
darbozaxonalari yuqorisidagi azon aytishga mo‘ljallangan uncha katta bo‘lmagan
mezana-minorachalar.
Joylashuviga qarab alohida quriladigan minoralar quyidagi turlarga bo‘linadi:
a) yirik shahar va maskanlardagi katta jome’ masjidlari oldidagi baland minoralar:
Buxoro, Vobkent, Ko‘hna Urganch, Xiva minoralari. Ularning aksariyati shahar
markazida joylashgan.
b) mashhur ziyoratgoh maskanlardagi masjidlar qoshidagi katta, kichik minoralar.
Masalan: Bahouddin Naqshband, Chor Bakr, Mahdumi A’zam, Zangiota
ziyoratgohlari va boshqalar;

v) mahalla, guzar markazlaridagi masjidlar oldidagi kichik minoralar: Buxoro,
Samarqand, Xiva mahallalari shular jumlasidan.
g) yirik Jome’ masjidlari, ziyoratgohlar hovlisi o‘rtasidagi minoralar: Andijon,
Qo‘qon jome’ masjidlari minoralari, Zangiota ziyoratgoh majmuasidagi minora
shular jumlasidan.
Burj-guldasta minoralari turlari:
a) yirik mahobatli inshootlarning hajmining burchaklari va peshtoq yonlaridagi
ko‘p bo‘g‘inli minorasimon qurulmalar: Samarqanddagi Bibixonim masjidida,
Ulug‘bek, Sherdor madrasasida ularning nodir namunalari mavjud.
b) darvoza, chortoq, madrasa peshtog‘i kabi me’moriy inshootlar yon
guldastasining yuqorisidagi mezana, fonussifat minora qurilmalari.
v) darbozaxonalar, maqbaralar, ayrim masjid, madrasalar yonlaridagi qalin
guldastalar, aksariyati yuqorisi dandana yoki sharafa bilan tugallangan. Ular
O‘zbekistonning barcha hududlarida ommaviy ravishda qurilgan inshootlaridagi
me’moriy element sifatida shakllangan.
Yuqoridagi mezonlardan tashqari minoralar shakliga, bezak hashami va yuqorida
tugallanadigan me’moriy elementlari bilan ham farqlanadi.
Asosan yuqoriga torayib boradigan konus, silindrsimon hajmlarda minora
quruvchisi, qurilgan joyning mavqyeiga qarab arabiy yozuvli belbog‘ qilingan.
Minoraning balandligi, uning hashamidagi bu belbog‘lar ma’lum davrga xos
bo‘lgan qoidaga qarab aniqlangan. O‘lcham birligi gazning metrik hisobi o‘zgarib
borganini hisob olganda, minora balandligi qurdirgan shaxsning mavqyeiga qarab
belgilan gan kamarlar soniga bog‘liq degan taxminlar ham mavjud.

97-rasm. Minorai Kalon minorasining umumiy ko‘rinishi
98-rasm. Kalta minorasining umumiy ko‘rinishi

99-rasm. Jarqo‘rg‘on minorasining umumiy ko‘rinishi
100-rasm.Go‘ri Amir maqbarasining umumiy ko‘rinishi

Asosiy adabiyotlar
1. N.A.Muslimov, SH.S.SHaripov, M.Qodirov. “Texnik ijodkorlik va
dizayn”. - T.: “TDPU”, 2010.
2. A.S.Iskandarov. «Materiallarni kesib ishlash, kesuvchi asboblar va
stanoklar.-T.: “Fan va texnologiya” 2004.
3. R.S.SHermuxamedov, S.S.YAxyaev, A.E.Parmonov. CHilangarlikdan
amaliy ishlar.-T.: «Iqtisod-moliya» 2007.
4. G‘.M.Abduqodirov. Kasb ta’limi praktikumi.-T.: “Sharq” 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. V .A. Mirboboev. “ Konstruksion materiallar texnologiyasi ” - T.:
« O‘qituvchi » 2004
2. K.B.Usmonov “Metall kesish asoslari” T.: «O‘qituvchi» 2004 y
3. Mangal S.K Mangal Uma. Educational technology Dehli-2012.
4. G’.R.Raxmonberdiyev, M.T.Primqulov, Yu.T.Toshpo‘latov. Qog’oz
texnologiyasi asoslari. Toshkent-2009
5. A.Olimov, A.qosimov Mashinasozlik texnologiyasi. Toshkent
O‘zbekiston-2003
6. M.A.Babajonov Texnologik jarayonlarni loyixalash Cho‘lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent-2009
7. Z.Sotvoldiyev Dizayn asoslari 2015
8. D.D.zuparova N.N.Karimov “Dizayn tarixi” 2015
9. D.A.Nozilov “O‘rta Osiyo dizayn tarixi” 1998

Yurtimiz me’morchiligi tarixi

Купить