Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 71.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zahiriddin Muhammad Bobur

Купить
KURS ISHI ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR REJA: KIRISH……………………………………………………………………….3-6 I.BOB. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR SHAHSIYATI……………………………......………………………………7-21 1.1. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati……...7-14 1.2. Zahiriddin Muhammad Boburning jahon tarixida tutgan o‘rni ………………...……………………………………………………..…15-21 II. BOB. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING “BOBURNOMA” ASARI MUHIM TARIXIY MANBA SIFATIDA………………………….. ………………………………………22-36 2.1. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarining mazmun va mohiyati ……………………………………………………………….…….22-28 2.2. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarining tarixiy va ilmiy ahamiyati……………………………………………………………...28-36 XULOSA…………………………………………………………………….37-39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR ………………..40-41 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . O‘zb е kiston R е spublikasi o‘z mustaqilligiga erishgach, zamonaviy davlatchilik tizimini barpo etish va rivojlantirishga alohida e‘tibor qaratdi. Ushbu ustivor yo‘nalishdagi jadal harakatlarni amalga oshirishidan o‘zb е k xalqining davlatchilik sohasida to‘plagan ko‘p asrlik boy tarixiy tajribasini atroflicha o`rganish va undan samarali foydalanish masalasi o`zining dolzarbligi bilan ajralib turadi. Shu nuqtai nazardan, Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganlariidek, “o‘zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi. Isbot talab bo‘lmagan ushbu haqiqat davlat siyosati darajasiga ko‘tarilishi zarur”. 1 Birinchi Prezidentimiz har bir o‘zbek farzandi “mening ajdodlarim kimlar bo‘lgan, millatimizning ibtidosi qayda, uning oyoqqa turushi, tiklanish, shakllanish jarayoni qanday kechgan” 2 . Ayniqsa mustabid tuzum davrida Amir Temur, Bobur Mirzo va boshqa ulug‘ bobokalonlarimizning buyuk nomlari qaysi tuproqlarda qorishib yotgan edi?” 3 degan savollarni o‘ziga-o‘zi berishi kerakligini qayta-qayta uqtiradi. Bu masalada “O‘zbekistonning, o‘zbek xalqining bugun keng ommaga etkazishga arziydigan haqqoniy tarixi yaratildimi? Yo‘qmi?“ 4 degan zaruriy savolni beradi va sho‘rolar davrida o‘zgalar yozib bergan soxta g‘oyalar asosida yozilgan tarixni qayta ko‘rib chiqish lozimligini ta‘kidlaydi. Prezintimiz I.A.Karimov rahnomaligida ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan madaniy-ma’naviy merosni asrab avaylash va boyitish, davlatchiligimiz tarixini chuqur o‘rganish, o‘zligimizni anglash va namoyon etishga alohida e‘tibor qaratilmoqda. Jumladan, mustaqillikdan keyin nafaqat vatanimiz tarixida, balki, jahon tarixi ilm fanida yorqin iz qoldirgan Zahriddin Muhammad Bobur siymosini ulug‘lash, uning ilmiy merosini o‘rganish va undan foydalanish masalasi doimo dolzarb bo‘lib kelmoqda. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov 1 Karimov.I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo ‘ q. - Toshkent. : O‘zbekiston, 1998. 134 b. 2 Karimov.I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. - Toshkent.:O‘zbekiston, 1998.136 b. 3 Karimov.I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. – Toshkent.: Ma’naviyat, 2008. 6 b. 4 Karimov.I.A Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. - Toshkent.: O‘zbekiston, 1998. 137 b. 3 1990-yil 5-iyunda hali mustaqil bo‘lmasimizdan bir yil oldin so‘zlagan nutqlarida tarixiy meros to‘g‘risida shunday deganlar: “Xalqimiz respublika hukumatining Navoiy, Ulug‘bek, Bobur, Mashrab, Furqat, Qodiriy, va xalqimizning boshqa buyuk farzandlari yubileylari o‘tkazish to‘g‘risidagi qarorini juda ruhlanib kutib olgani bejiz qadriyatlarining ravnaqi va boyishiga xizmat qilib kelgan edi va bundan keyin ham xizmat qiladi. Biz ularning bebaho merosini xalqqa, avvalo yoshlarga yetkazish uchun barcha ishlarni qilamiz”. 5 Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarida keltirilgan tarixiy, geografik, etnografik, toponomik ma‘lumotlar orqali XV-XVI asrlarda O‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Hindistondagi ijtimoiy-siyosiy holat haqida qimmatli ma‘lumotlarni bugungi davr nuqtayi-nazaridan yondashib tahlil qilish va tariximizni xolisona o‘rgnishda alohida ahamiyatga ega. Bir necha asrlardan beri o‘zqadr-qiymati va ahamiyatini saqlab kelayotgan asarlar juda ko'p. Ulardan eng mashxurlari qatorida turuvchi asarlardan biri biz bugun tadqiq etadiganimiz, “Boburnoma” asaridir. 6 “Milliy o'zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o'rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish,gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama q‘llab- quvvatlashimiz lozim” 7 Tadqiqot predmeti: Tadqiqotning obyekti turli davrlar va davlatlarda yaratilgan Bobur haqidagi asarlar, tadqiqot ishlari, umumta’lim maktablari va akademik litsey tarix darsliklari va unga kiritilgan Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodiga oid materiallar tashkil qiladi. Bundan tashqari Bobur hayoti va ijodiga bag’ishlangan monografiyalar, va tadqiqotlardan ham foydalanildi. Tadqiqot predmeti : Tadqiqotning predmeti Zahiriddin Muuhammad Boburing hayot yo‘li va uning sioyosatga kirib kelishidagi shart-sharoitlar davlar boshqaruvida olib borgan ishlari mavzuning obyekti hisoblanadi. 5 Karimov.I.A.O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent.: O‘zbekiston, 2011. 217 b. 6 Mirziyoyev Sh. BMT bosh Assambleyasining 72-sessiyasida so’zlagan nutqidan. 7 Ўзбекистон Президенти Шавкат Mиpзиёeв 2017 йил 22 декабpь куни Oлий Maжлиcra Mypoжаaтномаси. //Xалк сўзи, 2017 йил 23 декабpь 4 Tadqiqotning maqsad va vazifalari . Kurs ishining maqsadi Zahiriddin Muhammad Bobur tomonidan 1494-yildan 1530-yilgacha yozib tugallangan “Boburnoma” asarining muhim tarixiy ahamiyatga ega bo‘lsada, mustaqillik davrigacha tadqiqotchilar tomonidan maxsus tahliliy tarzda o‘rganilmaganligini e‘tiborga olib, asardagi tarixiy voq е alarni o‘sha davrga oid bo‘lgan muhim tarixiy manbalarga solishtirib o‘rganib, tahlil natijalarini atroflicha yoritib b е rishga qaratilgan. Tadqiqotning vazifalari , Kurs ishiga qo‘yilgan maqsad va vazifaga muvofiq quyidagi masalalarni ko‘rib chiqish r е jalashtirilgan: Birinchidan, Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyatini mavjud tarixiy manbalar va adabiyotlar asosida o‘rganish. Mirzo Boburni buyuk olim darajasiga ko‘targan tarixiy omillarni mohiyatini ochib b е rish. Ikkinchidan, Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarining mazmun va mohiyatini, tarixiy va ilmiy ahamiyatini atroflicha tahlil qilish. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Tadqiqotning nazariy asosini Birinchi Pr е zid е ntimiz I.A.Karimovning asarlari va mavzuga doir bildirgan fikr hamda nutqlari tashkil etadi. Birinchi Pr е zid е ntimiz I.A.Karimov doimo o‘zlarining asarlarida jamiyat taraqqiyotining barcha jabhalariga e‘tibor b е rgan holda, o‘tmish tariximizning haqqoniy yoritilishiga tarixchi olimlarimizning diqqat e‘tiborlarini tortib k е lganlar. Tadqiqotchilardan M Abdullayev 8 , U. Erskin 9 , L.P. Sharma 10 , I. Hoshimov 11 , M. Nuritdinov 12 , X. Hasanov 13 , H. Qudratullayev 14 , T. Nafasov 15 , R. Rasulov 16 , N.Ibrohimov 17 , T. Fayziyev 18 , va boshqa shu kabi olimlar, 8 Abdullayev M. Boburnoma va Shajarai turning qiyosiy poetikasi. - 56-58 b 9 U. Erskin. Bobur Hindistonda.Toshkent.: - Cho‘lpon nashriyoti, 1995. 8 b. 10 L.P. Sharma. Boburiylar saltanati. - Toshkent.: - Ma’naviyat, 1998. 22 b. 11 Hoshimov I. Hindistonda Boburiylar sulolasi saltanati. - Toshkent.: O‘qituvchi, 1994. 48 b. 12 Nuritdinov M. Boburiylar sulolasi. - Toshkent.: Fan, 1994. 68-66 b. 13 Hasanov X. Bobur sayyoh va tabiatshunos. - Toshkent.: O‘zbekiston, 1983. 58 b. 14 Qudratullayev H. Boburning davlatchilik siyosati va diplomatiyasi. - Tosh.: Sharq, 2011. 27 b. 15 Nafasov T. Bobur nomshunos. / Ilmiy toplam. - Samarqand.,2000. C 39 b. 16 Rasulov R. Bobur – o‘zbek tilining sofligi uchun kurashuvchi./ ilmiy to‘plam. - Samarqand., 2000. 44 b. 17 Ibn Battuta va uning O‘rta Osiyoga sayohati. Nashrga tayyorlovchi. Ibrohimov.N. – Toshkent., 1996. 18 Fayziyev T. Xusayn Bayqoroning sirli o‘limi. - Toshkent.:oqituvchi, 1995. 44 b. 5 tadqiqotchilar tarixchilar o‘z tadqiqotchilarda “Boburnoma” asarining ba’zi jihatlarini ochib b е rganlar. Tadqiqotlarning mazmun va tavsifi shundan guvohlik b е radiki, Boburning “Boburnoma” asari vatanimiz tarixshunosligida to‘liq o‘rganilmagan. Xuddi mana shu hol mavzuni tarixiy tadqiqot ob е kti sifatida tanlab olishga undadi va shulardan k е lib chiqib, Bobur hayoti va siyosiy-ilmiy faoliyati hamda “Boburnoma” asari tadqiqot mavzusi qilib b е lgilab olindi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Tadqiqotda tadqiq etilayotgan muammodagi “Boburnoma” asari Zahiriddin Muammad Boburning tarixiy asari bo`lib, unda XV-XVI asrlarda temuriylar saltanati tarkibiga kirgan hududlarning ijtimoiy-siyosiy tarixi va geografiyasiga oid ma’lumotlar bilan birgalikda ko‘pgina tarixiy shaxslar haqida ma’lumotlar bayon etilgan. Asarda bayon etilgan faktlarning qanchalik darajada haqqoniyligini t е kshirishda o‘sha davr tarixiy manbalari imkon darajasida qiyoslashga harakat qilinganligi sababli katta amaliy ahamiyat kasb etadi. Kurs ishning tuzilishi . Tanlangan kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rt paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 6 I BOB. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING HAYOTI VA FAOLIYATI 1.1. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati Zahiriddin Muhammad Bobur Andijonda 1483-yil 14-fevralda tug‘ilgan. U Amir Temurning beshinchi avlodi, Farg‘ona hukmdori Umarshayxning farzandi. Uning ismi o‘sha davrdagi Movarounnahrning atoqli ulamolaridan bo‘lgan Xo‘ja Nasriddin Ubaydullaxon tanlagan edi. Bobur shajarasi ota tomonidan Bobur Sulton Umarshayx Mirzo o‘gli, u esa Sulton Abdusaid Mirzo o‘g‘li, u esa Sulton Muhammad Mirzo o‘g‘li, u esa Mirzo Miranshoh o‘g‘li, u esa Amir Temur o‘g‘li edi. Onasi tomondan Qutlig Nigor Xonimning kelib chiqishi Chingizxon avlodlariga borib taqalar edi. Aytishlaricha, chig‘atoylar arabcha “Zahiriddin“ so‘zini talaffuz etishda qiynalishgach, ota-onalari uni Bobur deb atadilar va rasmiy hujjatlarda Zahiriddin Muhammad Bobur deb yuritilardi. 19 Bobur 12 yoshda taxtga chiqdi. 1503-1504 yillarda Afg‘onistonni egalladi. 1519-1525 yillarda Hindistonga 5 marta yurish qiladi. Uch asrdan ortiq davom etgan (1526-1858) boburiylar saltanatiga asos solgan, 26-dekabr 1530-yil Agrada-Hindistonda vafot etkan. Qabri keyinchalik vasiyatiga ko’ra Qobulga ko‘chirilgan. To‘liq ma’lumot: Bobur-taxallusi, to‘liq ismi Zahiriddin Muhammad ibn Umarshayx Mirzo 1483-yil 14-fevral, Andijon 1530-yil 26-dekabr Agra. O‘zbek davlatchiligi tarixi va mumtoz adabiyotining yirik vakili: buyuk shoir, tarixchi, geograf, davlat arbobi, iste‘dodli sarkarda, boburiylar sulolasi asoschisi, temuriy shahzoda. Boburning otasi-Umarshayx Mirzo Farg’ona viloyati hokimi, onasi- Qutlug’ Nigorxonim Mo’g’uliston xoni va Toshkent hokimi Yunusxonning qizi edi. Boburning onasi o’qimishli va oqila ayol bo’lib, Boburga hokimiyatni boshqarish ishlarida faol ko‘mak bergan, harbiy yurishlarida unga hamrohlik qilgan. Umarshayx Mirzo xonadoni poytaxt Andijonning arki ichida yashar edi. Hokim yoz oylari Sirdaryo bo‘yida, Axsida, yilning qolgan faslini Andijonda 19 U. Erskin. Bobur Hindistonda. - Toshkent.: Cho‘lpon, 1995. 8 b. 7 o‘tkazardi. Boburning yoshligi Andijonda o‘tgan. Bobur barcha temuriy shahzodalar kabi maxsus tarbiyachilar, yirik fozilu ulamolar ustozligida harbiy ta’lim, fiqh ilmi, arab va fors tillarini o’rganadi, ko‘plab tarixiy va adabiy asarlar mutolaa qiladi, ilm-fanga, she’riyatga qiziqa boshlaydi. Dovyurakligi va jasurligi uchun u yoshligidan Bobur- “Sher” laqabini oladi. Bobur otasi yo‘lidan borib, mashhur sufiy - Xoja Ahrorga ixlos qo‘yadi va uning tariqati ruhida voyaga yetadi, umrining oxiriga qadar shu e’tiqodga sodiq qoladi. Keyinchalik, “Boburnoma” asarida Bobur Xoja Ahror ruhi bir necha bor uni muqarrar halokatdan, xastalik va chorasizliqdan xalos etganini, eng og’ir sharoitlarda rahnamolik qilganligini ta’kidlaydi. Otasi Axsida bevaqt, 39 yoshida fojiali halok bo‘lgach, oilaning katta farzandi, 12 yoshli Bobur 1494 yil iyunda valiahd sifatida taxtga o‘tiradi. ovarounnahr XV-asr oxirida o‘zaro nizolashayotgan temuriy shahzodalar yoki mulkdor zodagonlar boshchilik qilib turgan, deyarli mustaqil bo’lib olgan ko’pdan-ko‘p viloyatlarga parchalanib ketgan edi. Movarounnahr taxti uchun kurash avjga chiqqan, turli siyosiy fitnalar uyushtirilmoqda edi. Buning ustiga Umarshayx Mirzoga tobe bir necha bek va hokimlar yosh hukmdorga ya’ni Boburga bo‘ysunishdan bosh tortadilar. Boburning dastlabki siyosiy maqsadi Amir Temur davlatining poytaxti, strategik va geografik jihatdan muhim bo‘lgan Samarqandni egallash va Movarounnahrda markazlashgan kuchli davlatni saqlash, mustahkamlash hamda Amir Temur saltanatini qayta tiklashdan iborat edi. Bu paytda, qisqa muddat ichida Samarqand taxtiga uchinchi hukmdor kelgan edi. Sulton Ahmad Mirzo vafoti (1494 yil iyul) dan keyin taxtga o‘tirgan Sulton Mahmud Mirzo Samarqandda davlatni 5-6 oydan ortiq idora etmadi - qisqa muddatli kasallikdan so’ng 43 yoshida vafot etdi. Uning o’rniga Buxoroda hokim bo’lgan o‘g‘li Boysung‘ur o‘tiradi. 1495-1496 yillarda Bobur Samarqandga ikki marta muvaffaqiyatsiz yurish qiladi. 1497 yil kuzida u Samarqand atrofidagi bir qancha joylarni va 7 oylik qamaldan so‘ng Samarqandni egallaydi, Boysung‘ur Qunduzga qochadi. Shahar qamal tufayli nihoyatda og‘ir kunlarni boshidan 8 kechirmoqda edi. Hatto ekkulik don ham topish mushkul edi. Bobur qo‘shinni ta’minlashda katta qiyinchiliklarga duch keldi. Navkarlaridan ayrimlari Andijon va Axsi tomon qochib ketadilar. Bobur Mirzoning mamlakatda osoyishtalikni barqaror qilish uchun juda ko‘p ter to‘kishiga to‘g‘ri keldi. U mahalliy hukumdorlarning o‘zboshimchalikka yuz burushlari avjiga chiqqan davrda Farg‘ona viloyatini idora qilmoqda edi. Bunday boshboshdoqchilik taxt sohibi hayoti uchun ham nihoyatda tahlika solardi. Boburning ukasi Jahongir Mirzoni shoh qilish maqsadida fitna uyushtirgan Husayn Ya‘qub boshchiligidagi beklar unga qarshi suiqasd uyushtirishdi. Bobur va uning ta‘rafdorlari sa‘yi harakati bilan fitna o‘z vaqtida fosh etildi, qo‘lga olingan isyonchi beklar jazolandi. Yovuz niyati amalga oshmaganidan alamzada bo‘gan Hasan Ya‘qub Samarqand sari yo‘l oladi. Biroq qabih maqsadi yana xuruj qilib Axsi tomon kelganida, Qo‘qon yaqinida Vafot etadi. Bobur Mirzo katta va notinch viloyatni boshqarish uchun Andijon atrofidagi shaharlarda bir necha marotaba yurishlar qilishga majbur bo‘ladi. 20 Andijondan ko‘ngli notinch bo‘gan va iqtisodiy qiyinchiliklarga uchragan, ayni zamonda og‘ir xastalikni boshidan kechirgan Bobur Samarqandni yuz kun idora etgandan so‘ng, uni tark etishga qaror qiladi. Ammo Xo‘jandga yetganda Andijon ham qo‘ldan ketib, muxoliflar ixtiyoriga o‘tganini eshitadi. Boburning Toshkent hokimi, tog‘asi Mahmudxon ko‘magida Andijonni qayta egallashga urinishi natija bermaydi, Bu muvaffaqiyatsizlik Bobur qo‘shiniga salbiy ta‘sir etib, ko‘pchilik bek, navkarlar (700-800 kishi) Boburni tark etadi. O‘ziga sodiq kishilar (200-300) bilan qolgan Bobur ma‘lum muddat Xo‘jandda turgach, Toshkentga - Mahmudxon huzuriga kelib, Andijonni qaytarib olish rejasini tuza boshlaydi. Ma‘lum muddat o‘tgach, Bobur Xo‘jandga qaytadi, ko‘p o‘tmay, Marg‘ilonni qo‘lga kiritadi hamda Andijonni egallash tadbirlarini ko‘radi. Nihoyat, 2 yildan so‘ng (1498 yil iyun) uni qayta qo‘lga kiritadi. Bobur ukasi Jahongir Mirzo bilan sulh tuzib, uning ixtiyorida “Xo‘jand suvining Axsi tarafi 20 Qudratullayev H. Boburning davlatchilik siyosati va diplomatiyasi. - Toshkent.: Sharq, 2011. 56 b. 9 viloyatlarini” qoldiradi, Andijon tarafi viloyatlarini o’z tasarrufiga oladi. Temuriylarning o‘zaro urushlari kuchaygan kezlarda Shayboniyxon Movarounnahrni istilo qilishga kirishadi. U 1499 yil Jizzax va Samarqand orqali Qarshi va Shahrisabzgacha bosib boradi, katta o‘lja bilan Dashti Qipchoqqa qaytadi. Oradan ko‘p o‘tmay, katta kuch bilan Movarounnahrga qaytgan Shayboniyxon Buxoro va Qorako‘lni egallaydi (1499), Sulton Ali Mirzo kaltabinlik bilan Samarqandni Shayboniyxonga jangsiz topshiradi (1500). Biroq, shahar aholisi va zodagonlarining ma‘lum qismi temuriylar hukmdorligini tiklash tarafdori edi. Ular Farg‘ona hokimi Boburga maktub yo‘llab, Samarqandni ishg‘ol qilishga da‘vat etganlar. Bobur 1500 yil kech kuzida o‘z qo‘shini (240 kishi) bilan Samarqandga yetib kelgach, aholi unga peshvoz chiqib, shahar darvozalarini ochib beradi. Shayboniyxonning shahar himoyasi uchun qoldirgan 600 nafar askari qirib tashlanadi. Shayboniyxon Buxoroga chekinadi. Qisqa vaqt ichida Samarqandning barcha tumanlari, Qarshi va G‘uzor shahrilarida Bobur hokimligi e‘tirof etiladi. Ammo shaharda oziq-ovqat zahiralari tugab, ocharchilik boshlangan edi. Bundan xabar topgan Shayboniyxon katta kuch to‘plab, yana Samarqandga yurish boshlaydi. Oziqa zahiralari rugab, atrofdan biror bir madad kutishga umid qolmagach, Bobur Mirzo sarbozlari bir ikki kishi bo‘lib qocha boshlaydi. Bu orada Shayboniyxon sulh taklif qiladi. Hech qanday umidi qolmagan Bobur Mirzo sulhga rozilik beradi. Parokandalikka yuz Burgan temuriy hukmdorlarining noahilligi tufayli ulkan g‘alabasini mudofaa qila olmagan yosh shahzoda azim shahar Samarqndning Shayxzoda darvozasidan ichkilari bilan chiqib ketadi. Biroq Bobur Mirzoning opasi Xonzodabegim vujudga kelgan tang vaziyat taqozosiga ko‘ra Shayboniyxonga turmushga chiqishga majbur bo‘ladi. 21 21 Nuritdinov M. Boburiylar sulolasi. - Toshkent.: Fan, 1994. 66-68 b. 10 1501 yil aprelda Zarafshon bo‘yidagi Saripul qishlog‘i yaqinida bo‘lgan jangda Bobur qo‘shinlari yengiladi. Bobur Samarqandga chekinadi. Shahar yana qamal qilinib, u to‘rt oy davom etadi. Qamalda qolgan shahar aholisining ochlikdan tinkasi quriydi, Bobur 1501 yilning 2-yarmida noilojlikdan Samarqandni tark etib, Toshkentga, Mahmudxon huzuriga yo‘l oladi. Bobur Temuriylar saltanatini himoya qilish va uni saqlab qolish uchun astoydil harakat qilib, Shayboniyxonga qarshi bir necha yil davomida muttasil kurash olib borsa- da, ammo mamlakatda hukm surgan og‘ir iqtisodiy tanglik va siyosiy parokandalik sharoitida maqsadiga erisha olmaydi. Bobur 1501 yilning 2-yarmida noilojlikdan Samarqandni tark etib, Toshkentga, Mahmudxon huzuriga yo‘l oladi. Bobur Temuriylar saltanatini himoya qilish va uni saqlab qolish uchun astoydil harakat qilib, Shayboniyxonga qarshi bir necha yil davomida muttasil kurash olib borsa-da, ammo mamlakatda hukm surgan og‘ir iqtisodiy tanglik va siyosiy parokandalik sharoitida maqsadiga erisha olmaydi. 1503 yil Toshkent xoni Mahmudxon, Bobur va qalmoqlarning birlashgan qo‘shini Shayboniyxon tomonidan Sirdaryo bo‘yida tor-mor qilinadi. Bobur Samarqand taxti uchun kurashayotgan paytda Andijonni Sulton Ahmad Tanbal egallab oladi. 1501-1504 yillarda Bobur Farg‘ona mulkini qaytarib olish uchun Sulton Ahmad Tanbal, Jahongir mirzolarga qarshi olib borgan kurashi muvaffaqiyatsizlik bilan tugaydi. Temuriylarning to‘xtovsiz janglari va og‘ir soliqlaridan toliqqan xalq Boburni qo‘llamadi va u Movarounnahrni tark etishga (1504 yil iyun) majbur buladi. Bobur 200-300 navkari bilan Hisor tog‘lari orqali Afg‘onistonga o‘tadi va u yerdagi ichki nizolardan foydalanib G‘azni va Kobulni egallaydi. Bobur Mirzo Kobul va G‘aznani jangsiz qo‘lga kiritib, ulkan davlat taxtini egallaydi 22 . Kobulga, umuman Afg‘onistonga Bobur o‘z yurti kabi qaradi, qurilish, obodonlashtirish, kasbu hunar va qishloq xo‘jaligini rivojlantirish ishlarini boshlab yuboradi. “Bog‘i Shahroro”, “Bog‘i Jahonoro”, “O‘rtabog‘”, “Bog‘i vafo” va “Bog‘i Bobur” kabi oromgoxlar tashkil etdi. Shahar ichidagi Bolo 22 Qudratullayev H. Boburning davlatchilik siyosati va diplomatiyasi. - Toshkent.: Sharq, 2011.24 b. 11 Hisor qal‘asini o‘z qarorgohiga aylantirib, uni qayta ta‘mirlatdi, yangi imoratlar qurdirdi va oilasi bilan shu qal‘ada yashadi. Uning Humoyun, Gulbadanbegim, Komron va Hindol ismli farzandlari shu yerda tug‘iladi. 1506-yil bahorda vafot etgan Qutlug‘ Nigorxonim Mirzo Ulug‘bek shu yerda bunyod ettirgan “Bog‘i Navro‘ziy”ga dafn etiladi. Bobur Afg‘onistonda bir fotih sifatida emas, balki shu yurt, el obodonligi va ravnaqi uchun jon kuydirgan tadbirli hukmron sifatida qizg‘in faoliyat ko‘rsatdi, uning manfaatlari yo‘lida odilona va oqilona ish tutdi. Afg‘onistondagi amaliy faoliyatiga ko‘ra, Bobur butun Xuroson va Movarounnahrda qudratli davlat boshlig‘i va muzaffar sarkarda sifatida katga obro‘ orttira bordi, mintaqadagi siyosiy hayot e‘tiborli o‘ringa ko‘tarildi. Shayboniylarning tobora kuchayib borayotgan yurishiga qarshi birgalikda chora ko‘rish masalasida Sulton Husayn Boyqaro barcha temuriy hukmdorlar qatorida Boburni ham maslahat yig‘iniga maxsus taklif etishi ana shunday yuksak nufuzni ko‘rsatuvchi dalildir. Bobur shu taklif bo‘yicha Hirotga otlanadi. Husayn Boyqaroning to‘satdan vafot etishiga (1506) qaramay, u Hirotga boradi va temuriy hukmdorlar bilan uchrashib muzokaralar o‘tkazadi. Temuriy hukmdorlarning birlashib Shayboniyxon qo‘shinlariga to‘siq qo‘yish rejalari amalga oshmaydi va tez orada birin-ketin mag‘lubiyatga uchrab, saltanatni batamom qo‘ldan chiqaradilar. 1507 yil boshlarida Bobur Hindistonga yurish boshlaydi. Ammo, bu urinishi muvaffaqiyatsiz tugab, yana poytaxt Kobulga qaytadi. Bobur Movarounnahr va Xurosondagi siyosiy vaziyat va urush harakatlarini kuzatib boradi, o‘z qo‘shinlarini doimo shay tutadi. Shayboniyxon Xurosonning yirik markazlarini qo‘lga kiritgach, Eronni zabt etish uchun yurish boshlaydi. Ammo, Eron shohi Ismoil Safaviy bilan qattiq to‘qnashuvda (1510) yengiladi, o‘zi ham Marvda halok bo‘ladi. Shoh Ismoil Xuroson va Movarounnahrga qo‘shin kiritib shayboniylarga ketma-ket shikast yetkaza boshlaydi. Bobur shoh Ismoil bilan harbiy-siyosiy ittifoq tuzib, 1511 yil bahorida Hisorni, yozida Buxoroni, oktyabr boshida esa Samarqandni yana qo‘lga kiritadi. Boburning shia mazhabidagi eroniylar ra‘yi bilan ish tutishi aholida norozilik tug‘diradi. 12 1512 yil 28 aprelda Ko‘li malik jangida Ubaydulla Sulton boshliq shayboniylardan yengilgan Bobur Hisor tomon ketadi. 1512 yil kuzida Bobur shoh Ismoil yuborgan Najmi Soniy laqabli lashkarboshi bilan Balxda uchrashib, Amudaryodan kechib o‘tib, avval Huzar (G‘uzor) qal’asini oladi, so‘ng Qarshiga yurish qiladi, shahar uzoq muddatli qamaldan so‘ng taslim bo‘ladi, shahar himoyachilari qattiq jazolanadi. 1512 yil 24 noyabrda G‘ijduvon jangida Bobur shayboniylardan yana yengilib, Kobulga qaytishga majbur bo‘ladi. Bobur Movarounnahrni egallash ilinjidan uzil-kesil umidini uzadi va butun e’tiborini Hindistonga qaratadi. 1519 yil bahoriga kelib Bobur Hindistonni zabt etish rejalarini amalga oshirishga kirishadi va keyingi 5-6 yil davomida bir necha yurishlar uyushtiradi. Nihoyat, 1526 yil aprelda Panipatda asosiy raqibi, Dehli sultoni Ibrohim Lo‘diyning yuz ming kishilik qo‘shinini 12 minglik askari bilan tor-mor qiladi hamda Dehlini egallaydi. Oradan k‘op o‘tmay, ikkinchi yirik hind sarkardasi Rano Sango ustidan ham zafar qozonib, Shimoliy Hindistonning Bengaliyagacha bo‘lgan qismini o’ziga bo‘ysundiradi. Agrani o‘ziga poytaxt sifatida tanlagan Bobur katta qurilish va obodonchilik ishlarini boshlab yuboradi 23 Shu tariqa Bobur Hindistonda uch yarim asrga yaqin hukm surgan qudratli boburiylar sulolasiga asos soladi. Bobur Hindistonda ham, xuddi Afg‘onistonda bo‘lganidek, ko‘plab ijtimoiy-xayrli ishlarni amalga oshirdi, mamlakat taraqqiyotiga jiddiy ta‘sir ko‘rsatdi. Tarqoqlik va parokandalikka, o‘zaro ichki nizo, qirg‘inlarga barham berib, viloyatlarni birlashtirdi, markazlashgan davlatni mustahkamlash va yurtni obodonlashtirishga, ilmu hunar va dehqonchilikni rivojlantirishga katta e‘tibor qaratdi. Qurilish ishlariga boshchilik qildi. Boburning o‘z guvohligiga ko‘ra, shoir sifatida ijodiy faoliyati Samarqandni ikkinchi marta egallagan vaqtda boshlangan, “Ul fursatlarda biror-ikkirar bayt aytur edim”, deb yozadi u. Bobur Samarqanddaligining ilk oylarida Alisher Navoiy tashabbusi bilan ular o‘rtasida yozishma boshlanadi. Bobur atrofida ijodkorlar to‘plana boshlashi ham shu yillarga to‘g‘ri keladi. Jumladan, Binoiy, Abulbaraka va Bobur 23 Ibrohimov A. Boburiylar merosiyu. - Toshkent.: Mehnat, 1993. 230 b. 13 o‘rtasidagi ruboiy mushoirasi Samarqanddagi qizg‘in adabiy hayotdan darak beradi. Umuman, davlat arbobi va ko‘p vaqti jangu jadallarda o‘tgan sarkarda sifatida ijtimoiy faoliyatining eng qizg‘in davrida ham, shaxsiy hayoti va davlati nihoyatda murakkab va xatarli sharoitda qolgan chog‘larida ham Bobur ijodiy ishga vaqt topa bilgan, ilm, san’at va ijod ahlini o‘z atrofiga to‘plab, homiylik qilgan, ularni rag‘batlantirgan. O’tmish adabiyot va tarix, musiqa va san‘atdan yaxshi xabardor bo‘lgan, diniy ta’limotga chin ixlos qo‘ygan Bobur har doim olimu fozillar davrasida bo‘ldi, xususan ijod ahliga, kasbu hunar sohiblariga samimiy ehtirom ko‘rsatib homiylik qildi, ularni moddiy va ma‘naviy rag‘batlantirib turdi. Ijod va san’at ahliga bunday mehrli munosabat aslo bejiz bo‘lmagan. Bobur tabiatan ijodkor edi. Yigitlik yillaridan boshlab to umrining oxirigacha samarali ijodiy ish bilan shug‘ullandi, har qanday sharoit va vaziyatlarda ham ijoddan to‘xtamadi, natijada, har jihatdan muhim boy ilmiy va adabiy meros qoldirdi. Bobur 18-19 yoshlarida ruboiy va g‘azallar yoza boshlagan. Uning “Topmadim” radifli g‘azali va “Yod etmas emish kishini g‘urbatda kishi” misrasi bilan boshlanuvchi ruboiysi o‘sha yillardagi hayoti bilan bog‘liq. Boburning ulkan san’atkorligi shundaki, shaxsiy kechinmalarini jiddiy umumlashma darajasiga ko‘tara oladi va natijada asarlarida olg‘a surilgan g‘oyalar umuminsoniy qadriyatlar darajasiga ko‘tariladi. Bobur ijodida, xususan, she’riyatida kindik qoni to‘kilgan ona yurtini dil-dildan qo‘msash, uning tuprog‘iga talpinish, g‘ariblik azoblaridan o‘tli hasrat, yoru diyor sog‘inchi va visol ilinji, taqdir zarbalari va turmush uqubatlari, zamona nosozliklaridan nola tarixiy tahlil etiladi. 14 1.2. Zahiriddin Muhammad Boburning jahon tarixida tutgan o‘rni Boburning keyingi yillardagi hayoti tarixda ochmas iz qoldirgan jasoratli ishlariga to‘la bo‘ldi. Ulardan eng muhimi Hindistonning bosib olinishidir. Ayniqsa, Dehli va unga qaram bo‘lgan joylarning qo‘lga kiritilishi muhim ahamiyt kasb etadi. Bu yurish Bobur Qobul va G‘aznaga hukmdor bo‘lgandan yigirma yildan ko‘proq vaqt o‘tgandan so‘ng ro‘y berdi. Bungacha bo‘lgan davrda Bobur Badaxshon, Qunduz hamda Qandaharda ham hukmronlikni qo‘lga kiritgan edi. Boburning Hindistonga qilgan yurishi tafsilotlaridan avval uning bu yerdagi saltanatning shakllanishida ma‘lum darajada sezilarli ahamiyat kasb etadigan holatlarga, ya‘ni Boburgacha bo‘lgan Hindistondagi davlat tuzulishi, Dehli saltanati va unda yuz bergan voqealar haqida qisqacha hikoya qilish maqsadga muvofiqdir. 24 Hindiston va uning tarkibiga kiruvchi mamlakatlarning ko‘p sonli aholisining taqdiri azaldan shimoldan keluvchi bosqinchilarning qurboni bo‘lishga mahkum etilgandek ko‘rinadi. Ular o‘z mamlakatining tabiiy chegarasi bo‘lmish Himolay tog‘laridan Hind ummonigacha bo‘lgan ulkan hududdan tashqarida qadim davrlardan buyon hech qanday bosqinchilik yurishlari qilmaganlar. Uzoq davrlardagi forslar va yunonlarning yurishlaridan keyin bu o‘lkaga keying davrlarda osiyolik musulmonlar quruqlikdan, ovropalik xristianlar esa dengiz tarafdan bostirib keldilar. Mamlakatda ahvol musulmonlarning kirib kelishi bilan tubdan o‘zgardi. Ularning bu yerdagi hukmronligi tarixan ikki davrga bo‘linadi. Birinchi davr Sulton G‘aznaviyning kelishi ( 1021-yil ) dan Boburning kelishigacha bo‘lib, besh yuz yillik davrni qamrab oladi. Ikkinchi davr uch yuz yildan ortiqroq davr bo‘lib, Boburning Hindistonga kelgan kunidan hozirgi kungacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu “Hindistonda boburiylar sulolasi“ davri deb ham ataydilar. Boburning nazari Hindistonga tushib turgan kezlarda Dehlida Ibrohim Lo‘diy hukmron edi. Lekin saltanatda paydo bo‘lgan raqobat Lo‘diy saltanatini anchagina 24 Zahiriddin Muhammad Bobur Toshkent. Sharq-2002-yil 27-bet 15 bo‘shashtirib qo‘ygan edi. Jiyanining davlatni boshqarish siyosatidan norozi bo‘lgan Alovuddin Bobur huzuriga madad so‘rab keldi. Bizga ma’lumki, Bobur Kobulga yangi kelgan kunlardayoq uni Hindistonga taklif etishgan edi. Boburning Hindistonni bo‘ysundirishdan avval bu ishga u to‘rt marta urunib ko‘rgan ekan. Uning birinchi yurishi 1519-yilda sodir bo‘lib, unda Bajur qal‘asini olib, Sind orqali Attokgacha borgan va Behra vodiysigacha etib kelgan edi. Undan o‘tib, Kushob va Chanob viloyatlari ham olindi. Olti hafta davomida daryoning narigi qirg‘og‘idagi anchagina yerlar ham qo‘lga kiritildi. Hindistonga ikkinchi bor yurishida Bobur Lohur, Multon va Sgirind viloyatlarini egallab, qaysar afg‘on qabilalarini bo‘ysundirib, o‘ttiz mingga yaqin qul, to‘rt yuz ming shohruhiy soliq olib ketgan edi. Uchinchi yurishda yani 1520-yilda Hind daryosidan o‘tib Behra, undan nari borib Chanob viloyati ham olindi. O‘sha paytda qandahorliklar Bobur yerlariga hujum qilgani haqida xabar kelib, ularni tinchitish va Qandaharni qayta olish uchun Qobulga qaytib ketgan edi. Boburning to‘rtinchi yurishi yani 1522-yil, Sulton Ibrohimning tog‘asi Alovuddinning Bobur huzuriga kelishi va uni Dehli taxtiga ko‘tarmoqchi ekani haqidagi chaqirig‘i bilan bog‘liq. Sulton Ibrohimning raqibi bo‘lmish Lohur hokimi Davlatxon ham afg‘on beklari bilan til biriktirib, Boburdan yordam so‘rab murojaat qildi. Chunki u o‘z kuchlari bilan unga qarshi jo‘natilgan Bahorxon Lo‘diyning qo‘shiniga bas kela olmas edi. Ko‘rsatilgan yordam evaziga Boburni shoh qilib ko‘tarishga vada bergan edi. Bobur bu taklifni mamnuniyat bilan qabul qilib, o‘z qo‘shini bilan yo‘lga chiqdi. Sind daryosidan o‘tib Gekerlar viloyati olindi. Chanob va Jilem viloyatlari ham qo‘lga kirgach, tez orada Lohurga yaqinlashib keldilar. Bahorxon Lo‘diyning yaqinlashganini eshitib Davlatxon belujlar qabilasiga keldi. Bobur qo‘shini Lohur yaqinida Bahorxon Lo‘diyning qo‘shini bilan yuzma-yuz kelib, ancha talofat berib, nihoyat, uni tor-mor qildi. Uning qo‘shini shaharni talab, bozorga o‘t qo‘ydi. Shaharda to‘rt kungina to‘xtab, 16 Dibolpurni ishg‘ol qilish uchun yo‘lga chiqildi. Qattiq hijum bilan shahar olindi va talandi, himoyachilar qilichdan o‘tkazildi 1526-yildan boshlab Hindistonda yangi sulolaning boshlanishiga asos solgan Bobur Chig‘atoy turklari oilasiga mansub edi. Shunga qaramay Hindiston tarixida uning oilasi “mo‘g‘ullar“ deb ataladi. Bu sulola vakillari Hindistonni uzoq davr mobaynida mohirlik bilan boshqarib turdi. Mamlakatning juda katta qismida siyosiy birlikni saqlab, bu ulkan imperiyani tinchlikda gullabyashnashini ta‘minlay oldilar. Bu sulola mamlakatga Boburdan Avrangzebgacha bo‘lgan qobiliyatli hukmdorlarni ketma-ket yetkazib berib turdi. Temuriylar odatda Xalifani o‘zlarining piri deb bilmas edilar, balki davlatni mustaqil ravishda o‘z qarashlari asosida boshqarar edilar. Ular raqib bilan urush olib borishning vositalari va uslublarini takomillashtirdilar. Hindistonda birinchi bor arteliriyani qo‘lladilar. Shuningdek, adabiyot va tasviriy san’atning har sohada o‘sib rivojlanishiga rahnamolik qildilar. 25 Boburiylar davrida Hindistonning xorijiy mamlakatlar bilan aloqalari tiklandi. Afg‘onistonday mamlakat esa buyuk imperiyaning bir qismi bo‘lib qolaverdi. U Hindiston bilan Eron, Markaziy Osiyo va ular orqali G‘arbning uzoq mamlakatlari bilan aloqa bog‘lash uchun vositachilik vazifasini bajarib turdi. Bu hol esa xorijiy mamlakatlar bilan savdo ishlarini yo‘lga qo‘yish va Hindistonning yanada ravnaq topishiga imkoniyat yarati berar edi. Shuningdek, G‘arbiy Osiyo mamlakatlari bilan madaniy aloqalarni saqlashga ham yordam berar edi. Shunisi diqqatga sazavorki, musulmon hukmdorlarining ko‘pchiligi dinga nisbatan xolis nazar bilan qarar edilar. Ular ko‘r-ko‘rona din ketidan quvishdan ko‘ra imperiya barpo etishni afzal ko‘rar edilar. Shuning uchun ham mamlakat aholisining ko‘pchiligini tashkil etuvchi hindlarning e’tiqodini ham qo‘llab quvvatlashga harakat qilishardi. Deyarli uch asr davomida ikki xil e’tiqoddagi, ikki xil turmush tarzidagi jamoani bir-biriga yaqinlashtirib diniy raqobatga yo‘l qo‘ymasdan hindlar bilan musulmonlar yonma-yon holda yashab keldilar. Shunday qilib, 25 Nuritdinov M. Boburiylar sulolasi. - Toshkent.: Fan, 1994. 46 b. 17 boburiylar Dehli saltanatida qo‘llanib kelingan ko‘p an’analarni saqlab qoldilargina emas, balki ularning ko‘plarini davom ettirishga ham erishdilar. Shuning uchun ham boburiylar sulolasi tarixi Hindiston tarixida muhim va sharafli o‘rin egallaydi. Hozirgi tarixchilarning barchasi Boburning tarixda juda katta hurmatga sazavor o‘rinni egallashini alohida ta‘kidlaydilar. Ingliz tarizchisi V. A. Smitning yozishicha, “Bobur o‘sha davrdagi osiyolik shahzodalarning eng zo‘ri bo‘lib, uning tarixdagi o‘rni o‘tmishdagi shahzodalar orasida o‘lkan tahsinga sazovordir.” Yevropalik tarixnavis Gavel esa Boburni “Islom dunyosi tarixidagi eng jozibador shaxslardan edi.” Deb ta’riflaydi. Ingliz sharqshunosi U. Erskinning ta’riflashicha, “Osiyolik shahzodalar orasida Bobur bilan barobar mavqeni egallay oladigan shahzoda bo‘lgan emas.” Boburning shaxsi va uning fe’l-atvori, shubhasiz, ana shunday yuksak baholarga sazovordir. Lekin u Shimoliy Hindistonning katta qismini zabt etmaganida, tarix sahifalarida bunday yuqori o‘rinni egallamagan bo‘lar edi. Osiyo mamlakatlaridagi siyosati va Afg‘onistonni fatx qilishdagi xizmatlari unga unchalik shuhrat keltirmagan. Faqat Hindistondagi g‘olibona yurishlari tufayligina u tarixda mashhur va ahamiyatli o‘rin egallaydi. O‘rta asrlarda qudratli hukmdorgina yaxshi hukumat boshqaruvchisi hisoblanadi. Hindiston ham kuchli va ta’sirchan davlat idorasi asosidagina gullab yashnashi mumkin edi. Asrlar davomida rajputlar, turklar va afg‘onlar navbatma navbat Hindistonda imperiya va kuchli monarxiya o‘rnatishga urinib keldilar. Lekin ularning hech biri bu ishni uddalay olmadilar. Bobur esa bu o‘lkada o‘zining tadbirkor hukmdorlar sulolasini va ulkan imperiyani o‘rnata oldi. U Hindistonda uch marta, ya‘ni Panipat, Qanva va Gograda hal qiluvchi janglar qildi va ularning barchasida g‘olib chiqdi. Shu bilan u Hindistonga temuriylarga xos davlat boshqaruvini olib kirdi va unga mustahkam asos soldi. Bobur, albatta, o‘z saltanatini butun Hindistonga yoyib, uning turg‘unligini ta‘minlay olmadi. Shunga qaramay, afg‘onlar va rajputlar hokimiyatini sindirib, uning o‘ning o‘rnida kuchli imperiyaga asos soldi. 18 Tarixchilar ko‘pincha Akbarni boburiylar imperiyasining asoschisi deb aytishadi. Albatta, Akbar mazkur imperiyani qayta tiklab, uni kengaytirdi va qudratini ancha oshirdi hamda saltanatni ma’muriy jihatdan mohirona idora qilish bilan unga yaxshigina asos yaratib berdi. Shuning uchun ham u qonuniy ravishda boburiylarning eng buyuk hukmdori deb tan olindi. Shunga qaramay, faqat Boburgina Hindistonda o‘z nomi bilan ataluvchi sulolaga asos solgan hukmdor deb tan olinishi mumkin. U Shimoliy Hindistonning katta qismini egallab oldi. Dehlini o‘ziga poytaxt qilib, afg‘onlar va rajputlar hokimiyatini sindirdi. Hind tarixchisi S. R. Sharma Boburni Angliya qiroli Genrix VII bilan taqqoslaydi. Ularning ikkalasi ham o‘ziga qadar bo‘lgan taxt sohibi va da’vogarlarini surib tashlab, o‘z sulolasini davlat tepasiga olib kelib o‘rnatdilar. Shu munosabat bilan Sharma shunday deb yozadi: “1526-yilda Zahiriddin Muhammad Bobur Panipat yonidagi jangda Ibrohim Lo‘diy ustidan g‘alabaga erishib, Hindiston tarixida yangi davrni yaratdi va Dehli taxtiga yangi sulolani olib keldi. Xuddi shunga o‘xshab undan qirq yil avval Bosfor maydonidagi jangda g‘olib chiqqan Genrix VII ham Angliyada o‘z sulolasi va davlat boshqaruvini o‘rnatgan edi.” Hind tarixchisi R. P. Tripatining ta’kidlashicha, boburiylar imperiyasining tantanasi uning harbiy qudrati tufayligina emas, balki o‘z siyosatida diniy e’tiqod erkinligini amalga oshirgani va madaniy hayotga katta hissa qo‘shganligi tufaylidir.” Bu siyosatni esa Bobur boshlab bergan edi. 26 Bobur yangi imperiyani qay tarzda o‘rnatish kerakligini ko‘rsatibgina qolmay, balki bu imperiyani boshqarish siyosatini ham o‘rgatib qo‘ygan edi. U Hindistonda o‘rnatgan sulola va uning an’analarini hech qaysi mamlakatda topib bo‘lmaydi. Bobur davlat boshlig‘i sifatida xalifalikka da’vo ham qilgani yo‘q va o‘z hukmdorlik faoliyatida diniy muhtojlikni sezmadi. Aksincha, u “Podshoh” unvoniga sazovor bo‘lgach, davlatni mustaqil tarzda temuriylar uslubida boshqarib bordi. Shuning uchun ham u Dehli saltanatida hukm surib kelgan davlat boshqaruvini nazariy jihatdan o‘zgartirib yubordi 26 Qudratullayev H. Boburning davlatchilik siyosati va diplomatiyasi. - Tosh.: Sharq, 2011. 29 b. 19 Bu albatta, davlat boshqaruvida dinga nisbatan xolislik siyosatining boshlanishi edi. Bobur butun Hindiston bo‘ylab yagona imperiya o‘rnatishga ulgura olmagan bo‘lsa ham, uning nomi o‘zi yaratgan shohona asarlari, ayniqsa, uning avtobiografik asari tufayli xotiramizda saqlanib qoldi Boburning yodnomalari uning taxtga chiqqan kunidan boshlanadi. “889 (hijriy) yilning ramazon oyida o‘n ikki yoshimda Farg‘ona davlatining hukmdori bo‘ldim”. Deb yozgan edi Bobur. U o‘zining hayot tafsilotlarini “Tuzuki Boburiy” yoki “Boburnoma“ nomi bilan o‘z ona tili bo‘lmish turkiyda yozgan. Bu ham abadiy, ham tarixiy ahamiyatga molik asar sifatida e‘tirof etiladi. Bu asarni Poyonda Hasan va Aburahim Xoni xononlar fors tiliga alohida-alohida tarzda tarjima qilganlar. Shundan so‘ng u juda ko‘p Yevropa tillariga, shu jumladan, ingliz va fransuz tillariga ham tarjima qilingan. Ingliz olimi A. S. Beverij xonim tarjimasi inglizcha tarjimalar ichida eng yaxshisi deb tan olingan, chunki bu tarjima asl turkiy nusxadan bajarilgan. Asarda tushirib qoldirilgan bir necha o‘rinlar bor. Muallif 1508-1519-yillardagi, 1520-yildagi, 1525-yildagi, va 1529- 1530-yillardagi voqealarni turli sabablarga ko‘ra bayon qila olmagan. Boburning hayot yo‘lini o‘rganishda bu asar yaxshi manba bo‘lib xizmat qiladi. Boburning hikoyalari aniq, ta‘sirchan va haqiqatga juda yaqin. To‘g‘ri, ayrim o‘rinlarda, ayniqsa, Hindiston masalasida ba‘zi hodisalarni to‘g‘ri tahlil qila olmagan va noto‘g‘ri izohlangan, lekin bu atayin qilingan ish emas edi. Bu asardan Boburning bilim doirasi, uning yutuq va kamchiliklari, huzur-halovati va tashvishlari, u yashagan davrdagi siyosiy ahvol, u kezgan o‘lkalarning iqlimi hayvonot va o‘simliklar dunyosi, muallifning didi va nozik tabi, bir qator xalqlar va elatlar haqida g oyat nodir va qimmatli ma‘lumotlar zikr etilgan. Ingliz‟ tarixchisi S. Leyn Poul bu asarga “muhim tarixiy hujjat” deb qaraydi va “O‘sha davrga xos voqeylikni tasdiqlaydigan biron bir hujjat bo‘lmasa bu masalada “Boburnoma” ga murojaat qilish kerak” deb yozadi u. Ingliz tarixchilaridan yana biri va davlat arbobi M. Elfingtoun eas bu asarni “Osiyoning haqqoniy tarixini aks ettiruvchi kitob” deb baholaydi. 20 21 II BOB. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING “BOBURNOMA” ASARI MUHIM TARIXIY MANBA SIFATIDA 2.1. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarining mazmun va mohiyati Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining qarama-qarshilikli, murakkab va qisqa hayotida (1483-1530) anchagina asarlar yozgan bo‘lsada, ularning hammasi bizgacha yetib kelmagan. Boburdan qolgan ijodiy merosining eng muhim va eng yirigi O‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Hindiston va Eron xalqlari tarixi geografiyasi, etnografiyasiga oid nodir va qimmatli ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan va o‘sha davr o‘zbek klassik adabiyotida va adabiy tilining yorqin namunasi bo‘lgan “Boburnoma” asaridir. Bu asar mazmunining rang-barangligi, bir jahon ma’teriali o‘z ichiga olganligi, til va uslubining go‘zalligi bilan XVIII, ayniqsa XIX asr sharqshunos olimlarning diqqatini o‘ziga totgan va uning turli qo‘lyozma nushalari izlana boshlagan va g‘arb tillariga tarjima qilishga kirishilgan edi. Asarning asli nomi “Boburiya” bo‘lsada, uni “Voqeanoma”, “Tuzuki Boburiy“, “Voqeoti Boburiy“, deb ataladilar, keyinchalik asar “Boburnoma“ degan nam bilan mashhur bo‘lib ketgan. Bu asarning mavjud to‘liq tekisti 1857-yilda turkolog N. I. Ilminskiy tomonidan Qozonda tipografiya yo‘li bilan o‘zining to‘rt betlik nashr prinsiplarini ko‘rsatgan ruscha so‘z boshisi bilan boilgan. Asarni nashrga tayyorlash va dunyoga chiqarishda rus olimi N. I. Ilminskiyning zo‘r faoliyat ko‘rsatishini alohida qayd etish kerak. Bu nashrdan keyin 1905-yilda ingliz orientalistlaridan A. Beverij xonim “Boburnoma” ning Haydarobodda topilgan bir qo‘lyozmasining faksimilesini qo‘lyozmaning ayni o‘zini sinkografiya yo‘li bilan nashr etdi. Bu nusxaning qachon va kim tomonidan ko‘chirilgani no‘malum. Bu ham to‘liq tekst bo‘lsada, qozon bosmasiga nisbatan ba’zi tushib qolgan joylari va ayrim nuqsonlari bordir. Lekin umuman olganda har ikkala nusxa ham ayrim ayrim nusxalardan xoli 22 emasdir.London nusxasining afzalligi shundaki, bunda A. Beverij nusxasining ayni o‘zini berib juda yaxshi ish qilgan, shu bilan birga asar oxirida mukammal kishi ismlari, geografiya va qabila, urug‘ nomlari ko‘rsatkichi berilgan va ingliz tilida o‘n betlik so‘z boshisi ham bor. Mana shu ikkin mavjud nusxaga asoslanib, 1948-1949-yillarda “Boburnoma“ ning ikki qismidan iborat to‘liq tekisti bosib tarqatilgan edi. 27 Bu Nashr yangi o‘zbek alifbosida, kishi va geografik nomlar ko‘rsatkichi, to‘liq lug‘at, ba’zi bir qisqa izoh va tarjimalar ilovasi bilan bosilgan edi. Shundan keyin “Boburnoma“ ning to‘liq tekisti 1960-yili qayta nashrga tayyorlandi va nashr etildi. Bu nashrni tayyorlashda ayrim so‘z va terminlar transkripsiyasini aniqlash masalasida “Boburnoma“ ning Anqara (Turkiya) da turkchaga qilingan tarjimasi va filologiya fanlari kandidati M. Salening ruschaga qilgan to‘liq tarjimasini ham ko‘zdan kechira borilgan va shular bilan moslashtirishga urinilgan edi. Asar shunday boshlanadi “Farg‘ona viloyati beshinchi iqlimdindur. Ma’muraning kanorasida voqe bo‘lubtur. Sharqi Qoshg‘ar, g‘arbi Samarqand, janubi Badaxshonning sarhadi tog‘lar, shimolida agarchi burun sharhlar bor ekandur, misli: Olmaliq va Olmotu va Yangi kim, kutublarda Tarozkent bitirlar, mo‘g‘ul va o‘zbek jihatdin bu tarixda buzulubtur, aslo ma’mura qolmabdur. Muxtasar viloyattur, oshliq va mvasi farovon. Girdogirdi tog‘ voqe bo‘lubtur. G‘arbiy tarafidakim, Samarqand va Xo‘jand bo‘lg‘ay, tog‘ yo‘qtur. Ushbu jonibtin o‘zga hech jonibtin qish yog‘iy kela olmas. Sayxun daryosikim, Xo‘jand suyi’a mashhurdur, sharq va shimoliy tarafidin kelib, bu viloyatning ichi birla o‘tub, g‘arb sori oqar, Xo‘jandning shimoli Fanokatning janubi .tarafidinkim, holo Shohruhiyag‘a mashhurdir, o‘tub yana shimolg‘a mayl qilib, Turkiston sori borur. Turkistondin xeyli quyiroq bu daryo tamom qumga singar, hech daryog‘a qotilmas.” 28 27 Z.M.Bobur. Boburnoma I-II qism. - T.: 1948-1949-yillar nashrga tayyorlovchilar. P. Shamsiyev, S.Mirzayev. Toshkent.: 56-57 b. 28 Nuritdinov M. Boburiylar sulolasi. - Toshkent.: Fan, 1994. 28 b. 23 Asarda eng avvalo hududiy jihatdan chegaralarini yoritishdan boshlanadi va o‘zining davlatinig chegaralari yotib berishdan boshlanadi. Undan keyingi betlarda Boburning avlodlari berilgan va uning avlodlari haqida shunday deyilga: “Valodat va nasabi: sekkiz yuz oltmishda Samarqandda edi. Sulton Abusaid mirzoning to‘rtinchi o‘g‘li edi. Sulton Ahmad mirzo, Sulton Muhammad mirzo Sulton Mahmud mirzodin kichik edi. Sulto Abusaid mirzo Sulton Muhammadmirzoning o‘g‘li edi. Sulton Muhammad mirzo Mironshoh mirzoning o‘g‘li edi. Mironshoh mirzo Temurbekning uchunchi o‘g‘li edi. Umarshayx mirzo bila jahongir mirzodin kichik. Shohruh mirzodin ulug‘ edi.” 29 Shuningdek asarda Umarshayx mirzoning farzandlari ham berilgan va ular haqida shunday yozilgan “Avlodi: uch o‘g‘il, besh qiz mirzodin qolib edi. Bori o‘glonlardin uluq men - Zahiriddin Muhammad Bobur edim, mening onam Qutluq Nigorxonim edi. Yana bir o‘g‘ul Jahongir mirzo edi, mendin ikki yosh kichik edi, aningonasi mo‘g‘ulning tuman beklaridinn edi, Fotima Sulton otliq. Yana bir o‘g‘ul Nosir mirzo edi, onasi andijonlik edi, g‘unchachi edi, Umid otliq. Mendin to‘rt yosh kichik edi. Bori qizlaridin ulug‘ Xonzodabegim edi, mening bilabir tuqqon erdi, mendin besh yosh ulug‘ erdi. Yana bir qiz Mehrbonubegim erdi, mendin ikki yosh ulug‘ erdi.Yana bir qiz Shahrbonubegim erdi, bu dag‘i Nosir mirzo bila bir tuqg‘on erdi, mendin sekkiz yosh kichik edi. Yana bir qiz Yodgor Sultonbegim edi, onasi Og‘a sulton otliq g‘unchachi edi” Havotun va saroyi: Qutlug‘ Nigorxonim edi, Yunusxonning ikkinchi qizi, Sulton Mahmudxon, Sulton Ahmadxonning egachisi edi. Yunusxon Chingizxonning ikkinchi o‘g‘li Chig‘atoyxonning naslidandur. Yunusxon ibn Vaysxon ibn Sherali O‘g‘lon ibn Mbn Xizr Xojaxonim Tug‘luq Temurxon ibn Esan Bug‘axon ibn Do‘vaxon ibn Baroqxon ibn Esun Tuva ibn Mutugon ibn Chig‘atoyxon ibn Chingizxon. Chun muncha taqrib bo‘ldi, xonlarning ahvolini dag‘i ijmol bila zikr qilaling. 29 L.P.Sharma. Boburiylar saltanati. - Toshkent.: Ma’naviyat, 1998. 65 b. 24 Yunusxon va Esan Bug‘axon Vaysxonning o‘g‘lonlari edi. Yunusxon o‘g‘lonlari Ofoqxon va Jonboboxon edi. Yunusxonning onasi Turkistonliq qipchoq beklaridan Temurbek rioyat qilg‘on shayx Nuriddinbekning qizi yo nabirasi bo‘lur. Vaysxonning voqeasida mo‘g‘ul ulusi ikki fariq bo‘lur. Bir pora Yunusxon sari va ko‘prog‘i Esan Bo‘g‘axon sari bo‘lur. Burunroq Yunusxonning egachisini Ulug‘bek Mirzo Abdulaziz mirzog‘a olib edi. Ul munosabat bila Erzan borin tuman beklaridan edi, xonni uch-to‘rt ming uylik mo‘g‘ul ulusi bila Ulug‘bek Mirzog‘a kelturdilarkim, ko‘mak olib yana mo‘g‘ul ulusini olg‘aylar, mirzo muruvvat qilmadi, ba‘zisini asir qildi, ba’zilarini birin-sirin viloyatqa pereshon qildi. Erzan buzug‘lig‘i mo‘g‘ul ulusida bir tarix bo‘lubtur. 30 “Boburnoma” da Samarqand taxtiga o‘tirganligi haqida shunday yozilgan: “Samarqand taxtig‘a o‘lturg‘och, Samarqand beklarini burungudek o‘q rioyat va inoyat qildim. Bizing bila bo‘lg‘on beklarni ham faroxo‘ri hollarig‘a yarasha tarbiyat va shafkat qildim. Sulton Ahmad Tanbalning borasig‘a rioyat ko‘prak voqe bo‘ldi. Ichki beklar chargasiga edi, ulug‘ beklar chargasida rioyat qildim. Samarqandnikim, yetti oy muhosara qilib tashvishlar bila olduk, avval kelganda cherik eliga o‘lja – mo‘ljadek nima tushub edi. Bir Samarqanddin o‘zga jami viloyatlar mahga kirib edi, yo Sulton Ali mirzog‘a bu kirgan viloyatlarni vhopib bo‘lmas edi. Muncha talon va taroj tortg‘on viloyatlardin nima olmaq xud nechuk muyassar bo‘lg‘ay edi. Cherik elining o‘lchasi tugandi. Samarqandni olg‘onda Samarqand andoq xarob edikim, madad va tuxm vataqovig‘a ehtiyoj bor edi. Chi joyi ulkim,kishi andin nima ola olg‘ay. Bu jihatlardin cherik eli ko‘p tanqislik tortdilar. Biz ham elga nima yetkura olmaduk. Uylarini ham sog‘indilar. Biror-ikkirar qochmoqg‘a yuz qo‘ydilar. Avval kishikim qochdi Xonquli Bayonquli edi, yana Ibrohim Bekchik edi. Mo‘g‘ullar tamom qochdilar. So‘ngra Sulton Ahmad Tanbal ham qochdi. Uzun Xasan Xojig‘a o‘zini xeyli muxlis va mutaqid tutar edi. Uzun 30 Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. - Toshkent.: Yulduzcha nashri, 1989. 28-29 b. 25 Xasanning ittifoqi bila qochqonlarning ba‘zisig‘a sazo bergaylar, ba‘zisini bizning qoshimizg‘a yiborgaylar. Bu fitnalarni angiz qig‘uvchi, mundin qochib borg‘onlarni yomonliqqa tez qilg‘uchi xud Uzun Xasan haramnamak ekandur. Borchasi Sulton Ahmad Tanbal borg‘on bila zohir va oshkora yomonlik maqomida bo‘ldilar. Samarqandni olmoq doiyasi bila necha yilkim bajid cherik tortar eduk, Sulton Mahmudxondin agarchi fatxidin so‘ng Andijonni tama qilur edi. Bu fursattakim aksar cherik eli va mo‘g‘ullar tamom qochib Andijon, Axsig‘a bordilar. Uzun Xasan va Tanbal ul viloyatlarni Jahongir mirzog‘a tama qildular. Necha jihatdin mumkin emas edikim, alarg‘a berilgay. Biri ulkim agarchi xong‘a bu viloyatlarni vada qilolmaydur edi, vale xon tilab edi. Xon tilab turub, Jahongir Mirzog‘a berilsa, xon bila tamom yakro‘ bo‘lmoq kerak edi. Yana bir bukim mundoq mahaldakim, el qochib ul viloyatqa bordi, tahakkum tariyqi bila tama qiladur, agar burunroq bu so‘z orada bo‘lsa edi, filjumla vajhi bor erdi, alarning tahakkumini kim tortar bo‘lg‘ay? Mo‘g‘ul va Andijon cherikini va ba‘zi beklardin ham Andijong‘a borib edilar.“ 31 Shuningdek “Boburnoma“ asarida Hindiston haqida ham quyudagicha ta’rif berganlar: “Hindiston mamoliki vase va purmardum va purhosil viloyat voqe bo‘lubtur. Sharqi va janubi, balki g‘arbi ham Muhit daryosig‘a muntahi bo‘lur. Shimoli bir tog‘ durkim, hindukush va kofiriston va kashmir tog‘lari bila payvasttur. Jami Hindiston viloyatining poytaxti Dehli ermish. Sulton Shahobiddin G‘uriydin so‘ng, Sulton Feruzshohning oxir axdig‘acha aksar Hinduston Dehli salotining taxti zabtida ekandur. Bu tarixdakim, men Hindistonni fatx qildim, besh musulmon podshoh va ikki kofir Hindistonda saltanat qilurlar edi. Agarchi kichik kirim roy va roja tog‘ va janggalda xeyla bor edilar, vale mo‘tabar va mustaqil bular edilar. Bir afg‘onlar edikim, Dehli poytaxti alarda edi. Behradin bahorg‘acha qobiz edilar. Afg‘onlardin 31 Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. I-II-qism 1948-1949-yillar nashrga tayyorlovchi P. Shamsiyev. S. Mirzayev. 56-57-betlar 26 burun Junpur Sulton Husayn Sharqiyning qabzida edi. Bu jamoatni puriy derlar. Bularning otalari, Firuzshohdin so‘ng junpur mamlakatig‘a musallit bo‘lubturlar. Dehli Sulton Alouddinning iligida edi. Bu tabaqa sayidtur. Temurbek Dehlini olg‘onda Dehli hukumatini bularning otalarig‘a berib, borib edi. Sulton Bahlul Ludiy Afg‘on va o‘g‘li Sulton Iskandar Dehli poytaxti bila podshohnishin bo‘ldi. 32 “Boburnoma” da Xusayn Bayqoroga chizgilar berilar ekan biz bunga alohida e’tibor qaratdik. Sulton Xusayn Bayqoroning talqini qanday muhitda yashaganligin, qanday shaxs bo‘lgani salbiy va ijobiy tomonlarini, serqirra ijodlarini, ilm-fan, ma’daniyat va san’at qo‘shgan katta hissalari, ayollari va farzandlari ular o‘rtasidagi ziddiyatlar, sohibqiron Amir Temur bilan o‘xshash tomonlarini yoritishni maqsad qilib qo‘ydik. Xusayn Bayqoro hozirgi kunda to‘liq mukammal xolisona o‘rganilmagan. Chunki murakkab shaxs, taqdir egasidir. Sulton Xusayn Bayqoroni o‘rganishda birinchi manba bo‘lib Zahiriddin Muhammad Mirzo Boburning jahonga mashhur bo‘lgan “Boburnoma” asaridir. 33 Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari tarixiy - adabiy manba sifatida yana shunisi bilan e’zozliki, asarda ko‘plab tarixiy shaxslar, adabiyot va san‘at ahllari, din ahllari, shoh va shahzodalar, beklar, amiru umarolar haqida beriladi. H. Hasanovning yozishicham, “Boburnoma“ da mingdan ziyod joy nomlari berilgan. 34 Bundan tashqari 1800 dan ortiq kishi ismlari, 1100 dan ortiq joy nomlari qayd etilganini olimlar aytib o‘tishgan. Aslida “Boburnoma”da hammasi bo‘lib 1540 nafar kishi nomlari tilga olingan. Shundan 357 nafarini movarounnahrlik tarixiy shaxslar tashkil qiladi. Qolgan qismi esa turli davrda, turli mamlakatlarda yashagan tarixiy shaxslardir. Movarounnahrlik 357 nafar tarixiy shaxslar turli toifa kishilaridan iborat. Jumladan, 5 nafari amir va amirzodalar; 20 nafari shoh va shahzodalar; 42 nafari 32 Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. - Toshkent.: Yulduzcha nashriyoti, 1989. 248-249 b. 33 Fayziyev T. Xusayn Bayqoroning sirli o‘limi. – Toshkent.:O‘zbekiston, 1995. 44 b. 34 Hasanov. H. Bobur sayyoh va tabiatshunos. - Toshkent.: O‘zbekiston,1983. 62 b. 27 malika va shoh qizlar; 52 nafari umarolar, qo‘shin boshliqlari va beklar; 21 nafari din va tasavvuf egalari; 30 nafari ilm-fan va adabiyot ahllari; 187 nafari turli xos kishilar - askarlar, dehqonlar, san’at ahllari, hunarmandlar, qullar, yog‘iylarning nomlari tilga olingan va sharxlab berilgan. Muallif har bir hukmdor haqidagi mulohazalarni berishda voqealarga aniq yondashadi. Ayniqsa, uning hukmdorlarning “Masof va urushlari” zikrida bayon qilgan voqealarni yozishda yuksak xotira egasi va o‘tkir tarixchi ekanligini bilib olish qiyin emas. 28 2.2. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING “BOBURNOMA“ ASARINING TARIXIY VA ILMIY AHAMIYATI. Qadimiy Movarounnahr va undagi xalqlar xayoti haqida jonli guvohlik beruvchi asarlar orasida “Boburnoma“ alohida ajralib turadi. Ajoyib lirik shoir, o‘zbek adibi Zahiriddin Muhammad Bobur tomonidan yaratilgan bu asar ijtimoiy – tarixiy, ilmiy - tabiiy va adabiy - lingvistik ma’lumotlar xazinasidir. Unda 1494-yildan 1530-yilgacha O‘rta Osiyo, Afg‘oniston va Hindistonda kechgan voqealar bayon etilgan. Bobur tarixiy faktlarni Shunchaki qayd etish, jangu jadallar, yurishlar haqida xronologik axborot berish bilangina kifoyalanmay, voqealarni jonli tilda qiziqarli hikoya qilad, manzara chizadi, tabiatni, etnografik xolatlarni tasvirlaydi, davrni, uning xususiyatlarini gavdalantiradi. Shu sababdan asar faqat ilmiy - tarixiy ahamiyati bilaan emas, balki o‘zbek badiiy nasrining yorqin namunalaridan biri sifatida ham biz uchun qimmatlidur. Shoir o‘z xotiralarini badiiy naql uslubda sodda va ravon bayon etadi. O‘nlab tarixiy shaxslarning aniq xarakterini yaratadi. Tabiat manzaralarini suratini chizadi, kitobni har xil syujetlar, ishqiy sarguzashtlar, she’riy parchalar bilan bezaydi. Tilga olingan shaxslarning portreti kiyinishini, tashqi ko‘rinishini, fel atvorini, odatlari, o‘tmishi, avlod-ajdodi, birma bir ta’rif etiladi. 35 Asardagi markaziy obraz Boburning o‘zi, albatta. Uning his tuyg‘ulariga boy qalbi ko‘z oldimizda yorqin jonlanadi. Ingliz tarixchisi Elfiniston “Boburnoma“ va uning muallifi haqida: “Uning shaxsiy his - tuyg‘ulari har qanday mubolag‘adan yoki pardalashdan xoli, uslubi oddiy na mardona, shu bilan birga jonli va ifodali. O‘z zamondoshlari biografiyasini, ularning qiyofalari, urf-odati, intilishlari, qiziqish va qiliqlarini ko‘zguda aks etgandek ravshan tasvirlaydi. Bu jihatdan “Boburnoma“ O‘rta O‘siyodagi yagona chinakam tarixiy tasvir namunasidir” deb yozadi. Bobur O‘rta Osiyo, Xuroson va Hindiston geografiyasi, hayvonot hamda nabodot olami to‘g‘risida boy ma‘lumot bergan. Xususan, “Boburnoma”da 35 Z. M. Bobur. Boburnoma. – Toshkent.: Yulduz nashriyot, 1989. 18 b. 29 hindlarning etnografiysi, ilmu fani, san’at va ma’daniyati haqida va Afrika yozuvchilarining Toshkent konferensiyasida (1958-yil) qimmatli faktlar bor. Taniqli hind hind shoiri Mulk Roj Anand Osiyo so‘zlagan nutqida: “Bu kitob siz bilan bizning merosimizdir. O‘zbekistondagi singari bizda ham “Boburnoma“ g‘oyat qadrlanadi.” Degani bejis emas edi. Davrning juda ko‘p xususiyatlarini qamrab olishi, qomusiy xarakteri va o‘zbek adabiy tilining beqiyos boy imkoniyatlarini namoyish etishi bilan “Boburnoma“ Alisher Navoiyning “Xamsa” siga qiyos qilgudek madaniy obida hisoblanadi. Asarning tez orada shuhrat qozonib, XVI asrning o‘zidayoq bir necha marta fors tiliga tarjima etilishi ham fikrimizning isbotidir. “Boburnoma“ fors tiliga birinchi marta 1589-yili shoirning nevarasi Shoh Akbar saroyida xizmatda bo‘lgan Abdurahimxon ibn Bayramxon Xoni Xonon tomonidan tarjima qilindi. Tarjima ko‘p nusxada ko‘chirilib, “Voqeati Boburiy“, “Tarixi Boburshohiy“ nomlari ostida Sharq mamlakatlariga keng yoyildi. Abdurahimxon tarjimada Boburning o‘ziga xos bayon tarzini bera olgan, asar fors adabiyoti va tarixchiligida ulkan yangilik sifatida qabul qilingan. Qamrab olingan tarixiy voqealarning ro‘yi-rost ko‘rsatilishi, ilmiy faktlarga boyligi bilangina emas, balki ravon uslubi, sodda va jozibadorligi bilan ham Bobur asari o‘zidan keyin yaratilgan tarixiy memuarlarga kuchli ta‘sir ko‘rsatadi. Chunonchi, Gulbadanbegimning “Humoyunnoma“ va Nizomiddin Hiraviyning “Tabaqoti Akbarshoxiy“ kabi kitoblarida buni yaqqol his etish mumkin. Shuni yatish kerakki, XVI asrdan boshlab o‘zbek adabiyotining yana boshqa namunalari ham fors tiliga tarjima qilindi. Sharqning ilg‘or ziyolilari turkiyda (eski o‘zbek tilida) yaratilgan adabiyotning katta nufuzga ega ekanligini ko‘rib ilm ahlini bu tilni o‘rganishga da’vat eta boshlaydilar. Navoiy va Boburning ajoyib asarlarni tarjima qilib, forsiydonlarni baxramand etishni muhim vazifa deb biladilar XIX asr boshlariga kelib, asar butun Yevropa ilm ahliga ma’lum bo‘lgan. Bobur merosining jahoniy shuxratida, ayniqsa, ingliz sharqshunoslarining xizmati 30 ulkandir. Ular “Boburnoma“ ni tarjima qilish va nashr etishdagina emas, balki tadqiq va targ‘ib etish borasida ham birinchilikni egallaydilar. 1816-yilning 12aprelida Uilyam Erskin Bo‘mbaydan turib, Londindagi nozirlarga yozgan xatida tugabmas ganjina topib olganlik xursandligini bildiradi va “Boburnoma“ ni tarjima qilayotganidan xabar beradi. U. Erskinning J. Layden bilan hamkorlikdagi tarjimasi 1826-yilda bosilib chiqdi. Tarjimonlar asarning o‘zbekcha va forscha nusxalarini asos qilib oldilar. U. Erskin kitobga kattagina muqaddima yozib berdi. Bobur va uning asarlarini ingliz kitoblariga tanisgtiradi: “Biz Osiyodagi hukmdorlar ichida Bobur singari genial va talantli kishilarni kamdan kam uchratamiz. Aqlining aktiv faoliyati, xushchaxchaq va sovuqqonligi, bevafo taqdirining nayranglariga qaramay, ruhining tetikligi, podsholar orasida juda kam uchraydigan sahiyligi, mardligi, istedodligi, fanga, san’atga muhabbat va ular bilan faol shug‘ullanishi jihatdan Osiyo podsholari orasida Boburga teng keladigani yo‘q”. J. Layden va U. Erskin tarjimasi 1921-yili Oksford unversiteti nasgriyoti tomonidan ko‘p jildli qilib, ikkinchi marta chop etildi. Bu nashrda Dublin unversitetining professori L. Kivt so‘zboshi yozib, “Boburnoma“ nashrlari, uning jahon qo‘lyozma fondlaridagi nushalari, tarjimalari haqida ma’lumot beradi, inglizcha variantni qayta taxrirdan chiqaradi. Birinchi jildning yarmini tashkil etadigan ilmiy ocherkida u Movarounnahr va Xuroson tarixi, geografiyasi, Bobur tilga olgan Samarqand, Andijon, O‘ratepa, Kobul va boshqa shaharlarning hozirgi ahvolini keng yoritgan. Mazkur nashrning yana bir fazilati shundaki, tarjimaning ilmiy aniqligini ta’minlash uchun xoshiyalarda ko‘p miqdorda izoh va sharxlar berilgan, kitobdagi she‘rlarning kimga taaluqli ekanligi va qaysi tilda yozilgani ham ko‘rsatilgan. Ingliz sharqshunoslaridan A. Beverij xonim 1902-yili “Boburnoma“ ning Xaydarobotd nusxasini faksimile xolida chop ettiradi. (U 1971-yili Londonda qayta nashr etildi.) Mazkur nashr asarning yana kengroq ommalashuviga sabab bo‘ldi. Asarning M. Sale bajargan ruscha tarjimasi hamda 1960-yili P. Shamsiyev va S. Mirzayev tayyorlagan o‘zbekcha nashri ana shu A. Beverij xonim nashriga asoslangan. 31 “Boburnoma“ P. M. Kaldekot tomonidan ingliz tiliga qisqartirib tarjima qilindi. XX asr oxirlarida F. J. Talbot ham asarni tarjima qilib, suratlar bilan nashr ettiradi. Shuningdek, Bobur asarlarining Turkiyada tarqalishiga atoqli olim Rashot Raxmon Oratning xizmati katta. Ingliz tilida Bobur hatyoti va ijodini o‘rganishga talay maxsus monografiyalar yaratildi. Len Poolning “Bobur“ (Oksford 1899-yil) va Xarold Lembning “ Bobur yo‘lbars“ (Nyu-York 1961-yil) nomli kitoblari shular jumlasidandir. Ayniqsa, keying kitob qiziqarli adabiy tarixiy ocherk uslubida yozilgan. Buni kitobning ichki bo‘limlariga qo‘yilgan “Vodiydagi voqealar“, “Samarqanddan quvilish“, “Qobuldagi saltanat“, “Hirotda xiyofat“, “Bobur va uning eli“, “Hindiston sari yurish“, “Panipat va Kanvand“, “Buyuk mo‘g‘ullar imperiyasi“, kabi sarlavhalardaan ham bilish mumkin. X. Lemb Boburning adabiy merosidan ilmiy ma’lumot sifatida keng foydalangan, ko‘proq “Boburnoma” ga murojat etib, undan talay parchalar tarjimasini ham keltirgan. Bundan tashqari, u Mirzo Bobur yurgan yo‘llarning ot va tuyada kezib chiqqan. Shu tariqa, bu asar amalda Bobur haqidagi tarixiy roman ko‘rinishini olgan edi. Sharq xalqlari tarixi bilan shug‘ullangan yana boshqa ingliz va amerikalik olimlar Boburning shaxsiy qobiliyati va faoliyatiga yuqori baho berib, uni qadimgi Rim sarkardasi Yuliy Sezar bilan qiyoslaydilar. “Boburnoma“ 1828-yili A. Kayzer tomonidan nemis tiliga qisqartirib va 1871-yili P. Kurtyl tomonidan fransuz tiliga to‘la xolda tarjima qilingan. Zamondoshimiz atoqli sharqshunos olim J. L. Boite Grammon “Boburnoma” ning fransuz tilidagi yangi tarjimasini yaratdi. U bir necha bor yurtimizga kelib, o‘zbek xalqining turmush tarzi, tarixi bilan yaqindan tanishdi. Grammon, shuningdek Gulbadanbegimning Temur tuzuklari“ va “Xumoyunnoma“ asarlarini ham fransuz tiliga tarjima qilgan. 1912-yilda Tog‘aymurod Qorluq Xatloniy uni yana bir marta fors tiliga tarjima qildi. Bu tarjima qo‘lyozmasi O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida saqlanmoqda. 1944-1946-yillarda esa asar usmonli turk tiliga tarjima qilinib, Anqarada ikki jildda bosilgan. Rossiyada “Boburnoma” ancha ilgari paydo bo‘lgan edi. 32 Sharqshunos N. Ilminskiy 1857-yili asarni asl xolid Qozon shahrida chop etilgan. XIX asr oxirlarida “Boburnoma” dan ayrim qismlar I. Pantusov, S. Polyakov, V. Vyatkin tarjimasida rus kitobxonlariga qisman taqdim etilgan bo‘lsada, yaxlit ruscha tarjimasi amalga oshirilmagan edi. Bu sharafli va xayrli ish mohir tarjimon va olim M. Sale tomonidan bajarildi va asar 1958-yili Toshkentda bosmadan chiqarildi. M. Sale tarjima ustida o‘n yildan ko‘proq vaqt mehnat qildi, asar tilini chuqur o‘rgandi. Behad ko‘p atamalar, ibora va nomlar transkripsiyasini berish, shuningdek, Bobur qalamining “mardona uslubini“ saqlashga muvaffaq bo‘ldi. Shunga qaramay, M. Sale tarjimasida xamon talay noaniqliklar mavjud. “Boburnoma”dagi bir qancha nomlar noto‘g‘ri berilgan. Chunonchi, Axmad Mirzo sevgilisi Qutluqbegim “Katak begim“ bo‘lib ketgan, “bukalamun“, “mucha“ kabi ba’zi so‘z va iboralar tarjimasiz va izoxsiz keltirilgani sababli rus kitobxoniga tushunarsiz bo‘lib qolgan. She’riy parchalar nasriy tarjimada berilib, ularning qaysi tilda yozilgani ham ko‘rsatilmagan. Tarjima va nashlardagi nuqsonlarning aksariyati asarning ilmiy tanqidiy matniga ehtiyoj borligidan kelib chiqqan. “Boburnoma“ ning mavjud nashrlari, hatto o‘zbekcha nashri ham, asar haqida to‘la tasavvur berolmaydi. Negaki, ruscha nashrda ham, eng so‘nggi o‘zbekcha nashrda ham 1509-yildan 1518-yilgacha va 1524-yilgacha bo‘lgan voqealar bayoni yo‘q Insoniyatning adabiyotga mansub ana shunday buyuk farzandlari safida Zahiriddin Muhammad Bobur ham o‘z o‘rniga ega. Kishilik tarixida Boburchalik shaxsiy imkon, iqtidor va fazilatlari beqiyos kishilar juda kam uchraydi. Bobur buyuk podshoh, mumtoz shoir, nazariyotchi adabiyotshunos, faqih, tilshunos, san’atshunos, etnograf hayvonot va nabotot olamining bilimdoni sifatida ko‘pqirrali faoliyat va ijod sohibi edi. Birgina “Boburnoma” uning yigirmadan ortiq sohalariga qiziqqanligiga yaqqol misoldir. Shoh Bobur, birinchi navbatda, shoh, boburiylar sulolasining asoschisi. Balki, boburiylar jahon tarixida eng uzoq yillar (332) hukmronlik qilgan sulola bo‘lib chiqar. U podshoh sifatida lasgkar tortib shohlarga xos mag‘lubiyatlarning achchiq alamlariyu zafarlarning ulug‘vor 33 nasgidalarini surishni ko‘p marotaba o‘z boshidan kechirdi. Otasi singari ulug‘ himmatli va oily maqsadli shaxs bo‘lganligidan Farg‘ona viloyatini kichik joy deb hisoblab, Samarqandga intilti. U yerda Shayboniyxondan yengilib, Qobulga keldi va keyin Hindistondek bepayon yirik mamlakat hukmdoriga aylandi. Buyuk shoh Bobur Hindistonda temuriylarga xos ulug‘ bunyodkorlik an’analarini davom ettirdi: muhtasham qasrlar tiklash, ariq kanallar qazish, bog‘- rog‘lar bunyod etish, adabiyot, ilm-fan rivojiga homiylik qilish, elni adolat bilan boshqarish singari fazilatlar keyinchalik Hindistonning buyuk farzandlari tomonidan chinakam ijobiy baholandi. 36 Hindistonning donishmand farzandi, buyuk davlat arbobi Javoharla’l Neru o‘zining “Hindistonning ochilishi“ va “Jahon tarixiga bir nazar“ asarida Zahiriddin Muhammad Bobur haqida samimiyatga to‘liq ushbu fikrlarni izhor etgan: “Bobur – dilbar shaxs. Uyg‘onish davri hukmdorining haqiqiy namunasidir. U mard va tadbirkor odam bo‘lgan. Bobur o‘ta madaniyatli va jozibali insonlar orasida eng yetuk insonlardan biri edi. U mansabparastlik kabi cheklanishdan va mutaassiblikdan yiroq edi. Hindistonning donishmand farzandi, buyuk davlat arbobi Javoharla’l Neru o‘zining “Hindistonning ochilishi“ va “Jahon tarixiga bir nazar“ asarida Zahiriddin Muhammad Bobur haqida samimiyatga to‘liq ushbu fikrlarni izhor etgan: “Bobur – dilbar shaxs. Uyg‘onish davri hukmdorining haqiqiy namunasidir. U mard va tadbirkor odam bo‘lgan. Bobur o‘ta madaniyatli va jozibali insonlar orasida eng yetuk insonlardan biri edi. U mansabparastlik kabi cheklanishdan va mutaassiblikdan yiroq edi. Bobur san’at va ayniqsa, adabiyotni sevardi.” Asarda har bir yil voqealari alohida beriladi. Bu kabi qimmatli ma lumotlar‟ va keltirilgan mulohazalarning hammasi tarix uchun muhimdir. Demak bundan ko‘zrinib turibdiki, “Boburnima“ XV asrning so‘nggi XVI asrning birinchi choragida mazkur uch mintaqada kechgan voqealarni o‘rganishda muhim manba 36 Mamajonov .A.M. O‘zbekiston tarixi. - Toshkent.: 1994. 200 b. 34 hisoblanadi. Asar yuzasidan tadqiqot olib borgan M. Abdullayevaning ma‘lumotiga ko‘ra “Boburnoma“ da hammasi bo‘lib 1540 nafar kishi nomlari tilag olingan bo‘lib, shundan 357 nafari Movarounnahrlik tarixiy shaxslarning nomlaridir. Qolgan qismi esa turli davrda, turli mamlakatlarda yashagan tarixiy shaxslar nomidir. Asarda Bobur tarixiy voqealarni bayon etish bilangina cheklanmaydi, balki voqealar sodir bo‘layotgan sharoit manzarasini, tarixiy shaxslarning qiyofasi va xulqini, tabiat lavhalarini batafsil tasvirlaydi, turli sarguzashtlar, rivoyat va latifalarni jozibador badiiy uslubda hikoya qiladi, asarni she‘riy parchalar, xalq maqollari va hikmatlari bilan orasta qiladi, anvoi badiiy usullar va til san’atidan foydalanadi. “Boburnoma“ dan olingan “Alisher Navoiy ta’rifi“ “Andijon tasviri“, “Samarqand tasviri“ bunga yorqin misol bo‘la oladi. “Boburnoma“ da bir necha yuzlab tarixiy masalalarga tavsif beriladi, ularning faoliyati, sarguzashtlari tasvirlanadi. Bular shohlar, hokimlar, amaldorlar, lashkarboshilar, din shariatlari arboblari, askarlar, olimlar, shoirlar, san’atkorlar, turli mehnatkash tabaqalarning vakillari va hokazolaridir. Bular jamiyatda tutgan o‘rni, qarash va manfaatlari, siyosiy maslagi, xulq-atvori, hatti-harakati, turlicha odamlardir. Bobur voqealar ishtirokchilarini tasvirlayotganda mana shu jihatlarning hammasiga e’tibor beradi. Odamlarning takrorlanmas faqat ularning o‘zigagina xos xususiyatlarini tanlab oladi, tarixiy haqiqatga to‘la rioya qilgan holda qalam suradi, g‘oyat ishonarli real qiyofalar yaratadi. 37 Bobur tarixiy shaxslarga, hatto o‘ziga dushman kishilarga ham beg‘araz munosabatda bo‘ladi, ular haqida xolis ma’lumot beradi, faoliyatlari va fel- atvoridagi kamchiliklarni halol ko‘rsatadi. Muhimi shundaki, u tarixiy shaxslarga mamlakat taraqqiyoti, obodonchilik ishlarida, fan, adabiyot va san’atni yanada rivojlantirishda ko’rsatgan xizmatlariga qarab baho beradi. 38 “Boburnoma“ da ilm-fan, san’at, adabiyot ahli xususida keng fikr yuritilgan. Kitob muallifi Alisher Navoiy, Jomiy, Binoiy, Muhammad Solih, Hiloliy, Sayfi Buxoriy, Mir Xusayn Muammoiy , Shayhimbek Suxayliy, Ahmad Hojibek, 37 Z. M. Bobur. Boburnoma. - Toshkent.: Sharq, 2002. 128 b. 38 Abdullayev M. Boburnoma va Shajarai turkning qiyosiy poetikasi.T.: Sharq,1994. 56-58 b. 35 Begzod, Shoh Muzaffar, G‘ulom Shodiy, Husayn Udiy kabi shoirlaru san’atkorlar haqida ma’lumotlar beradi, asarlaridan namunalar keltiradi. Ularning hayoti, faoliyati, xulq-atvori haqida diqqatga molik tavsilotlarni hikoya qiladi Chunonchi, Bobur ulug‘ shoir va donishmand Alisher Navoiy haqida so‘zlaganda uning Benazir shoirligini takidlab, turkey (o‘zbek) tilda she‘rini hechkim unchalik ko‘p va yaxshi yozmaganligini shuningdek ilm-fan, san‘at va adabiyot ahliga hech kim Navoiychalik g‘amxur va murabbiy emasligini alohida qayd etadi. Hisor haqida gapirganda bu yerda yuzaga kelgan adabiy muhit va unga homiylar nomlari birma bir tilga olib o‘tiladi. Ma’lumki muhitni bu adabiy muhit vakillari erishgan ulkan muvaffaqiyatlarni Navoiysiz, uning xizmatlarisiz tasavvur etish mumkin emas. Bobur Navoiyning binokorlik va obodonchilik sohasidagi faoliyatini, Husayn Bayqoro bilan o‘g‘illari orasidagi ziddiyatlarni bartaraf etishdagi tadbirlarni bayon etadi. 39 39 Z. M. Bobur. Boburnoma. - Toshkent.: Sharq,2002.130 b. 36 XULOSA Tarixning shohidlik berishicha, insoniyat tarixida yuksak iz qoldirgan, k е yingi avlodlarga o‘zining jamiyatdagi mavq е i, ilmiy, badiiy m е rosi bilan ibrat namunasi bo`la oladigan shaxslar dunyoga juda kam k е ladi. XV - XVI asr uzb е k xalqi, adabiyoti, ma‘naviyati tarixida Alish е r Navoiy va Zahiriddin Muhammad Mirzo Boburni b е malol ana shunday shaxslar qatoriga kiritish mumkin. Zahiriddin Muhammad Bobur umrining o‘zi avlodlarga ibrat namunasidir. U 47 yoshli qisqa, ammo ijodiy barakali, barkamol hayotida yuz yil yashab ham uddalab bo`lmaydigan ishlarni ado etdi. Bobur o‘z davrining shoh va shoirligidan tashqari, ulkan tarixchisi, etnografi, o‘lkashunosi, biolog, g е ograf, dinshunos olimi sifatida ham dovruq topgan. Shariat ahkomlarini mukammal bilgan va bu borada ham risola yozgan. Arab alifbosining murakkab, o‘rganish og‘ir bo‘lganligi bois, yangi “Xatti Boburiy” alifbosini yaratgan. Davlatchilikda vaqt m е ‘yorlarini qayta ishlab chiqqan, pochta tizimiga qulay tarzda tartib b е rgan va yana qanchadan-qancha islohotlarni amalga oshirgan. Borgan y е rida obodonchilik, bog‘-rog‘ barpo etgan, Movarounnahr sivilizatsiyasini Sharqda tarqatgan buyuk shaxsdir. Bobur buyuk podshoh, bobosi Amir T е murning munosib vorisi sifatida uning saltanatini barcha o‘ziga t е gishli hududlarda qayta tiklash, yuksak saltanatni dovruqsiz, manmanlikka b е rilmay barpo etish va davlatchilik ishlarini amalga oshirishni umr maqsadi etdi. U mohir sarkarda sifatida eng og‘ir bo‘lgan davrlari: qarindosh-urug‘lari, b е k va safdoshlari chap b е rib, bundan taxtni olishga intilib, nochor qolgan holida ham maqsad sari intildi. Boburning bu xislati, k е lajakka umid bilan qarashi bugun ham ibrat namunasi bo‘lib xizmat qiladi. Zahiriddin Muhammad Mirzo Boburning “Boburnoma” asarida Temuriylar sulolasi haqida Amir Temur va Mirzo Ulug‘bek tomonidan barpo etilgan inshootlar, madrasalar, bog‘u-rog‘lar, masjid xonaqo, hammomlar shuningdek Samarqand iqlimi, aholisi haqida ma’lumotlar qoldirgan. 37 Bobur davlatchilik siyosatining bosh kaliti - t е muriyzoda Sulton Husayn Boyqarokabi faqat o‘z hukmronligiga qarashli joylarda tinch-osoyishta hayotni saqlash, saltanatini mustahkam qo‘rg‘onlar, y е tuk askar, zobitlar bilan ta‘minlash, ilm-fan, adabiyot va san‘atga yuksak e‘tibor b е rishdangina iborat d е b bilmadi. Uning buyuk niyati, bobosi Amir T е mur saltanati tasarrufida bo‘lgan yurt va y е rlarni qayta egallash, muhim, yagona davlatchilik siyosatini yuritish, parokanda t е muriyzodalarni bu maqsad sari birlashtirishdan iborat edi. U shu yo‘lda siyosiy tanglik, murosasizlik, ayniqsa buyuk T е murdan qolgan hudud, boylik va mansablar sari olib borilgan kurashlarga barham b е rib, barchasini bir bayroq ostida birlashtirish uchun intildi. Bunga ko‘p jihatdan erishdi ham, l е kin armon bo‘lib qolgan niyatlari ham kam emas. Zahiriddin Bobur davlat boshqaruvida ayol shaxsiyatiga yuksak e’tibor bilan qaratgan. Uning ayollar qadr-qimmatini joyiga qo‘yish, izzatlarini bajo k е ltirish, zarur bo‘lganda Qutlug‘ Nigorxonim, Esan Davlatb е gim, Xonzodab е gim va boshqa ayollar bilan davlat ishlari muammolariga oid masalalarni bamaslahat ado etgan, ularning fikrini inobatga olgan. Boburning qizi Gulbadanb е gim “Humoyunnoma” asarida yozishicha, Bobur Agrada davlat ishlari bilan band bo`lgan paytda Xurosondan xotini - Humoyunning onasi Mohim b е gim tashrif buyurgani va u allaqachon saroyga yaqinlashib qolganligi xabari Boburga е tkaziladi. Shunda Bobur barcha yumushlarini qoldirib, xotini tomon ot yugurtiradi. U ayoli k е layotgan karvonni ko‘rib, otidan tushib, xotini tomon oshiqadi, uni otidan tushirib, o‘z otiga mindiradi va ot jilovini olib, o‘zi yayov, saroygacha е taklab k е ladi. Podshoqning bu harakati saroy ahlining ayrimlariga yoqmaydi va ularning e’tirozlariga sabab bo`ladi. Shu misolning o‘zi ham Bobur o‘z davridan ancha ilgarilab k е tganligi, oilaviy munosabatda samimiyat ustun bo‘lishini bildirganki, bu hozir ham yoshlarimizga ibrat darsidir. Bobur qoldirgan hisobsiz adabiy, ilmiy, tarixiy asarlari, “Aruz risolasi” sh е ’riy d е voniyu nazmiy asarlari, Xoja Ahrori valining “Volidiya” asarining forschadan o‘zb е k tiliga o‘girgani, musiqa va harb ilmiga oid asarlari (hali 38 topilmagan) b е malol unga umrbod shuhrat k е ltirdi va k е lgusi avlod ham bundan bahramand bo‘lishiga shubha yo‘q. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR I. Normativ-huquqiy hujjatlar 1. Mirziyoyev Sh. BMT bosh Assambleyasining 72-sessiyasida so’zlagan nutqidan. 2. Kаrimоv I.А. Таriхiy хоtirasiz kelajak yo‘q . Toshkent. 1998-yil. 3. Karimov I. A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. – Тоshkеnt. - 1999. 4. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.- Тоshkеnt. “Ma’naviyat” nashriyoti. 2008. 5. Karimov.I.A.O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent. 2011-‟ yil. II. Manbalarb 1. Abug‘oziy. Shajarai turk. Toshkent. “Cho‘lpon”.1992-yil. 2. Z. M. Bobur. Boburnoma. Toshkent. “Sharq”. 2002-yil. III Asosiy adabiyotlat. 1. Abdullayev M. Boburnoma va Shajarai turning qiyosiy poetikasi . 2. U. Erskin. Bobur Hindistonda. Toshkent. “Cho‘lpon nashriyoti”. 1995-yil. 3. L.P. Sharma. Boburiylar saltanati. Toshkent. “Ma’naviyat” 1998-yil. 4. Xoshimov I. Hindistonda Boburiylar sulolasi saltanati. Toshkent.O qituvchi- ‟ 1994-yil. 5. Nuritdinov M. Boburiylar sulolasi. Toshkent. “Fan”.1994-yil. 6. Hasanov. X. Bobur sayyoh va tabiatshunos. Toshkent. “O‘zbekiston”. 1983yil 7. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. Toshkent. “O‘qituvchi” -2008yil. 8. Qudratullayev H. Boburning davlatchilik siyosati va diplomatiyasi. Tosh. “Sharq”. 2011-yil 9. Hasanov. H. Bobur sayyoh va tabiatshunos. Toshkent. “O‘zbekiston”.1983yil. 10. Mamajonov A.M. O‘zbekiston tarixi. Toshkent. 1994-yil. 11. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. I-II-qism 1948-1949-yillar nashrga tayyorlovchi P. Shamsiyev. S. Mirzayev. 40 12. T. Fayziyev. Temuriylar shajarasi. Toshkent. Yozuvchi-1995-yil. 13. Tarixiy manbashunoslik muammolari. Toshkent. 2008-yil. III. Ilmiy to‘plam va maqolalar 1. Rasulov R. Bobur – o‘zbek tilining sofligi uchun kurashuvchi. /Ilmiy to‘plam. Samarqand. 2000-yil. 2. Nafasov T. Bobur nomshunos. / Ilmiy to‘plam. Samarqand 2000-yil. 3. Vahob Rahmonov “Ma’rifat“ gazetasi 2008-yil. 41

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Zahiriddin Muhammad Bobur shaxsiyati

1.1. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati

1.2. Zahiriddin Muhammad Boburning jahon tarixida tutgan o‘rni

II bob. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari muhim tarixiy manba sifatida

2.1. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarining mazmun va mohiyati

2.2. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarining tarixiy va ilmiy ahamiyati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar

Купить