Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yuz yillik urush

Купить
MAVZU: YUZ YILLIK URUSH KURS ISHI 1 Mundareja Kirish........................................................................................................................ 3 I BOB. Yuz yillik urushning kelib chiqishi va asosiy bosqichlari 12 I.1. Urushning sabablari: Sulolaviy ziddiyatlar va hududiy raqobat ……………… 12 II.2. Harbiy harakatlarning rivojlanishi: Edvard urushlaridan yakuniy davrgacha (1337–1453) …………………………………………………………………….... 20 II BOB. Urushning yakuni va tarixiy ahamiyati 33 II.1. Fransiyaning g‘alabasi va siyosiy o‘zgarishlar 33 II.2. Urushning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari va xalqaro munosabatlarga ta’siri . 41 XULOSA . ............................................................................................................... 44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 45 2 Kirish. Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Yuz yillik urush (1337–1453) Yevropa tarixida eng uzoq davom etgan harbiy mojarolardan biri bo‘lib, Angliya va Fransiya qirolliklari o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va sulolaviy raqobat natijasida yuzaga kelgan. Bu urushning davomiyligi 116 yilni tashkil qilsa-da, u har doim to‘liq harbiy harakatlar bilan bog‘liq bo‘lmagan, ba’zan tinchlik sulhlari bilan uzluksiz tarzda davom etgan. Yevropa o‘rta asrlarining siyosiy, iqtisodiy va harbiy tarixida Yuz yillik urush juda katta o‘rin tutadi. 1337–1453-yillar davomida uzluksiz bo‘lmagan, ammo deyarli bir yarim asrga cho‘zilgan bu mojaro Fransiya va Angliya qirolliklarining o‘zaro raqobatidan kelib chiqqan. Urush faqat ikki davlat o‘rtasidagi hududiy to‘qnashuv bo‘lib qolmay, balki Yevropaning siyosiy xaritasini tubdan o‘zgartirgan jarayon sifatida tarixga kirgan. Yuz yillik urush natijasida ritsarlik tizimi o‘z kuchini yo‘qotdi, otliq qo‘shinlar o‘rnini piyoda askarlar va yollanma qo‘shinlar egalladi, harbiy texnika, ayniqsa o‘qotar qurollar takomillashdi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, bu urush Yevropa tarixida markazlashgan milliy davlatlarning shakllanishiga asos yaratgan, milliy o‘zlikni anglash jarayoniga kuchli turtki bergan. Fransiya va Angliya o‘rtasidagi kurash iqtisodiy aloqalarni, savdo yo‘llarini, hatto ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi munosabatlarni ham o‘zgartirdi. Yuz yillik urush (1337–1453) tarixini o‘rganish bugungi kunda shunchaki o‘tmish xotirasi emas, balki zamonaviy dunyoning geosiyosiy va ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini anglash uchun nihoyatda muhimdir. Ushbu mavzuning dolzarbligi, avvalambor, davlat suvereniteti va hududiy yaxlitlik masalasi bilan bog‘liq. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek: ‘‘Dunyodagi hozirgi murakkab va tahlikali vaziyatda tinchlik va barqarorlikni asrash, davlatimiz mustaqilligini mustahkamlash biz uchun eng 3 hayotiy zaruratdir.’’ 1 Yuz yillik urush tajribasi davlatlararo hududiy nizolar va sulolaviy ambitsiyalar qanday ayovsiz urushlarga hamda uzoq yillik inqirozlarga olib kelishini ko‘rsatib beruvchi tarixiy saboqdir. Mavzuning yana bir dolzarb jihati — bu kuchli va markazlashgan davlat tizimini barpo etish zaruratidir. Yuz yillik urush yakunlari tarqoq feodal boshqaruvdan yagona milliy davlatga o‘tishning afzalliklarini isbotladi. 2 Bu borada Prezidentimizning: ‘‘ Bizning maqsadimiz — xalqimizning tinch va farovon hayotini ta’minlaydigan kuchli va adolatli davlat barpo etishdir,’’ 3 — degan so‘zlari mazkur mavzuni tahlil qilishda nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Urush davridagi Fransiyaning inqirozi va keyinchalik birlashuv yo‘li orqali erishgan qudrati, bugungi kunda ham milliy yuksalish uchun ichki birlik naqadar muhimligini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, urushning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini o‘rganish orqali nizolarning xalq hayotiga, demografiya va iqtisodiyotga beradigan zararini tushunish mumkin. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘z chiqishlarida ‘‘Tarixni bilish — o‘zlikni anglash demakdir. O‘tmishdagi xatolar va g‘alabalardan to‘g‘ri xulosa chiqargan millatgina yuksak marralarga erisha oladi,’’ 4 deya uqtiradilar. Shunday ekan, Yuz yillik urush tarixini zamonaviy nuqtayi nazardan tadqiq etish — tinchlikning qadriga yetish, vatanparvarlik ruhini shakllantirish va xalqaro munosabatlarda muloqot hamda diplomatiyaning ustuvorligini targ‘ib qilishda ulkan ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Kurs ishining davriy chegarasi: Mazkur kurs ishining xronologik doirasi 1337-yildan 1453-yilgacha bo‘lgan davrni, ya’ni G‘arbiy Yevropa tarixidagi eng yirik harbiy-siyosiy to‘qnashuv — Yuz yillik urushning barcha bosqichlarini qamrab oladi. Tadqiqotning quyi chegarasi 1337-yil — Angliya qiroli Edvard III ning Fransiya taxtiga rasmiy da’vosi va harbiy amaliyotlarning 1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. – B. 154. 2   Basovskaya N.I. Столетняя война: леопард против лилии. – Москва: АСТ, 2010. – С. 42. 3   Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. T.1. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017. – B. 28. 4   Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2016. – B. 14. 4 boshlanishi bilan belgilansa, yuqori chegarasi 1453-yil — Kastilyon jangi va ingliz qo‘shinlarining Fransiyaning asosiy hududlaridan (Kale porti mustasno) butunlay siqib chiqarilishi bilan yakunlanadi. Ushbu 116 yillik davr tadqiqotda bir tekis emas, balki tarixiy voqealarning keskinligi va tomonlarning ustunligiga qarab uchta asosiy bosqichga bo‘lingan holda tahlil etiladi. Birinchi bosqich (1337–1360) inglizlarning yirik g‘alabalari va Bretini sulhi bilan tavsiflansa, ikkinchi bosqichda (1369–1396) fransuzlarning qarshi hujumlari natijasida hududiy yaxlitlikning qisman tiklanishi kuzatiladi. Yakuniy bosqich (1415–1453) esa urushning eng yuqori nuqtasi bo‘lib, u Janna d’Ark boshchiligidagi xalq ozodlik harakati va Fransiyaning markazlashgan milliy davlat sifatida shakllanishi bilan nihoyasiga yetadi. Bu davr oralig‘ini o‘rganish o‘rta asrlarning feodal tarqoqlikdan milliy monarxiyalarga o‘tish qonuniyatlarini tushunishga xizmat qiladi. Tadqiqot obyekti va Tadqiqot predmeti: Mazkur kurs ishining obyekti sifatida XIV–XV asrlarda G‘arbiy Yevropada, xususan, Angliya va Fransiya o‘rtasida kechgan ijtimoiy-siyosiy, harbiy va diplomatik munosabatlar majmuasi olinadi. Ya’ni, Yuz yillik urush davridagi umumiy tarixiy jarayonlar va o‘sha davrning xalqaro aloqalari tadqiqotning keng qamrovli obyekti bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotning predmeti esa bevosita Yuz yillik urushning kelib chiqish sabablari, uning asosiy bosqichlaridagi harbiy-strategik o‘zgarishlar hamda ushbu urushning Fransiya va Angliya davlatchiligi shakllanishiga ko‘rsatgan ta’siridir. Shuningdek, urush natijasida feodal tarqoqlikning tugashi va markazlashgan milliy monarxiyalarning qaror topish qonuniyatlari kurs ishining bevosita o‘rganish predmetini tashkil etadi. Kurs ishining maqsadi va Kurs ishining vazifalari: Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — Yuz yillik urushning kelib chiqish omillarini, uning rivojlanish bosqichlarini hamda ushbu uzoq davom etgan harbiy mojaroning Yevropa 5 davlatchiligi va ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ko‘rsatgan tarixiy ta’sirini har tomonlama tahlil qilishdan iborat. Belgilangan maqsadga erishish uchun tadqiqot oldiga quyidagi aniq vazifalar qo‘yiladi:  Urushning kelib chiqish sabablarini aniqlash : Angliya va Fransiya o‘rtasidagi sulolaviy ziddiyatlar hamda hududiy (feodal yerlar uchun) raqobatning tub ildizlarini ochib berish;  Harbiy harakatlarning dinamikasini tahlil qilish : Urushning asosiy bosqichlarini xronologik tartibda o‘rganib, Edvard urushlaridan to yakuniy davrgacha bo‘lgan muhim janglar va burilish nuqtalarini yoritish;  Siyosiy oqibatlarni baholash: Urush yakunida Fransiyaning g‘alabasi va bu g‘alabaning markazlashgan milliy davlat shakllanishidagi rolini ko‘rsatib berish;  Ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirlarni yoritish : Urushning demografik vaziyat, iqtisodiyot va xalqaro munosabatlar tizimidagi o‘zgarishlarga ko‘rsatgan ta’sirini umumlashtirish. Kurs ishining ilmiy yangiligi: Mazkur kurs ishining ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda Yuz yillik urush shunchaki harbiy to‘qnashuvlar ketma-ketligi sifatida emas, balki Yevropada milliy o‘zlikni anglash va markazlashgan davlatchilikka o‘tishning tub burilish nuqtasi sifatida yangicha talqinda tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida quyidagi yangi yondashuvlar ilgari suriladi: Birinchidan, Urushning kelib chiqish sabablari zamonaviy geosiyosiy manfaatlar va xalqaro munosabatlar kontekstida qiyosiy o‘rganilgan; Ikkinchidan, Janna d’Ark timsolida xalq vatanparvarlik harakatining uyg‘onishi mamlakatning hududiy yaxlitligini saqlab qolishdagi bosh omil ekanligi ilmiy asoslab berilgan; Uchinchidan, Yuz yillik urushning yakunlanishi feodal tarqoqlikning tugashi va bugungi kundagi suveren davlatlar tizimining asosi bo‘lgan milliy monarxiyalarning shakllanishiga turtki berganligi ochib berilgan. 6 Shuningdek, ishda urushning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari va xalqaro munosabatlarga ta’siri O‘zbekistonning bugungi kundagi tinchlik va barqarorlikni asrash borasidagi strategik maqsadlari bilan mantiqiy bog‘langan holda umumlashtirilgan. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi(tahlili): Yuz yillik urush tarixi jahon tarixshunosligida eng ko‘p o‘rganilgan mavzulardan biri hisoblanadi. Ushbu mavzuni tadqiq etishda bir qator xorijiy va mahalliy olimlarning asarlari muhim nazariy-metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan, taniqli tarixchi olima N.I. Basovskaya o‘zining "Yuz yillik urush : qoplon nilufarga qarshi" nomli fundamental asarida Angliya va Fransiya o‘rtasidagi ziddiyatlarning kelib chiqish sabablarini chuqur tahlil qilgan. 5 Muallif urushning nafaqat harbiy, balki diplomatik tarixiga ham alohida e’tibor qaratib, ikki davlat o‘rtasidagi sulolaviy raqobatning mohiyatini ochib bergan. Yevropa o‘rta asrlar tarixi bo‘yicha yirik mutaxassislar M.L. Abramson va A.Ya. Gurevichlarning tadqiqotlarida 6 urushning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari, xususan, feodal tuzumining inqirozi va markazlashgan davlatlarning shakllanish jarayonlari keng yoritilgan. Ularning asarlari urush davridagi demografik o‘zgarishlar va dehqonlar qo‘zg‘olonlarini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, I.V. Luchitskiy kabi klassik tarixchilarning asarlarida 7 urushning harbiy-texnik jihatlari, jumladan, ritsarlik qo‘shinining inqirozi va piyoda qo‘shinlarning ahamiyati oshishi masalalari tadqiq etilgan. O‘zbekistonlik tarixchi olimlar tomonidan yaratilgan o‘rta asrlar tarixiga oid darslik va qo‘llanmalarda ham ushbu mavzu G‘arbiy Yevropa davlatchiligi evolyutsiyasi kontekstida tahlil qilingan. Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mavzu keng o‘rganilgan bo‘lsa-da, urushning milliy o‘zlikni anglash jarayonidagi o‘rni va uning zamonaviy 5 Басовская Н.И. Столетняя война: леопард против лилии. — М.: АСТ, 2010. 6 История средних веков: В 2 т. / Под ред. С.П. Карпова. — М.: Изд-во МГУ, 2003. 7 Лучицкий И. В. Столетняя война. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1890—1907. 7 xalqaro munosabatlar tizimi bilan qiyosiy tahlili hali ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Adabiyotlar: Mazkur kurs ishini yozishda foydalanilgan adabiyotlar doirasi nihoyatda keng bo‘lib, ular mavzuni turli qirralardan yoritishga xizmat qiladi. Mavzuning nazariy va konseptual asoslarini o‘rganishda quyidagi o‘nta muhim asar asosiy manba bo‘lib xizmat qildi: Birinchidan, J. Favyening "Yuz yillik urush" asari tadqiqotda urushning moliyaviy va ma’muriy tomonlarini yoritishda markaziy o‘rin egallaydi 8 . Muallif ikki davlatning iqtisodiy imkoniyatlarini qiyosiy tahlil qilgan. Ikkinchidan, E. Perruaning fundamental tadqiqoti urushning xalqaro huquqiy jihatlari va sulolaviy kelishmovchiliklarining huquqiy asosi bo‘yicha muhim ma’lumotlar beradi. 9 Uchinchidan, harbiy san’atning rivojlanishini tahlil qilishda K. Omanning "O‘rta asrlarda harbiy san’at tarixi" asaridan foydalanildi, unda ingliz kamonchilarining taktik ustunligi ilmiy asoslangan. 10 To‘rtinchidan, F. Kontaminning urush davridagi qurollanish va armiya tuzilmasi haqidagi tadqiqotlari harbiy islohotlarni tushunishga yordam beradi. 11 Beshinchidan, L.V. Cherepninning asarlarida Yuz yillik urushning G‘arbiy Yevropadagi umumiy inqiroz va dehqonlar qo‘zg‘olonlari bilan bog‘liqligi tahlil etilgan. 12 Oltinchidan, M.A. Zaborov tadqiqotlarida urushning diniy-mafkuraviy jihatlari va cherkovning roli yoritilgan. 13 Yettinchidan, X. Raytning monografiyasi urush davridagi ritsarlik etikasining inqirozini tushuntirib beradi. 14 Sakkizinchidan, A. Bernning "Kresi va Puatiye" asari orqali urushning birinchi bosqichidagi yirik janglar tafsilotlari o‘rganildi. 15 To‘qqizinchidan, S. Lyusining Janna d’Ark faoliyatiga bag‘ishlangan asari xalq ozodlik harakati fenomenini 8 Favye J.   Столетняя война. — СПб.: Евразия, 2005. 9 Perrua E.   Столетняя война. — СПб.: Евразия, 2002. 10 Oman K .   Военное искусство в Средние века. — М.: Центрполиграф, 2011. 11 Kontamin F. Война в Средние века. — СПб.: Ювента, 2001. 12 Cherepnin L.V . Из истории образования централизованного государства в России и Франции. — М., 1951. 13 Zaborov M.A . Крестоносцы на Востоке. — М.: Наука, 1980. 14 Rayt X . Рыцарство в эпоху Столетней войны. — Лондон, 1995 (Tarjima qismlari). 15 Bern A . Битва при Креси. — М.: Центрполиграф, 2004. 8 tushunishga xizmat qildi. 16 O‘ninchidan, R. Kaeperning tadqiqotlari urushning Angliya iqtisodiyotiga ko‘rsatgan uzoq muddatli ta’sirini tahlil qilishda muhim manba bo‘ldi. 17 Ushbu adabiyotlarning tizimli tahlili kurs ishining ilmiy saviyasini ta’minlashga va mavzuni har tomonlama xolis yoritishga zamin yaratdi. Tadqiqotda qo‘llanilgan uslublarning tasnifi : Mazkur kurs ishining maqsad va vazifalarini amalga oshirishda tarix fanining zamonaviy va klassik tadqiqot usullaridan keng foydalanildi. Tadqiqotda qo‘llanilgan uslublar tizimini quyidagicha tasniflash mumkin: Birinchidan, tarixiy-qiyosiy (komparativ) uslub. Bu uslub yordamida Yuz yillik urush davridagi Angliya va Fransiya davlatlarining harbiy salohiyati, iqtisodiy resurslari va siyosiy tizimi bir-biriga solishtirildi. Ushbu metod urushning turli bosqichlarida tomonlarning ustunlikka erishish sabablarini aniqlash imkonini berdi. Ikkinchidan, tarixiy-genetik uslub. Mazkur metod orqali urushning kelib chiqishiga sabab bo‘lgan sulolaviy va hududiy nizolarning ildizlari, ularning shakllanish va rivojlanish jarayonlari o‘rganildi. Bu uslub urushni shunchaki tasodifiy voqea emas, balki uzoq vaqt davomida to‘planib qolgan ziddiyatlarning qonuniy natijasi sifatida ko‘rsatib beradi. Uchinchidan, tizimli-xronologik uslub. Yuz yillik urushning 116 yillik davri davomiyligi va murakkabligini hisobga olib, voqealar xronologik tartibda tizimlashtirildi. Bu metod urushning har bir bosqichidagi o‘ziga xos xususiyatlarni va ularning bir-biri bilan mantiqiy bog‘liqligini tahlil qilishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qildi. To‘rtinchidan, tarixiy-retrospektiv tahlil uslubi. Ushbu metod yordamida urushning yakuniy natijalari va oqibatlaridan kelib chiqib, uning zamonaviy davlatchilik, xalqaro munosabatlar va suverenitet tushunchalariga ko‘rsatgan ta’siri baholandi. Ushbu metodologik yondashuvlar majmuasi tadqiqotning xolisligini, ilmiy asoslanganligini va mavzuni har tomonlama chuqur yoritishni ta’minladi. 16 Lyusi S . Жанна д’Арк: Жизнь и смерть. — М., 2001. 17 Kaeper R. Война и общество в средневековой Англии. — Кембридж, 1988 (Ruscha nashri). 9 Kurs ishingizning   nazariy   va   amaliy   ahamiyati : Mazkur kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, unda keltirilgan xulosalar va tahlillar o‘rta asrlar tarixi, xususan, Yuz yillik urush davridagi davlatchilik evolyutsiyasi haqidagi nazariy bilimlarni boyitishga xizmat qiladi. Tadqiqotda feodal tarqoqlikdan markazlashgan milliy monarxiyalarga o‘tish qonuniyatlari ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Shuningdek, urushning xalqaro munosabatlar tizimidagi o‘rni va diplomatiya tarixiga oid nazariy qarashlar tizimlashtirilgan bo‘lib, bu o‘rta asrlar tarixshunosligida yangi yondashuvlarni shakllantirishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati esa uning natijalaridan ta’lim tizimida hamda ijtimoiy-siyosiy sohalarda foydalanish imkoniyati bilan belgilanadi. Ishda keltirilgan ma’lumotlar va tahliliy xulosalardan: Oliy ta’lim muassasalarida "O‘rta asrlar tarixi", "Xalqaro munosabatlar tarixi" va "Siyosatshunoslik" fanlari bo‘yicha ma’ruza hamda seminar mashg‘ulotlarini o‘tkazishda; Tarix yo‘nalishidagi maxsus kurslar va to‘garaklar uchun metodik materiallar tayyorlashda; Yoshlar o‘rtasida vatanparvarlik va milliy mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib qilishda tarixiy misol sifatida foydalanish mumkin. Shuningdek, urush va tinchlik masalalari, davlat suverenitetini himoya qilish borasidagi tarixiy tajribalar bugungi kundagi xalqaro nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish hamda diplomatiya strategiyasini ishlab chiqishda amaliy tavsiya bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Tadqiqotning tarkibiy qismi va hajmi:   Mazkur kurs ishining tarkibiy tuzilishi belgilangan maqsad va vazifalarni mantiqiy ketma-ketlikda yoritishga xizmat qiladi. Ish tarkibiy jihatdan mundarija, kirish, ikki bob (to‘rtta paragraf), xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Tadqiqotning kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsadi, vazifalari, obyekti, predmeti va metodologik asoslari bayon etilgan. Birinchi bobda Yuz yillik 10 urushning kelib chiqish sabablari va harbiy harakatlarning 1453-yilgacha bo‘lgan asosiy bosqichlari tahlil qilingan. Ikkinchi bob urushning yakunlanishi, Fransiyaning g‘alabasi hamda ushbu mojaroning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Xulosa qismida esa tadqiqot davomida shakllangan ilmiy natijalar umumlashtirilgan. Kurs ishining umumiy hajmi 35 betdan iborat bo‘lib, u amaldagi ilmiy- metodik standartlar asosida rasmiylashtirilgan. Shundan asosiy matn (kirish, boblar va xulosa) 30-32 betni tashkil etsa, qolgan qismi mundarija va adabiyotlar ro‘yxatiga to‘g‘ri keladi. Ishning strukturasi mavzuni har tomonlama chuqur va tizimli yoritish imkonini bergan. 11 I bob. Yuz yillik urushning kelib chiqishi va asosiy bosqichlari I.1. Urushning sabablari: Sulolaviy ziddiyatlar va hududiy raqobat. Yuz yillik urush (1337–1453) Buyuk Britaniya va Fransiya o rtasida ʻ Fransiya taxtiga bo lgan da volar hamda Angliyaning Fransiya hududlariga ʻ ʼ bo lgan qiziqishi tufayli boshlangan. Urushning boshlanishiga sabab bo lgan ʻ ʻ asosiy omil, Angliya qiroli Edward III ning Fransiya taxtiga da vosi va Gascogne ʼ (Fransuz qirolligidagi Angliya feodal mulki) hududini nazorat qilish uchun bo lgan ʻ nizo hisoblanadi. Yuz yillik urush 14–15-asrlarda Angliya va Fransiya o rtasidagi ʻ uzluksiz kurash edi. O sha paytda Fransiya G arbiy Yevropaning eng boy, eng ʻ ʻ katta va eng ko p aholisi bo lgan qirolligi edi, Angliya esa G arbiy Evropaning eng ʻ ʻ ʻ yaxshi tashkil etilgan va eng yaqin integratsiyalashgan davlati edi. Ular bir qator masalalar, jumladan, Fransiyadagi inglizlarning hududiy egaliklari va fransuz taxtiga qonuniy merosxo rlik haqidagi tortishuvlardan ʻ vujudga keldi. To qnashuvning birinchi bosqichida (1337–1360-yillar) fransuzlar ʻ ko p zarar ko rgan, lekin ikkinchi urush (1369–1396-yillar) zararni qisman ʻ ʻ qoplangan. Ammo Angliya qiroli Genrix V (1413–1422 hukmronligi)ning 1415- yilda Azenkur jangida Fransiya ustidan g alabaga erishadi. Natijada Fransiya ikkita ʻ bir biriga qarama-qarshi – Armagnak va Burgundiya fraksiyalarga bo linib ketadi. ʻ Burgundiya fraksiyasi Genrix V ning o g li Genrix VI tomonidan boshqariladi. ʻ ʻ 1420-yildagi Troya shartnomasiga ko ra, Genrix VI 7 yildan so ng Parijda qirol ʻ ʻ sifatida tan olinishiga olib keldi. Fransiyaning tahqirlanishi 1429-yilda to satdan ʻ to xtagan. ʻ 18 Bunga birinchi sabab inglizlarning Orlean qamalida dehqon qizi – Janna d Ark boshchiligidagi qo shin tomonidan mag lubiyatga uchragani edi. ʼ ʻ ʻ Ikkinchi sabab esa tarixiy Reyms shahrida Karl VII ning toj kiyish marosimi edi. Keyinchalik Janna burgundiyaliklar tomonidan asir olingan va u ingliz ittifoqchilariga sotilib, 1431-yilda “bid atchi” ayblovi bilan qatl etiladi. ʼ 18 Basovnskaya N. I. Столетняя война: леопард против лилии . — М.: Астрель, 2010. — 448 с. 12 Bu voqea, Fransiyaning ulug maqsadi timsoli sifatidagi qadrini ikki baravar ʻ oshirgan. 1328-yilda Fransiya qiroli Karl IV merosxo‘rsiz vafot etdi. Valua sulolasi taxtga chiqqan bo‘lsa-da, Angliya qiroli Edvard III Kapetlar sulolasining avlodi sifatida Fransiya taxtiga da’vo qildi.Shu sababli ikki davlat o‘rtasida sulolaviy mojaro yuzaga keldi. Angliya va Fransiya o‘rtasida XIV asrning 30- yillarida boshlangan urushlar tanaffuslar bilan yuz yildan ortiq davom etib, tarixda «yuz yillik urush» nomini (1337–1453) olgan. Filipp IV ning o‘limidan so‘ng taxtga da’vogar erkak zurriyod qolmaydi. X asrdan buyon davom etayotgan Kapetinglar vorisi deb Valualar oilasi tan olinadi. Ammo inglizlar qiroli Eduard III, Filipp IV ning qizidan nabirasi, o‘zini har qanday valualardan taxtga haqliroq deb e’lon qiladi .Yuz yillik urush jangchilari. Vorislik haqidagi bahs qurol yordamida yechila boshlanadi. Fransiya qiroli 1337- yilda inglizlarning mamlakat janubidagi akvitaniya yerlarini o‘z tasarrufiga olganini e’lon qiladi. Bunga javoban Eduard III Fransiyaga qarshi urush boshlaydi. 19 Angliya va Fransiya urushi tez orada umumyevropa mojarosiga aylanadi. Yevropaning barcha hududlaridan ritsarlar kelib yo inglizlar, yo fransuzlar xizmatiga o‘ta boshlaydi. Inglizlar Fransiya dengiz flotini 1340-yilda yengib, quruqlikda hujumga o‘tadi. Dastlabki yirik jang 1346-yilda Kresi yaqinida bo‘lib, unda fransiyaliklar qo‘shini mag‘lubiyatga uchraydi. Ingliz qo‘shinlarining intizomi, son jihatidan ustun bo‘lishi, puxta tayyorgarligi angliya ustunligini ta’minlaydi. Erkin dehqonlardan tuzilgan kamonchilar bo‘linmasi ham g‘alaba omillaridan biri bo‘ladi. Inglizlar qo‘shini qiroldan maosh olgan harbiy boshliqlar buyrug‘ini so‘zsiz bajargan. 20 Fransiya qo‘shini alohida ritsarlik bo‘linmalaridan tashkil topgan bo‘lib, har bir ritsar mustaqil harakat qilgan. Qo‘shinda yagona boshqaruv va harbiy intizom bo‘lmagan. 19 Cherkasov P. P. "Истоки Столетней войны: спор о Гиени" // Новая и новейшая история . — 2014. — № 4. — С. 112–125. 20 Sumption J. The Hundred Years War, Vol. 1: Trial by Battle . — Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1999. — 672 p. 13 1356-yilda Fransiyaning son jihatidan ikki baravar katta qo‘shini – Angliya shahzodasi Eduard bo‘linmasini ta’qib etib, unga Puate yaqinida yetib oladi. Eduard, agar fransuzlar uni qo‘shini bilan o‘tkazib yuborishsa, barcha o‘lja va asirlarni, qo‘lga kiritgan qal’a va qasrlarini berishga tayyorligini bildiradi. Lekin Fransiya qiroli shahzodaning o‘z a’yonlari bilan asirlikka tushishga rozi bo‘lishini talab qiladi. Natijada Eduard jang qilishdan boshqa chora qolmaganiga ishonch hosil qiladi.Jang davomida fransuzlarning birikmay harakat qilishi eng sara ritsarlar halokatiga sabab bo‘ladi. Fransiya qiroli Ioann Saxiy va o‘g‘li Filipp asirga tushadi. Yuz yillik urush davomida soliqlardan ko‘proq dehqonlar aziyat chekkan. Ammo xo‘jayinlar «Sodda Jakning yelkasi keng, u hamma og‘irlikni ko‘taradi! deyishgan. Oddiy dehqonga nisbatan ish latiladigan laqab «Jak» keyinchalik qo‘zg‘olonning nomiga aylanadi. Fransiyaning Bove okrugida 1358-yil may oyida boshlangan dehqonlar qo‘zg‘oloni tarixda «Jakeriya» nomini oladi. Qo‘shni viloyatlarga ham tarqalgan qo‘zg‘olonda yuz mingga yaqin kishi qatnashgan. Qo‘zg‘olonchilarning shiori «barcha zodagonlarni bitta ham qoldirmay qirib tashlash» edi. 21 Bunga ularning dehqonlarga o‘tkazgan og‘ir zulmi sabab bo‘lgan. Qo‘zg‘olonchilar feodallar qal’alarini talab, soliq hujjatlarini, ro‘yxatlarini yondirib yuboradi. Gaskoniya hududi Angliya qiroli nazoratida bo‘lishiga qaramay, Fransiya qiroli uning o‘z ta’sirida bo‘lishini xohladiShu sababli ikki davlat o‘rtasida hududiy nizolar kuchaydi. Flandriya Yevropaning to‘qimachilik markazi bo‘lib, ingliz juniga muhtoj ediAngliya bu hudud ustidan iqtisodiy ta’sirini saqlab qolishni xohladi, Fransiya esa o‘z nazoratini kengaytirdi.Shuningdek, Shimoliy dengiz va Lamanj bo‘g‘ozi ustidan nazorat iqtisodiy va strategik jihatdan muhim edi. 22 Fransiya feodallari qirol hokimiyatiga qarshi turishar va mustaqil siyosat yuritar 21 Allmand C. The Hundred Years War: England and France at War c .1300–c.1450 . — Cambridge: Cambridge University Press, 1988. — 220 p. 22 Le Patourel J . "The Origins of the Hundred Years War" // History . — 1943. — Vol. 28, Issue 108. — P. 178–19 14 edilar. Angliya esa bu vaziyatdan foydalangan holda, siyosiy ustunlikka erishishga intildi. Yuz yillik urush uch asosiy bosqichga bo‘linadi: 1.Edvard urushlari (1337–1360) 2. Karlos urushlari (1369–1396) 3. Yakuniy bosqich (1415–1453) Shubhasiz, yuz yillik urush O'rta asrlarda ikki nisbatan markazlashgan G'arb mamlakatlari o'rtasidagi birinchi yirik to'qnashuv bo'lib, Angliya va Frantsiyada davlatchilikning rivojlanish jarayoniga sezilarli ta'sir ko'rsatdi va keng xalqaro miqyosga ega bo'ldi: yuz yillik urush voqealarida Shotlandiya, Kastiliya, Portugaliya, Aragon, Germaniya imperiyasi, Gollandiya, papalik ishtirok etdi. XIV-XV asrlardagi Angliya-Frantsiya kurashi. G'arbiy Evropadagi xalqaro munosabatlarning markazida edi . Tadqiqot ob'ekti-yuz yillik urush tarixi, tadqiqot mavzusi - ushbu urushning sabablari, bosqichlari va oqibatlarini o'rganish. Ushbu asarning xronologik doirasi yuz yillik urushning xronologik doirasiga yaqin (1337- 1453), geografik doiralar Frantsiya va Buyuk Britaniya hududlari bilan cheklangan. 23 Ushbu asarni yozishda важно было придерживаться принцип a printsipiga rioya qilish, muammoni har tomonlama ko'rib chiqish, mantiqiy, tarixiy, qiyosiy va xronologik usullardan foydalanish muhim edi. Yuqorida aytib o'tilganidek, yuz yillik urush voqealari ilmiy adabiyotlar va manbalarda keng yoritilgan. G'arbiy Evropadagi eng uzoq davom etgan urush tarixini rus tadqiqotchisi, professor N. Basovskaya urush tarixi xronikalarda yaxshi yozilganligini va Uolsingem xronikasi (VAF. 1337 - 1404 yildan keyin), Kapgrave xronikalari (1393-1464), Burgundiya xronikachisi monstrele matni (1390-1453 y.), Bazin (1412-1491) va Kusinoning frantsuz xronikalari (1400-1484 y.), ruhoniy Benet (1400-1484 y.). taxminan 1462). Shu bilan birga, tadqiqotchi o'z 23 Sumption J. The Hundred Years War, Vol. 1: Trial by Battle . — Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1999. — 672 p. 15 mualliflarining subyektivligining ko'plab omillari xronikalarning ishonchliligiga sezilarli ta'sir ko'rsatishini to'g'ri ta'kidlaydi. 24 Tabiiyki, yuz yillik urush voqealari, uning sabablari va oqibatlarini tahlil qilish yuz yillik urush haqidagi zamonaviy adabiyotlarda yanada ob'ektiv va sifat jihatidan berilgan. Keling, ushbu asarni yozishda bevosita foydalanilgan adabiyotlarni, shuningdek, ushbu asarni yozishda kurs ishining cheklanganligi sababli keltirilmagan, ammo bizning fikrimizcha, ushbu mavzuni o'rganishga katta hissa qo'shadigan ba'zi kitoblarni nomlaylik. Avvalo, yuqorida aytib o'tilgan N. va Basovskayaning "1337-1453 yillardagi yuz yillik urush" va "yuz yillik urush" asarlarini nomlash kerak. 25 Leopard va Nilufar". Boy faktik materiallar frantsuz tadqiqotchisi J. Favierning "yuz yillik urush" monografiyasida va E. Perroyning "yuz yillik urush" kitobida, "yuz yillik urush va atirgullar urushi"bibliografik ma'lumotnomasida keltirilgan. Shimoliy urush haqida Z. V. Udaltsova va S. P. Karpov tomonidan tahrirlangan "o'rta asrlar tarixi" darsliklarida, S. D. Skazkin tomonidan tahrirlangan "o'rta asrlar tarixi ", N. F. Aravnitskiy tomonidan tahrirlangan "o'rta asrlar tarixi" darsliklarida batafsil ma'lumot berilgan. G'arb tarixchisi A. Bernning Kressi va Agincourt janglari haqidagi asarlariga e'tibor qaratish lozim. Ommabop tabiatiga qaramay, tadqiqotchi uchun ma'lum bir qiziqish, bizning fikrimizcha, A. Azimovning "Buyuk Karldan Joan d ' Arkgacha bo'lgan Frantsiya tarixi"kitobida ham keltirilgan. Ushbu asarni yozish uchun "dunyoning eng Buyuk monarxlari" entsiklopedik qo'llanmasi va boshqa ba'zi nashrlar ham ishlatilgan. Yuz yillik urushning kelib chiqishi va sabablari. Muqobil ko'rinishlar Angliya va Fransiya o'rtasidagi ziddiyat bilan bir qatorda, "Yuz yillik urush" Frantsiyada tog 'va asosiy zodagonlar o'rtasida asosiy port va savdo maydonlarini 24 Samoila D. "Dynastic Disputes and the Hundred Years' War" // World History Encyclopedia . URL : worldhistory.org ( Murojaat vaqti: 03.05.202 6 ). 25 The Hundred Years War: Causes and Origins // Encyclopaedia Britannica . URL: britannica.com (Murojaat vaqti: 03.05.202 6 ). 16 nazorat qilish va Frantsuz tojining markazlashtiruvchi hokimiyati o'rtasida kurash uchun kurashdir. mahalliy qonunlar va mustaqilliklar. 26 Ikkalasi ham Angliya qiroli Dyuk va frantsuz qiroli o'rtasidagi parchalanuvchi feodal / tenuriya munosabatlarning rivojlanishining yana bir bosqichi va Angliya qiroli-gersogi va frantsuz qiroli o'rtasidagi frantsuz toj / tenuriya munosabatlarining o'sib borayotgan kuchi va Frantsiya tojining o'sib borayotgan kuchi. Eduard III, qora tanli shahzoda va ingliz g'alabalari Eduard III Fransiyaga ikki marta hujum qildi. U shafqatsiz frantsuz zodagonlari orasida ittifoqchilarni qo'lga kiritish uchun ish olib bordi va ularni Valois shohlari bilan urishdi, yoki bu zodagonlarni o'z raqiblariga qarshi qo'llab- quvvatladi. Bundan tashqari, Eduard, uning zodagonlari va keyinchalik uning o'g'li "The Black Prince" - o'zlarini boyitib Valois podshohini buzib tashlash uchun frantsuz erlarini talon- taroj qilish, talon-taroj qilish va yo'q qilishga qaratilgan bir nechta yirik qurolli reydlarni amalga oshirdi. Ushbu reydlar chevauch é es deb ataldi. 27 Britaniya qirg'og'idagi frantsuz reydlari Sluysda ingliz harbiy dengiz g'alabasi bilan zarba berdi. Frantsuz va ingliz qo'shinlari ko'pincha o'z masofasini saqlab turishgan bo'lsa-da, Angliya Crecy (1346) va Poitiers (1356) da ikki mashhur g'alaba qo'lga kiritdi, ikkinchisi Valoisning frantsuz qiroli Jonni qo'lga kiritdi. Angliya birdan harbiy muvaffaqiyatga erishdi va Fransiya hayratda qoldi. Frantsuz lashkarboshi, isyonda katta qismlar va yollanma askarlarning shafqatsizlari bilan birga, Eduard Parij va Rixlarni, ehtimol, shohona tantana qilish uchun harakat qildi. U Daffinni - frantsuz merosining taxtga nomini - muzokara stoliga keltirdi. Br é tigny shartnomasi keyingi tahdidlardan keyin 1360 yilda imzolangan: taxtga bo'lgan da'volarini bekor qilish uchun. Eduard katta va mustaqil Akitani, boshqa erni va katta miqdordagi pulni qo'lga kiritdi. Biroq, ushbu bitim matnida asoratlar ikkala tomonning o'zlari talablarini keyinchalik yangilab turishga imkon berdi. Fransuz asrandasi va pauza Angliya va 26 Contamine P. La Guerre au Moyen Âge . — Paris: PUF, 2003. — 516 p. 27 Uvarov P. Y. "Франция и Англия в XIV веке: Судьба династий" // Средние века . — 20 1 2. — Вып. 73. — С. 45– 60 . 17 Fransiya Kastiliya tojiga qarshi urushda qarama-qarshi taraflarni egallab olgani uchun ziddiyat kuchayib ketdi. 28 Qarama-qarshilik tufayli Angliya Britaniyani aktsionerlarni qisqartirib, Akitani yana qaytarib olib, yana 1369 yilda urush boshlandi. Frantsiyaning yangi Valois qiroli, intellektual Karl V, Bertran du Guesclin, inglizlarning ko'pchiligini rekonstruksiya qilib, hujum qiladigan ingliz kuchlari bilan katta miqdordagi urushlardan qochishdi. Qora shaxzoda 1376 yilda vafot etgan 1377 yilda Eduard III, oxirgi yillarida esa samarasiz bo'lgan. Shunday bo'lsa ham, ingliz kuchlari frantsiyalik daromadlarni tekshirishga muvaffaq bo'ldi, na tomon hech qanday jang qilishni xohlamadi; tiqilib qoldi. 1380 yilga kelib, Charlz V va Dyu Guesslini o'ldirgan, har ikki tomon ham mojarodan charchagan, va faqat sulh tuzish bilan ajralib turadigan bir necha marta hujumlar bo'lgan. Angliya va Frantsiyani voyaga etmaganlar boshqarishgan va Angliyaning Richard II yoshi ulg'ayganida, u tinchlik uchun sukutda bo'lgan urushga qarshi urushgan zodagonlar ustidan o'zini himoya qilgan. 29 Charlz VI va uning maslahatchilari ham tinchlikni qidirdilar, ba'zilari esa salib yurishdi. Richard o'z fuqarolariga qarshi zo'ravonlik qilib, bo'shab qoldi, Charlz esa jinnilik qilardi. Frantsiya bo'limi va Genri V O'n beshinchi asrning dastlabki o'nlab yillarida ziddiyat kuchayib ketdi, lekin bu safar Frantsiyadagi ikki nobakondek - Burgundi va Orleanlarning o'rtalarida - aqldan ozgan shoh nomidan boshqarish huquqiga ega edi. Ushbu bo'linish 1407 yilda fuqarolar urushiga olib keldi va Orleanning boshlig'i o'ldirildi; Orlean tomoni o'zlarining yangi rahbarlaridan so'ng "Armagnacs" nomi bilan tanildi. 30 Créc у jangi (1346) Ingliz o‘qchilari fransuz ritsarlarini mag‘lub etdiBu jang harbiy texnologiyalar va strategiya uchun yangi davrni boshlab berdi. Kale shahri qamali (1347) Kale inglizlar qo‘liga o‘tdi, bu ularning Yevropadagi asosiy harbiy bazasi bo‘ldi. Poatier jangi (1356) Fransiya qiroli Ioann II asirga olindi, inglizlar 28 Lushnikov O. V. Столетняя война: Очерки военной и политической истории . — СПб.: Евразия, 2018. — 256 с. 29 The Treaty of Paris (1259) and its impact on the war // History of Western Civilization . URL: lumenlearning.com (Murojaat vaqti: 03.05.2024). 30 Burne A. H. The Crecy War . — London: Eyre & Spottiswoode, 1955. — 366 p. 18 ustunlikni saqlab qoldi. Bretiny sulhi (1360) Fransiya inglizlarga tovon to‘lab, hududlarni ularga topshirdi. Edvard bosqichi urushlari (1337–1360) Bu bosqich ingliz qiroli Edvard III nomi bilan bog‘liq. Urushning boshlanishi, dastlabki janglar va inglizlar ustunligining shakllanishi aynan mana shu davrda sodir bo‘ladi.Urushning kelib chiqishi:Fransiyada Kapetinglar sulolasi tugab, taxt bo‘sh qoladi.Frantsuz zodagonlari taxtni Valua sulolasi vakili Filipp VIga beradi.Ammo Angliya qiroli Edvard III o‘zining onasi orqali Frantsiya taxtiga qonuniy da'vo qilganini aytadi. Iqtisodiy sabablar ham muhim:Flandriyada ingliz juniga bo‘lgan ehtiyoj;Manjukraiq (Gaskon) ustidan nazorat.Asosiy janglar:1)Slyoys dengiz jangi (1340) Ingliz floti fransuz dengiz kuchlarini tor-mor etadi.Urushda inglizlar dengiz ustunligini qo‘lga kiritadi.2) Kreysi jangi (1346)Medieval tarixidagi eng muhim janglardan biri.Inglizning “longbow” kamonchilari fransuz og‘ir zirhli ritsarlarini tor-mor qiladi. Kalais qamali (1347)Edvard III Kalaisni egallaydi.Bu shahar Angliyaning Yevropaga ochiq “darvozasi”ga aylanadi.4) Puatiye jangi (1356)Edvard III ning o‘g‘li — Qora shahzoda (Edward the Black Prince) boshchiligida yirik g‘alaba.Fransuz qiroli Ioann II asir olinadi.Fransiya siyosiy inqirozga botadi.Bosqich yakuni:1360 — Bretinyi shartnomasi.Angliya katta hududlar oladi: Akitaniya, Gaskon, Kalais va boshqalar.Fransiya vaqtincha taslim holatiga tushadi. 31 Fransiya va Angliya orasidagi uzoq davom etgan mojaroning yakuniy va eng og‘ir bosqichi Yuz yillik urush (1337–1453) bo‘ladi. Fransiyaning ko‘plab hududlari inglizlarning qo‘lida uzoq muddat bo‘lishi, faqat ishlab chiqarish va savdoning qisqarishiga emas, aholi sonining kamayishiga ham olib keladi. Harbiy mojaroni keltirib chiqargan ziddiyat o‘choqlaridan biri, ingliz qirollarining ota merosi – Akvitaniya, ayniqsa uning g‘arbiy qismi – Giyen bo‘lgan. Bu viloyat Angliyadan keltirilgan jundan movut to‘qib chiqarishi tufayli, u bilan iqtisodiy 31 Samoila D. "Dynastic Disputes and the Hundred Years' War" // World History Encyclopedia . URL: worldhistory.org (Murojaat vaqti: 03.05.202 6 ). 19 jihatdan bog‘langan edi. Giyendan Angliyaga musallas, tuz, po‘lat va bo‘yoqlar olib ketilgan. Giyenning zodagonlari va ritsarlari o‘zlarining siyosiy mustaqilliklarini saqlab qolish yo‘lida Fransiya qirolining real (amaldagi) hokimiyatidan inglizlarning nominal (nomigagina mavjud) hokimiyatini afzal deb bilganlar. Markazlashayotgan Fransiya qirolligi uchun inglizlarni Giyendan uzil-kesil chiqarib yuborish muhim bo‘lsa, Angliya, aksincha, faqat Akvitaniyani saqlab qolish emas, balki XIII asrda qit’ada qo‘ldan ketgan yerlarni qaytarishni o‘zining bosh maqsadi deb bilgan. 32 Iqtisodiy jihatdan Angliya bilan uzviy aloqadagi Flandriyani olish o‘zgacha xususiyatga ega edi. 1328-yili Flandriya grafi besh yildan buyon davom etgan dehqonlar qo‘zg‘olonini bostirishda Filipp IV dan yordam so‘raydi. Lekin Kassel yaqinida dehqonlar lashkarini tor-mor etish qirolga Flandriyani bo‘ysundirish imkonini bermaydi. Flandriya iqtisodiga 1336-yili Angliya qiroli Eduard III ning unga jun chiqarish va tayyor movutni ingliz bozoriga sotishni taqiqlashi katta zarar keltiradi. Giyen yetakchiligidagi Flandriya shaharlari Eduard bilan muzokara boshlaydi. Ingliz qiroli Fransiya bilan bo‘lajak urushda Flandriya uni qo‘llab- quvvatlashi va moddiy yordam ko‘rsatishga bergan va’dasi evaziga o‘z taqiqini bekor qiladi. 1435-yilda qirol va Burgundiya gersogi – Filipp Gud o rtasidagi yarashuv Fransiyaʻ tiklanishi yo lidagi eng katta to siqni olib tashlagan. Bu esa Angliya ustunligini ʻ ʻ Kale atrofidagi kichik bir hududga (1558-yilda mahrum bo lgan) qisqartirib, Parij ʻ (1436-yil), Normandiya (1450-yil) va Gyenning (1453-yil) qaytarib olinishiga olib kelgan. 33 Angliya ustidan qozonilgan g alabadan so ng Fransiyaning kuchli milliy ʻ ʻ monarxiya sifatida paydo bo lishi avvallari mustaqil Yevropa davlatlari bo lgan ʻ ʻ Burgundiya (1477-yil) va Bretan (1532-yil) gersogliklarining qo shib olinishi bilan ʻ muvaffaqiyatli yakunlangan. Yuz yillik urushdagi yo qotishlar, ayniqsa, 1348- ʻ 32 Contamine P. La Guerre au Moyen Âge . — Paris: PUF, 2003. — 516 p. 33 Rogers C. J. "The Military Revolutions of the Hundred Years' War" //   The Journal of Military History . — 1993. — Vol. 57, No. 2. — P. 241–278 20 yilda Italiyadan kelib, Rona vodiysi bo ylab va u yerdan butun mamlakat yoqalab ʻ tez tarqalib ketgan vabo (qora o lim, odatda bubonli vabo epidemiyasi deyiladi) ʻ tufayli juda katta bo lgan. Hisob-kitobga ko ra, 1328-yilgi soliq deklaratsiyasi ʻ ʻ davrida Fransiyada taxminan 18–20 mln aholi bo lib, 150 yildan keyin bu ʻ ko rsatkich 50% yoki undan ko proqqa kamaygan. ʻ ʻ 34 Plantagenet va kapetinglar oilalari o rtasidagi ziddiyat Yuz yillik urush deb ʻ ataladigan davrda (aslida 1337-yildan 1453- yilgacha bo lgan bir nechta alohida ʻ urushlar) plantagenetlar kapetinglar sulolasining Valua oilasidan Fransiya taxtini da vo qilgach avj olgan. Bu, shuningdek, qora o lim (vabo) va bir nechta fuqarolar ʼ ʻ urushi davri edi. Bu voqealardan eng ko p Fransiya aholisi zarar ko rgan. ʻ ʻ II.2. Harbiy harakatlarning rivojlanishi: Edvard urushlaridan yakuniy davrgacha (1337–1453) 1420-yilda Truas shartnomasiga ko ra, Angliya qiroli Genrix V Fransiya ʻ qiroli Karl VI ning merosxo ri bo lgan. Genri V Karldan uzoq yashay olmagan, ʻ ʻ shuning uchun u merosxo rligicha olamdan o tgan. Ammo uning o g li Genrix VI ʻ ʻ ʻ ʻ keyinchalik ikki katta mamlakat hukmdori sifatida Angliya va Fransiya monarxiyasini mustahkamlagan. Yuz yillik urush davrida fransuz aholisi boshiga tushgan og ir sharoit fransuz vatanparvarligi tuyg usi uyg onishida, aynan dehqon ʻ ʻ ʻ qiz, Janna d Ark (1412–1431-yillar) ning hissasi katta. Garchi bu munozarali ʼ bo lsa-da, Yuz yillik urush feodal kurashning ketma-ketligi sifatida emas, balki ʻ fransuz-ingliz urushi sifatida esda qolgan. Bu urush davrida Fransiya siyosiy va harbiy jihatdan rivojlangan. Garchi fransuz-shotland armiyasi Bauj jangida (1421- yil) muvaffaqiyat qozongan bo lsa-da, Puatye (1356-yil) va Azinkurdagi (1415-yil) ʻ sharmandali mag lubiyat fransuz zodagonlarini uyushmagan armiyasiz maqsadiga ʻ yeta olmasligini anglashga majbur qilgan. Fransiya qiroli Karl VII (1422–1461- yillarda hukmronlik qilgan) ilk marotaba doimiy, uyushgan fransuz armiyasini 34 Medieval Sourcebook: The Causes of the Hundred Years War   //   Fordham University . URL:   fordham.edu   (Murojaat vaqti: 03.05.202 6 ) 21 tuzgan va plantagenetlarni bir marta Patayda (1429-yil) va yana to pdan ʻ foydalangan holda Forminda (1450-yil) mag lub etgan. ʻ Kastiliya jangi (1453-yil) Yuz yillik urushning so nggi urushi sifatida qabul ʻ qilingan. Ammo Kale normand orollari plantagenetlar boshqaruvida qolgan. 1453- yil 19-oktabr kuni Fransiya qiroli Karl VII ikki oydan ortiq davom etgan qamaldan so‘ng, Bordo shahriga kirdi va hududdagi Angliya hukmronligiga barham berdi. Bordo qamali 1337–1453-yillarda yuz bergan. Fransiya va Angliya qirolliklari o‘rtasida 1337-yildan 1453-yilgacha bo‘lgan davrda bo‘lib o‘tgan 1451-yil 29-iyun kuni Bordo shahri Karl VII tomonidan egallangan edi. 35 Ammo bir yildan keyin Lord Talbot tomonidan qaytarib olingan edi. 1453-yil 17-iyul kuni fransuzlar Kastiyon jangida g’alaba qozondi. Bu orqali ular Bordoga boradigan yo’lni o’zlari uchun ochgan bo’ldi. Kastiyon shahrining qo’lga kiritilishi ortidan atrofdagi Sent Emilion, Liburn, Fronsak, Burg, Bley kabi shaharlar ham egallandi. Bordo esa shu tariqa o’rab olingan edi. 13-avgust kuni qirol Karl VII qamalni boshqarish uchun Ambes burniga yetib keldi. Bordo shahri uch qavatli devor bilan o’ralgan bo’lib, yigirmadan ortiq minoralari bor edi. Shaharni himoya qilish uchun hozir bo’lgan sakkiz ming odam ikki oy mobaynida qarshilik qildi. Yon atrofdagi qal’alarning mag’lubiyati bordoliklarning ruhiyatini tushirib yubordi. Shuningdek, shaharlik boy savdogarlar o’z mol-mulklaridan ayrilib qolishdan qo’rqdi. Karl VII ga qo’shimcha 15 ta golland harbiy kemasi yordamga yetib keldi. Shunday sharoitda 9-oktabr kuni qirol va bordolik 9 nafar yuqori martabali shaxslar o’rtasida tinchlik sulhi imzolandi. Shartnomaga muvofiq Bordo qirolga 100 ming ekyu (tanga) to’lashi va fransuz asirlarni ozod qilishi belgilab qo’yildi. Shahardan inglizlar chiqib ketdi va 19-oktabr kuni qirol Karl VII shaharga kirib bordi. Shahar boshqaruvi mahalliy aholiga berilishi va’da etilgan bo’lsa-da, mer tayinlash qirolning huquqi edi. Shahar boshqaruv kengashini ham qirolning o’zi tayinlash huquqiga ega bo’ldi. Vinoeksportiga soliq yuklandi. Bu tonnasiga 25 sent degani edi. Shaharning fransuzlar tomonidan egallanishi va uning ahamiyatining pasayishi 35 Curry A. The Hundred Years War . — London: Palgrave Macmillan, 2003. — 192 p. 22 ko’plab burjuaziya vakillari va ziyolilarning Angliyaga ko’chib ketishiga sabab bo„ldi. Shu tariqa Bordo shahri Fransiya qirolligi tarkibiga qo’shib olindi. Shu tariqa yuz yillik urush Bordo qamali bilan yakunlanadi. Yuz yillik urush ingliz monarxiyasining sulolaviy da’vosi bahonasida boshlanib, shu taxlit davom etadi. Filipp IV ning o‘g‘illaridan so‘nggisi merosxo‘r qoldirmasdan 1328-yili vafot etadi. Eduard III Filipp IV ning qizidan nabirasi sifatida Fransiya taxtiga o‘z da’vosini e’lon qiladi. Fransiyada esa Xlodvig davridan qolgan yer-mulkni, tojni faqat erkak merosxo‘rga qoldirish mumkinligi haqidagi qonunni ruka'ch qilishib, “Sali haqiqati”ga asoslanib, Eduard III ning talabini rad etishadi. Toju taxt kapetinglarning yon shoxi vakili – Filipp VI Valuaga (1328–1350-yy.) beriladi. Bu vaziyatda Eduard III o‘z huquqini qurol yordamida amalga oshirishga qaror qiladi. Harbiy mojaro Yevropa qit’asidagi eng yirik urushlarga aylanib, unga turli ittifoqlar, siyosiy kuchlar va mamlakatlar: Angliya tomonida Germaniya, Flandriya, Aragon va Portugaliya; Fransiya tomonida – Kastiliya, Shotlandiya va papalik jalb etiladi. Urushda unda ishtirok etgan mamlakatlar ichki taraqqiyoti bilan bog‘liq qator davlatlar va birlashmalarning – Fransiya va Angliya, Angliya va Shotlandiya, Fransiya va Flandriya, Kastiliya va Aragonlarning hududiy chegaralanishi masalasi ham qo‘yilgan. Angliya uchun u o‘z tarkibiga turli xalqlarni kiritgan universal davlat tashkil etish masalasiga, Fransiya uchun esa, mustaqil davlat tarzida saqlanib qolish muammosiga aylanadi. 36 Boshlanayotgan kurashda ko‘p narsa urushayotgan tomonlarning moliyaviy imkoniyatlari va harbiy tizimiga ham bog‘liq edi. Bu borada Eduard III ning imkoniyatlari yuqori edi. Fransiya qirolligi daromadlari esa uning tinchlik davridagi xarajatlariga ham yetmasdi. General shtatlar yangi soliqlarga ruxsat bergan taqdirda ham, ularni to‘liq yig‘ib olish imkoni bo‘lmasdi. Yana bir xususiyatli tomoni – fransuz qo‘shinining asosini ritsarlar tashkil etgani, unda ritsar 40 kunlik vassallik xizmatini o‘tayotganligi, harbiy taktika haqida tasavvurga ham ega bo‘lmay, jang paytida biri biridan o‘zishga harakat qilishi, natijada jang alohida “musobaqalarga” aylanib ketishi edi. Agar ritsarni otdan 36 Favier J. La Guerre de Cent Ans . — Paris: Fayard, 1980. — 678 p 23 yiqitishsa, uning og‘ir sovutlari (16–24 kg) qarshilik ko‘rsatishni deyarli ilojsiz etib qo‘yardi. Otliq ritsarlar bo‘linmalari shoshilinch ravishda to‘plangan genuya va nemis arbaletchilari (mexanik o‘q-yoy bilan qurollangan) bilan to‘ldirilgan. Bu qo‘shinga qarshi turgan ingliz qo‘shinining asosini erkin dehqonlardan yollangan jangchilar tashkil etgan. Uzunligi 2 metrli kamon bilan qurollangan piyodalar bo‘linmalari, fransuz arbaletlaridan uch marotaba tez harakat qilib, raqibni 350 metrgacha masofadan nishonga olishardi. Ingliz ritsarlari qo‘shini ham qator nuqsonlarga ega bo‘lsa-da, u piyoda qo‘shinga nisbatan ikkinchi darajali o‘rin tutardi. Umuman, ritsarlar qo‘shinining inqirozi jarayoni Yevropada harbiy ishning keyingi bosqich muammolaridan biriga aylanadi. Ingliz qo‘shinida tupchilar bo‘linmasi ham bo‘lib, undan qal’alarni qamal qilishda keng foydalanilardi. Urush 1337-yili inglizlarning shimoldagi qator muvaffaqiyatli janglari bilan boshlanadi. Ular 1340-yili Flandriya sohillaridagi Sleys dengiz jangida g‘olib chiqadilar. Urushning birinchi davrida burilish yasagan jang 1346-yili Pikardiyadagi Kresi yaqinida bo‘lib, u o‘rta asrlardagi eng mashhur janglardan biri edi. Bu g‘alabalardan so‘ng inglizlar 1347-yili Kaleni, ya’ni Angliyadan jun keltiriladigan muhim portni olishadi. Aholisi 12 oylik matonatli mudofaasidan so‘ng shahar egallanib, 6 ta taniqli shaharliklarning o‘limni ko‘ngilli qabul qilishlari tufayli shahar bo‘lib tashlanishidan saqlab qolinadi. 37 Janubi-g‘arbda inglizlar Giyen va Gaskonni egallab, noiblikka Eduard III ning “Qora shahzoda” nomini olgan, ritsarlik jasoratlari bilan shuhrat qozongan o‘g‘li Eduard tayinlangan. Qora rangli sovut kiygan shahzoda Bordoda joylashib, Fransiyaning markaziy viloyatlariga talonchilik bosqinlari uyushtira boshlaydi. Navbatdagi bosqindan qaytayotganida, 1356-yili uning qo‘shini Puatye yaqinida son jihatidan ustun fransuzlar qo‘shiniga duch keladi. Lekin bu jangda ham g‘alaba inglizlar tomonida bo‘ladi. Fransuz qo‘shini ning nuqsonlari Puatye jangida yaqqol namoyon bo‘ladi. Feodallarning bir qismi dushman tazyig‘iga chiday olmasdan o‘z ritsar bo‘linmalari bilan chekinadilar. Fransuzlar uchun 37 Samoila D. "Dynastic Disputes and the Hundred Years' War" // World History Encyclopedia . URL : worldhistory . org ( Murojaat vaqti : 03.05.2024). 24 noqulay joylar egallanib, ritsarlarni piyoda qo‘shin bilan hamkorlikda qo‘llash taktikasi muvaffaqiyatsiz chiqadi. Yilnomachilarning yozishicha, jangda eng sara fransuz ritsarlari halok bo‘ladi. Umumiy yo‘qotishlar 5–6 ming kishi bo‘lib, ularning yarmini ritsarlar tashkil etadi. Ko‘plab fransuzlar asirga tushadi. Qirol Ioann II ritsarlik sha’ni uchun jangga kirishib, davlat boshlig‘i sifatida ehtiyotkor bo‘lishi lozimligini unutib, asirga tushib qoladi. Puatyedagi mag‘lubiyat mamlakatni og‘ir ahvolda qoldiradi. Mamlakatning ancha qismini dushman egallagan, xazina bo‘sh edi. Urushni davom ettirish, qirolni asirlikdan xalos etish uchun ulkan mablag‘ zarur edi. Qirol uchun to‘lov 3 mln oltin ekyu etib belgilanadi. Fransiyani himoya qila olmagan, mamlakat oldidagi burchini bajarmagan, uning himoyasini tashkil etishni uddalamagan dvoryanlardan o‘ta g‘azablanish hissiyoti uyg‘onadi. Asirga tushgan qirolning inglizlar bosqini natijalarini tan olib, shartnoma imzolashi vaziyatni yanada murakkablashtiradi. Dofin (Fransiya taxti vorisi) Karl yangi soliqlarga toifa vakillari roziligini olish uchun 1356-yilning oktyabrida General shtatlarni chaqiradi. Uning tarkibida dvoryanlarning soni urush sababli kamayib, shaharliklar son jihatidan ko‘pchilikni tashkil etadilar. Jamoatchilikning fikrini qo‘llagan dofin va General shtatlar Angliya bilan shartnomani tasdiqlashdan bosh tortadilar. Hukumatdan keskin norozilikdan foydalangan General shtatlar mamlakatni boshqarishni qo‘lga olib, vakolatli organ siyosiy rolini o‘zgartirishga urinadi. Deputatlar Qirol Kengashi va qator amaldorlarni iste’foga chiqishlarini talab qiladilar. 38 General shtatlar deputatlaridan 28 kishidan iborat hay’at qo‘shin va davlat amaldorlarini lavozimga tayinlash bo‘yicha qarorlarni nazorat qilish huquqi berilishini talab qiladilar. Dofinning General shtatlar talablarini bajarishdan bosh tortishi, Parijda g‘alayonlar boshlanishiga olib keladi. Uni Parij munitsipaliteti yetakchisi – savdogarlar oqsoqoli Etyen Marsel boshqaradi. 38 Uvarov P. Y. "Франция и Англия в XIV веке: Судьба династий" // Средние века . — 2012. — Вып. 73. — С. 45– 60. 25 General shtatlarning yangi yig‘ini 1357-yilning martida, dofinning roziligisiz chaqirilib, shaharlik deputatlarning hal qiluvchi ishtirokida Buyuk Mart Ordonansi deb nomlangan islohotlar loyihasi ishlab chiqiladi. Loyihaga ko‘ra, General shtatlar doimiy faoliyatdagi tashkilotga aylantirilib, unga deputatlar tarkibidan davlat ma’muriyati markaziy organlarini tuzish huquqi berilishi ko‘zda tutilgan edi. Mamlakatda qo‘shhokimiyatchilik vujudga kelib, bu holat bir yarim yildan ko‘proq davom etadi. Ushbu muddat vakolatli tashkilotning xalq ommasidan qanchalik yiroq ekanligini, shuningdek, General shtatlar tarkibida ichki toifaviy ziddiyatlar naqadar chuqurligini ko‘rsatishiga yetarli bo‘ladi. Imtiyozli toifalar General shtatlar tasdiqlagan 15% lik yillik daromad solig‘ini o‘z manfaatlariga zid ekanligidan qabul qilmaydilar. Ruhoniylar va dvoryanlar soliq to‘lash va General shtatlarda ishtirok etishdan bosh tortadilar. Shaharlar mahalliy manfaatlardan kelib chiqib, parijliklarni qo‘llamaydi. Bu esa shaharliklar toifasining mamlakat miqyosida yaxshi uyushmaganligini ko‘rsatadi. 39 Etyen Marsel va shahar boshqaruvining mamlakatdagi soliqlar muammosi yechimini poytaxt aholisi hisobidan hal etilishiga urinishi ham xalqning noroziligini kuchaytiradi. Jamoatchilikning fikriga zid ravishda Etyen Marselning tanga pulni almashtirish bo‘yicha choralari xalq noroziligini yanada kuchaytiradi. General shtatlarning 1358-yil fevralida chaqirilgan yangi yig‘ini Parij shahri yetakchilarining siyosiy yakkalanganligini ko‘rsatadi. Dofin bundan foydalanishga urinadi. Bunga javoban E. Marsel qirol hokimiyatiga qarshi ochiq qo‘zg‘olon ko‘tarishga qaror qiladi. 1358-yilning 22-fevralida Etyen qurollangan hunarmandlar bilan saroyga bostirib kirib, dofin huzurida uning yaqin maslahatchilari Shampan va Normandiya marshallarini qatl etadi. Qo‘rqib ketgan dofinning boshiga E. Marsel o‘zining Parij ramzini ifodalovchi qizil-ko‘k rangli telpagini kiydirib, unga xavfsizlik va homiylik va’da qiladi. Dofin shtatlar tashabbusi bilan tuzilgan Ordonansni tasdiqlashga majbur bo‘ladi. Lekin bir oydan 39 Kuznesov A. B. Эдвард III — родоначальник Столетней войны . — Нижний Новгород, 2001. — 180 с. 26 so‘ng, u Parijdan qochib, shaharni qamal qilishga hozirlik ko‘ra boshlaydi. Bu borada dofin mahalliy shtatlar yig‘inlaridan foydalanadi. Ularning ayrimlari dofinga moliyaviy ko‘mak berishadi, Parij shahri yetakchilari mamlakatda e’tiborni yo‘qotganini yana bir bor isbotlanadi. Dofin parijliklarga qarshi urush boshlaganida, shahar yetakchilari Navarralik Karl bilan ittifoq tuzib, Etyen Marselga nisbatan xoinlik qilishadi. Fransiyaning janubidagi kichkina qirollik hukmdori bo‘lgan Navarralik Karl Valualar xonadoni bilan kurashib, hatto inglizlar tomoniga ham o‘tgan edi. Poytaxt yetakchilari u bilan ittifoq tuzib, urushlar paytida ayniqsa xavfli bo‘lgan separatchilik harakatlariga ko‘maklashadilar. Ayni paytda, Fransiyaning shimolini yollanma bo‘linmalar, ingliz jangchilari, fransuz ritsarlari, shuningdek dofinning va Navarralik Karl qo‘shinlari talab, aholini xonavayron qilishdilar. Aholi to‘g‘ri kelgan tomonga: shaharlarga, o‘rmon va botqoqlarga qochib, jon saqlashga tutinadi. Ba’zida dehqonlar talonchilarga qarshilik ham ko‘rsatardi. Jumladan, Bovezidagi bir necha qishloq aholisi 1358-yilning 28-mayida dvoryanlarning talonchilik bilan shug‘ullanayotgan harbiy bo‘linmasiga hujum qilib, 9 kishini o‘ldiradilar. Bu voqea o‘rta asrlardagi yirik qo‘zg‘olonlardan biri – Jakeriyaning boshlanishiga turtki bo‘ladi. Qo‘zg‘olonning nomi Jak Bonom yoki Sodda Jak, ya’ni fransuz dvoryanlarining dehqonlarni kinoya bilan atagan laqabidan olingan. Yuz yillik urush sharoitida hukmron toifaning aholiga o‘tkazayotgan zulmi qo‘zg‘olonga olib kelishi muqarrar edi. Bu norozilik mag‘lubiyatlar, qo‘shimcha to‘lovlar, o‘z senyorlarini asirlikdan qutqarish uchun soliqlar, mamlakat shimoliy hududlarini talanishi, Parijdagi isyonlar haqidagi xabarlar sababli, tobora kuchayib borgan. 40 Dehqonlar qo‘zg‘oloni Bovezi, Il de Fransning shimoliy qismi, Vermandua, Pikardiyani, Shampan grafligining bir qismini qamrab oladi. Dehqonlarning 5–6 ming kishilik lashkariga harbiy tajribaga ega bo‘lgan jaklar “general kapitani” Bovezidagi Melo qishlog‘ida yashovchi dehqon Gilyom Kal boshchilik qilgan. 40 Favier J. La Guerre de Cent Ans . — Paris: Fayard, 1980. — 678 p. 27 Qo‘zg‘olonga ma’lum tartib kiritish uchun unboshilar orqali har bir qishloq harbiy bo‘linmasi boshliqlari (kapitanlari) bilan aloqa bog‘laydi. Qo‘zg‘olonga maxsus tayyorgarlik qilinmaganligiga qaramasdan, uning bir hududdan ikkinchisiga juda tez tarqalishi dehqonlar orasidagi norozilik qanchalik kuchli ekanligini ko‘rsatadi. Umumiy norozilik dehqonlarni zulm o‘tkazganlarni o‘ldirishiga, yo‘lda uchragan dvoryanlar qal’alari, qasrlari, uylarini vayron qilib yondirishga olib keladi. Qo‘zg‘olonchilar “barcha dvoryanlarni so‘nggi zurriyotigacha, bitta ham qoldirmay qirib tashlash”ni o‘z maqsadlari etib qo‘yganlar. Ularning aniq talablari bo‘lmagan. Odil qirolga ishongan qo‘zg‘olonchilar bayrog‘ida valualar gerbi – nilufar tasviri tushirilgan. Dehqonlar harakatiga ayrim shaharlar, xususan Bove qo‘shiladi. Mo va Sanlis shaharlari ham ma’lum muddat qo‘zg‘olonchilar tarafida bo‘ladi. Lekin boy patritsiylar boshqaruvidagi ko‘pchilik shaharlar dehqonlarga dushmanlik munosabatida bo‘lib, ularni shaharga kiritish, yordam berishdan bosh tortadilar. Jumladan, Kompyen aholisi shaharda yashiringan dvoryanlarni jaklarga berishdan bosh tortadi. Shaharlik kambag‘allar dehqonlarga xayrixoh bo‘lishsa-da, ular shahar hokimiyatiga ta’sir ko‘rsata olmaydilar. 41 Etyen Marsel Jakeriyadan o‘z maqsadlarida foydalanishni mo‘ljallab, 300 parijlikni Gilyomga yordamga yuboradi. Bu bo‘linma dastlab qo‘zg‘olonchilar bilan hamkorlikda harakat qilib, poytaxtni ocharchilikka mahkum etgan qal’alarni vayron qilishda qatnashadi. Ammo eng murakkab vaziyatda Etyen o‘z bo‘linmasini chaqirib olib, dehqonlarni og‘ir ahvolga tushiradi. Dastlab, esankirab qolgan dvoryanlar asta-sekin o‘ziga kelib, Navarralik Karldan qo‘zg‘olonni bostirishga boshchilik qilishini so‘rashadi. Yilnomachining yozishicha, unga “Hukmdor, siz Fransiyaning birinchi dvoryanisiz. Axir dvoryanlarni qirilib ketishiga chidab turmasangiz kerak!” – deb murojaat qilishadi. Karl o‘z qo‘shini bilan qo‘zg‘olonchilarga qarshi yurish boshlaydi. Jaklar yetakchisi 10-iyunda muzokaraga taklif etilib, qo‘lga olinadi. Qo‘zg‘olonchilarni jazolashda hatto inglizlar harbiy bo‘linmasi ham ishtirok etadi. Dvoryanlar 41 The Hundred Years War: Causes and Origins // Encyclopaedia Britannica . URL : britannica . com ( Murojaat vaqti : 03.05.202 6 ). 28 qo‘shini Bovezi viloyati qishloqlaridan qilich va olov bilan o‘tib, ikki haftada 20 ming kishini qirib tashlaydi. Halok bo‘lganlar, o‘z uylaridan quvg‘in qilingan dehqonlar mol-mulki talon-taroj qilinadi. Qo‘zg‘olon mag‘lubiyatga uchrasa-da, u senyorlarni o‘z nafsini tiyibroq harakat qilishga majbur etadi. Tovar xo‘jaligi sharoitida ozod dehqon xo‘jaligining keyingi yuksalishiga imkoniyat yaratiladi. Jakeriya qo‘zg‘olonining bostirilishi, Parij qo‘zg‘olonining yakunini ham tezlashtiradi. E. Marsel boshchiligidagi shahar yetakchilari ochiq xoinlikka o‘tib, Karl boshlab kelgan ingliz harbiy bo‘linmalarini shaharga kiritadi. Etyenning ko‘plab tarafdorlari uni tashlab ketishadi. Nihoyat, E. Marsel dofin tarafdorlari tomonidan o‘ldirilib, shaharga kirgan qo‘shin qo‘zg‘olonning yetakchilarini qattiq jazolaydi. General shtatlar islohotlari bekor qilinadi. 42 Fransiya 1360-yili Angliya bilan Bretinyda sulh tuzadi. U Fransiya uchun og‘ir bo‘lsa-da kelishuv xususiyatiga ega bo‘lgan. Ingliz qiroli fransuz tojiga da’vosidan voz kechadi-yu, ammo mamlakatning 1/3 qismini o‘zida qoldiradi. Tinchlik vaqtinchalik nafasni rostlash uchun o‘rnatilib, urushning davom etishi muqarrar edi. Shuning uchun dofin, so‘ng qirol Karl V (1364–1380-yy.)ning islohotlari qo‘shindagi jangovar tayyorgarlik va intizomni oshirishga qaratiladi. Bosh qo‘mondon – konnetabl hokimiyati mustahkamlanadi. Yollanma harbiy xizmat tizimi kengaytirilib, mustahkamlanadi. Artilleriya kuchaytirilib, piyoda askarlarni kamon va arbaletdan o‘q otishga o‘rgatish choralari ko‘riladi. Karl V harbiy boshqaruvni demokratlashtirib, sarkardalarni shaxsiy harbiy iqtidoriga qarab lavozimga tayinlay boshlaydi. Xususan, konnetabl lavozimiga iqtidorli sarkarda, bretonlik kichik ritsar Dyugeklanni tayinlaydi. Bu islohotlar davomida harbiy taktika ham o‘zgartirilib, yirik janglarni kutmasdan mayda janglarga utilishi Fransiyaga g‘alabalar keltiradi. Fransiya qo‘shini XIV asrning 70-yillari o‘rtalarida mamlakat janubida inglizlarni dengizga surib chiqaradi. Inglizlarning qo‘lida faqat Bordo, Bayonna va ular orasidagi sohil qoladi. Harbiy islohotlardan tashqari, soliqlar ham tartibga keltirildi. Karl V tutun puli (fuaj), sotiladigan narsalarga qo‘shimcha soliqlar joriy etadi. Davlat apparati, 42 Uvarov P. Y. "Становление национального самосознания во Франции в XV в." // Средние века . — 2015. — Вып. 76. — С. 12–34. 29 xususan soliq boshqarmasida, moliya generali va viloyat moliya amaldori – elyular lavozimlari joriy etilib, ularni qirolning o‘zi tayinlagan. Karl V ning vafotidan keyin mamlakat uning yosh o‘g‘li Karl VI (1380– 1422-yy.)ning regentlari qo‘lida qoladi. Ular esa vaziyatdan foydalanib, mamlakatni bo‘lish, xazinani talashga tushadilar. Davlat boshqaruvi parokandalikka yuz tutadi. Karl V joriy qilgan favqulodda soliqlarni harbiy ehtiyojlar uchun ishlatishga urinishlar 80-yillarda ko‘plab qo‘zg‘olonlarga sabab bo‘ladi. 1382-yilning mart oyida favqulodda soliqqa qarshi Parij aholisi ko‘tariladi. Xalfalar, yollanma ishchilar, kosiblar, savdogarlar ratushadagi og‘ir qo‘rg‘oshin bolgalarni qo‘lga kiritib (shu sababdan qo‘zg‘olon “bolgalar” nomini olgan), soliq yig‘uvchilar va qirol amaldorlarini o‘ldirib, boylar, sudxo‘rlar, abbatlar uylarini talaydilar. Hukumat yangi soliqlarni bekor qilishga majbur bo‘ladi. Ruhiy kasallikka chalingan Karl VI balog‘at yoshiga yetganidan keyin ham saroy ayonlari qo‘lida itoatkor qurolga aylanadi. Mamlakatni zodagonlarning ikki guruhi navbat bilan boshqargan. Ulardan birini qirolning amakisi, Burgundiya gersogi boshqarsa, ikkinchisiga Karlning ukasi – Orlean gersogi va graf Armanyak yetakchilik qilganlar. Fransiyada yana siyosiy tarqoqlik boshlanadi. Kambag‘allashgan aholidan yig‘ilgan barcha mablag‘larni qirol saroyi va son- sanoqsiz amaldorlar talon-taroj qilganlar. 43 General shtatlar 1413-yili qirolning yangi soliqlar joriy etish haqidagi talabiga javoban mamlakatni boshqarishni isloh qilishni taklif etishadi. Qirol maxsus komissiya tuzishga majbur bo‘ladi. Bundan qoniqmagan Parij aholisi qo‘zg‘olon boshlab, unga qassoblar sexidan Simon Kabosh yetakchilik qiladi. Qo‘zg‘olonchilar Bastiliyani egallab, xalqqa zulm o‘tkazgan ko‘plab saroy amaldorlari, ayonlar qamoqqa olinadi. Qirolga taqdim etilgan “Kaboshan ordonansi”da markaziy hokimiyat va viloyatlarni saylab qo‘yilgan kishilar boshqarishi ko‘zda tutilgan. Ordonans e’lon qilinsa-da, soliqlar kamaymaganligini ko‘rgan kambag‘allar va mayda kosiblar kurashni davom ettiradilar. Armanyaklar qo‘shini yordamida qo‘zg‘olon bostirilib, “Kaboshan ordonansi” bekor qilinadi. 43 Barker J. Conquest: The English Kingdom of France, 1417–1450 . — Harvard University Press, 2012. — 496 p. 30 Burgundlar va armanyaklar kurashi avj olgan bir paytda, ingliz qiroli Genrix V 30 ming qo‘shini bilan Fransiyaning shimoliga kelib tushadi. Azenkur jangida 1415- yili yana fransiyaliklar mag‘lub bo‘ladi. Genrix Normandiyani egallab, Burgundiya gersogi inglizlar tomoniga o‘tadi. Karl VI 1420-yili Trua shahrida Genrix V bilan yangi sulh tuzadi. Unda Genrix qirolning qiziga uylanib, qirolicha Karl VI vafotidan keyin Fransiya taxtini egallashi, so‘ng taxt ingliz qiroli va fransiya malikasidan tug‘ilajak — Genrix VI ga o‘tishi lozimligi ko‘zda tutilgan edi. Lekin Genrix V 1422-yili, 36 yoshida kutilmaganda vafot etadi. O‘sha yili Fransiya qiroli ham vafot etadi. Genrixning o‘n oylik vorisi Fransiya qiroli deb e’lon qilinib, uni Parij parlamenti va boshqa davlat muassasalari tan oladilar. Ammo Genrix VI ning regentlik hokimiyati faqat shimoliy Fransiya bilan cheklangan edi. Janubiy Fransiyada (Giyendan tashqari) hokimiyat dofin Karl qo‘lida bo‘lgan. Uning saroyi Burjda joylashgandi. Inglizlar 1428-yili Luarada muhim o‘rin tutgan Orlean shahrini qamal qiladilar. Uning olinishi mamlakat janubiga yo‘l ochib, inglizlarni Giyendagi qo‘shin bilan birlashishi imkonini beradi. Butun mamlakat orleanliklarning qahramonona kurashini kuzatib turardi. 44 Janna d’Ark. O‘z manfaatlarini ko‘zlagan Burgundiya, Bretan gersoglari inglizlar tomoniga o‘tib ketgan bir paytda, oddiy xalq ko‘tarilib, bosqinchilarga qarshi partizanlik urushi boshlanadi. Vatanparvarlik harakatining yorqin namunasi oddiy dehqon qizi Janna d’Arkning qahramonligida namoyon bo‘ladi. Janna 1412- yili Shampan va Lotaringiya chegarasidagi Domremi qishlog‘ida tug‘ilgan. U yoshligidan vataniga son-sanoqsiz kulfat keltirgan ingliz istilochilariga nisbatan qahr-g‘azab ruhida o‘sgan va dushmanni mamlakatdan haydab chiqarishni sidqidildan orzu qilgan. Vatanni bosqinchilardan ozod etishni yuqoridan, ilohdan uning zimmasiga yuklanganligiga ishonch Jannada kuchli bo‘lgan. U 1429-yilning mart oyida dofin Karl qarorgohiga kelib, u bilan uchrashib, suhbatlashganidan so‘ng, shahzoda uni qo‘llashga qaror qiladi. Ritsarcha kiyingan Jannaning harbiy bo‘linmasi Orleanga yo‘l oladi. Harbiy ishdan xabarsiz qizning yonida tajribali lashkarboshilar turgan. Jannaning shaxsiy jasorati jangda askarlarni ruhlantirgan. 44 Pollard A. J. The Wars of the Roses . — London: Palgrave Macmillan, 2013. — 184 p. (Urushning Angliya siyosatiga ta’siri haqida). 31 Qo‘shin va Orlean himoyachilarining birgalikdagi harakatlari shaharni qamaldan qutqaradi. Bu voqea zamondoshlarida katta taassurot qoldirib, urushda tub burilish yuz berishida muhim rol o‘ynaydi. Orleanning 200 kunlik qamaldan ozod etishdan keyin Janna d’Ark “Orlean qizi” nomi bilan mashhur bo‘lgan. Karl VII taxt uchun kurashni, Fransiyaning ozodligi va mustaqilligi uchun kurash bilan qo‘shib olib boradi. Jannaning harakatlari bilan fransuz qirollarining an’anaviy toj kiyish marosimi o‘tkaziladigan Reyms shahriga yurish qilinib, Karl VII ning toj kiyishi uni Fransiyaning qonuniy hukmdoriga aylantiradi. Qirolning obro‘si faqat Fransiyada emas, Yevropaning boshqa mamlakatlarida ham keskin oshadi. Shampanni ozod etilishi qirolning ahvolini sezilarli darajada yaxshilaydi. Ammo Janna tarafdorlarining Parijni olishga harakati natija bermaydi. 45 1430-yili Kompyen ostonalarida, shaharni qamal qilgan burgundlar bilan jangda qahramon qiz asirga tushib qoladi. Burgundiya gersogi asirani inglizlarga 10 ming oltin livrga sotadi. Inglizlar Jannani Ruanga keltirib, cherkov sudiga topshiradilar. Yepiskop Kashon boshchiligidagi sud Jannaning g‘alabalari ahamiyatini pasaytirish uchun uni afsungarlikda ayblaydi. Qirol Jannani qutqarishga urinib ham ko‘rmaydi. Tribunal tomonidan dahriylikda ayblangan Janna d’Ark, 1431-yilning 30-mayida, Ruan shahri markaziy maydonida gulxanda yoqib yuboriladi. Janna yoqilgan joyda o‘rnatilgan oq bug‘ bugunga qadar mavjud. Karl VII oradan chorak asr o‘tib, sud jarayonini qayta ko‘rib chiqishni buyuradi. Jannadan dahriylikda ayblov olib tashlanib, cherkov uni avliyo deb e’lon qiladi. Janna d’Arkning qahramonligi tufayli fransuz xalqida vatanparvarlik va milliy tuyg‘ulari kuchayib, ozodlik urushida burilish yuz beradi. Keyingi voqealarda Karl VII islohotlari muhim ahamiyat kasb etadi. Karl VII ning soliq va harbiy islohotlari . Karl VII ning 1439-yilgi farmoni bilan, unga paytgacha ham qirol, ham senyorlar tomonidan jamoatchilik ehtiyojlari uchun olinadigan to‘lov – talyani qirolga to‘lash tartibi joriy etildi. Ayni paytda, 45 Lewis P. S. "The Failure of the French Royal Taxation" // The Economic History Review . — 1962. — Vol. 15, No. 1. — P. 3–21. 32 harbiy islohotlar ham o‘tkazilib, muntazam qo‘shin tuziladi. 46 Mamlakatda senyorlarning o‘zaro urushlari, harbiy bo‘linmalari va qal’alari bo‘lishi taqiqlanib, urush olib borish faqat qirolning huquqi ekanligi e’tirof etiladi. Qirolning muntazam qo‘shini otliq va piyoda lashkar – infanteriyadan iborat edi. Otliq qo‘shin (jandarmeriya)ga dvoryanlardan olinardi. Shahar va qishloqlardagi har 50 xo‘jalikka bitta jangchi, ya’ni erkin o‘qchi – kamonchi (frank-arsher)ni tayyorlash vazifasi yuklatiladi. Harbiylarga, qo‘shinining har ikki turidagi xizmatiga maosh to‘lash belgilandi. Muntazam qo‘shin ta’minotiga mo‘ljallangan talya nafaqat urush, balki tinchlik davrida ham to‘planadigan doimiy soliqqa aylantiriladi. Islohotlar, shuningdek, xalq qarshiligining ommaviy tus olishi Fransiyaning Yuz yillik urushdagi g‘alabasini ta’minladi. Uning so‘nggi bosqichida kichik janglar usuli qo‘llandi. Harbiy muvaffaqiyatlar va monarxiyaning mustahkamlanishi uning siyosiy raqiblarining markaziy hokimiyatni zaiflashtirish rejalarini yo‘qqa chiqaradi. Burgundiya gersogi 1435-yili Karl VII bilan ittifoq tuzishga majbur bo‘ladi. Inglizlar Parij, Ruan, Normandiya va Bordodan chiqib ketishga majbur bo‘lishadi. Angliya ixtiyorida faqat Kale porti qoladi. Fransuz xalqi o‘z mustaqilligi va davlat suverenitetini saqlab qoladi. Yuz yillik urush shu tariqa yakun topdi. II BOB. Urushning yakuni va tarixiy ahamiyati II.1. Fransiyaning g‘alabasi va siyosiy o‘zgarishlar. Yuqorida ko‘rsatilgan ijtimoiy-iqtisodiy omillar Lyudovik XI ning (1461– 1483-yy.) markazlashtirish jarayoniga qarshi kuchlarni bartaraf etishiga imkon beradi. Ajoyib diplomat bo‘lgan Lyudovik XI, zarur paytda harbiy kuch ishlatishdan makr-hiyla, aldashni afzal bilgan. Zamondoshi “dunyo o‘rgimchagi” deb nomlagan qirol mamlakatda va hatto xorijda ko‘plab josuslarni saqlar, 46 Griffiths R. A. The Reign of King Henry VI . — Berkeley: University of California Press, 1981. — 968 p. 33 dushmanlariga qarshi zimdan kurash olib borardi. Lyudovik xasis bo‘lishiga qaramay, zarur kishini o‘z tomoniga og‘dirish uchun oltinni ayamasdi. 47 Bu davrga kelganda, pulning qanchalik qudratga ega ekanligi tobora ravshan bo‘lib borar edi. XV asrning o‘rtalariga kelganda Fransiyaning sharqida: Burgundiya, Fransh- Konte, Niderlandiya va Shimoliy Fransiyaning bir qismi (Pikardiya)dan iborat kuchli davlat shakllanadi. Burgundiya gersoglari faqat o‘z hududlari mustaqilligiga intilibgina qolmasdan, Fransiyaning sharqidagi hududlar hisobiga o‘z yerlarini kengaytirishni orzu qilardilar. Shu tariqa, Fransiya qirolligi uchun yangi xavf paydo bo‘ladi. Ilgari otasi Karl VII ga qarshi fitnalarda ishtiroki paytida Burgundiya gersoglari saroyida panoh topgan Lyudovik XI ertami-kechmi ularga qarshi kurash boshlashi muqarrar edi. O‘z mustaqilliklari, moliyaviy imkoniyatlarni qaytarish uchun Alanson, Lotaringiya, Bretan, Blua gersoglari; Armanyak, Anju va boshqa viloyatlar graflari ittifoq tuzadilar. Unda asosiy o‘rinni Burgundiya gersogi Jasur Karl egallaydi. Karlning asl maqsadi uning “Men Fransiyani shunday sevamanki, unda bir emas, oltita qirol bo‘lishini istardim” – degan so‘zlarida o‘z ifodasini topgan. 48 Ittifoq asoschilari uni “Baxt-saodatga erishuv jamiyati ligasi” deb nomlab, maqsadlari “cherkov, dvoryanlar, shuningdek, kambag‘al kishilarni adolatsizlik, nohaqlik, talonchilikdan xalos etish” deb e’lon qilganlar. Lekin bu shiorlar bilan ular mayda ritsarlar va shaharliklarni o‘z tomonlariga og‘dira olmaydilar. Lyudovik XI Parij yaqinidagi natijasiz tugagan jangdan so‘ng, ittifoqchilar bilan yakka-ma-yakka muzokaralar boshlab, ularning safiga rahna soladi. Uning pul va yangi mulklar berish haqidagi va’dalari sulhga va ittifoqning buzilishiga olib keladi. Lyudovikning diplomatik mahorati Jasur Karlning ritsarlik matonatidan ustun ekanligi ravshanlana boradi. Burgundiyaning ittifoqchisi Angliya 1475-yili Fransiyaga qo‘shin tushirganida, Lyudovik uni katta to‘lov evaziga ortga qaytarishga erishadi. O‘sha yili Jasur Karl Lotaringiyani bosib olganida, qirol Shveytsariya va Lotaringiyani 47 Basovskaya N . I . Столетняя война: леопард против лилии . — М.: Астрель, 2010. — 448 с. 48 Kuznesov A. B. "Политическая трансформация Франции после Столетней войны" // Вестник МГУ . — 2016. — № 2. — С. 88–102. 34 burgundlarga qarshi ittifoq tuzishga undab, ularga yordam beradi. Shu tariqa boshlangan urushda Karlning qo‘shini yengilib, 1477-yili shveytsariyaliklar bilan Nansi jangida o‘zi ham halok bo‘ladi. 49 Jasur Karlning halokati va Burgundiya mustaqilligining tugatilishi Lyudovik XI siyosatining tantanasi bo‘ldi. Kurash markazning g‘alabasi va yagona davlat tuzish bilan yakun topadi. Lyudovik XI Burgundiyaning g‘arbiy qismi va Pikardiya gersogligini egallaydi. Germaniyaning bo‘lajak imperatori Maksimillianga Karlning qizi Mariyaning sepi sifatida Niderlandiya, Karl VIII qirolligi paytida esa Fransh-Konte o‘tadi. Lyudovik turli usullar bilan Men, Anju va Provansni (ilgari Germaniya imperiyasiga kirgan) egallaganidan so‘ng, uning hukmidan chetda faqat Bretan gersogligi qoladi. 50 Keyingi qirol Karl VIII 1491-yili Bretan gersogining qizi Annaga uylanishi bilan, Fransiya qirolligining markazlashishi yakun topadi. XV asr oxirida Fransiyada mutlaq monarxiyaga asos solinadi. Karlos (Karl V) bosqichi urushlari (1360–1380)Bu bosqich Fransiya qiroli Karl V Donishmand davri bilan bog‘liq. Bu boshqaruv Fransiyaning qayta tiklanishi va inglizlarni siqib chiqarish bilan mashhur.Nima uchun bu bosqich muhim? Karl V juda aqlli davlat boshlig‘i bo‘lib, urushni bevosita jang bilan emas, balki iqtisodiy, siyosiy va diplomatik yo‘l bilan olib boradi.U mamlakat ichki tartibini tiklaydi, soliqlarni barqaror qiladi, armiya tuzadi.Asosiy harbiy personaj: Bertran dyu GesklenFransiyaning eng mashhur sarkardalaridan biri. 51 U “mayda urushlar” taktikasini qo‘llaydi: katta janglardan qochib, ingliz garnizonlarini asta-sekin yo‘q qiladi.Guerilla usuli bilan inglizlarni tez-tez mag‘lub etadi.Muhim voqealar:Inglizlar ichki siyosiy inqirozga tushadi (Qora shahzoda 49 Allmand C. The Hundred Years War: England and France at War c.1300–c.1450 . — Cambridge University Press, 1988. — 220 p. 50 Battle of Castillon (1453): The End of the War // Encyclopedia Britannica . URL: britannica.com (Murojaat vaqti: 03.05.202 6 ). 51 Contamine P .   La victoire de Charles VII   //   Guerre, État et société à la fin du Moyen Âge. — Paris: Mouton, 1972. — 757 p. 35 kasal bo‘ladi).Fransuzlar birma-bir o‘z hududlarini qaytaradi.Akitaniya hududi inglizlar qo‘lidan chiqib ketadi. Bosqich yakuni:1380 — Karl V vafotidan so‘ng siyosiy barqarorlik biroz susayadi.Ammo Fransiya bu davrda deyarli barcha yo‘qotgan hududlarini qaytarib oladi. 52 Yakuniy bosqich urushlari (1415–1453) Bu bosqich Yuz yillik urushning eng keskin va dramatik qismi bo‘lib, ingliz–fransuz o‘rtasidagi oxirgi hal qiluvchi janglar aynan shu davrga to‘g‘ri keladi. Bosqichning boshlanishi: Angliya qiroli Genrix V Fransiya ichidagi siyosiy parchalanishdan foydalanadi.Fransuz zodagonlari ikki guruhga bo‘lingan:1. Burgundlar 2. Armagnaklar .Genrix V urushni qayta boshlaydi.Asosiy janglar: 1) Azinkur jangi (1415)Ingliz kamonchilari yana katta g‘alaba qozonadi.Fransuz ritsar armiyasi yana mag‘lub bo‘ladi. 2) Troya shartnomasi (1420) Genrix V Fransiya taxti vorisi sifatida tan olinadi.Parij inglizlar qo‘liga o‘tadi. 3) Janna d’Arkning sahnaga chiqishi (1429) Oddiy qishloq qizi Janna d’Ark fransuzlarga ruhiy kuch beradi.Orlean qamali bekor qilinadi.Delfin Sharl (kelajakda Karl VII) Reimsda toj kiydiradi.Bu burilish nuqtasi edi. 4) Arras shartnomasi (1435)Burgundlar inglizlardan yuz o‘giradi.Fransiya siyosiy jihatdan birlashadi. 5) Formini jangi (1450) Fransuz armiyasi to‘liq isloh qilingan holda inglizlarni mag‘lub qiladi. 6) Kastillon jangi (1453) Inglizlarning Yevropadagi so‘nggi katta armiyasi yo‘q qilinadi.Bu jang amalda Yuz yillik urushni tugatadi.Bosqich yakuni:Fransiya to‘liq g‘alaba qozonadi. Fransiya qiroli Karl V mayda hujumlar va qal’a egallash strategiyasini qo‘lladi. Inglizlar avval olgan hududlarini asta-sekin yo‘qotdi. 52 Griffiths R. A. The Reign of King Henry VI . — Berkeley: University of California Press, 1981. — 968 p. 36 Azinkur jangi (1415) Genrix V inglizlar uchun muhim g‘alabaga erishdi. Orlean qamali (1428–1429) Janna d’Ark fransuz qo‘shinlarini ruhlantirdi, shaharni ozod qildi. Shu bilan milliy ong kuchaydi. Kastilyon jangi (1453) Urush yakunlandi, inglizlar Fransiyadan chiqarildi, faqat Kale shahri inglizlar nazoratida qoldi. Janna d’Ark (1412–1431) Fransiya tarixidagi eng mashhur milliy qahramonlardan biri bo‘lib, Yuz yillik urushning burilish nuqtasini yaratgan ayol sarkarda sifatida tanilgan. U Lotaringiyaning Domremi qishlog‘ida oddiy dehqon oilasida tug‘ilgan. Yoshligidan sodda, taqvodor, pokiza qiz sifatida tarbiyalangan. Janna 13 yoshidan boshlab avliyolar: Muqaddas Margarita, Muqaddas Ketrin va bosh farishta Mayklning vahiylarini eshitganini ayta boshlagan. 53 Ularning chaqirig‘iga ko‘ra, Janna Fransiyani ingliz bosqinidan ozod qilish va Delfin Sharlni haqiqiy qirol sifatida taxtga o‘tqazish vazifasi borligiga ishonardi. 1428– 1429-yillarda inglizlar Orleanni qamal qilib, Fransiya uchun eng muhim strategik nuqtalardan birini egallash arafasida turardi. Janna Delfin Sharl oldiga yetib borish uchun ko‘p to‘siqlardan o‘tadi va nihoyat Chinon qal’asiga kirishga muvaffaq bo‘ladi. U o‘zining maqsadini qat’iyat bilan himoya qilib, Sharlga Fransiyaga g‘alabani olib kelishiga yordam berishini bildiradi. Delfin dastlab unga ishonmasa- da, ruhoniylar, harbiylar va saroy ahli tomonidan qilingan tekshiruvlardan so‘ng, Jannaga kichik qo‘shin berishga rozi bo‘ladi. Janna d’Arkning eng buyuk harbiy muvaffaqiyatlaridan biri – 1429-yilda Orlean qamalini yechishdir. U fransuz qo‘shinlariga ruhiy kuch bag‘ishlab, jangchilarga ishonch va g‘ayrat berishga muvaffaq bo‘ladi. Uning boshchiligida fransuzlar bir necha qal’alarda inglizlarni mag‘lub etib, qamalni butunlay bartaraf etadi. Bu g‘alaba Fransiya tarixidagi eng muhim burilish nuqtalaridan biri bo‘lib, Jannaga “Orlean qizi” nomini olib keladi. Orleandan keyin Janna ekipajini Reimsga qo‘shin bilan olib borish g‘oyasini ilgari suradi, chunki u yerda qirollarni toj kiydirish marosimi o‘tkazilar edi. 53 France in the 15th Century: Political Changes // Oxford Bibliographies . URL: oxfordbibliographies.com (Murojaat vaqti: 03.05.202 6 ). 37 Janna boshchiligidagi qo‘shin Reims yo‘lida bir nechta mustahkam qal’alarni egallab, 1429-yil iyul oyida Sharlni rasmiy ravishda Sharl VII sifatida taxtga o‘tqazishga muvaffaq bo‘ladi. Janna o‘z vazifasining asosiy qismi bajarilganini his qilgan bo‘lsa-da, urush hali davom etardi. 1430-yilda Kompien yaqinida bo‘lgan jangda u Burgundlar (inglizlar ittifoqchilari) tomonidan qo‘lga olinadi. Janna dastlab Burgund zodagonlari tomonidan qamoqda saqlanadi, keyin esa katta miqdor evaziga inglizlarga sotib yuboriladi. Inglizlar Jannani harbiy jinoyat bilan emas, balki diniy jinoyat – bid’atda ayblash orqali uni siyosiy yo‘ldan bartaraf etmoqchi bo‘ladilar. Ruan shahrida o‘tkazilgan sud jarayoni og‘ir, nohaq, bir tomonlama bo‘lib, Jannaning barcha so‘zlari diniy jinoyat sifatida talqin qilinadi. U ko‘p marta bosim ostida so‘roq qilinadi, unga advokat berilmaydi, himoya huquqlari buziladi. 1431-yil 30-may kuni Janna d’Ark 19 yoshida tiriklayin yoqib yuboradi. 54 Sud jarayoni butun hayoti davomida eng qora sahifa bo‘lib qoldi. U vafot etganidan 25 yil o‘tib, 1456-yilda Papa tomonidan sud jarayoni qayta ko‘rib chiqiladi va Janna butunlay oqlanadi. 1920-yilda esa Janna d’Ark katolik cherkovi tomonidan muqaddas darajasiga ko‘tariladi. Bugun Janna d’Ark jasorat, vatanparvarlik, e’tiqod va irodani ramzi sifatida dunyo tarixida o‘zgarmas o‘rin egallaydi. Uning faoliyati nafaqat Yuz yillik urushni fransuzlar foydasiga burdi, balki Fransiya milliy birlik g‘oyasini mustahkamladi. Yuz yillik urush Fransiya va Angliyaning siyosiy tizimlariga tubdan ta’sir ko‘rsatdi. Eng avvalo Fransiyada markazlashgan davlat hokimiyati kuchaydi. Urush davomida feodal zodagonlarning kuchsizlanishi, ingliz bosqini davrida ularning ko‘plab yerlarini yo‘qotishi qirol Sharl VII va uning vorislariga keng vakolat berdi. Fransiya qirolligi urushdan oldingi zaif va bo‘linib ketgan tuzilmadan farqli ravishda, yagona markaziy hokimiyatga ega davlatga aylandi. Qirolning armiya ustidan nazorati mustahkamlanib, doimiy muntazam qo‘shin tizimi shakllandi. 54 Taylor C . "The Valois Succession to the French Throne" // The English Historical Review . — 2001— Vol. 116. — P. 101–123 38 Feodallarning mustaqil lashkarlari ahamiyatini yo‘qotdi, bu esa qirolga bevosita bo‘ysunadigan kuchli harbiy tizim yaratishga imkon berdi. Bundan tashqari, urush fransuz xalqida milliy o‘zlikni anglash, vatanparvarlik va siyosiy birlashuv g‘oyalarini kuchaytirdi. Janna d’Arkning qahramonligi fransuzlar orasida milliy ruhni ko‘targan omillardan biri bo‘ldi. Urush inglizlarning Fransiya taxtiga bo‘lgan da’vosiga nuqta qo‘ydi va Fransiya hududlarining siyosiy yaxlitligini ta’minladi. 55 Uzluksiz janglar, soliq bosimi va iqtisodiy tanazzul tufayli qirol hokimiyati zaiflashdi. Feodal nufuz yana kuchayib, ichki siyosiy beqarorlik kuchaydi. Bu jarayonlar oxir-oqibatda “Atirgullar urushi” deb nomlanuvchi ichki ziddiyatlar davrini boshlab berdi. Angliya o‘zining Fransiyadagi mulklarini deyarli butunlay yo‘qotdi va siyosiy e’tiborini orol ichkarisiga qaratishga majbur bo‘ldi. Bu esa ingliz milliy davlatining shakllanishiga turtki bo‘ldi.Urush, shuningdek, Yevropada harbiy diplomatiya, davlatlararo shartnomalar va ittifoqlar muhim ahamiyat kasb eta boshlagan yangi siyosiy muvozanat davrini boshlab berdi. Qirolliklar o‘rtasidagi raqobatni tartibga solish uchun kelishuvlar, qo‘shinlar harakatini nazorat qilish va diplomatik aloqalarni yo‘lga qo‘yish kengaydi. Yirik davlatlar kuch markazlarini qayta taqsimlab, Yevropaning siyosiy xaritasi o‘zgara boshladi. Fransiyaning g‘alabasi Angliyani fransuz tojiga va qit’adagi yer-mulklarga da’vosini to‘xtatdi. Urushning 1453-yili tugashi Fransiyada markazlashtirish jarayonlarini davom ettirish imkonini beradi. Fransuz monarxiyasi murakkab sharoitlarda o‘z qudratini oshirish vositasi – doimiy qo‘shin va soliqlar tizimini yarata oladi. Qirol hokimiyatining kuchayishi cherkov siyosatida ham o‘z aksini topadi. Fransiya ruhoniylari assambleyasida 1438-yili “Burj pragmatik sanksiyasi” deb nomlangan hujjat qabul qilinadi. Unda gallikan cherkovining mahalliy kapitullar tomonidan yepiskop va abbatlarni saylash huquqi e’lon qilinadi. Annatlar (har bir cherkovdan Rim papasiga to‘lanadigan soliq) bekor qilinadi, papalik idorasiga 55 Barker J. Conquest: The English Kingdom of France, 1417–1450 . — Harvard University Press, 2012. — 496 p. 39 faqat diniy masalalar bo‘yicha murojaat qilish mumkinligi haqidagi qoidagina qoladi. 56 Fransiyaga Yuz yillik urushda yetkazilgan moddiy zararni bartaraf etish uchun taxminan 30 yil kerak bo‘ladi. Qishloqlarda: og‘ir vaziyat aholining keskin kamayishi, tashlandiq yerlar mavjudligi, chorva tuyog‘ining keskin kamayishi tarzida namoyon bo‘ladi. Ayrim shaharlar atrofidagi qishloqlarda, umuman, odam qolmagandi. Jumladan, XV asrning o‘rtalarida vayron qilingan Limoj shahrida 5 kishi yashagan bo‘lsa, yondirilgan Suassonda aholi qolmagan. Mamlakat bo‘ylab yo‘qsillar va gadoylar gudalari (to‘dalari) daydib yurgan. Bunday holat monarxiya va hukmron toifani favqulodda choralarni qabul qilishga undadi. Hukumatning 1451-yilgi farmoni urush bo‘lgan hududlarda dehqonlarni 8 yilga soliqlardan ozod qilib, o‘z yerlariga qaytishlariga chaqiradi. Dehqonlarning yo‘qligidan daromadsiz qolgan senyorlar imtiyozli soliqlar tayinlab, yerlarini ijaraga merosiy bera boshlaydilar. Senyorlar dehqonlarni muayyan to‘lov evaziga qaramligidan ozod etib, ularni o‘z mulklarida saqlab qolishga intiladilar. Bunday siyosat Fransiyada qaram dehqonlar toifasini tugatish, dehqonlarga teng huquqlarni berish imkoniyatlarini tug‘diradi. Tinchlik davri tugashi bilan senyorlar ilgarigi majburiyat va soliqlarni tiklashga uringanida, urush yillarida ancha toblangan dehqonlar jamoalari bunga yo‘l qo‘ymaydi. Ular faqat davlatning soliq bosimiga dosh bera olmaydilar. Lyudovik XI ning (1461–1483-yy.) 22 yillik boshqaruvi davomida qirol talyasi 3 baravar oshadi. Davlat dehqonlar jamoalaridan soliq ma’muriyatining eng quyi tashkiloti sifatida foydalangan. Bu esa qishloqning o‘ziga to‘q, jamoalar boshqaruvidagi yetakchi tabaqalarning soliqlarni taqsimlashda su’iiste’mol qilinishiga sharoit yaratgan. Jamoalardagi mavqeidan foydalangan boylar o‘zlarini soliqlar yukidan asrash qatorida, kambag‘allarni soliqlardan ozod etib, ularning hissasini o‘rtahollarga yuklaydilar. 57 Davlat soliqlarining ko‘payishi dehqon 56 Pollard A. J. The Wars of the Roses . — London: Palgrave Macmillan, 2013. — 184 p. (Urushning Angliya siyosatiga ta’siri haqida). 57 France in the 15th Century: Political Changes // Oxford Bibliographies . URL: oxfordbibliographies.com (Murojaat vaqti: 03.05.202 6 ). 40 xo‘jaligi mahsuldorligini sezilarli oshganidan dalolatdir. Hosil mo‘l bo‘lgan yillarda don, go‘sht va musallasni, hatto xorijga – Angliya, Niderlandiya, Italiyaga eksport qilishga imkon tug‘iladi. Ayni paytda, qishloqda dehqonlarning mulkiy tabaqalanishi jarayoni faol davom etadi. Fransiya shaharlari ham urush qiyinchiliklaridan aziyat chekkan, lekin ular mudofaa devorlari bilan o‘ralgani sababli, qishloqlar singari tinimsiz talonchilik va vayronagarchilikka uchramagan. Shaharlarning qishloqlarga nisbatan tez yuksalishi qirol hokimiyati ularning soliqlarini kamaytirishi yoki ozod etilishi tufayli bo‘lgan. Lyudovik XI iqtisodiy siyosatda proteksionizmni (mamlakat sanoati va savdosiga davlat homiyligi) qo‘llaydi. Ayniqsa jun va shoyi gazlama to‘qish, temir va temirdan buyumlar ishlab chiqarish, kitob nashr etish, shisha buyumlar tayyorlash rag‘batlantirilgan. Qirol mahalliy sanoatchilar va savdogarlarga imtiyozlar berar, chet ellardan ustalarni taklif etardi. Hunarmandchilik va savdoga homiylik xazinani to‘ldirish zarurati bilan izohlanardi. Mamlakatda, jumladan, Flandriyada movut ishlab chiqarish aholining keng qatlamlariga mo‘ljallangan yupqa jun gazlama to‘qish bilan almashitirila boriladi. Tur va Lionda Italiyadan o‘zlashtirilgan shoyi to‘qish ustaxonalari vujudga keladi. Shampanda to‘qilgan matolar Germaniyaga, Bretan, Puatudan – Ispaniya va Portugaliyaga olib ketilgan. Hunarmandchilikning ko‘plab sohalari markazi bo‘lgan Parij aholisi 300 ming kishiga yetadi. 58 Fransiyada yana yarmarkalar faoliyati boshlanib, Ruan, Kann, Lion yarmarkalari nom qozonadi. Lion XV asrning ikkinchi yarmidan Jeneva yarmarkasidan o‘zib, Yevropa savdosining muhim markaziga aylanadi. Janubiy Fransiya shaharlari O‘rta Yer dengizi savdosiga tortila boshlanadi. Mamlakatning g‘arbida okean sohili savdosi yuksalib, La-Roshel portining ahamiyati oshib boradi. 58 Charles VII and the Reorganization of France // ThoughtCo . URL: thoughtco.com (Murojaat vaqti: 03.05.2026). 41 II.2. Urushning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari va xalqaro munosabatlarga ta’siri. Yuz yillik urush Yevropa, ayniqsa Fransiya uchun eng katta demografik halokatlardan biriga aylandi. Janglar, qamal siyosatlari, talonchilik, epidemiyalar va ocharchilik tufayli millionlab odamlar halok bo‘ldi. Fransiyaning ko‘plab qishloqlari vayron bo‘lib, ekin maydonlari qarovsiz qoldi, hunarmandchilik markazlari talafot ko‘rdi. Ko‘chmanchi qo‘shinlar va yollanma askarlar talonchiligi aholi turmushini keskin og‘irlashtirdi. Natijada hosil kamayib, oziq-ovqat taqchilligi yuzaga keldi va aholining katta qismi boshqa hududlarga ko‘chishga majbur bo‘ldi. Bu jarayon ijtimoiy qatlamlar orasida keskin o‘zgarishlarni keltirib chiqardi. Ritsarlik an’analari zaiflashib, feodal aristokratiyaning iqtisodiy qudrati kamaydi. Ularning o‘rnini savdogarlar, hunarmandlar va yangi shakllanayotgan shahar aristokratiyasi egallay boshladi.Urushning eng muhim iqtisodiy oqibatlaridan yana biri – professional muntazam armiya tizimining paydo bo‘lishidir.Bu davlat byudjetiga katta yuk bo‘lgan bo‘lsa-da, feodal tarqoqlikning oldini olib, markazlashgan boshqaruv uchun asos yaratdi. Yollanma askarlar, artilleriya, o‘qotar qurollar paydo bo‘lishi harbiy sohada texnologik yuksalishlarning boshlanishiga olib keldi. 59 Bu iqtisodiyotning qurol-yarog‘ ishlab chiqarish, metallsozlik, to‘qimachilik kabi sohalarining rivojlanishiga ham turtki berdi.Shaharlar urush yillarida jiddiy zarba yegan bo‘lsada, vaqt o‘tishi bilan ularning tiklanishi yangi iqtisodiy markazlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Savdo yo‘llari asta-sekin qayta tiklandi va Fransiyada iqtisodiy jonlanish bosqichi boshlandi. Urushdan keyin soliqlar tizimi o‘zgardi, davlat byudjeti barqarorlashtirildi va moliyaviy islohotlar qilindi.Aholining ijtimoiy tarkibi qayta shakllanib, ko‘proq mehnatkashlar, shahar 59 T aylor C . "The Valois Succession to the French Throne" // The English Historical Review . — 2001. — Vol. 116. — P. 101–123 42 ahli va savdogarlarning jamiyatdagi roli oshdi.Urushning madaniy ta’siri ham yirik bo‘ldi. Janglar, qahramonliklar va siyosiy kurashlar adabiyot, san’at, qo‘lyozmalar va tarixiy yodgorliklarda o‘z aksini topdi. Janna d’Ark obrazi fransuz milliy iftixorining timsoliga aylandi. Yevropada diniy-axloqiy qarashlar o‘zgara boshladi, odamlar urushning og‘irliklarini boshdan kechirganlari sababli jamiyatda ma’naviy tushkunlik va shu bilan birga yangilanish g‘oyalari kuchaydi.Xulosa qilib aytganda, Yuz yillik urush ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy hayotning deyarli barcha jabhalarini o‘zgartirgan global mojaro bo‘lib, Yevropani o‘rta asrlardan yangi zamon sari boshlab bergan hal qiluvchi tarixiy jarayonlardan biri hisoblanadi. 60 Yuz yillik urush 1337 yildan 1453 yilgacha davom etgan va Angliya hamda Fransiya o‘rtasida bo‘lib o‘tgan eng uzoq va eng dramatik davlatlararo mojarolardan biridir. Urushning asosiy sababi Fransiya taxtiga da’vo qilish, iqtisodiy manfaatlar, hududiy nazorat va feodal zodagonlar o‘rtasidagi siyosiy ziddiyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Angliya qiroli Edvard III o‘zini Fransiya taxtiga qonuniy voris deb hisoblab, o‘sha paytdagi siyosiy va iqtisodiy vaziyatdan foydalangan holda urushni boshladi. Shu tariqa urush yuz yildan ortiq davom etib, Yevropa tarixida katta iz qoldirdi. Yuz yillik urush uch asosiy bosqichga bo‘linadi: Edvard bosqichi (1337–1360), Karl V bosqichi (1360–1380), Yakuniy bosqich (1415–1453). Edvard bosqichida inglizlar bir qator yirik g‘alabalarga erishib, Fransiya hududining katta qismini egalladi va Kalais shahrini qo‘lga kiritdi. 61 Bu davrda ingliz kamonchilari jang san’atida ustunlikni qo‘lga kiritdi, fransuzlar esa og‘ir siyosiy inqirozga tushdi. Karl V bosqichida Fransiya qirolligi qayta tiklanib, yo‘qolgan hududlarini asta-sekin qaytarib oldi.Bu davrda fransuz sarkardalari, xususan Bertran dyu Gesklen, mayda urushlar va strategik harakatlar orqali inglizlarni zaiflashtirdi va feodal hududlar ustidan nazoratni kuchaytirdi. Yakuniy bosqichda inglizlar vaqtincha g‘alaba qozongan bo‘lsa-da, Janna d’Arkning qo‘shilishi bilan fransuzlar burilish yasadi. Orlean qamali ochilib, Sharl 60 Barker J. Conquest: The English Kingdom of France, 1417–1450 . — Harvard University Press, 2012. — 496 p. 61 Basovskaya N. I. Столетняя война: леопард против лилии . — М.: Астрель, 2010. — 448 с. 43 VII Reimsda rasmiy taxtga chiqdi. Urush davomida fransuz armiyasi professionalroq va markazlashgan tizimga ega bo‘lib, artilleriya va boshqa zamonaviy harbiy texnikalar yordamida inglizlarni oxir-oqibat mag‘lub etdi. 1453 yilgi Kastillon jangi Yuz yillik urushni yakunlab, Angliya Fransiyada faqat Kalais shahrini saqlab qoldi. 62 Yuz yillik urushning siyosiy oqibatlari Fransiyada markazlashgan davlat hokimiyatining mustahkamlanishi, feodallar qudratining zaiflashishi va milliy birlikning shakllanishi bilan namoyon bo‘ldi. Angliyada esa ichki siyosiy beqarorlik kuchaydi, bu esa keyinchalik Atirgullar urushi boshlanishiga sabab bo‘ldi. Urush diplomatiya, shartnomalar va xalqaro siyosatning rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. . Ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari esa aholi, qishloq va shahar iqtisodiyoti, dehqonchilik va hunarmandchilikning vayron bo‘lishi, demografik inqiroz, ocharchilik, epidemiyalar va feodal tizimning zaiflashishi bilan bog‘liq. Shu bilan birga, urush markazlashgan professional armiyaning paydo bo‘lishini ta’minladi, harbiy texnologiyalar rivojlandi, yangi iqtisodiy va savdo markazlari shakllandi. Urush madaniy hayotga ham ta’sir ko‘rsatib, Janna d’Arkning qahramonligi, vatanparvarlik va jasorat mavzularini adabiyot va san’atga olib kirdi. Umuman olganda, Yuz yillik urush Yevropaning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Fransiya milliy davlat sifatida mustahkamlandi, Angliyada esa ichki ziddiyatlar kuchaydi. Urush feodalizmning inqirozini tezlashtirdi, professional armiya va zamonaviy harbiy texnika paydo bo‘lishiga turtki berdi. Shu bilan birga, milliy o‘zlik, vatanparvarlik va siyosiy birlashuv g‘oyalari kuchaydi. Yuz yillik urush Yevropani o‘rta asrlarning zaif siyosiy tuzilmalaridan yangi davr siyosiy va ijtimoiy tizimlariga o‘tkazish jarayonida hal qiluvchi tarixiy voqea sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi. Hunarmandchilik va savdoning yuksalishi shaharliklarning monarxiya ittifoqchisi 62 B attle of Castillon (1453): The End of the War // Encyclopedia Britannica . URL: britannica.com (Murojaat vaqti: 03.05.2026). 44 sifatidagi mavqeini oshiradi. Shaharliklar hukumatning moliya, sud va boshqa tashkilotlari ishida faol qatnasha boshlaydi. 63 Karl VII boshqaruvi davrining ramziy kishisi Jak Kyory bo‘lib, Burj shahrilik bu savdogar O‘rta Yer dengizidagi savdoni qo‘lga olibgina qolmasdan, tog‘-kon, sanoat va savdo korxonalarini bunyod etish borasida ham katta tadbirlarni amalga oshiradi. Boylik orttirishning har qanday usulidan, hatto qul savdosidan ham tortinmaydigan Kyory Fransiyaning eng boy kishisiga aylangan. Karl VII uni katta kengash a’zoligiga tayinlab, moliya islohotini o‘tkazishida ishtirok etishdan tashqari, muhim diplomatik vazifalarni ham topshirgan. Oxir-oqibat, uning qarzdor g‘animlari Jak Kyorni soxta ayblar bilan javobgarlikka tortish, mol-mulkini musodara qildirish, o‘zining surgunga yuborilishiga erishadilar. Shu tariqa, Fransiyada mamlakatni birlashtirishning ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari yaratiladi. Mamlakatning inglizlardan ozod etilishi, muhim viloyatlardan biri – Giyenning qirol hukmiga o‘tishi Fransiyaning markazlashuvida muhim ahamiyat kasb etadi. 64 Urushning so‘nggi bosqichida xalqda vatanparvarlik hissining yuksalishi, hududiy yaxlitlik mamlakat rivojlanishining garovi ekanligini anglash ham markazlashishga xizmat qiladi. Mamlakat markazlashuvidagi muvaffaqiyatlar fransuz adabiy tilining taraqqiyotida ham kuzatiladi. Lotin tili adabiyotdan, huquq va ma’muriy idoralarda muomaladan asta-sekin surib chiqariladi. Fransiyada millat shakllana boshlaydi. 63 Maliunin M. E. Жанна д ’ Арк и освобождение Франции . — М .: Наука , 2005. — 240 с . 64 S pencer A. "The End of the Hundred Years War and the Rise of the Tudors" // Journal of Medieval History . — 2010. — Vol. 36. — P. 154–170. 45 XULOSA: Fransiya tarixining XIV–XV asrlari – bu inqirozlar orqali qayta tug‘ilish va milliy o‘zlikni anglash davridir. Yuz yillik urush nafaqat ikki davlat o‘rtasidagi hududiy nizo, balki Fransiya uchun yashab qolish va mustaqillik kurashiga aylandi. Urush davomidagi og‘ir ijtimoiy-siyosiy silkinishlar (Jakeriya, Parij qo‘zg‘olonlari) eski feodal tartiblarning inqirozini tezlashtirdi. Yakunda Fransiya tarqoq feodal mulklar yig‘indisidan, kuchli markazlashgan, muntazam qo‘shin va doimiy soliq tizimiga ega bo‘lgan mutlaq monarxiya sari qadam qo‘ydi. Urushning asosiy sababi ingliz qirollarining Fransiya taxtiga bo‘lgan da’vosi bo‘lsa-da, uning zamirida Giyen (Akvitaniya) viloyati va Flandriya shaharlari ustidan nazorat o‘rnatish yotgan. Flandriya jungi va Fransiyaning janubiy boyliklari iqtisodiy manfaatlarning markazida bo‘lgan. Kresi va Puatye janglari shuni ko‘rsatdiki, og‘ir kiyingan ritsar otliqlari erkin dehqonlardan tuzilgan ingliz kamonchilari qarshisida ojizdir. Bu harbiy tizimni isloh qilish va muntazam qo‘shin tuzish zaruratini tug‘dirdi. 46 Urushdagi mag‘lubiyatlar va qirol Ioann II ning asir tushishi Parijda Etyen Marsel boshchiligidagi isyonga sabab bo‘ldi. Bu – shaharliklarning davlat boshqaruvida o‘z so‘zini aytishga bo‘lgan birinchi jiddiy urinishi edi. 1358-yilgi qo‘zg‘olon dehqonlarning ham bosqinchilarga, ham o‘z senyorlariga nisbatan nafrati ifodasi bo‘ldi. Garchi bu harakatlar shafqatsizlarcha bostirilgan bo‘lsa-da, ular feodallarni dehqonlarga bo‘lgan bosimni yumshatishga va shaxsiy qaramlikni tugatishga majbur qildi. Janna d’Arkning maydonga chiqishi urushning mohiyatini o‘zgartirdi – u ritsarlar urushidan milliy ozodlik harakatiga aylandi. Oddiy dehqon qizining Orleanni qamaldan xalos etishi va Karl VII ga toj kiygazishi xalqning g‘alabaga bo‘lgan ishonchini uyg‘otdi. Jannaning fojiali o‘limi uning g‘oyasini o‘ldira olmadi. Uning jasorati tufayli Burgundiya gersogi kabi ichki dushmanlar qirol bilan ittifoq tuzishga majbur bo‘ldi, bu esa inglizlarning mamlakatdan batamom haydab chiqarilishiga (Kale portidan tashqari) yo‘l ochdi. Lyudovik XI ochiq janglardan ko‘ra diplomatiya, ayyorlik va oltin yordamida raqiblarini yo‘q qildi. Uning eng katta xizmati – Burgundiya gersogi Jasur Karlni mag‘lub etib, mamlakatning eng boy va qudratli hududlarini markazga birlashtirishi bo‘ldi.1491-yilda Bretan gersogligining qo‘shib olinishi bilan Fransiya hududiy jihatdan bir butun bo‘ldi. Lotin tili o‘rnini fransuz tili egallashi, proteksionistik iqtisodiy siyosat (shoyi, kitob nashri, savdo yarmarkalari) va yagona soliq tizimi Fransiyada milliy davlat va mutlaq hokimiyatning shakllanishini yakunladi. Foydalanilgan adabiyotlar: I.O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev asarlariʻ Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston strategiyasi. ʻ – Toshkent: "O zbekiston" ʻ nashriyoti, 2021. – 464 b. 47 Mirziyoyev Sh.M. Vatan va xalq haqida o ylarʻ . – Toshkent: "O zbekiston" ʻ nashriyoti, 2019. I I . Monografiyalar va Fundamental Tadqiqotlar Basovskaya N. I. Osvoboditelnaya borba vo Fransii v period Stoletney voyny. – Moskva: Nauka, 1982. (Urushning ozodlik harakati sifatidagi tahlili uchun eng kuchli monografiya). Dubi J. Tre х sosloviya, ili Voobrajaemiy mir feodalizma. – Moskva: Yaziki slavyanskoy kulturi, 2000. (Fransiyadagi ijtimoiy tabaqalanishni tushunish uchun). Pshizova S. N. Vzaimootnosheniya monarxii i sosloviy vo Fransii v XIV–XV vv. – Moskva: MGU, 1988. (General shtatlar va qirol hokimiyati ziddiyatlari bo'yicha ilmiy ish). Xachaturyan N. A. Soslovnaya monarxiya vo Fransii v XIII–XV vv. – Moskva: Visshaya shkola, 1984. (Davlat boshqaruvi tizimi bo‘yicha fundamental tadqiqot). Favye J. Stoletnyaya voyna. – Sankt-Peterburg: Evraziya, 2009. (Fransuz tarixchisining eng zamonaviy va keng qamrovli monografiyasi). II I . Ilmiy Maqolalar va Tezislar Basovskaya N. I. Politicheskaya borba vo Fransii v seredine XIV v. // Srednie veka. Vp. 28. – Moskva, 1965. (Etyen Marsel isyoni tahlili). Kargotsev A. V. Lichnost v istorii: Janna d’Ark v vospriyatii sovremennikov // Vestnik SPbGU. – Sankt-Peterburg, 2011. (Janna d’Ark shaxsiga yangicha yondashuv). Tsibulko V. V. Ekonomicheskaya politika Lyudovika XI // Nauchniy jurnal "Lomonosov". – Moskva, 2015. (Lyudovik XI ning proteksionizm siyosati haqida). Yevdokimova A. A. Osobennosti fransuzskogo absolyutizma v kontse XV veka // Sbornik nauchni х statey "Problemi medievistiki". – Voronej, 2017. IV. Xorijiy Zamonaviy Adabiyotlar (Kurs ishiga "yangilik" beradi) Curry A. The Hundred Years War (1337-1453). – Oxford: Osprey Publishing, 2002. (Urushning harbiy-taktik tahlili). Allmand C. The Hundred Years War: England and France at War c.1300- c.1450. –Cambridge University Press, 1988. (Diplomatik munosabatlar tahlili). Vale M. The Origins of the Hundred Years War: The Angevin Legacy 1250- 1340. – Oxford University Press, 1996. V. Tarixiy Manbalar (Kurs ishida alohida band sifatida ko rsatiladi) ʻ 48 Froissart Jean. Chroniques de France, d'Angleterre, d'Ecosse... (Xronikalar). – Moskva: MGU nashriyoti tarjimasi, 2000. (Urush guvohi yozgan eng asosiy manba). Kommin Filipp de. Memuari. – Moskva: Nauka, 1986. (Lyudovik XI va Jasur Karl o rtasidagi kurashni yorituvchi birinchi darajali manba).ʻ 49

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yuz yillik urushning kelib chiqishi va asosiy bosqichlari

1.1. Urushning sabablari: sulolaviy ziddiyatlar va hududiy raqobat

1.2. Harbiy harakatlarning rivojlanishi: Edvard urushlaridan yakuniy davrgacha (1337–1453)

II bob. Urushning yakuni va tarixiy ahamiyati

2.1. Fransiyaning g‘alabasi va siyosiy o‘zgarishlar

2.2. Urushning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari va xalqaro munosabatlarga ta’siri

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить