Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va faoliyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI “O‘ZBEKISTON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va faoliyati Toshkent-2025 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………….2-5 I BOB. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati. 1.1 Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati…………7-13 1.2 Zahiriddin Muhammad Boburning olib borgan harbiy yurishlari……...13-20 II BOB. Zahiriddin Muhammad Boburning ilmiy faoliyatining o‘rni. 2.1 Zahiriddin Muhammad Boburning ilm – fanga qo‘shgan xissasi………20-25 2.2 “Boburnoma” asarining yaratilishi va o‘rganilishi……...………………25-31 Xulosa……………………………………………………………………….32-34 Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………35-36 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi yillarida o‘tmishda o‘tgan tarixiy shaxslar nomini tiklash, o’zbek milliy davlatchilik tarixiy bosqichlarini xolisona va obyektiv o‘rganish borasida jahonshumul ahamiyatga molik ishlar amalga oshirildi. Ayniqsa, O‘rta Osiyo, Afg‘oniston va Hindiston tarixida muhim iz qoldirgan Zahiriddin Muhammad Bobur (1483-1530) va boburiylar sulolasi hukmronligi davri tarixi yuzlab tadqiqotlarga asos bo’ldi va bu yo’nalishda ilmiy izlanishlar hamon davom etmoqda. Ushbu jihatlarni o‘rganishda davom etish ma‘naviy barkamollik asosi hisoblanadi. Ushbu ekspeditsiyaning sa’y-harakatlari tufayli Zahiriddin Muhammad Bobur va Boburiylar saltanati tarixiga oid boy ma’lumotlar to’plandi, shuningdek, ilmiy jamg’armaning bibarxivi tashkil etildi. Ular tashqi siyosati tizimli asosda yuritilganligiga guvoh bo’lamiz. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev: “O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan dastlabki kunlardan boshlab puxta o‘ylangan tashqi siyosatni amalga oshirib kelmoqda. Uning zamirida o‘zbek xalqining ko‘p asrlik tarixi va madaniyati, an‘ana va qadriyatlari, ezgu orzu-intilish va manfaatlari mujassamdir” deb fikr bildirganlarida temuriy va boburiy hukmdorlarning davlatchilik siyosatini ham nazarda tutganliklari o‘z-o’zidan ayon. Ushbu kurs ishining dolzarbligi va o‘rganilishi zarurati yuqoridagi asoslardan kelib chiqadi. Shuningdek, Boburiy hukmdorlarni ng Hindiston va Afg‘oniston da hukumronligining yaxlit ilmiy tadqiqot sifatida istiqlol mafkurasi talablari asosida o‘rganilmagani ham biz tanlagan mavzu dolzarbligidan dalolat berib turibdi. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov: “Ma‘naviyatini tiklash tug‘ilib o’sgan yurtida o’zini boshqalardan kam sezmay, boshini baland ko’tarib yurishi uchun insonga albatta, tarixiy xotira kerak”1 deb, ta’kidlagan edi. Boburiylar tarixi, “Boburnoma” kabi bebaho ma’naviy asar hamon xorij olimlari 1 Каримов И.А. Ўзбекистан XXI аср бўсағасида: Хавфсизликка тахдид, барқарорлик шартлари ва тараққи еVт кафолатлари. – Тoshkent.: Ўзбекистан, 1997. Б-89. 3 diqqatini o’ziga tortib turganligiga e’tiborni qaratar ekan Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov, yapon olimi Koto Bobur asarlarini yapon tiliga tarjima qilib, “Do’stlik” ordeni bilan mukofotlangani, Qohira universiteti (Misr)professori, turkolog Magida Maxluf xonim “Boburnoma”ni arab tiliga tarjima qilganligiga alohida urg’u berib o’tgandi. Qolaversa, Zahiriddin Muhammad Bobur tavallud topgan Andijon shahrida 1991-yildan buyon “Bobur izidan” xalqaro ilmiy ekspeditsiya va jamg’arma faoliyat ko’rsatib, ushbu ekspeditsiyani tabiatshunos olim, professor Zokirjon Mashrabov boshqarib kelmoqda. Tadqiqotning mavzusining obyekti. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va faoliyati etib bergilandi. Tadqiqotning mavzusining predmeti. Predmeti mazkur masala tarixiga doir ma’lumotlarning tahlilidir. Tadqiqot ning ilmiy yangiligi quyidagilard an iborat: Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti, ijodi va hukmronligi davri tadqiqot ishining asosiy mavzusi hisoblanadi. Ma‘lumki, tarixda jasur sarkarda, odil hukmdor sifatida nom qozongan Bobur ilm-fan va san‘at homiysi, boy adabiy hamda ilmiy meros qoldirgan betakror shoir, olim hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi XVI- XVIII asrlarda Shimoliy va Markaziy Hindistonni mustaqil boshqargan Boburiy hukmdorlarning o‘rganish maqsadini tashkil etadi. Tadqiqotning vazifasi Qo`yilgan maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: - Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyatini o’rganish; - Zahiriddin Muhammad Boburning olib borgan harbiy yurishlarini tahlil qilish; - Zahiriddin Muhammad Boburning ilm – fanga qo‘shgan xissasini yoritib berish; - “Boburnoma” asarining yaratilishi va mazmun mohiyatini o‘rganishdir. 4 Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati: tarixiy bilimlarni boyitadi, adabiyotshunoslikka hissa qo'shadi, tilshunoslikka ta'sir ko'rsatadi, madaniy merosni saqlaydi, o'quv jarayonida foydalanishda, madaniy tadbirlar tashkil etishda yordam beradi, yangi ilmiy izlanishlarga turtki beradi va tarixiy-adabiy bilimlarni ommalashtiradi Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Yurtimizda hukumronlik qilgan buyuk sarkarda shoh va shoir, buyuk davlat arbobi, Temuriy hukumdorlardan bo‘lgan Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va faoliyatini o‘rganishda biz ikki davrga yuzlandik, birinchi davrga sovet tarixchilari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar va yozilgan ilmiy, monografik kitoblar. Ikkinchi davrda esa mustaqillikdan so’ng yurtimiz tarixchilari tomonidan olib borilgan tadqiqot ishlardir. Birinchi guruh Sovet hukumronligi yillarida Zahiriddin Muhammad Bobur tarixini va faoliyatini o‘rgangan olimlardan H. Qudratullayev, S. Azimjonova, H. Hasanov, H. Sinxa, Gopal Sunendra, A. I. Chicherov kabi bir qancha olimlar tomonidan tadqiqotlar olib borilgan1 . Bu tarixchi olimlar Sovet davriga monan Boburnng hayotini yoritib o’tishgan Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti haqida o‘z asarlarida yoritib bergan sovet davri tarixchisi H. Qudratullayevdir. U Bobur haqida ko‘plab ma‘lumotlar keltirib o‘tgan. Asosan asarida Boburning ilmiy faoliyati haqida yozib o‘tgan. Yana bir tarixchi olimasi S. Azimjonovaning asarida ham Zahiriddin Muhammad Boburning siyosiy hayoti Andijon, Samarqand, Afg‘oniston, Hindistondagi hukumronlik paytlari va olib borgan harbiy yurishlari haqida ma‘lumotlar keltirib o‘tgan. Ikkinchi guruh Mustaqillik yillaridan so’ng Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va faoliyatiga oid tadqiqotlarni olib borgan tarixchi 1 Qudratullayev. H. Boburning adabiy-estetik qarashlari. – Toshkent.: “Fan”. 1983. – 264 B. Азимжанова С Государство Бабура в Кабуле и в Индии – M.: 1982. – 280 c. Hasanov H. Bobur joylari (Afg’onistondan xat) // Sharq yulduzi. 1963. № 5. Синха Н. К., Банерджи А. Г., История Индии, – М:. 1954. – 280 c. Гопал Сунендра. Торговля И ревестла Гужарата ХVI – ХVII. – М:. 1965. Чичеров. А. И. Экономичиское развитеэ индии перед англиским завоэванием. – М:. 1965. 315 c. 5 olimlarimizdan Abdullayev M., Hoshimov I., Nuritdinov M., Hasanov. Nafasov T., Rasulov R., Fayziyev.T., Mamajonov A.M., Vahob Rahmonov, R. Shamsutdinov, I. Mavlonov, A. Xayitmetov, A. Qayumov, P. Shamsiyev, S. Mirzayevlarning ishlarini o’rganib tadqiqotni yoritdik1 . Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va faoliyatiga oid muhim manbalarni T. Nafasovning asarlarida kengroq o‘rganilib bayon etilgan. Unging Bobur haqida birqancha maqolalari ham ilmiy to’plamlarda chop etilgan. Rustambek Shamsutdinov, O‘ktamjon Ubaydullayev, Bahtiyor Rasulov, Soyibjon Hoshimov kabi tarixchi olimlar tomonidan Boburning tug’ulgan davridan boshlab Shayboniyxon bilan harbiy urushlari, Afg’onistonni bosib olishi, Hindistoni zabt etishi va Hindistonda buyuk Boburiylar sulolasinig taxtga kelgan davlarni, boburiy hukumdorlarni ham qisqacha tariflab o’tishgan. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib. Kurs ishining birinchi bobida Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va faoliyati, olib borgan harbiy yurishlariga oid manbalarni yoritib o’tildi. Kurs ishining ikkinchi bobida Zahiriddin Muhammad Boburning ilm – fanga qo’shgan xissasi, yozgan asarlariga oid manblarni o’rganishda adabiyotardan foydalanib tahlil qilindi. 1 Fayziyev.T. Temuriy malikalari. – Toshkent:. 1994. 58 b. Hoshimov I. Hindistonda Boburiylar sulolasi saltanati. – Toshkent. O‘qituvchi:. 1994. 95 b. Rasulov R. Bobur – o’zbek tilining sofligi uchun kurashuvchi./ ilmiy to’plam. – Samarqand. 2000. Nafasov T. Bobur nomshunos. / Ilmiy to’plam. Samarqand 2000. Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома. 1-қисм. Нашрга тайёрловчилар П.Шамсиев, С.Мирзаев, – Тошкент: Ўзбекистон давлат нашриёти, 1948. Иброҳимов А. Бобурийлар мероси. – Тошкент:. Меҳнат. 1993. Шамсутдинов Р., Абдуллаев Ф., Расулов Б., Убайдуллаев Ў., Ҳошимов С. Буюк бобурийлар сулоласи. — Андижон, 1993. Қаюмов А. Заҳириддин Муҳаммад Бобур ижодиёти. — Асарлар, 5-жилд, — Тошкент: "Мумтоз сўз", 2009. Ҳайитметов А. Темурийлар даври ўзбек адабиёти. — Тошкент: Фан. 1996. 6 I BOB. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati. 1.1 Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati. Zahiriddin Muhammad (hijriy 888-yilda muharram oyining oltinchi kuni) milodiy 1483-yilning 14-fevralida dunyoga keldi. Uning ismi o’sha davrdagi Movarounnahrning atoqli ulamolaridan bo’lgan Xo’ja Nasriddin Ubaydullaxon tanlagan edi. Bobur shajarasi: Ota tomonidan: Bobur Sulton Umarshayx Mirzo o’gli, u esa Sulton Abdusaid Mirzo o’g’li, u esa Sulton Muhammad Mirzo o’g’li, u esa Mirzo Miranshoh o’g’li, u esa Amir Temur o’g’li edi. Onasi tomondan :Qutlig’ Nigor Xonim Yunusxon qizi, u esa Vaysxson o’g’li, u esa Sher Alixon o’g’li, u esa Muhammad Xo’jaxon o’g’li, u esa Xizir Xo’jaxon o’g’li, u esa To’g’liq Temurxon o’g’li, u esa Eson Bug’axon o’g’li, u esa Dava Chiqon o’g’li, u esa Baroqxon o’g’li ( uni G’iyosiddin ham deb atashardi ), u esa So’kach o’g’li, u esa Kamg’or o’g’li, u esa Chig’atoy o’g’li, u esa Chingizxon o’g’li edi1 . Aytishlaricha, chig’atoylar arabcha “Zahiriddin” so’zini talaffuz etishda qiynalishgach, ota-onalari uni Bobur deb atadilar va rasmiy hujjatlarda Zahiriddin Muhammad Bobur deb yuritilardi. Otasi vafot etganda u endigina o’n bir yoshdan o’tgan edi. Farg’ona davlati hozir (muallif 1845-yilni nazarda tutmoqda) Qo’qon deb yuritiladi. U paytlarda bu mamlakat hududdan kichikroq bo’lsa ham Boburning tariflashicha, meva va g’allaga boy o’lka edi. Bu vodiyning atrofi tog’lar bilan o’ralgan bo’lib, janubiy g’arbiy tomonigina Xo’jand va Samarqand orasi, Sayhun daryosining chap qirg’oqlari ochiq edi. Bu daryo Sir deb ham ataladi. U qadimgi Yaksartes daryosi bo’lib Qashqar tog’laridan boshlanadi va Farg’ona davlatini ikki qismga ajratib oqadi. Toshkent va Turkiston vohalarini yalab o’tib, cho’llar orqali Orolgacha yetib boradi 2 . “Boburnoma” da Sulton Muhammad va Sulton Ahmadning “Umarshayx Mirzoning badmaoshlig’idin mutazarrir” ko’rganliklari bunday harakatning sababi sifatida keltiriladi. Axsi qal’asi Umarshayx Mirzo saltanatida Andijondan keyin 1 Хошимов И. Ҳиндистонда Бобурийлар сулоласи салтанати. – Toshkent.: “Ўқитувчи”. 1996. B.17. 2 Nizomiddinov N.F. Buyuk Boburiylar tarixi. – Toshkent.: “Fan va texnologiya”; 2012. B.69. 7 ikkinchi mavqega ega Bobur Mirzoning mamlakatda osoyishtalikni barqaror qilish uchun juda ko’p ter to’kishiga to’g’ri keldi. U mahalliy hukumdorlarning o’zboshimchalikka yuz burushlari avjiga chiqqan davrda Farg’ona viloyatini idora qilmoqda edi. Bunday boshboshdoqchilik taxt sohibi hayoti uchun ham nihoyatda tahlika solardi. Boburning ukasi Jahongir Mirzoni shoh qilish maqsadida fitna uyushtirgan Husayn Ya’qub boshchiligidagi beklar unga qarshi suiqasd uyushtirishdi. Bobur va uning ta’rafdorlari sa’yi harakati bilan fitna o’z vaqtida fosh etildi, qo’lga olingan isyonchi beklar jazolandi. Bobur Mirzo Xo’ja Abdullo Mavlono qozini qochoqlarning ba’zilarini jazolash, ba’zilarini esa qayta Samarqandga yuborish niyatida Uzun Hasanning oldiga jo’natadi. Biroq Uzun Hasan Bobur Mirzoga qarshi uyushtirilgan fitnaga boshchilik qilmoqda edi. Bu orada u Ahmad Tanbal bilan til biriktirib, Axsi va Andijonni Jahongir Mirzoga olib berish payida bo’ladi. Andijon taxti tobora tahlika ostiga qola boshlagan davrda Boburning onasi Qutlug’ Nigorxonim va Eson Davlatbegim bilan kengashib, Samarqand hukmdoriga bir necha marta maktub yuboradilar. Natijada Samarqanddek shahari azimda yuz kun hukmdorlik qilgan Bobur Mirzo 1498-yilning fevralida Andijonga safar qilishga majbur bo’ladi. Bu orada bir kishi yosh hukmdor Samarqandni tashlab chiqqan kuni Ali Do’st tog’ayi Andijonni isyonchilarga topshirgani haqidagi xabarni yetkazadi. Ma’lum bo’lishicha, isyonchilar Andijonni qamal qilganda, Uzun Hasan Bobur Mirzoning betobligi, uning tili tutilib, og’ziga paxta bilan suv tomizayotganliklarini Ali Do’st tog’ayiga aytib ont ichadi. Bundan sarosimaga tushgan tog’asi Ali Do’st isyonchilarga qal’ani ochib beradi. Andijonni deb Samarqandni qo’ldan ketkazish va taqdirning alamli hazillariga duchor bo’lib bir yo’la har ikkalasini boy berishdek muvaffaqiyatsizligu yutqazishlar metin iroda sohibi bo’lgan Bobur Mirzo belini bukolmaydi. U ota meros saltanatni tiklash niyatida tog’asi, Toshkent hokimi Mahmudxondan madad so’raydi. Birgalikda Andijonni egallash uchun olib borilgan janglar natija bermaydi. Bobur Mirzo goh Xo’jand, goh O’rtepa, goh Konibodom atrofidagi qishloqlarda bo’lib, tog’alarining ko’magi bilan ba’zan Andijonga, ba’zan esa 8 Samarqandga tahdid solib turadi. Nihoyat, Xo’jandga yetib keladi, ammo bu yer nisbatan kichikroq qo’shinni zo’rg’a saqlab turushi mumkin edi. Shu sababli Bobur Mirzo O’ratepani idora qilib turgan yana bir tog’asi Muhammad Husayn Ko’ragon do’g’latdan Yor yayloq kentidagi Pashog’ar qishlog’ida qishlashga ruxsat so’raydi. Bu yer Xo’ja Abdullo Mavlono qoziga qarashli bo’lib, u Samarqand yo’lida joylashgani uchun Bobur Mirzoga juda ma’qul manzil edi. Movarounnahrda shahzodalar o'rtasidagi ziddiyatlar tobora keskinlashib bormoqda edi. Bunday muxolifat Sulton Ali Mirzo va Muhammad Majid Tarxon o’tasida ham paydo bo’ladi. Bu shahzodalar hamkorligidan hech ish chiqmasligi aniq edi. Sulton Ali Mirzo mo’g’ullardan Abdulvahob degan kishini Bobur Mirzo huzuriga yuborib uni Samarqandga kelishga etdi. Bobur Mirzo Jahongir Mirzoga kishi yuborib zudlik bilan Samarqandga yurish qilishini xabar qiladi. Axsida tuzulgan sulx Jahongir Mirzo tomonidan Bobur Mirzo saltanati hududiga dahl qilish imkoniyatini bermasdi. Biroq Bobur qo’shinlari Quvaga yetib kelganda, Ahmad Tanbalning ukasi Halil O’shga hujum qilgani ma’lum bo’ldi. Bobur Mirzo bo’lib o’tgan voqeadan qanchalik ranjimasin, Samarqand tomon yurishni yana davom ettiraverdi. Yosh hukumdor Ali Do’st va Qambar Ali singari ulug’beklarning keying harakatlaridan ularga tayanish har doimgidan ham yaxshilikka olib kelmasligini sezib qoladi. Shuningdek, Muhammad Majid Tarxon boshliq beklar ham Mir Mo’g’ulni yuborib Andijon hukmdorining Samarqandga kelishiga ko’z tikib turishgandi. Shunday qilib, Bobur Mirzo; “Samarqanddek poytaxt turg’uncha, ne kiroyi ul qilg’aykim, Andijondek yer uchun kishi avqot zoye’ qilg’ay’’-degan fikr bilan yo’lda davom etadi. Bir muddat Shahrizabz – Hisor hududlarida sarson sargardon kezgan Bobur Mirzo Samarqand xalqining ko’magiga ishonib, ikki yuz qirq kishilik navkari bilan shaharga hujum qiladi. Yetmish-sakson chog’li Bobur yigitlari tunda qal’aga Narvon qo’yib, Feruza darvozasini egallaydilar. Tong otishiga yaqin Bobur Mirzo Samarqandga kirib keladi. Bo’lib o’tgan voqeadan shahar ahli hali to’la habardor emas edi. Temuriy hukmdorini tanib qolgan dukondorlar u haqda duo qilishardi. Ko’p o’tmay shahar xalqi voqeadan xabar topadi. Qo’llariga tosh va tayoq ko’targan kishilar to’rt yuz- 9 besh yuz chamasi Shayboniy tarafdorlarini o’ldirishadi. Nihoyat, u yetti ming askariy quvvatga ega bo’lgan tajribali hukmdor Shayboniyxondan juda oz miqdordagi qo’shin bilan 19 yoshli temuriyzoda Samarqandni tortib oladi1 . Xalq Bobur Mirzoni qo’llab quvvatlashda davom etadi. Shovdor, Sug’d va atrofdagi qo’rg’onlar uning idorasi ostiga o’ta boshlaydi. Shayboniyxon Buxoroga chekinadi. Bu orada Boqi tarxon Qarshi, G’uzorni, Abulmuhsin Mirzo Qorako’lni qo’lga kiritadi. Shayboniy qo’shinlari har tarafdan quvilib, Buxoro atrofida toplanishga majbur bo’lishadi. Bobur Mirzo Andijondan chiqqandan so’ng, uning oila a’zolari yuz tashvish va mashaqqatlar bilan O’ratepaga yetib kelishgandi. Samarqand fahtidan nihoyatda shodlangan yosh hukmdor oilasini bu azim shaharga olib keladi 2 . U amakisi Sulton Ahmad Mirzoning qizi Oyisha Sultonbegimni o’z nikohiga olgan edi. Ko’p o’tmay Samarqandda To’ng’ich farzandi Faxruniso dunyoga keladi. Biroq bu shodlik uzoq davom etmaydi. Faxriniso chillasidan chiqmay vafot etadi. Bobur Mirzo o’zini buyuk poytaxt taxtida ko’rib qanchalik quvonsa, har zamon tahdid solish xavfi kuchli bo’lgan Shaybomiy xonning ulkan qo’shinidan ham shunchalik tashvishlanardi. Samarqand mudofaasini mustahkamlash maqsadida yon atrofdagi temuriylar saltanati hukmdorlariga elchilar yuborib, ulardan yordam so’raydi. Shayboniyxon 1501-yilning bahorida yana qo’shin to’play boshlaydi. Qorko’l, Dabusiyani qayta qo’lga kiritib, Samarqandga tahdid soladi. Shu yili may oyining boshlarida Shayboniyxon o’z hatti harakatlari bilan raqibini jang maydoniga jiddiy hozirlik ko’rishga majbur etadi. Boqi Tarxon ming ikki ming kishilik qo’shini bilan Keshga kirib borgan edi va ikki kun orasida Bobur Mirzoga kelib qo’shilishi taxmin qilinardi. Toshkent hokimi Sulton Mahmud tomonidan yuborilgan Said Muhammad Mirzo do’g’lat tomonga yaqin ming bir yarim ming kishilik lashkari bilan ko’makka kelishi kutilar edi. Munajjimlarning yanglish ma’lumotlari Bobur Mirzoni madadga chiqqan kuchlar yetib kelmasdan jangga kirishga undadi. Qo’shin to’rtga ajraladi. Ko’hak daryosi bo’yida raqib bilan ro’baro bo’linadi. 1 Sotimov G’. Markaziy Osiyo va Hindiston tarixida boburiylar davri. – Toshkent.: 2008. B.33. 2 Qudratilloyev H. Boburning davlatchilik siyosati va diplomatiyasi. – Toshkent.: Sharq; 2011. B.41. 10 Natijada Bobur Mirzo qo’shini juda katta talofatga uchradi. Og’ir kunlar boshlanadi. Keyingi yillarda Samarqand tez-tez yuz berib turgan o’zaro urush va isyonlar tufayli boyliklari talangan, ancha kuchsizlanib qolgan edi. Shayboniyxonning besh oylik qamaliga qarshi Bobur Mirzoning o’ziga yaqin beklar va sarbozlari hamda xalq ommasi jasorat ko’rsatishlariga qaramay, ochlik, suvsizlik shahar aholisining tinka madorini quritadi. “Elga bisyor tanqislik bo’ldi, - deya xotirlaydi “Boburnoma” muallifi. – Anga yettikim, faqir va miskin it etini, eshak etini yiya kirishtilar. Otqa bo’g’uz kam yoft bo’ldi. Daraxtlarning bargini otqa berurlaredi. Anda tajriba bo’ldikim, bori yafroqlardin tut yafrog’I va qora yig’och yafrog’I otqa sozvarroq emish. Ba’zi quruq yig’ochlarni randa qilib, taroshasini suvg’a ivitib otg’a berurlar edi.” Oziqa zahiralari rugab, atrofdan biror bir madad kutishga umid qolmagach, sarbozlar bir ikki kishi bo’lib qocha boshlaydi. Bu orada Shayboniyxon sulh taklif qiladi. Hech qanday umidi qolmagan Bobur Mirzo sulhga rozilik beradi. Parokandalikka yuz Burgan temuriy hukmdorlarining noahilligi tufayli ulkan g’alabasini mudofaa qila olmagan yosh shahzoda azim shahar Samarqndning Shayxzoda darvozasidan ichkilari bilan chiqib ketadi. Biroq Bobur Mirzoning opasi Xonzodabegim vujudga kelgan tang vaziyat taqozosiga ko’ra Shayboniyxonga turmushga chiqishga majbur bo’ladi. 1501-1502-yillar Bobur Mirzo hayotida sarson-sargardonlikning achchiq alamlari bilan qarshilashish davri bo’ladi. O’lim tahlikasidan zo’rg’a qutilgan yosh shahzoda va uning hamrohlari Jizzaxda ochlik shiddatidan ham bir muncha xalos bo’ladilar. Samarqandga mustahkam o’rnashib olgan Shayboniyxon Toshkent xoniga qarashli Shohruhiya va Beshkentga hujum uyushtirganda, Bobur Mirzotog’asiga yordamga otlanadi. Sovuqning shiddatidan kunda ikki-uch kishi halok bo’lardi. Yosh shahzoda suvning tez oqishidan faqat o’rtasi muzdan bir oz xoli bo’lgan arig’da 16-marta sho’ng’ib atrofdagilarni ko’rsatgan jasorati bilan katta dushmaniga qarshi kurashga da’vat etadi. Shayboniyxon bahor kelishi bilan O’ratepani talab ketganida, Bobur Mirzo Maschoda edi. U bu yerda uysiz, vatansiz tog’lar orasida sarson-sargordon yurishidan naf yo’qligini o’ylab yana Sulton Muhammadxon oldiga borishga qaror qiladi. Xuddi shu payt Ahmad Tanbal o’z qo’shinlari bilan xonga qarshi yo’lga 11 chiqqandi. Bu urush Sulton Muhammadni ancha cho’chitib qo’yadi. Bobur Mirzo Toshkent xoniga kichik tog’asi Sulton Ahmad Olachaxon bilan birgalikda Shayboniyxonga qarshi kurashish rejasini aytmoqchi bo’lib turgan paytda, Olachaxon bir yarim mingga yaqin navkar va Bobur Mirzoga mo’g’ulcha sovg’a- salomlar bilan kirib keladi. O’zaro elishuvga ko’ra Ahmad Tanbalga qarshi kurashda Bobur Mirzoga omad kulib boqadi. U osonlik bilan O’shni qo’lga kiritadi. O’zgand aholisi kishi yuborib shaharni yosh temuriyzoda ixtiyoriga topshirishadi. Marg’ilon xalqi shahr dorug’asini urib, quvlab yuboradilar. Shunday qilib, Andijonni hisobga olmaganda, Sirdaryo janubidagi Farg’ona viloyatining katta qismi Bobur Mirzoni o’z hukmdorlari sifatida tan oladi. Andijon qal’asini zabt etish uchun olib borilgan kurashda Ahmad Tanbalning Andijondagi hukmronligiga chek qo’yadi. Sulton Mahmudxon Andijon va daryoning quyi qismidagi yerlarni Sulton Ahmad Olachaxonga berishga qaror qilganini e’lon qiladi. Bobur Mirzoga esa Axsi beriladi.Shayboniyxonga qarshi kurashda Samarqand qo’lga kiritilgach, u yosh temuriyzodaga, Axsi esa Olachaxonga topshirilishiga kelishin olinadi. Shu orada Ahmad Tanbal Shayboniyxonga kishi yuborib, unga itoat qilishini va birgalikda mo’g’ul xonlariga qarshi kurashish istagini bildiradi. Shayboniyxonning Farg’ona viloyatiga yurish qilish haqidagi xabaridan sarosimaga tushgan mo’g’ul xonlari orqaga chekinadilar. Ularning O’sh va Marg’ilonda qo’ygan ishonchli kishilarini xalq haydab chiqaradi. Bobur Mirzo bo’lib o’tgan voqealarga qanday baho berishga hayron qoladi. Vaziyatning o’z foydasiga hal bo’lganiga ko’zi yetgan Ahmad Tanbal bir kuni tongda uch ming qurolli qo’shini bilan yakkalanib Axsi qo’rg’onida qolgan Bobur Mirzoga qarshi tasodifan hujum qiladi. Ayovsiz va tengsiz jangda Bobur Mirzo qal’adan zo’rg’a qochib qutiladi. Axsi yaqinidagi sang degan manzilga yetganlarida, u hamrohlari bilan 8 kishini tashkil qilardi, xolos. Xuroson mamlakati o’z davrining eng kuchli hukmdorlaridan bo’lgan Sulton Husayn Boqaro tomonidan idora etilardi. Bobur Mirzo ikki ukasi, jiyani Mirzoxon va jami ikki yuz- uch yuz kishilik hamrohlari bilan safarga otlanadi. Hisor vodiysi va Qunduz hukmdori Xusraxshohga yuborilgan elchi undan “ko’ngulga yoqqudek so’z keltirmadi”. Bu 12 temuriyzodadan zulm ko’rgan ko’plab srboz va lashkarboshilar Bobur Mirzoga kelib qo’shila boshlaydi1 . 1.2 Zahiriddin Muhammad Boburning olib borgan harbiy yurishlari. Marv yaqinida tarixiy jang 1510-yilning 2-dekabrida yuz bergan edi. Shu oyning o’zidayoq bu jang tavsiloti Xon Mirzoning choparlari orqali Boburshohga yetkazildi. Xat yozilgan paytda Shayboniyning hali taqdiri hal qilinmagan edi. Xatda Shayboni beklari Qunduzni tashlab chiqib ketayotgani yigirma mingga yaqin mo’g’ul lashkarlari o’zbeklardan ajrab Qunduzga kelgani va bu yerda Xon Mirzo o’zi hokimlik qilib turgani va ota bobolari saltanatini tiklash yo’lida Boburshohga qo’shilishga tayyor ekani ma’lum qilingan edi. Boburning ko’nglini taskin toptiradigan bundan yaxshiroq xabar bo’lishi mumkin emas edi. Qish bo’lishiga qaramay Obdara davonidan oshib, Bomiyonga keldi va Ramozon ro’zasini shu yerda o’tkazib, yanvar oyida Qunduzga yetib keldi. Bu yerda bir oz dam olgach kelajak rejalarini tuzdi. Qish oxirida Amudaryodan o’tib bu yerga hukumronlik qilayotgan o’zbek sultonlari – Humza sulton va Mahdi Sultonni Hisor - Shodmon qal’asidan quvib chiqarishni mo’ljalladi 2 . Boburning kelayotganini eshitgan Hamza sulton Vag’shga qarab chekindi. Bir birini bir oz vaqt quvib yurishgach, jang qilmasdanoq Bobur Qunduzga Hamza Sulton esa Xisorga qaytib kelishdi. Bobur Qunduzda turganida shox Ismoildan elchilar keldi. Ular sovg’a- salomlar bilan Boburning Samarqand qamalidan so’ng Shayboniy nikohiga olingan egachisi Xonzoda Begimni olib kelgan edilar. Xonzoda Begimning Shayboniydan bo’lgan Xurramshoh ismli bir o’g’li bo’lib u ham onasi bilan birga kelgan edi. Xurramshoxga Balx hokimligi berildi. Biroq ikki yil o’tmay u vafot etdi. Xonzoda Begimning ukasi Bobur Mirzo bilan til biriktirib o’ziga qarshi fitna uyushtirishdan chuchigan Shayboniy uni taloq qilib, dindor oiladan chiqqan Ziyo Hodi ismli kishiga bergan edi. Ziyo Hodi Marv yonidagi jangda halok bo’lib, Xonzoda Begim Eroniylarga asr tushgan. 1 Qudratilloyev H. Boburning davlatchilik siyosati va diplomatiyasi. – Toshkent.: Sharq; 2011. B.61. 2 Nizomiddinov I. XVI-XVIII asrlarda O’rta Osiyo va Hindiston munosabatlari. – Toshkent:. Fan. 1966. B.80. 13 Boburning opasi ekanini bilgach Shoh Ismoil unga hurmat ehtirom ko’rsatib, sovg’a salom va xizmatkorlari bilan ukasi huzuriga jo’natgan edi. U shahzoda Bobur bilan do’stlik munosabatlari o’rnatish fikrida edi. Boburning himoya qilishicha opasini kelayotganini eshitib saroy ayonlari va mulozimlari bilan uni kutgani ancha masofa yo’lga kelishdi. Bobur o’shanda yigirma sakkiz yoshda edi. Oradan o’tgan o’n yillik voqealar opa ukaning ikkalasini ham shunchalik o’zgartirib yuborgan ediki u opasiga murojaat qilganida ham ular bir birlarini tanimadilar. Begim ularning qolgan qismini Qobulda, podshoh ukasi huzurida hurmat ehtiromda o’tkazdi. Shu paytgacha ikkilanib turgan Bobur sovg’a-salomlar tayyorlab, tezlik bilan Xon Mirzoni Shoh Ismoil huzuriga yo’llab, erishilgan ulkan g’alaba bilan qutladi, opasiga ko’rsatilgan izzat-hurmat uchun minnatdorchilik izhor qildi va Movarounnahrdagi avvalgi Saltanatni tiklashda yordam ko’rsatishi iltimas qildi. Shayboniy sindirilgan bo’lsa ham uning izdoshlari- o’g’il jiyanlari Movarounnahrning kuchli markazlarini o’z qo’llarida saqlab turar va Boburning erkin harakat qilishiga yo’l qo’ymas edilar. Shayboniyning o’gli Temur Sulton Samarqandda, jiyani Ubaydullaxon Buxoroda, amakisining o’gli Jonibek Sulton Andijonda, Abdulxayrxonning o’g’li Ko’chimxon Turkistonda, uning o’g’li Suyunbek esa Toshkentda hukmdorlik qilar edilar. 1511-yilning bahorida Shoh Ismoil Movarounnahrga yurish boshlab Parapomison tog’ tizmalaridan o’tib, Maymana va Qorarabotga yetib keldi. Bu yerda Temur Sulton jo’natgan o’zbeklar elchisiga ro’para keldi. Ular katta sovg’a- salomlar bilan sulh tuzushga kelgan edilar. Bu sulh Shoh Ismoilga Turkiya va Ozarbayjonga yurish imkoniyatini bera edi. Shuning uchun u rozi bo’ldi. Sulh shartlariga ko’ra, Amudaryo ularning mulki orasidagi chegara bo’lmog’i lozim edi. Daryoning janubiy qirg’og’i Shoh Iamoil ixtiyoriga o’tdi, biroq bu mamlakatdan ulkan sahro orqali ajralib qolgani va aloqa qiyinlashgani tufayli ko’p o’tmay Xorazm yana shimoldan kelgan bosqinchilar qo’liga o’tdi. Sulh tuzilgach, Shoh Ismoil Xirotga qaytdi. Bobur Shoh Ismoildan yordam so’rab yozgan xatining natijasini kutib turgan paytda Ziyod Muhammad Mirzodan xushxabar keldi. Unda aytilishicha, Ziyod Muhammad Mirzo Shayboniy o’zbeklarni Farg’ona davlati 14 hududidan haydab chiqargan edi. Bundan tashqari Shoh Ismoilning nomi Xuroson va boshqa shahardagi masjidlarda xutbaga qo’shib o’qilar, hattoki, ayrim tarixchilarning ma’lumotlariga qaraganda, uning nomida tanga pul ham zarb qilingan edi. Shuning uchun ham hamisha beqiyos shuhrat egasi bo’lib kelgan Boburning obro’si tez orada xalq nazarida pasayib ketdi. Bahor kelishi bilan bilanoq Shoh Ismoilning Iroqqa ketganini eshitgan o’zbeklar yana Movarounnahrdagi eski mavqeini tiklash maqsadida qo’zg’alib qoldilar. Bir to’p lashkar Toshkentga, ikkinchisi esa Ubaydullaxonni boshchiligida Buxoroga yo’l oldi. Bir qism lashkarni Toshkent himoyasiga jo’natib, Bobur Ubaydullaxonni kutib olish uchun unga qarshi yurdi. Buxoro yaqiniga kelib qolgan Ubaydullo bir oz chekinishni ma’qul ko’rdi va Ko’li Malikda Bobur unga yetib oldi. Juda qattiq jangdan so’ng Bobur chekinishga majbur bo’ldi. Dushman uni Samarqandgacha quvib kelib, shaharni qamal qildi. Qishdan endigina chiqqan shahar aholisi qamalga bardosh bera olmas edi. Qarshilik ko’rsatishning behuda ekaniga ko’zi etgan Bobur poytaxtni tashlab Hisor tomon yo’l oldi. G’ijdivondagi muvaffaqiyatsiz jang, eroniylar qo’shinining ko’payishi tarqab ketishi, o’zbeklar qo’shinining ko’payishi va ularning egallagan mavqeyi Boburning yana Buxoro va Samarqand taxtiga qaytishiga hech qanday umid qoldirmadi. Lekin Boburning omadsizliklari bugina emas edi. U o’z xotiralarida qo’l ostidagi mo’g’ullarning tartibsizligi, vaxshiyliklari haqida ko’p yozgan. O’sha urushdan keyin Boburning qayta oyoqqa turishiga ishonch qolmagan mo’g’ullar unga qarshi suiqasd uyushtirdilar. Ularning boshida Mir Ayyubbek, Mir Muhammad, Yodgor Mirzo va Nazar Mirzolar turar edi. Ular tunda Bobur uxlab yotgan chodirga hujum qilib, soqchilarni uloqtirdilar va shovqin-surondan uyg’onib ketgan Bobur ichki kiyimida qochib chiqib, Hisor qal’asi ichiga yashirindi. Omadi yurishmagan mo’g’ullaryo’lda uchragan kishini talab Qorategin tomonga qochdilar. Bobur Hisorda ishonchli amirlarini qoldirib Qunduzga ketadi. Butun Hisor vodiysi mo’g’ullar qo’lida qolgan edi. Qunduzda bir oz vaqt nimaqilarini bilmay tentirab yurib, Badoxshonda Xon Mirzoni qoldirib, Bobur yana 15 bir marta Hindikush tog’laridan oshib Qobulga keldi. Boburshoh 1514- yilda o'zbeklarning ko'p sonli qo'shini tomonidan Movarounnahrdan quvib chiqarilgach, Qobulga qaytib keldi. O’z o’rniga qo’yibketgan kichik ukasi Nisir Mirzo uni hurmat ehtirom bilan kutib olib, ilgari o’zi egallab turgan G’aznaga ketishga akasidan izn so’radi. Boburshoh saltanatdagi eng niuob sovg’a-salomlar bilan ukasini siylab, uni G’aznaga kuzatib qo’ydi. Biroq keying yillarda iichkilikka berilib ketgan Nosir Mirzo o’sha dardning qurboni bo’ldi va 1515-yilda vafot etdi. Undan Yodgor Nosir Mirzo ismli o’g’il qoldi. 1519-yilgacha bo’lgan davr boshqa davr bo’lib, bu paytda Bobur saltanatdagi ishlarni takomillashtirish hamda yaqin atrofdagi tog’li qaysar qabilalarni o’ziga bo’ysindirish ishlari bilan band bo’ldi1 . Xazorlar, aymoqlar va afg’on qabilalari Bobur Dehlini olgungga qadar ham unga to’la bo’ysunishdan bosh tortib, soliqlarni ham o’z vaqtida to’lamas edilar. Hozirgi afg’on davlatiga qarashli, ya’ni Hindiston chegaralarigacha bo’lgan hududni Bobur Qobulga to’la bo’ysundirgan edi. 1519-yilga hozirgacha mustaqil bo’lgan Bajur Sultoniga qarshi yurish boshlandi. Bu yurishda ularning dushmani bo’lmish dilozoq afg’onlari yo’lboshchilik qildilar. Qattiq jangdan so’ng Bajur qal’asi olindi, uni boshqarish Xo’ja Kalonga topshirildi. Movarounnahrdan qaytib kelgandan buyon Boburning fikru zikri Qandahar va Hindistonni egallash bilan band edi. Bobur shijoatli hukmdor edi. U ulkan imperiya tuzish ishtiyoqi bilan tinimsiz yonardi. Samarqandni qo’lga olgach, Markaziy Osiyoda ana shunday ulkan saltanat tuzishga uringan edi. Lekin shayboniylar uning bu niyatini amalga oshirishga yo’l qo’ymadilar. G’arbiy Osiyoda mavjud siyosiy ahvol ham uning rejalarini amalga oshirish uchun qulay sharoitni vujudga keltirgandi. Shayboniylar va eronliklar o’zaro urushda bir birlarini yenga olmaganlaridan so’ng, ularning hech biri Boburning Kobuldagi saltanatini bevosita qila olmaydigan vaziyatda qolgan edilar. Sguning uchun ham Bobur bemalol Hindistonni egallash ishlari bilan shug’ullanish imkoniyatiga ega bo’lgan edi. Boburning ishtiyoqi uni Hindistonga hujum qilish sari 1 Шамсутдинов Р., Абдуллаев Ф., Расулов Б., Убайдуллаев Ў., Ҳошимов С. Буюк бобурийлар сулоласи. — Андижон, 1993. B.39. 16 boshladi. Udovyurak, jasur va mohir lashkarboshi edi. Raqiblari bir necha bor mag’lub qilgan bo’lsa ham, u o’zini batamom mag’lub deb hisoblamas edi. Bobur shuning uchun ham ko’zlagan maqsadiga yetishga hamisha ishonardi. U o’z mag’lubiyatlaridan ham to’gri xulosalar chiqarar, qobiliyati va irodasini chiniqtirib borar edi. U turklar mo’g’ullar, shayboniylar, forslar va afg’onlar bilan bo’lgan janglarda juda ko’p tajriba to’plagan va chiniqqan edi. Ularning har biridan jang qilish uslubini o’rgangan edi. Shu bilan o’zining urush olib borish taktikasini va qurollarini takomillashtirib borardi. U shayboniylardan urushning “to‘lg‘ama” usulini, mo’g’ullardan esa pistirma qo’yishni o’rgandi. Afg‘onlardan poroxli miltiq ishlatishni o’rgangan bo’lsa, eroniylardan artilleriyani ishlatishni, turklardan esa ko’chma suvoriylar qo’shinini unumli ishlatishni o’rgandi. Bobur tukr zobitlari bo’lmish Ustod Ali va Mustafolar yordamida kuchli artelleriya qo’shinini tuzdi va shu tufayli Hindistonga raqiblari ustidan g’olib keldi. Ingliz tarixchisi Rashburk Uilyamsning ta’kidlashicha “ Boburning Hindistondagi tantanasiga asosiy sabab bo’lgan yagona moddiy omil baquvvat artelleriya bo’lgan edi. “Bundan tashqari, Bobur chidamlilik, matonatlilik, jasurlik, o’limga tik qarash, o’zga va o’z taqdiriga ishonish kabi hislatlarga ega ediki, bu fazilatlar doimo unga kishilarni olg’a yetaklash imkonini berib turar edi. Shunday qilib, uning tuganmas g’ayratli va shaxsiy xislatlari o’z baxtini Hindistonda sinab ko’rishga chorlagan edi. Bobur boylikka hirs qo’ygan odam emas edi. Biroq Hindistonning boyliklari uni va hamrohlarini maftun qilgan omillardan biri bo’lganligi shubhasizdir. Hindiston o’sha paytda bir-biri bilan doimiy raqobatda bo’lgan mustaqil mayda davlatlardan iborat edi. Shimoliy Hindistonda afg’onlarning kuchli ta’siri sezilib tursa-da, ular mayda bo’laklarga bo’linib ketgan edilar. Ibrohim Lo’diy Dehli va Agra sultoni edi, lekin u Shimoliy Hindistonga to’la hukmronlik qila olmas edi. Uning davlati g’arbda Panjobdan sharqda to Behar viloyatigacha yetib borardi. Hattoki mana shu kichik hududda ham u o’z hukmini to’laligicha o’tkaza olmas edi. Unga qarshi amaldorlari va qarindosh urug’lari isyon ko’tarib turishgan edi. Behorlik amaldorlaridan bo’lmish uning amakisi Oamxon Lo’diy Dehli taxtiga da’vogarlik qilar, Panjob hokimi Davlatxon Lo’diy esa o’zi mustaqil siyosat 17 yurgizar edi. Sulton Iskandar Lo’diyning o’limidan so’ng uning merosxo’ri Ibrohim Lo’diy Dehli saltanatida o’zining qudratli va obro’sini ancha yo’qotib qo’ygan, afg’onlarni hali o’z ta’siriga ololmagan edi. Aksincha, Ibrohim Lo’diy noto’g’ri siyosati va takabburona fe’l-atvori bilan afg’on amaldorlari orasida shubha, g’arazguylik va tarqoqlikni keltirib chiqardi. Shuning uchun hatto o’z saroyida ham unga nisbatan sodiqlik va birlik hissi sezilmas edi. Bundan tashqari, Bengal, Molva va Gujarot viloyati hokimlari ham uning asosiy raqiblari bo’lib, uning har bir xatosidan unumli foydalanib qolish payida yurar edilar. Shunday qilib, afg’on hokimlari orasida chetdan kelgan raqibga qarshi kurashish uchun birlashish niyati yo’q edi. Ulardan biri Olamxon Lo’diy va ikkinchisi Davlatxon Lo’diy bo’lib, ular Boburni Hindistonga yurish qilishga taklif etgan edilar, chunki uning yordami Dehli saltanatini qo’lga olishni mo’ljallagan edilar. Shuning uchun ular birlashib Dehliga yurish qildilar. Rona Sanga ham Ibrohim Lo’diyga qarshi yurishda Boburga o’z yordamini taklif qilgan bo’lishi kerak. U ham Dehli taxtini mo’ljallab yurar edi. Uning hisobiga qaraganda, Bobur va Ibrohim Lo’diy orasidagi jangda ulardan biri yo’qolishi, ikkinchisi esa kuchsizlanib qolishi kerak edi. Bu hol esa Rona Sangaga Dehli taxtiga ega bo’lish niyatini amalga oshirishni osonlashtirar edi. Ana shu holatlarning barchasi Boburni Hindistonga yurish qilishga undardi. Bobur Hindistonga besh marta yurish qildi. Dastlabki to’rt yurishi o’ziga xos sinov yoxud tayyorgarlik yurishlari bo’ldi. Birinchi yurishda (1519- yilda) u Bajur va Behra viloyatlarini bo’ysundirib qaytgandi. Biroq har ikkala viloyat ham Bobur orqaga qaytishi bilanoq mustaqil siyosat olib boraverdi. Shu yili u yana Hindistonga yurish qildi-yu, biroq bus afar Peshovardan qaytib ketdi. Uchinchi bor yurishida Bobur (1520-yilda) Panjobgacha kirib keldi va Sialkot hamda Sayidpur qal’alarini o’ziga bo’ysundirdi. To’rtinchi marta u Hindistonga 1524-yilda yurish qildi va bus afar Lohur va Dibolpurgacha bo’lgan hududlarni egalladi. U Davlatxon Lo’diyning Panjobni o’z ixtiyorida olib qolish niyatidan ranjigan edi. Lekin u Olamxon Lo’diy va Dilovarxon Lo’diyga muruvvat qildi. Panjobni ular ixtiyorida qoldirib, o’zi Kobulga qaytdi. U qaytishi bilanoq, Davlatxon yana Panjobni bosib oldi. 1525-yilgi yurishda Bobur Hindistonni 18 butunlay ishg’ol qilish niyati bilan safarga otlangan edi. Bobur – buyuk podshoh, mumtoz shoir, nazariyotchi, adabiyotshunos, faqix, tilshunos, san’atshunos, etnograf, hayvonot va novotot, olamining bilimdoni sifatida ko’p qirrali faoliyat va ijod sohibi edi. Birgina “Boburnoma” ning yigirmadan ortiq sohalarga qiziqqanligiga yaqqol misoldir. Bobur, birinchi navbatda, shoh, Boburiylar sulolasining asoschisi. Balki boburiylar jahon tarixida ko’p yillar (332-yil) hukmronlik qilgan sulola bo’lib hisoblanadi… U podshoh sifatida lashkar tortib shohlarga xos mag’lubiyatlarning achchiq alamlariyu zafarlarning ulug’vor nashidalarini surishni ko’p marotaba o’z boshidan kechirdi. Otasi singari ulug’ himmatli va oily maqsadli shaxs bo’lganligidan Farg’ona viloyatini kichik joy deb hisoblagan, va Samarqandga intilgan. U yerda Zaynoniyxondan yengilib Qobulga keldi, va keyin Hindistondek bepoyon yirik mamlakat hukumdoriga aylandi. Buyuk shoh Bobur Hindistonda temuriylarga xos ulug’ bunyodkorlik an’analarini davom ettirdi: muhtasham qasrlar tiklash, ariq kanallar qazish, bog’lar bunyod etish, adabiyot, ilm-fan rivojiga homiylik qilish, elni adolat bilan boshqarish singari fazilatlar keyinchalik Hindistonning buyuk farzandlari tomonidan chinakkam ijobiy baholandi1 . Hindistonning buyuk donishmand farzandi, davlat arbobi, Javohirla’l Neru o’zining “Hindistonning ochilishi” va “Jahon tarixiga bir nazar” asarlarida Zahiriddin Muhammad Bobur haqida samimiyatga to’liq ushbu fikrlarni izhor etgan. “Bobur – dilbar shaxs. Uyg’onish davri hukmdorning haqiqiy namunasidir. U mard va tadbirkor odam edi. Bobur o’ta madaniyatli va jozibali insonlar orasida eng yetuk insonlardan biri edi. U mansabparastlik kabi cheklanishdan va mutaassiblikdan yiroq edi… Bobur san’at va ayniqsa adabiyotni sevar edi”. Bugun Hindistonning Panipat shahriga borgan kishi Sulton Zahiriddin Muhammad Boburning Sulton Ibrohim Lo’diy bilan bo’lgan tarixiy muzafforona jangi manzaralarini shaharning ochiq osmoni ostida muzeyda ko’rarkan, ulug’ hind xalqining Boburga nisbatan hurmat ehtiromi kuchliligiga amin bo’ladi yoki Bangladesh poytaxti Dakka shahrini 1 Файзиев Т. Заҳириддин Муҳаммад Бобур ва унинг авлодлари. — Тошкент: Ёзувчи, 1996. B.54. 19 kezgan kishi “Lalbog’ –qal’a” tarixiy muzeyiga kirib Bobur va boburiylarga bag’ishlangan xonalarni kezarkan Bobur va uning vorislariga tegishli kiyemlar, uy ro’zg’or buyumlari, harbiy qurol aslahalar Ustod Aliquli qo’ygan toshotar to’plar, miltiqlar- tufaklar, sovut , qilichqal’qonlar, do’bilg’a, ot kiyimlarini, ( o’q va qilich zarbasidan himoya qiluvchi yopinchiqlar”, o’sha davr kishilarini o’z zamonlari liboslariga tomosha qilgan kishi Hindiston va Bangladesh xalqlarini Bobur va boburiylarga bo’lgan hurmatlarini yorqin tasavvur eta oladi. 2.1 Zahiriddin Muhammad Boburning ilm – fanga qo‘shgan xissasi. Bobur О‘zbekiston mustaqillikka erishgandan sо‘ng о‘z yurtida haqiqiy qadr- qimmat topdi. О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga kо‘ra 1993 yilda Bobur tavalludining 510 yilligi tantanali nishonlandi. Andijon shahrida Bobur nomida teatr, kutubxona, milliy bog‘ (“Bog‘i Bobur”) barpo etildi. Bobur milliy bog‘i majmuasida «Bobur va jahon madaniyati» muzeyi, shoirning ramziy qabr maqbarasi bunyod etilgan. Shahar markazida (muallifi Ravshan Mirtojiyev) va Bobur bog‘idagi yodgorlik majmuida (muallifi Qodirjon Salohiddinov) shoirga haykal о‘rnatildi. Andijondagi markaziy kо‘chalardan biriga, shuningdek, Toshkentdagi istirohat bog‘i va kо‘chaga, Andijon viloyati, Xonobod shahridagi istirohat bog‘iga Bobur nomi berildi1 . О‘zbekiston Fanlar akademiyasining Bobur nomidagi medali ta’sis etildi. Sharqshunos olim Ubaydulla Karimov bu medalning birinchi sovrindori bо‘ldi. Andijonlik tabiatshunos olim Zokirjon Mashrabov rahbarlik qiladigan Xalqaro Bobur jamg‘armasi (1993.23.12) Bobur ijodini о‘rganishda katta ishlarni amalga oshirdi. Jamg‘armaning ilmiy ekspeditsiyasi 10 dan ortiq Sharq mamlakatlari bо‘ylab avtomobilda ilmiy safarlar uyushtirib, 200 ming km.dan ortiq masofani bosib о‘tdi, Bobur va boburiylar qadamjolari, ularning ilmiy merosiga oid yangi ma’lumotlar tо‘plab, ularni ilmiy iste’molga kiritdi. Mazkur ma’lumotlar asosida 10 dan ziyod ilmiy, hujjatli, badiiy asarlar (Z. Mashrabov, S. Shokarimov: “Asrlarni 1 Қаюмов А. Бобур давридаги Андижон адабий муҳити. Хожа Юсуф Андижоний. Тошкент: Мумтоз сўз, 2009. B.21. 20 bо‘ylagan Bobur”, S.Jalilov: “Boburning Farg‘ona davlati”, “Bobur va Andijon”, Qamchibek Kenja: “Hind sorig‘a”, X.Sultonov: “Boburning tushlari”, “Boburiynoma”, R.Shamsuddinov: “Boburiylar izidan”, “Boburiylar sulolasi”, T. Nizom: “Uch sо‘z”), 10 ga yaqin hujjatli, videofilmlar (F. Rasulov: «Bobur izidan», «Muqaddas qadamjolar»; T.Rо‘ziyev: “Bobur salomi”, “Bobur nomidagi Xalqaro ilmiy ekspeditsiya”; T.Hamidov: “Iftixor” va h.k.) yaratildi. Jamg‘armaning Lohur (Pokiston), Haydarobod (Hindiston), Abu Dabi (Birlashgan Arab Amirliklari), Moskva (RF), О‘sh (Qirg‘iziston), Toshkent, Namangan (О‘zbekiston) shaharlarida bо‘limlari mavjud. 1998 yil Jamg‘armaning boburshunoslik sohasidagi xalqaro mukofotlari ilk marta Pirimqul Qodirov, Sabohat Azimjonova, G‘aybulloh as- Salom, Ne’matilla Otajonov, Xayriddin Sultonov, Eyje Mano (Yaponiya), Muhammadali Abduqunduzov, Maqsud Yunusov, Shafiqa Yorqin (Afg‘oniston), Ma’murjon Tо‘xtasinov, Ravshan Mirtojiyev, Majid Tursunov, Rahmonjon Azimov, Muhammadjon Mirzayevga berildi1 . Bobur fondining moddiy homiyligida yigirmadan ortiq ilmiy tadqiqotlar yozildi, badiiy asarlar ingliz, fors, hind tillaridan tarjima qilindi, Bobur va boburiylar adabiy-ilmiy merosi ommabop va ilmiy-tanqidiy matnlar tarzida nashrga tayyorlandi, chop etildi. Ular О‘zbekistondagi boburshunoslikka katta hissa bо‘lib qо‘shildi. Ayniqsa, fond homiyligida “Bobur entsiklopediyasi” ustida olib borilayotgan jadal ilmiy ishlar Bobur xalqaro fondining boburshunoslikka, uning keng qamrovli va teran tadqiq yо‘nalishga tushib olishiga imkon yaratmoqda. Bu ishga chet el va О‘zbekistondagi taniqli olimlar jalb qilingan. Zahiriddin Muhammad Bobur о‘rta asr sharq madaniyati, adabiyoti va she’riyatida о‘ziga xos о‘rin egallagan adib, shoir, olim, Nizomiy, Xusrav Dehlaviy, Lutfiy, Navoiy an’analarini davom ettirgan san’atkor, yirik davlat arbobi va sarkardadir. Bobur va Alisher Navoiyni ng deyarli bir davrda yashab, lekin bir-biri bilan uchrashmaganliklari ham tadqiqotchilarni taajjubga. Avvalo tarixiy manzaraning bunday tus olishi ajablantiradigan holat emas. 1 Ҳайитметов А. Темурийлар даври ўзбек адабиёти. — Тошкент: Фан, 1996. B.112. 21 Ikki taniqli inson, shoir yoxud adib bir davlat, hatto, kattaroq bir shaharda yashab, bir-biridan bexabar qolishi mumkin. Bu gap, xususan, XV—XVI asrlarga kо‘proq taalluqlidir1 . Davriy matbuot, ommaviy axborot vositalari bо‘lmagan bir sharoitda ayni holat hech qanday shubha tug‘dirmaydi. Alisher Navoiy va Bobur Mirzo esa batamom boshqa-boshqa davlatlarda istiqomat qilishgan, Alisher Navoiy umrining oxirgi yillari Xuroson davlatining poytaxti Hirot bilan uzviy bog‘liq edi. Bobur Mirzo esa Movarounnahru Farg‘onada faoliyat kо‘rsatadi. Ancha keksayib qolgani buyuk mutafakkir Alisher Navoiy navqiron Bobur Mirzoni ilk bor sarkarda va podsho sifatida tanigan. Ularning dastlabki g‘oyibona uchrashuvlari 1560 yilda maktub orqali sodir bо‘lgan edi. Bu haqda Bobur Mirzo “Boburnoma”ning 1500- 1501 yillar voqealari bayoni berilgan sahifalarida quyidagilarni yozadi; “Bu ikkinchi navbat Samarqandni olg‘onda Alisherbek tirik edi. Bir navbat manga kitobati ham kelib edi. Men ham bir kitobat yiborib edim, orqasila turki bayt aytib, bitib yiborib edim. Javob kelguncha tafiqz va g‘avg‘o bо‘ldi”. Bobur Mirzoga Samarqandni qamaldan xalos qilish, Shayboniyxon zarbasini yengish nasib etmadi va u ikkinchi marta shaharni tashlab chiqib ketishga majbur bо‘ldi. Shu tariqa bu ikki tarixiy shaxs о‘rtasida bog‘lanishi mumkin bо‘lgan insoniy va ijodiy munosabat rishtalari manguga uzildi. Chunki kо‘n о‘tmay, Alisher Navoiy foniy dunyo bilan vidolashdi. Lekin Bobur Mirzo о‘zining bu katta zamondoshi taqdiri bilan qiziqishni davom ettirdi. “Boburnoma”da 1506-1507- yillarda kechgan tarixiy-siyosiy voqealar tafsilotini yozgan asar muallifi uchun qulay bir vaziyat vujudga keldi. Temuriylarning Shayboniyxonga qarshi yagona qо‘shinini tuzish haqidagi Bobur Mirzoning necha yillar oldin о‘rtaga tashlagan taklifi Husayn Boyqaro Mirzoga ma’qul keldi. Aiiqrog‘i, shu fikrga qaytishni tarixiy- 34 siyosiy vaziyatning о‘zi taqozo qilib qoldi. Temuriylarning yagona dushmani xavfini tobora yaqindan his qila boshlagan Husayn Boyqaro Bobur Mirzoni Hirotga taklif qildi. Biroq bu uchrashuv Sulton Husayn Boyqaro vafoti tufayli kutilgan tarixiy natijani bermadi va Shayboniyxon xavfi tahlikasi Xuroson davlatini ham qopladi. 1 Шоҳ ва шоир заҳириддин Муҳаммад Бобур. Назм дурдоналари. Нашрга тайёрловчи Ҳасанхўжа Муҳаммадхўжа ўғли. — Тошкент: Шарқ, 1996. B.126. 22 Masalaning bunday fojeiy tus olganligidan qat’i nazar, Bobur Mirzoga Hirotda bо‘lish, Alisher Navoiy muborak qabrini tavof qilish, uning salmoqdor ijodiy merosi bilan yaqindan tanishish nasib etdi. Zahiriddin Muhammad Bobur ilmiy-adabiy jamoatchilikka kо‘proq shoir, adib, adabiyotshunos, zabardast sarkarda, jur’atli davlat arbobi, nozikta’b jamoat, madaniyat va ruhoniyat homiysi sifatida mashhurdir. Hammasi bо‘lib qirq yetti yilgina (1483-1530) yashash nasib etgan bu insonga shuncha fazilatu salohiyat qirralarshsh namoyish qilish muyassar bо‘lganligining о‘zi undagi yuksak ilohiy marhamat va inoyatdan sо‘zlaydi. “Bobur” - Zahiriddin Muhammadning adabiy taxallusi. Arab tilidan olingan bu sо‘zning о‘zagi “babr” bо‘lib, “yо‘lbars”ni anglatadi. Hayvonot olamida yо‘lbars zohiriy kо‘rkamligi, botiniy qudrati va jur’ati bilan ajralib turadi. Zahiriddin Muhammadga undagi ana о‘sha fazilatlar xush keladi. Shundan bо‘lsa kerak, u babr — Bobur sо‘zini о‘z asarlarida taxallus vazifasida qо‘llaydi. Ayni uririshi bilan u о‘z tabiatidagi yana bir noyob jihatni oshkor qilishga erishadi. Yо‘lbars quvvat va hayvonot dunyosidagi maqomi jihatidan sherdan keyingi о‘rinda turadi. Bobur ana shu tabiiy haqiqatni kichik bir urinish - taxallus tanlash bilan badiiy ijod olamiga kо‘chirdi. Hazrat Alisher Navoiy she’riyat mulkining Sheri bо‘lsalar, Zahiriddin Muhammad Bobur uning Yо‘lbarsi, desak mubolag‘a bо‘lmaydi. Darvoqe, XV asrning fevrali turkiy xalqlar adabiy-madaniy hayoti uchun ikki buyuk iste’dod sohibini tuhfa etganligi bilan qimmatlidir. Ulardan biri 9 va ikkinchisi esa 14 fevralda yorug‘ dunyoga kо‘z ochgan. Biri nazokatu sehrli qalami bilan “ikki daryo yoqasidagi xalqni yakqalam” qilgan bо‘lsa, ikkinchisi yо‘lbarsona qudrat, jur’at va qilichi, nafosatga tо‘la qalbi bilan mulki Afg‘onu Hindni о‘z tasarrufiga oldi. Uch yuzga yaqin yigiti bilan Samarqand shahri qal’asiga hujum qilib, uni ilk bor qо‘lga kiritish bilan о‘zidagi jasorat qirralarini kо‘rsatgan Bobur adabiy ijod va adabiyotshunoslikka doir nodir yaratmalari bilan qalbiy nazokat va nafosatini ham namoyish qila oldi. Bobur Mirzo shaxsi, unga munosabat ziddiyatli bо‘lgani singari bu noyob iste’dod sohibining adabiy tahallusp ham bahs- munozaralar maydoniga anlanib keldi. 23 Tojik va rus sharqshunoslari arab yozuvidagi bu sо‘zni «Bobur, «Babir» shaklida kirillda yozdilar. Taniqli adabiyotshunos olim, О‘zR FA muhbir a’zosi B, Valixо‘jayev “О‘zbek adabiyoti tarixi” 3-jildi uchun Bobur haqida yozgan maqolasida birinchilardan bо‘lib ilmiy-adabiy jamoatchilik e’tiborini mavjud xilma- xillikka qaratdi. Professor A. Abdug‘afurov 1983 yilda ayni shu masalada maxsus maqola bilan chiqish qildi. “О‘zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasida (18 mart, 12-son) bosilgan ushbu maqola kо‘pchilik nazariga tushdi va о‘shandan boshlab hassos shoir tahallusini “Bobur” hamda “Bobir” shaklida yozish davom etib kelmoqda. Tariximizning betakror siymolardan biri bо‘lgan bu ulug‘ insonning о‘limi ham о‘ziga xos tarixga ega. Bu haqda “Boburn oma”da va Gulbadanbegimning “Humoyunnoma” asarida qiziqarli lavhalar yozib qoldirilgan. “Vaqoye’” - “Boburnoma”ning ilova sahifalarida qayd etilishicha, 1530 yilda taxt vorisi Muhammad Humoyun Mirzo Sanbalda istiqomat qilayotganda u yerni ob- havosi va suvi yoqmagani sababli xastalikka chalinadi. Tabiblarning say-harakatlari natija bermagach, Bobur Mirzoga xabar beradilar. Shohning farmoni bilan shahzoda suv yо‘li orqali Dehliga keltiriladi. Bu yerda ham muolajaning samarasi kо‘rinmaydi. Mir Abulqosim boshliq bir guruh mulozimlar eng qimmatbaho sadaqa Humoyun Mirzo joniga oro kirishi mumkinligi va Ibrohim Lо‘diy bilan bо‘lgan janglarda qо‘lga kiritilgan Kо‘hi Nur olmosi tasadduq qilishga arzigulik tuhfa ekanligini aytdilar. Hamisha shiddat va kurashchanlik ruhi bilan yashagan, qat’iyat va rostgо‘ylikni turmush tarziga aylantirgan Bobur Mirzoga mulozimlar maslahati xush kelmaydi. О‘shandan keyingi tafsilotlar haqida “Boburnoma”da bunday yoziladi: “Mening kо‘nglumga keldikim, Muhammad Humoyunning mendin о‘zga yaxshiroq nimarsasi yо‘q. Men о‘zum tasadduq bо‘layin, Xudoy qabul qilsin”. Bobur Mirzoning bunday qat’iy qarori suhbatda hozir bо‘lgan mulozimlarni hayratga soladi. Ular Boburni bunday qaroridan qaytarishga urinib kо‘radilar. Ammo hech qachon adolatli ahdidan chekinmagan Bobur Mirzo bu gal ham shunday qiladi. Gulbadanbegimning shahodatiga kо‘ra, Humoyun Mirzo holsiz yotgan xonaga kirg‘an alamzada padari buzrukvor uning atrofidan uch karra aylanib, 24 Parvardigorga: “Ey Xudo, jon kerak bо‘lsa, men - Boburdurman, mening jonimni olgin, Humoyunga sihat bergin”, - deb munojot qiladi. Ayni manzara «Boburnoma»da quyidagicha aks ettirilgan: “О‘shal holatga kirib, uch qatla boshidin о‘rgulib, dedimkim, men kо‘tardim har ne darding bor. О‘shal zamon men og‘ir bо‘ldum, ul yengil bо‘ldi. Ul sihhat bо‘lub qо‘pti. Men noxush bо‘lub yiqildim”1 . Darhaqiqat, Xudoga iltijo qilayotgan paytdan badanida isitma sezgan Bobur Mirzo о‘z duosining ijobatga о‘tganiga qattiq ishonadi. Bunday manzara uning ruhiy holatiga jiddiy ta’sir kо‘rsatib, jismoniy zaiflikni quchaytiradi. Oyoqqa turgan valiahd о‘g‘li Humoyun Mirzoga taxtni topshiradi va vasiyatlarini qiladi. Ana о‘sha voqealardan kо‘p о‘tmay, Bobur Mirzo vafot etadi va Agrada о‘zi barpo qilgan bog‘da dafn qilinadi. XVI asr 30-yillarining oxiriga kelib vasiyat bajo keltiriladi. Ulug‘ insonning muborak xoki Kobulga, о‘zi bunyod ettirgan muhtasham boqqa kо‘chiriladi. Bibi Muborika boshchiligida, podshoh vafotidan tо‘qqiz yil keyin erning xokini Kobulga kо‘chiradi. 2.2 “Boburnoma” asarining yaratilishi va o‘rganilishi. Qadimiy Movarounnahr va undagi xalqlar xayoti haqida jonli guvohlik beruvchi asarlar orasida “Boburnoma” alohida ajralib turadi. Ajoyib lirik shoir, o’zbek adibi Zahiriddin Muhammad Bobur tomonidan yaratilgan bu asar ijtimoiy – tarixiy, ilmiy – tabiiy va adabiy- lingvistik ma’lumotlar xazinasidir. Unda 1494- yildan 1530-yilgacha O’rta Osiyo, Afg’oniston va Hindistonda kechgan voqealar bayon etilgan. Bobur tarixiy faktlarni Shunchaki qayd etish , jangu jadallar, yurishlar haqida xronologik axborot berish bilangina kifoyalanmay, voqealarni jonli tilda qiziqarli hikoya qilad, manzara chizadi, tabiatni, etnografik xolatlarni tasvirlaydi, davrni, uning xususiyatlarini gavdalantiradi. Shu sababdan asar faqat ilmiy – tarixiy ahamiyati bilaan emas, balki o’zbek badiiy nasrining yorqin namunalaridan biri sifatida ham biz uchun qimmatlidur. 1 Қобил Мирзо. Қаро зулфинг. Бобур ғазалларига мухаммаслар. — Андижон: Андижон нашриёт-матбаа очиқ акциядорлик жамияти, 2008. B26. 25 Shoir o’z xotiralarini badiiy naql uslubda sodda va ravon bayon etadi. O’nlab tarixiy shaxslarning aniq xarakterini yaratadi. Tabiat manzaralarini suratini chizadi, kitobni har xil syujetlar, ishqiy sarguzashtlar, she’riy parchalar bilan bezaydi. Tilga olingan shaxslarning portreti kiyinishini, tashqi ko’rinishini, fe’l atvorini, odatlari, o’tmishi, avlod-ajdodi, birma bir ta’rif etiladi. Asardagi markaziy obraz Boburning o’zi, albatta. Uning his tuyg’ulariga boy qalbi ko’z oldimizda yorqin jonlanadi. Ingliz tarixchisi Elfiniston “Boburnoma” va uning muallifi haqida: “Uning shaxsiy his – tuyg’ulari har qanday mubolag’adan yoki pardalashdan xoli, uslubi oddiy na mardona, shu bilan birga jonli va ifodali1 . O’z zamondoshlari biografiyasini, ularning qiyofalari, urf-odati, intilishlari, qiziqish va qiliqlarini ko’zguda aks etgandek ravshan tasvirlaydi. Bu jihatdan “Boburnoma” O’rta O’siyodagi yagona chinakam tarixiy tasvir namunasidir” deb yozadi. Bobur O’rta Osiyo, Xuroson va Hindiston geografiyasi, hayvonot hamda nabodot olami to’g’risida boy ma’lumot bergan. Xususan, “Boburnoma” da hindlarning etnografiysi, ilmu fani, san’at va madaniyati haqida va Afrika yozuvchilarining Toshkent konferensiyasida qimmatli faktlar bor. Taniqli hind shoiri Mulk Roj Anand Osiyo so’zlagan nutqida: “ Bu kitob siz bilan bizning merosimizdir. O’zbekistondagi singari bizda ham “Boburnoma” g’oyat qadrlanadi”. Degani bejis emas edi. Davrning juda ko’p xususiyatlarini qamrab olishi, qomusiy xarakteri va o’zbek adabiy tilining beqiyos boy imkoniyatlarini namoyish etishi bilan “Boburnoma” Alisher Navoiyning “Xamsa” siga qiyos qilgudek madaniy obida hisoblanadi. Asarning tez orada shuhrat qozonib, XVI asrning o’zidayoq bir necha marta fors tiliga tarjima etilishi ham fikrimizning isbotidir. “Boburnoma” fors tiliga birinchi marta 1589-yili shoirning nevarasi Shoh Akbar saroyida xizmatda bo’lgan Abdurahimxon ibn Bayramxon Xoni Xonon tomonidan tarjima qilindi. Tarjima ko’p nusxada ko’chirilib, “Voqeati Boburiy”, “Tarixi Boburshohiy” nomlari ostida Sharq mamlakatlariga keng yoyildi. Abdurahimxon tarjimada Boburning o’ziga xos bayon 1 Sotimov G’. Markaziy Osiyo va Hindiston tarixida boburiylar davri. – Toshkent.: 2008. B.136. 26 tarzini bera olgan, asar fors adabiyoti va tarixchiligida ulkan yangilik sifatida qabul qilingan. Qamrab olingan tarixiy voqealarning ro’yi-rost ko’rsatilishi, ilmiy faktlarga boyligi bilangina emas, balki ravon uslubi, sodda va jozibadorligi bilan ham Bobur asari o’zidan keyin yaratilgan tarixiy memuarlarga kuchli ta’sir ko’rsatadi. Chunonchi, Gulbadanbegimning “Humoyunnoma” va Nizomiddin Hiraviyning “Tabaqoti Akbarshoxiy” kabi kitoblarida buni yaqqol his etish mumkin. Shuni yatish kerakki, XVI asrdan boshlab o’zbek adabiyotining yana boshqa namunalari ham fors tiliga tarjima qilindi. Sharqning ilg’or ziyolilari turkiyda ( eski o’zbek tilida ) yaratilgan adabiyotning katta nufuzga ega ekanligini ko’rib ilm ahlini bu tilni o’rganishga da’vat eta boshlaydilar. Navoiy va Boburning ajoyib asarlarni tarjima qilib, forsiydonlarni baxramand etishni muhim vazifa deb biladilar. Chunonchi, “Majolis un-nafoyis”ni 1521-yilda Forschaga o’girgan Sulton Muhammad Faxriy Xirotiy yozadi: “Ba’zi e’tiborli va xurmatli kishilar turkey iborasi (tili)dan behabar bo’lganlari sababli bu go’zal so’zlarning mavjidan va bu san’atlar dengizining duru gavharlaridan bebahradirlar. Bu taassufli axvol edi va shuning uchun turk go’zali kabi parda ichida qolgan bu dilafro’zning yuzidan pardani ko’tarishni va mo’jizali xayolot yaratgan bu zebo suratni fazilat va kamol ahliga pardasiz ko’rsatishni niyat etdim”. “Boburnima” qo’lyozmalarining chiroyli rasmlar bilan bezatilishi ham tarjimaning shuhrat qozonishiga sabab bo’lgan. Uning saroyida 104nafar rassom doimiy ish olib brogan. Tarjimon Abdurahimxonning o’zi ham rasm chizish bilan shug’ullangan. Akbar saroyida o’nlab kitoblarga rasmlar chizilgan. “Boburnoma” ning forsiy nushalariga ishlangan miniaturalar Sharq rassomlik san’atining ajoyib namunalari hisoblanadi. Ingliz sharqshunosi L. King bergan ma’lumotiga qaraganda, “Boburnoma” o’z asarida yana ikki marta Muhammadquli va Zayniddin Xavofiy tomonidan fors tiliga tarjima qilingan. Biroq bu tarjima qo’lyozmalarining qqyerda saqlanishini olim aytmaydi. Abdurahimxon tarjimasi Britaniya muzeyida va Maskvadagi Sharq qo’lyozmalari fondida saqlanadi. Fotonusxasi Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyimiada ham bor. G’arb olimlari “Boburnoma” bilan 27 dastlab ana shu forsiy nusxalar orqali tanishadilar. Yevropa sharqshunoslari orasida Vitsen birinchi marta “Boburnoma” bilan qiziqib, undan ayrim qismlari golland tiliga tarjima qiladi1 . (1705-yil). XIX asr boshlariga kelib, asar butun Yevropa ilm ahliga ma’lum bo’lgan. Bobur merosining jahoniy shuxratida, ayniqsa, ingliz sharqshunoslarining xizmati ulkandir. Ular “Boburnoma” ni tarjima qilish va nashr etishdagina emas, balki tadqiq va targ’ib etish borasida ham birinchilikni egallaydilar. 1816-yilning 12- aprelida Uilyam Erskin Bo’mbaydan turib, Londindagi nozirlarga yozgan xatida tugabmas ganjina topib olganlik xursandligini bildiradi va “Boburnoma” ni tarjima qilayotganidan xabar beradi. U. Erskinning J. Layden bilan hamkorlikdagi tarjimasi 1826-yilda bosilib chiqdi. Tarjimonlar asarning o’zbekcha va forscha nusxalarini asos qilib oldilar. U. Erskin kitobga kattagina muqaddima yozib berdi. Bobur va uning asarlarini ingliz kitoblariga tanisgtiradi: “Biz Osiyodagi hukmdorlar ichida Bobur singari genial va talantli kishilarni kamdan kam uchratamiz. Aqlining aktiv faoliyati, xushchaxchaq va sovuqqonligi, bevafo taqdirining nayranglariga qaramay, ruhining tetikligi, podsholar orasida juda kam uchraydigan sahiyligi, mardligi, istedodligi, fanga, san’atga muhabbat va ular bilan faol shug’ullanishi jihatdan Osiyo podsholari orasida Boburga teng keladigani yo’q”. J. Layden va U. Erskin tarjimasi 1921-yili Oksford unversiteti nasgriyoti tomonidan ko’p jildli qilib, ikkinchi marta chop etildi. Bu nashrda Dublin unversitetining professori L. Kivt so’zboshi yozib, “Boburnoma” nashrlari, uning jahon qo’lyozma fondlaridagi nushalari, tarjimalari haqida ma’lumot beradi, inglizcha variantni qayta taxrirdan chiqaradi. Birinchi jildning yarmini tashkil etadigan ilmiy ocherkida u Movarounnahr va Xuroson tarixi, geografiyasi, Bobur tilga olgan Samarqand, Andijon, O’ratepa, Kobul va boshqa shaharlarning hozirgi ahvolini keng yoritgan. Mazkur nashrning yana bir fazilati shundaki, tarjimaning ilmiy aniqligini ta’minlash uchun xoshiyalarda ko’p miqdorda izoh va sharxlar berilgan, kitobdagi she’rlarning kimga 1 Қаюмов А. Заҳириддин Муҳаммад Бобур ижодиёти. — Асарлар, 5-жилд, — Тошкент: "Мумтоз сўз", 2009. B.59. 28 taaluqli ekanligi va qaysi tilda yozilgani ham ko’rsatilgan. Ingliz sharqshunoslaridan A. Beverij xonim 1902-yili “Boburnoma”ning Xaydarobotd nusxasini faksimile xolida chop ettiradi. (U 1971-yili Londonda qayta nashr etildi.) Mazkur nashr asarning yana kengroq ommalashuviga sabab bo’ldi. Asarning M. Sale bajargan ruscha tarjimasi hamda 1960-yili P. Shamsiyev va S. Mirzayev tayyorlagan o’zbekcha nashri ana shu A. Beverij xonim nashriga asoslangan. “Boburnoma” P. M. Kaldekot tomonidan ingliz tiliga qisqartirib tarjima qilindi1 . XX asr oxirlarida F. J. Talbot ham asarni tarjima qilib, suratlar bilan nashr ettiradi. Shuningdek, Bobur asarlarining Turkiyada tarqalishiga atoqli olim Rashot Raxmon Oratning xizmati katta. Ingliz tilida Bobur hatyoti va ijodini o’rganishga talay maxsus monografiyalar yaratildi. Len Poolning “Bobur” va Xarold Lembning “Bobur yo’lbars” nomli kitoblari shular jumlasidandir. Ayniqsa, keying kitob qiziqarli adabiy tarixiy ocherk uslubida yozilgan. Buni kitobning ichki bo’limlariga qo’yilgan “Vodiydagi voqealar”, “Samarqanddan quvilish”, “Qobuldagi saltanat”, “Hirotda xiyofat”, “Bobur va uning eli”, “Hindiston sari yurish”, “Panipat va Kanvand”, “Buyuk mo’g’ullar imperiyasi”, kabi sarlavhalardaan ham bilish mumkin. X. Lemb Boburning adabiy merosidan ilmiy ma’lumot sifatida keng foydalangan, ko’proq “Boburnoma” ga murojat etib, undan talay parchalar tarjimasini ham keltirgan. Bundan tashqari, u Mirzo Bobur yurgan yo’llarning ot va tuyada kezib chiqqan. Shu tariqa, bu asar amalda Bobur haqidagi tarixiy roman ko’rinishini olgan edi. Sharq xalqlari tarixi bilan shug’ullangan yana boshqa ingliz va amerikalik olimlar Boburning shaxsiy qobiliyati va faoliyatiga yuqori baho berib, uni qadimgi Rim sarkardasi Yuliy Sezar bilan qiyoslaydilar. “Boburnoma” 1828-yili A. Kayzer tomonidan nemis tiliga qisqartirib va 1871-yili P. Kurtyl tomonidan fransuz tiliga to’la xolda tarjima qilingan. Zamondoshimiz atoqli sharqshunos olim J. L. Boite Grammon “Boburnoma” ning fransuz tilidagi yangi tarjimasini yaratdi. U bir necha bor yurtimizga kelib, o’zbek xalqining turmush tarzi, tarixi bilan yaqindan tanishdi. Grammon, 1 Қобил Мирзо. Қаро зулфинг. Бобур ғазалларига мухаммаслар. — Андижон: Андижон нашриёт-матбаа очиқ акциядорлик жамияти, 2008. B.68. 29 shuningdek Gulbadanbegimning “Temur tuzuklari” va “Xumoyunnoma” asarlarini ham fransuz tiliga tarjima qilgan. 1912-yilda Tog’aymurod Qorluq Xatloniy uni yana bir marta fors tiliga tarjima qildi. Bu tarjima qo’lyozmasi O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondida saqlanmoqda. 1944-1946-yillarda esa asar usmonli turk tiliga tarjima qilinib, Anqarada ikki jildda bosilgan. Rossiyada “ Boburnoma “ ancha ilgari paydo bo’lgan edi. Sharqshunos N. Ilminskiy 1857-yili asarni asl xolid Qozon shahrida chop etilgan. XIX asr oxirlarida “Boburnoma”dan ayrim qismlar I. Pantusov, S. Polyakov, V. Vyatkin tarjimasida rus kitobxonlariga qisman taqdim etilgan bo’lsada, yaxlit ruscha tarjimasi amalga oshirilmagan edi. Bu sharafli va xayrli ish mohir tarjimon va olim M. Sale tomonidan bajarildi va asar 1958-yili Toshkentda bosmadan chiqarildi. M. Sale tarjima ustida o’n yildan ko’proq vaqt mehnat qildi, asar tilini chuqur o’rgandi. Behad ko’p atamalar, ibora va nomlar transkripsiyasini berish, shuningdek, Bobur qalamining “mardona uslubini saqlashga muvaffaq bo’ldi. Shunga qaramay, M. Sale tarjimasida xamon talay noaniqliklar mavjud. “Boburnoma”dagi bir qancha nomlar noto’g’ri berilgan. Chunonchi, Axmad Mirzo sevgilisi Qutluqbegim “Katak begim” bo’lib ketgan, “bukalamun”, “mucha” kabi ba’zi so’z va iboralar tarjimasiz va izoxsiz keltirilgani sababli rus kitobxoniga tushunarsiz bo’lib qolgan. She’riy parchalar nasriy tarjimada berilib, ularning qaysi tilda yozilgani ham ko’rsatilmagan. Tarjima va nashlardagi nuqsonlarning aksariyati asarning ilmiy tanqidiy matniga ehtiyoj borligidan kelib chiqqan. “boburnoma” ning mavjud nashrlari, hatto o’zbekcha nashri ham, asar haqida to’la tasavvur berolmaydi. Negaki, ruscha nashrda ham, eng so’nggi o’zbekcha nashrda ham 1509-yildan 1518-yilgacha va 1524-yilgacha bo’lgan voqealar bayoni yo’q. Shunga o’xshash talay noaniqliklarni bartaraf etish uchun “Boburnoma”ning eng e’tiborli qo’lyozma nusxalarini chog’ishtirib, uning ilmiy matnini tayyorlash zarur edi1 . Va nihoyat, bu ishni yaponiyalik boburshunos olimlar amalga oshirdilar. Asarning tanqidiy matni yaratilib, nashr etildi. Ko’rinib 1 Ҳайитметов А. Темурийлар даври ўзбек адабиёти. — Тошкент: Фан, 1996. B.97. 30 turinibdiki, Mirzo Boburning hayoti va ijodi turli mamlakatlarda o’rganilmoqda va xalqaro ilmiy hamkorlik vositasiga aylanib, bormoqda. Bu ham o’zbek xalqining ulug’ istedodi, iftixoridan nishonadir. Har bir xalqning tarixiy, madaniy milliy qiyofasini aniq belgilovchi ulug’ shohlari, buyuk olimlari, yirik adib va shoirlari bo’ladi. Insoniyatning adabiyotga mansub ana shunday buyuk farzandlari safida Zahiriddin Muhammad Bobur ham o’z o’rniga ega. Kishilik tarixida Boburchalik shaxsiy imkon, iqtidor va fazilatlari beqiyos kishilar juda kam uchraydi. Bobur buyuk podshoh, mumtoz shoir, nazariyotchi adabiyotshunos, faqih, tilshunos, san’atshunos, etnograf hayvonot va nabotot olamining bilimdoni sifatida ko’pqirrali faoliyat va ijod sohibi edi. Birgina “Boburnoma” uning yigirmadan ortiq sohalariga qiziqqanligiga yaqqol misoldir. Shoh Bobur, birinchi navbatda, shoh, boburiylar sulolasining asoschisi. Balki, boburiylar jahon tarixida eng uzoq yillar hukmronlik qilgan sulola bo’lib chiqar… U podshoh sifatida lasgkar tortib shohlarga xos mag’lubiyatlarning achchiq alamlariyu zafarlarning ulug’vor nasgidalarini surishni ko’p marotaba o’z boshidan kechirdi. Otasi singari ulug’ himmatli va oily maqsadli shaxs bo’lganligidan Farg’ona viloyatini kichik joy deb hisoblab, Samarqandga intilti. U yerda Shayboniyxondan yengilib, Qobulga keldi va keyin Hindistondek bepayon yirik mamlakat hukmdoriga aylandi. Buyuk shoh Bobur Hindistonda temuriylarga xos ulug’ bunyodkorlik an’analarini davom ettirdi: muhtasham qasrlar tiklash, ariq kanallar qazish, bog’- rog’lar bunyod etish, adabiyot, ilm-fan rivojiga homiylik qilish, elni adolat bilan boshqarish singari fazilatlar keyinchalik Hindistonning buyuk farzandlari tomonidan chinakam ijobiy baholandi. 31 XULOSA Tarixning shohidlik berishicha, insoniyat tarixida yuksak iz qoldirgan, kеyingi avlodlarga o`zining jamiyatdagi mavqеi, ilmiy, badiiy mеrosi bilan ibrat namunasi bo`la oladigan shaxslar dunyoga juda kam kеladi. XV- XVI asr uzbеk xalqi, adabiyoti, ma'naviyati tarixida Alishеr Navoiy va Zahiriddin Muhammad Mirzo Boburni bеmalol ana shunday shaxslar qatoriga kiritish mumkin. Zahiriddin Muhammad Bobur umrining o`zi avlodlarga ibrat namunasidir. U 47 yoshli qisqa, ammo ijodiy barakali, barkamol hayotida yuz yil yashab ham uddalab bo`lmaydigan ishlarni ado etdi. Bobur o`z davrining shoh va shoirligidan tashqari, ulkan tarixchisi, etnografi, o`lkashunosi, biolog, gеograf, dinshunos olimi sifatida ham dovruq topgan. Shariat ahkomlarini mukammal bilgan va bu borada ham risola yozgan. Arab alifbosining murakkab, o`rganish og’ir bo`lganligi bois, yangi “Xatti Boburiy» alifbosini yaratgan. Davlatchilikda vaqt mе'yorlarini qayta ishlab chiqqan, pochta tizimiga qulay tarzda tartib bеrgan va yana qanchadan-qancha islohotlarni amalga oshirgan. Borgan yеrida obodonchi lik, bog’-rog’ barpo etgan, Movarounnahr sivilizasiyasini Sharqda tarqatgan buyuk shaxsdir. Bobur buyuk podshoh, bobosi Amir Tеmurning munosib vorisi sifatida uning saltanatini barcha o`ziga tеgishli hududlarda qayta tiklash, yuksak saltanatni dovruqsiz, manmanlikka bеrilmay barpo etish va davlatchilik ishlarini amalga oshirishni umr maqsadi etdi. U mohir sarkarda sifatida eng og’ir bo`lgan davrlari: qarindosh-urug`lari, bеk va safdoshlari chap bеrib, bundan taxtni olishga intilib, nochor qolgan holida ham maqsad sari intildi. Boburning bu xislati, kеlajakka umid bilan qarashi bugun ham ibrat namunasi bo`lib xizmat qiladi. Zahiriddin Muhammad Mirzo Boburning “Boburnoma” asarida Temuriylar sulolasi haqida Amir Temur va Mirzo Ulug`bek tomonidan barpo etilgan inshootlar, madrasalar, bog`u-rog`lar, masjid xonaqo, hammomlar shuningdek Samarqand iqlimi, aholisi haqida ma’lumotlar qoldirgan. Bobur davlatchilik siyosatining bosh kaliti - tеmuriyzoda Sulton Husayn Boyqaro kabi faqat o`z hukmronligiga qarashli joylarda tinch-osoyishta hayotni saqlash, saltanatini mustahkam qo`rg`onlar, yеtuk 32 askar, zobitlar bilan ta'minlash, ilm-fan, adabiyot va san'atga yuksak e'tibor bеrishdangina iborat dеb bilmadi. Uning buyuk niyati, bobosi Amir Tеmur saltanati tasarrufida bo`lgan yurt va yеrlarni qayta egallash, muhim, yagona davlatchilik siyosatini yuritish, parokanda tеmuriyzodalarni bu maqsad sari birlashtirishdan iborat edi. U shu yo`lda siyosiy tanglik, murosasizlik, ayniqsa buyuk Tеmurdan qolgan hudud, boylik va mansablar sari olib borilgan kurashlarga barham bеrib, barchasini bir bayroq ostida birlashtirish uchun intildi. Bunga ko`p jihatdan erishdi ham, lеkin armon bo`lib qolgan niyatlari ham kam emas. Bobur tomonidan davlat boshqaruvida ko`pgina xalqparvar amru farmonlar e'lon qilindi. Ularning eng namunalisi «ikki azimush-sha'n» farmonlar edi. Birinchi farmonda Boburning davlatchilik maromi, podshoq sifatida еtuklikka erishgani, eng muhimi qo`l ostidagi fuqarolarning kim, qaysi millat, dinga taalluqli bo`lishidan qat'iy nazar tamg`a soliqidan ozod etdi. Ikkinchi farmoni vafotidan ikki yil oldin butun saltanatida sharob ichishni qat'iyan man etilgani bo`ldi. Boburning bu ikki farmoni xalqparvarligi, inson manfaati, uning sog’liq va axloqiy barkamolligi kabi xususiyatlarini shaxs xaraktеrida mujassamlashishiga qaratilganligi bilan bugungi kunda qam qimmatini yo`qotgani yo`q. Boburning davlatchilik va yuksak harbiy maqorati Sharq va g`arb olimlari, tarixchilari tomonidan tan olingan. Bu borada tarixchi Pavе dе Kurtеylning qarashlari fikrimizga dalildir: “har qanday sinovga bardosh bеra oluvchi, iroda va matonatni o`zida mujassamlashtirgan bu zot o`zida harbiy hiyla va jasoratni uyg`unlashtira olar, zarur bo`lganda jazolashga ham va afv etishga ham qodir edi: u istе'dodli harbiy arbob va ishning ko`zini biladigan, qo`shinlarni mahorat bilan boshqara oladigan, ularning ishonchini qozona olgan sarkarda edi”. “Boburnoma”da muallif eng avvalo shuni ko`rsatadiki, u hali yosh paytidan boshlab ushbu kasb sirlarini o`rganishga, yo`l qo`ygan xatolarini darrov tan olib, ochiq bayon etishga, tuzatishga harakat qilgan. Bobur barcha qo`l ostidagi shaxslar, raqib va dushmanlarining har bir harakatida diplomatik nazokatni kuzatdi, baholadi. O`zining jamiyat, saltanatdagi mavqеini aynan tеmuriylar diplomatik qoida- 33 qonunlari zaminida, o`z saltanatidagi yangi tartib va qoidalar bilan to`ldirib bordi. Unga hamma bo`ysunishini talab qildi va o`zi ham bu tartibga rioya etdi. 34 Foydalanilgan adabiyotlar. I. O’zbekiston Respublikasi Prezidentlarining asarlari. 1.Mirziyoyev Sh. M. – Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. –Toshkent.: “O`zbekiston”, 2017. 2.Karimov. I.A. Asarlar. 6-tom. –Toshkent: O’zbekiston, 1998. II. Manbalar. 1.Qudratullayev. H. Boburning adabiy-estetik qarashlari. – Toshkent.: “Fan”. 1983. 2.Азимжанова С Государство Бабура в Кабуле и в Индии – M.: 1982. 3.Синха Н. К., Банерджи А. Г., История Индии, – М:. 1954. 4.Гопал Сунендра. Торговля И ревестла Гужарата ХVI – ХVII. – М:. 1965. 5.Чичеров. А. И. Экономичиское развитеэ индии перед англиским завоэванием. – М:. 1965. III. Ilmiy adabiyotlar. 1.Hoshimov I. Hindistonda Boburiylar sulolasi saltanati. –Toshkent. O‘qituvchi:. 1994. 2.Fayziyev.T. Temuriy malikalari. – Toshkent:. 1994. 3.Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома. 1-қисм. Нашрга тайёрловчилар П.Шамсиев, С.Мирзаев, – Тошкент: Ўзбекистон давлат нашриёти, 1948. 4.Иброҳимов А. Бобурийлар мероси. – Тошкент:. Меҳнат. 1993. 5.Шамсутдинов Р., Абдуллаев Ф., Расулов Б., Убайдуллаев Ў., Ҳошимов С. Буюк бобурийлар сулоласи. — Андижон, 1993. 6.Қаюмов А. Заҳириддин Муҳаммад Бобур ижодиёти. — Асарлар, 5- жилд, — Тошкент: "Мумтоз сўз", 2009. 35 7.Ҳайитметов А. Темурийлар даври ўзбек адабиёти. — Тошкент: Фан. 1996. IV. Jurnal va maqolalar. 1.Hasanov H. Bobur joylari (Afg’onistondan xat) // Sharq yulduzi. 1963. № 5. 2.Rasulov R. Bobur – o’zbek tilining sofligi uchun kurashuvchi./ ilmiy to’plam. –Samarqand. 2000. 3.Nafasov T. Bobur nomshunos. / Ilmiy to’plam. Samarqand 2000. 36

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati

1.1. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va siyosiy faoliyati

1.2. Zahiriddin Muhammad Boburning olib borgan harbiy yurishlari

II bob. Zahiriddin Muhammad Boburning ilmiy faoliyatining o‘rni

2.1. Zahiriddin Muhammad Boburning ilm-fanga qo‘shgan hissasi

2.2. “Boburnoma” asarining yaratilishi va o‘rganilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить