Zamonaviy kompyuterlar va ulaming arxitekturasi. Xotira qurilmasi, axborotlami kiritish - chiqarish qurilmalari

KURS ISHI
ZAMONAVIY KOMPYUTERLAR VA ULAMING
ARXITEKTURASI. XOTIRA QURILMASI,
AXBOROTLAMI KIRITISH - CHIQARISH
QURILMALARI . Reja:
1. Kompyuter   turlari.   Zamonaviy   kompyuterlarning   arxitekturasi   va   strukturasi,
kiritish va chiqarish qurilmalari.
2.   Axborotlarga ishlov berish qurilmalari va ulaming tasnifi
3. Imkoniyati   cheklangan   shahslarning   kompyuterdan   foydalanishi.   Protsessor
texnologiyasi.
4. Axborotlami   saqlash   qurilmalari.   Qattiq   disklar,   ulaming   xavfsizligi   va
konfidensialligi (maxfiyligi). 
5. Ma’lumotlarni saqlash: bit va bayt. Kompyuter portlari va razyomlari (ulagichlari). EHMning   tarkibidagi   arifmetik-mantiqiy, boshqarish,   xotira, axborotni kiritish va
chiqarish kabi qurilmalar uning  arxitekturasi ni tashkil etadilar. 
Universal EHMlar  arxitekturasiga qarab  quyidagilarga  bo’linadi:
Birinchi avlod EHMlari  – bu tarkibida  tezkor xotira  qurilmasi ham  bor bo’lgan
“bazaviy EHM”dir.   Birinchi   avlod   (1946-1955-yillarni   o’z   ichiga   oladi va Mustaqil
Davlatlar   Hamdo’stligi   (MDH)   olimlari   tomonidan   yaratilgan)   EHMlarida   elektron
sxemalarning   barcha   elementlari   alohida   qismlar   ko’rinishida   tayyorlanar   edi.   Ularning
ichida eng muhimlari hozirgi paytda eski radio va televizorlarda uchratish mumkin bo’lgan
vakumli elektron lampalar edi. Bunday lampalarning bir nechtasi metall panel shassi ustiga
o’rnatilar, o’z navbatida shassi esa EHM korpusi ichiga joylashtirilar edi. S hu   shassining
o’ziga sxemaning boshqa elementlari ham musta h kamlab qo’yilar edi. EHMning o’zi esa
elektron lampali  shassilar  bilan  to’ldirilib tashlangan ko’p sondagi metall shkaflardan iborat
ko’rinishga ega edi. Birinchi avlod mashinalari katta zallarni egallagan  holda,  yuzlab tonna
og’irlikka   ega   bo’lib,   yuzlab   kVt   elektr   energiyasi   hisobiga   ishlagan   va   ularning   tezligi
sekundiga 10-20 ming arifmetik amalgacha bo’lgan. Bunday EHMlar jumlasiga MESM,
BESM, Strela, Ural,   Minsk-1   kabi EHMlar kiradi. Misol  uchun, 1953-yilda yaratilgan
BESM-1   kompyuterida   4000   dona   lampa   ishlatilgan,   3x5   metr   hajmdagi   maydonda
joylashgan, tezligi sekundiga 7000 - 8000 amal bo’lib, xotirasi 4096 bayt ma’lumotni qabul
qilgan.
Ikkinchi  avlod EHMlari  – bu birinchi avlod mashinasidan   tarkibida  tashqi xotira
qurilmasi   ham borligi bilan farq qiladi.   Ikkinchi   avlod   (1955-1965-yillar o’rtalarini o’z
ichiga   oladi)   EHMlari   tranzistorlarning   ixtiro   qilinishi   tufayli   paydo   bo’ldi.   Tranzistorlar
o’lchamlarining radiolampalarga nisbatan ancha kichikligi EHM bloklarini bosma platalar
deb   ataluvchi   ko’rinishda   tayyorlash   imkonini   beradi.   Bunday   plata   bir   tomondan
tranzistorlar va boshqa elementlar joylashtirilib, kleylangan ikkinchi tomondan sirtida sxema
elementlarini bog’lovchi yupqa ko’rinishdagi metall o’tkazgichlar joylashgan   plastmassa
plastinkadan iborat bo’lgan.
Tranzistor va platalardan foydalanish radiolampalarga nisbatan kamroq joy egallab,
kamroq energiya sarflar va  ishonchliroq ishlar edi. Bu hol EHMni ixchamroq, arzonroq va
tejamliroq qilishga imkon beradi.    Ularning tezligi sekundiga 10 mingdan 100ming arifmetik amalgacha bo’lib, bunday
EHMlarga hozir ishlab chiqarilmayotgan, lekin foydalanib      kelinayotgan SA-501 modeli
(AQSH,1959),   Stretch   (Angliya),  «Minsk-2»,  BESM-6,   POP-8,     POP-11,   SM-3,  SM-4,
SM-1420, Ural-1, Ural-16 kabilar kiradi. 
Uchinchi   avlod   EHMlari   –   bu   ikkinchi   avlod   mashinasidan     tarkibida   axborot
almashuv     qurilmasi   (kanal)     ham   borligi   bilan   farq   qiladi.   Kanal   tezkor   xotira   bilan
EHMning  tashqi qurilmalari orasida  axborot almashuviga  imkon  beradi.  Uchinchi avlod
( 1960-yillarning o’rtasi va 1970- yillar) EHMlarining asosini integral sxemalar tashkil  qiladi
(bunday   sxemalar   birinchi   marta  AQSHdagi   Kaliforniya   shtatidagi   Santa-Klara   shahrida
yaratilgan). Fizika va kimyo sohasidagi tadqiqotlar sxemalarni  kremniyning sof kristalidan
yasalgan   plastinkaning     kichik     qismida,   bu     qismga   turli   moddalarning   kerakli
aralashmasining   yupqa     qatlamini     surtib   qo’ygan   holda   tuzish   mumkinligini   ko’rsatdi.
Elementlarni  birdagina plastinkaning ko’pgina qismlarida ham tashkil qilish mumkin.
Kremniy   kristallari   ustiga   surtilgan   ko’p   qatlamli   moddalar   ko’rinishidagi   bunday
sxema     integral   sxema   nomini   olgan.   Bitta   kristallda   joylashgan   dastlabki   integral
sxemelarda  yuzga   yaqin  elementlar   joylashgan  edi.  Integral   sxemalarning  ixtiro  qilinishi
EHMning   elementlar   bazasining   keyingi   rivoji   uchun   keng   istiqbollar   ochib   berdi,   bu
imkoniyatlardan   hozircha   to’la   foydalanib   bo’lingani   yo’q.   Elektron     sxemalarning
ishonchlilik   darajasi,   ular   baholarining   arzonlashishi,   o’lchamlarning   ixchamligi   ishlab
chiqarishni avtomatlashtirishga keng imkoniyat yaratdi. Bu avlod EHMlaridagi bir kristallda
mingdan ortiq elementlarni saqlovchi integral sxemalar qo’llanilgan. Ularning tezligi 100
mingdan 1 mln. arifmetik amalgacha bo’lib, bunday EHMlarga «IBM-360»  (AQSH,1965)
va  ES (Ediniya sistema) oilasiga  mansub  bo’lgan    ES-1022, ES-1035, ES-1055,  ES-1060
kabilar kiradi.
To’rtinchi  avlod EHMlari   – bu uchinchi  avlod mashinasidan   tarkibida   har  biri
parallel ravishda ishlay oladigan  ikki va undan ko’p protsessorlar  borligi bilan farq qiladi.
Cheget,   Elburs-2     kabi   EHMlar   to’rtinchi   avlodga   mansub.   O’z   vaqtida   Toshkentdagi
“Algoritm” zavodida   ishlab chiqarilishi mo’ljallangan   Elburs-2 EHM tarkibida   har biri
sekundiga 1 mln   amaliyotlarni bajarish imkoniyatiga ega bo’lgan 10 ta protsessori  bor.
To’rtinchi   avlod   (1970   –   1980-   yillar)   EHMlarida   bir   kremniy   kristallida   o’n   minglab o’tkazgich elementlar bo’lgan  katta  integral sxemalar (BIS-Bolshaya integralnaya sxema)
qo’llaniladi. Bir kremniy kristalida  butunlay  joylashadigan EHM pro t sessor i ning yaratilishi
XX   asrning   ajoyib   yutug’i     bo’ldi.   Bunday   bir   kristalli   protsessorlar   mikroprotsessorlar
degan   nomni   oldi.   Natijada   bitta   platada   EHMning   hamma   qurilmalarning   elektron
sxemalarini joylashtirish mumkin  bo’lib,  o’ttiz yil ilgari katta zalni egallagan EHMning o’zi
esa  hajmi  va narxi bo’yicha foydalanuvchining ish joyida yakka tartibda  qo’llashga imkon
yaratib berdi. Natijada shaxsiy EHMlar, cho’ntak va stol mikrokalkulyatori paydo bo’ldi.
Hozirgi paytda ishlash tezligi, xotira sig’imi va boshqa xususiyatlari bo’yicha eng
yuqori  bo’lgan «Super EHM» mashinalari tayyorlash    imkoniyati paydo bo’ldi. Bunday
EHMlar   eng   zamonaviy   elementlar   bazasida   tayyorlanib,   juda   qimmatbaho,   lekin   bu
mashinalar fan va texnikaning turli sohalarida tengi yo’qdir.Ularning tezligi sekundiga 100
mingdan bir necha million arifmetik amalgacha bo’lib, bunday EHMlar jumlasiga hozirgi
paytda ishlab chiqarishda keng qo’llanilayotgan IBM, DX2-66, Power Macintosh, Pentium
rusumli   SHKlar va Respublikamizda ishlab chiqarilgan Toshkent, ta’lim muassasalarida
keng foydalanilgan Agat, Praves kabilar ham kiradi.                              
Beshinchi avlod EHMlari  – bu to’rtinchi avlod mashinasidan  tarkibida intellectual
interfeys (bilimlar bazasi, masalalarni  avtomatik tarzda   yechishning  dasturiy ta’minoti  va
muloqot protsessori) borligi bilan  farq qiluvchi, universal  sun’iy tafakkur mashinalaridir.
Kompyuterlar   davri   1971   yilda   AQShda     mikroprotsessorlarni   kashf     etilganidan
boshlangan desa bo’ladi. Kompyuterlarni ishlab chiqarish avvaliga asosan APPLE airmasi,
keyinchalik (1984 y) esa, IBM   firmasi   mahsulotlari hisobiga kengayib bordi.   Beshinchi
avlod     kompyuterlari   optik   elementlar   asosida   yaratilishi   rejalashtirilayotgan   bo’lib,   ular
kelajak mahsuli hisoblanadi. Bunda elektr toki lazer nurlari bilan almashtiriladi. Natijada
kompyuterning tuzilishi ham tubdan o’zgaradi. Uning asosiy xususiyatlaridan biri faqat sonli
hisoblashlarni   emas,   balki   axborotni   kiritishda   analiz   qilish   usuli   bilan   fikrlaydigan
axborotlarni ham bajarish imkoniyatiga ega, yani kompyuter bilan muloqot tabiiy maxsus
bilimga ham ega bo’lmog’i kerak. Xulosa qilib aytganda, beshinchi avlod  kompyuterlarning
ishlash   tamoyili   inson   tafakkurining   faoliyatiga   iloji   boricha   yaqinlashuvchanligi   lozim.
Demak,   ushbu   avlod   kompyuterlarning   operativ   xotirasi   sun’iy   intellektda   tasvirlanishi
kerak. Bundan ko’rinadiki, beshinchi  avlod EHMlarini   faqatgina bizga ma’lum bo’lgan hisoblash jarayonlari uchun emas, balki inson faoliyatining turli sohalarida keng ko’lamda
qo’llash   mumkin   bo’ladi.   Ularning   tezligi   insonning   intelektual   tezligiga   yaqin   bo’lib,
bunday kompyuterlar loyihasi ichida Yapon loyixalari birinchi o’rinni egallaydi.
Shaxsiy   kompyuterlar     (ShK)   –   hammaboplik     va   universallik   talablarini
qoniqtiruvchi,  bir kishi foydalanadigan mikro EHMlardir.
Shaxsiy   kompyuterlar     hammaboplik   va   universallik     talablarini   qondirishi     uchun
quyidagi xususiyatlarga  ega bo’lishi lozim:
- individual xaridor uchun   mos keladigan narxlarda;
- atrof-muhit sharoitlariga  maxsus talablarsiz foydalanish avtonomligi;
-   tuzilishining     boshqarish,   fan,   ta’lim,   turmush   sohalarida   turli   ko’rinishda
qo’llanilishlarga moslashuvchanligi;
- foydalanuvchining maxsus,  kasbiy  tayyorgarliksiz  ishlashi    imkoniyatini  beruvchi
operatsion  tizimlar va  boshqa “do’stona” dasturiy taminotlar;
- ishlashning yqori darajada ishonchliligi (buzilmasdan 5000 soatdan ortiq ishlashi).
Kompyuterning   asosiy   qurilmalari   quyidagilar:   sistemali   blok,   monitor   va
klaviatura  (sichqoncha bilan).
Sistemali   blokda     markaziy   protsessor,   operativ   (tezkor)   xotira,     qattiq   disk,
kontrollerlar,   disketalar   va     lazerli   kompakt     disklar   bilan   ishlash   uchun     qurilmalar   va
boshqalar  joylashadi.
Markaziy  protsessor.   Kompyuterning eng  muhim  qismini    markaziy  protsessor,
(ya’ni   protsessor   va   boshqaruv     qurilmasi)     tashkil   etadi.   Dastur   yordamida   berilgan
ma’lumotlarni   o’zgartiradigan,     hamma   hisoblash   jarayonlarini   boshqaradigan   hamda
hisoblash   ishlariga     tegishli   moslamalarning   o’zaro   aloqasini     o’rnatadigan     qurilma   –
protsessor  deb ataladi. 
Operativ xotira.  Operativ xotira o’zida  kompyuterda  ishlatilayotgan  dasturlar va
ma’lumotlarni   saqlaydi.     Ma’lumotlar   doimiy   xotiradan     operativ   xotiraga   ko’chiriladi,
olingan   natijalar   zaruriy   holda     diskka   yoziladi.   Kompyuter   o’chirilishi   bilan     operativ
xotiradagi ma’lumotlar  o’chiriladi.
Diskli   jamlagichlar.   Ma’lumotlarni   saqlash,   hujjatlarni   va   dasturlarni     bir   jodan
ikkinchi     joyga olib   o’tish,  bir   kompyuterdan   ikkinchisiga     o’tkazish   kompyuter   bilan ishlaganda     foydalanadigan   axborotni     doimiy   saqlash   uchun     disklardagi   jamlagichlar
ishlatiladi.  Ular   ikki  turda bo’lib,   egiluvchan  diskla (disketalar)  va  qattiq  disklardagi
jamlagichlar (vincesterlar)  deb ataladi.
Egiluvchan disklar (disketalar) ga ma’lumotlarni yozish va ulardan  ma’lumotlarni
o’qish   uchun     disk   yurituvchi   (diskovod)   qurilmasi   ishlatiladi.   Bunday   disketalar   qattiq
plastmassa   g’ilofga   o’ralgan   bo’lib,     bu   ularning     ishonchliligini   va   ishlash   muddatini
oshiradi. Ushbu disketalarda yozishni  ta’qiqlovchi yoki imkon beruvchi maxsus o’tkazgichi
mavjud.   Agar     teshikcha   bekilgan   bo’lsa   ma’lumotlar   yozish   mumkin,     aks   holda   esa,
mumkin   emas.   Disketadan   birinchi   bor     foydalanganda   uni     albatta   maxsus     ravishda
formatlash, initsializatsiya qilish kerak.
Qattiq   disklardagi     jamlagichlar   (vinchesterlar)     kompyuter   bilan     ishlaganda
axborotni doimiy  saqlashga mo’ljallangan. Qattiq diskdagi jamlagichlar bir-biridan,  ya’ni
diskka  qancha  axborot sig’ishi bilan  farq qiladi. Diskning ish tezligi ikki ko’rsatkich bilan
aniqlanadi:
1. Diskning  sekundiga aylanishlar soni.
2. Diskdagi  ma’lumotlarni o’qish  va unga  ma’lumotlarni  yozish tezligi.
Kontrollerlar   (maxsus   electron   sxemalar)   kompyuter   tarkibiga     kiruvchi   turli
qurilmalar (monitor, klaviatura va boshqalar) ishini boshqaradi.
Kiritish-chiqarish     portlari   orqali   protsessor     tashqi   qurilmalar   bilan   ma’lumot
almashadi. Ichki   qurilmalar bilan   ma’lumot almashuvi   uchun   maxsus   portlar hamda
umumiy   portlar   mavjud.   Umumiy   portlarga     printer,   “sichqoncha”   ulanishi   mumkin.
Umumiy   portlar   ikki   xil   bo’ladi:   parallel   va   ketma-ket.   Parallel   partlar   kirish-chiqishni
ketma-ket portlarga nisbatan  tezroq bajaradi.
Monitorlar.    Kompyuter   monitori (displey) ekranga matnli   va grafik   axborotni
chiqarishga mo’ljallangan. Monitorlar monoxrom yoki rangli bo’lib, matnli hamda grafik
holatlarda  ishlashi mumkin. 
Matn holatida monitor  ekrani  shartli  ravishda alohida  belgi  o’rinlariga (ko’pincha
80 ta  belgili 25 ta satrga) bo’linadi. Har bir o’ringa  256 ta  belgidan  biri kiritilishi mumkin.
Bu   belgilar qatoriga   katta va kichik   lotin   alifbosi   harflari, raqamlar,   tinish belgilari,
psevdografik ramzlar va boshqalar  kiradi. Grafik  holat ekranga grafiklar, rasmlar va boshqalarni chiqarishga mo’ljallangan. Bu
holatda     axborotlarni     turli     yozuvli     matnlar   shaklida   ham   chiqishi   mumkin.   Yozuvlar
ixtiyoriy  shrift, o’lcham, interval va boshqalarga  ega  bo’lishi mumkin.
So’nggi paytlarda  kerakli sifatga ega bo’lgan  tasvirni hosil  qilish  imkonini beruvchi
suyuq kristalli (LCD) monitorlari qo’llanilmoqda.
Klaviatura   foydalanuvchi   tomonidan     ma’lumotlarni   va   boshqaruv   buyruqlarini
kompyuterga     kiritishga   mo’ljallangan   qurilmadir.   Klaviaturaning     umumiy     ko’rinishi
undagi     tugmachalar     soni   va   joylanishiga   qarab     turli   xil     kompyuterlarda   farq   qilishi
mumkin, lekin ularning  vazifasi o’zgarmaydi.
Sichqoncha va trekbol  kompyuterga  axborotni  kiritishning koordinatali qurilmalari
hisoblanadi. Ular   klaviaturaning o’rnini   to’laligicha almashtira olmaydi. Bu   qurilmalar
asosan ikki yoki uchta boshqaruv  tugmachasiga ega. 
Trekbol   -   “ag’darilgan”   sichqonchani    eslatuvchi  qurilmadir. Trekbolda   uning
korpusi emas, balki   sharcha   harakatga keltiriladi. Bu esa   kursorni boshqarish   aniqligini
sezilarli ravishda  oshirishga  imkon  beradi.
Shaxsiy kompyuter asosiy qurilmalari :
Hozirgi   vaqtda   SHKlar   zamonaviy   fanlar   va   barcha   xalq   xo’jalik   bo’limlarining
rivojlanishida   katta   rol   o’ynab   kelmoqda.   Insoniyat   tashabbusidagi   har   bir   ishda   SHKni
qo’llanilayotgani   yaqqol   ko’zga   tashlanadi.   Shu   sababli   SHKdan   foydalanish   uchun
ko’pchilik foydalanuvchilar dasturlashtirish algoritmik tillarni tezroq o’zlashtirishga harakat
qiladilar.
SHKning dunyoga kelishiga avvalambor injinerlar va fiziklar juda muhtoj bo’lganlar
desak mubolog’a bo’lmaydi. Juda tez rivojlanib borayotgan fan va texnikaning oldida turgan
masalalarni juda katta hisoblashlarga olib keladi va bularni faqat SHK yordamida hisoblash
mumkinligini   foydalanuvchilar   tushunib   yetdilar.   Endi   SHKlarning   eng   oddiy
to’plamlaridan tanlashni boshlaymiz. Boshlang’ich axborotlar mashinaga uzluksiz chiziqlar,
ya’ni   tenglamalar   yordamida   berilishi   mumkin   bo’lsa   va   bunda   mashinalarning   o’zi
hisoblashlarni   davom   ettirib   chizmani   ekranga   chiqarsa,   bunday   mashinalar   avtomatik
hisoblash   mashinalari   (AHM)   deyiladi.   Bularning   boshqacha   turi   raqamli   hisoblash
mashinalari (RHM) deyiladi. Ular uzluksiz bo’lmay diskret bo’ladilar. Bunday turdagi mashinalar barcha axborotlar
raqamli kodlar ko’rinishida bo’ladi.
Shaxsiy   kompyuterlar   (SHK)   asosan   quyidagi   asosiy   qurilmalardan   tashkil   topadi:
tizimli   blok   (protsessor,   unda   xotira,   mikroprotsessor,   adapterlar   joylashgan   bo’ladi);
chiqarish qurilmasi (monitor); kiritish qurilmasi (klaviatura, sichqoncha);
Dastlab   hisoblash   uchun   yaratilgan   kompyuterlarning   imkoniyatlari   hozirgi   kunda
“behisob” desak adashmaymiz. Bu kompyuterlar mashhur International Business Mashines
Corporation korxonasining ma h sulidir. 
IBM PC kompyuterlarining AT 386, 486SX, 486DX, 586 hamda Pentium turlari keng
tarqalgan. 
  
2.3  - rasm.  Prots е ssor va  microprosessor
SHKning asosiy  q urilmalari:
Shaxsiy kompyuter  q uyidagi asosiy  q urilmalardan tashkil topadi:  Pr ot sessor, monitor,
klaviatura va sichqoncha.
Protsessor   (mother   board)   -   qurilmalarni   va   hisoblashlarni   boshqaruvchi,   asosiy
qurilma bo’lib, unga mikroprotsessor, tezkor va kesh xotira, mikrosxemalari, kontroller va
turli adabter, elektrosxemalar o’rnatiladi. Protsessor asosan quyidagi qurilmalardan tashkil
topadi. 
Mikroprotsessor   -   kompyuterni   boshqarish   va   barcha   hisob   ishlari,     buyruqlarni
bajarilishini   ta’minlaydi.   Mikroprotsessor   turli   amallarni   tez   bajarish   q obiliyatiga     ega.
Uning  tezligi  sekundiga 100 million amalga va undan orti q  b o’ lishi mumkin. Uning tezligi
Megagerslarda  h isoblanadi va protsessor nomidan keyin yoziladi .  Masalan ,  Pentium 700.
Tezkor xotira - protsessor uchun zarur bo’lgan dasturlar va ma’lumotlarni saqlaydi.
Kompyuter o’chirilishi bilan tezkor xotiradagi ma’lumotlar o’chiriladi. Qattiq   disk   (doimiy   xotira   -   Hard   Disk   Drive)   -   dastur   va   ma’lumotlarni   doimo
saqlaydi.   U   ba’zan   «vinchester»   deb   nomlanadi.   Vinchester   nomi   birinchi   qattiq   disk
nomidan   kelib   chiqqan   (1973-yilda   IBM   firmasi   tomonidan   yaratilgan   qattiq   disk   nomi
«30/30» bo’lgan va bu mashhur Winchester miltig’ining kalibrga o’xshar edi). Ular hajm va
ishlash tezligi bilan farqlanadi. Qattiq diskdagi dastur va ma’lumotlar esa o’chirilmaydi.
Kesh   xotira   -   kompyuter   tomonidan   dasturlar   ishlash   jarayonida   ko’p   ishlatilgan
ma’lumotlarni   saqlash   uchun   foydalaniladi.   Bu   xotira   tezkor   va   doimiy   xotira   o’rtasida
joylashadi.
          
2.4 - rasm. Tezkor xotira        2.5 - rasm. Qattiq disk          2. 6  - rasm. Kesh xotira
                
Kontroller   (adapterlar)   -   ular   har   xil   tashqi   qurilmalar   ishini   ta’minlaydi.   Ishlash
holatlari bilan farqlanadi (video plata, tovush plata, tarmo q  platasi va ...).
Disk yurituvchilari - bu egiluvchan va kompakt disklardagi ma’lumotlarni o’qish va
yozish ishlarni bajaradigan qurilma.
Kiritish-chiqarish   porti   orqali   mikropro t sessor   bilan   ma’lumot   almashadi.   Ichki
qurilmalar bilan ma’lumot almashuvi uchun maxsus portlar, hamda umumiy portlar mavjud.
Umumiy portlar 2 xil bo’ladi: parallel - (LPT1, ..., LPT4) va ketma-ket (COM1, ...,COM3)
bilan belgilanadi. Parallel portlar kirish-chiqishni, ketma-ket portga nisbatan tezroq bajaradi.
Har   bir   port   o’zining   shaxsiy   manziliga   va   raqamiga   ega   bo’lib,   ularning   umumiy   soni
65536 taga  y etadi.
BIOS   (Basic   input   output   system)   -   o’z   tarkibidagi   bir   marta   yozib   qoldirilgan
ma’lumotlar   majmuasini   saqlab   turuvchi   va   alohida   mikrosxema   hisoblangan   xotira   turi
hisoblanadi. Odatda bu xotiradagi ma’lumotlarni, uni ishlab chiquvchi korxona (firma) yozib
qoldiradi. Bu ma’lumotlar kompyuter elektr manbadan o’chirilgan holda ham saqlanadi va
alohida mikroakkumlyatorli batareyalardan oziqlanadi. Bu xotira turi faqat ma’lumotlarni
o’qish   rejimida   ishlaydi.   Shuning   uchun   bunday   xotirada   kompyuterning   qurilmalarini tekshiruvchi test dasturlar, operatsion sistemalarning yuklovchi dastur modullari saqlanadi.
Mikropro t sessor. Mikropro t sessor dasturlarning ishlashini ta’minlaydi va kompyuter
qurilmalari   ishini   bajaradi.   U   kompyuterning   tezligini   ta’minlaydi.   Zamonaviy
mikroprotsessorlar uch guruhga bo’linadi:
-to’la   buyruqlar   bilan   ishlaydigan   CISC   (Complex   Instructtion   Set   Computing)
mikropro t sessorlari;
-qisqartirilgan buyruqlar bilan ishlaydigan RISC (Reduced Instruction Set Computing)
guruhiga mansub mikropro t sessorlar;
-minimal   buyruqlar   bilan   ishlaydigan   o’ta   tezkor   MISC   (Minimum   Instrution   Set
Computing) guruhiga mansub mikroprosessorlar.
IBM PC kompyuterlarida odatda Intel firmasi va unga muvofiq boshqa firmalarning
mikropro t sessorlari o’rnatiladi. Kompyuterlar mikropro t sessor turlari bilan ham farqlanadi.
Mikropro t sessorlar Intel - 8088, Intel -80386, Intel -80286, Intel -80386 Sx, Intel -80486,
Intel Pentium kabi turlari mavjud.
Dastlabki kompyuterlar Intel - 8088 asosida qurilgan bo’lib, ularning ishlash tezligi
juda sekin edi. Intel - 80286, Intel - 80386  mikroprotsessorlari ham keyingi turlarga nisbatan
tezligi sustligi sababli hozirgi kunda ishlab chiqarilmayapti.
1991-yildan boshlab IBM, Motorola, Fire, Power va boshqa firmalar birgalikda Power
PC mikroprotsessorini ishlab chiqishga kirishdi va  bu  borada  muvaffaqiyatga  erishdi. 
1993-yildan   boshlab   Intel   firmasi ning   P e ntium   asosidagi   Pentium   Pro
mikropro t sessori   o’rnatilgan   kompyuterlari   ham   sotila   boshlandi.   Pentium   Pro   ning
amallarni   bajarish   chastotasi   150   MGs   bo’lib,   u   Pentium   ga   nisbatan   ishlash   tezligi   40
marta ga ko’proqdir.
Shunday     bo’lsada,   Pentium   narxining   arzonligi   va   imkoniyatlari   bilan
foydalanuvchilarni   o’ziga   ko’proq   jalb   qilmoqda.   Notebook   kompyuterlar   120   MGli
Pentium   mikroprotsessorlari   asosida   ishlaydi.   Pentium   mikroprotsessorlaridan   murakkab
hisoblar va tasvirlar uchun foydalanish maqsadga muvofiq. 
2.7 - rasm. Mikroprotsessorlar Tezkor xotira (operativ xotira). Tezkor xotira o’zida kompyuterda  ishlayotgan dastur
va   ma’lumotlarni   saqlaydi.   Ma’lumotlar   doimiy   xotiradan   tezkor   xotiraga   ko’chiriladi,
olingan  natijalar  zarur holda diskka qayta yoziladi. Odatda Intel - 8088  protsessorli  shaxsiy
kompyuter  1 Mbayt hajmdagi tezkor xotiraga ega. Hozirgi SHKlarining tezkor xotirasi 1-2
Gegabaytdan ko’proq hajmga ega bo’lib, bu xotira ikki qismdan iboratdir:
          1)   640   M baytli   qismiga   amallar   tizimi   hamda   amaliy   dasturlar   majmuasi
joylashtiriladi;
          2)   qolgan     qismiga     xizmatchi     maqsadlar     uchun     ishlatiladigan   dasturlar
joylashtiriladi       (test       dasturlari,   dastavval   kompyuterni   ishga   tayyorlash   dasturi   va
boshqalar). 
       Monitor (displey, ekran) -  foydalanuvchiga matnli va grafikli ma’lumotlarni
chiqarish   uchun  xizmat   qiladi.   Kompyuter   bilan  bo’ladigan   bevosita   mulo q otni   ekranda
ko’rish uchun monitor xizmat  q iladi. Monitorning ikki:  monoxrom va rangli  tur lari mavjud
b o’ lib,   ular   video   adapter   qurilmasi   boshq a ruvida   ikki   xil   rejimda,   matn   yo ki   grafika
h olatlaridan birida ishlaydilar.
Monitorlar televizorlarga o’xshash, u  h am tasvirlarni kineskop (elektron-nur trubkasi)
yordamida  h osil  q iladi. Monitorlar  h ar  q anday televizorlardan far q li o’laro q  ya qq ol va ani q
tasvirlarni   ko’rsatadi.   Ular   bir-biridan   o’lchamlari   (14   dyumdan   24   dyumgacha)   bilan
farqlanadi.
Matnli rejimda monitor ekranni shartli ravishda 80 ta ustun, 25 satrga bo’linadi. Shu
maydonning ixtiyoriy joyida belgilar tasvirlanadi. Bu belgilar katta va kichik lotin harflari,
sonlar va yordamchi belgilar bo’lishi mumkin.
Grafik rejimda ekranga matnli ma’lumotlardan tashqari rasm va grafik tasvirlar ham
chiqariladi. Bunda belgi ixtiyoriy shrift va o’lchamga ega bo’ladi. Bu rejimda ekran nuqtalar
(piksel) to’plamidan iborat.  Masalan, 640 x 400 imkoniyatli monitor ekranda gorizontaliga
640 va vertikaliga 400 nu q tani tasvirlaydi. Nu q talar soni oshishi bilan tasvir sifati oshadi.
Q uyida monitor larning  ba ’ zi bir turlari keltirilgan.
2.1 – jadval. Monitorlar haqida ma’lumot
Adapter Rangi Matnli Grafikli
MDA
O q - q ora 80x20, 2 ta rang 640x200, 2 ta rang Adapter Rangi Matnli Grafikli
CGA Rangli 80x25, 16 ta rang
320x200, 4 ta rang 640x200, 2 ta rang
Hercules
O q - q ora 80x25, 2 ta rang 720x348, 2 ta rang
EGA Rangli 80x25, 16 ta rang
80x43, 16 ta rang 640x350, 16 ta rang
VGA Rangli 80x25, 16 ta rang 640x480, 16 ta rang
SVGA Rangli
80x25,  16  ta rang 800x600,   256   ta
rang
Kompyuterga monitor ulash uchun maxsus videoadapter zarur.   Videoadapter -  tasvir
to’g’risidagi ma’lumotlar saqlanadigan xotiraning muayyan qismini monitorda aks ettiruvchi
signalni, hamda sinxronizasiya  signallarini gorizontal (satrli) va vertikal  (ustun bo’yicha)
taqsimlab, shakllantiradi. 
Eng birinchi SHKlarda monitor vazifasida maishiy televizordan foydalanilgan bo’lsa,
hozir   esa   kompyuterni   juda   quvvatli,   kuchli   grafik   stansiyaga   aylantiruvchilarga   yetib
kelindi.  Bu va q t ichida platalar va standartlarni bir necha avlodi almashdi. Avvaliga MDA
(Monocrome Display Adapter   -   displeyning monoxrom adapteri) standarti paydo bo’ldi.
MDA   platasi   ekranga   fa q at   alfavit-ra q amli   axborotni   chi q arishga   q odir   -   h ech   q ana q a
grafika va ranglarni ta’minlay olmasdi.  
MDA o’rniga kelgan CGA (Color Graphics Adapter - rangli grafika adapteri) nafaqat
matnli, balki grafik rejimlarda ham ishlar va mavjud bo’lgan o’n olti rangining to’rttasini
ko’rsata olardi.
Keyingi   bosqichda   EGA   (Enhansed   Graphics   Adapter   —   yaxshilangan   grafika
adapteri) ekranda ko’rinadigan ranglarning sonini 64 rangli palitradan 16 ranggacha yetkazdi
va ekranga chiqariladigan grafika sifatini ancha yaxshiladi. EGA standarti paydo bo’lishi
grafik   dasturlar,   jumladan   Microsoft   Windows   operatsion   sistemasi   imkoniyatlarini
kengaytirishga va mashhur bo’lib ketishiga omil bo’ldi.
Bugun ham foydalanib kelinayotgan VGA (Video Graphics Array) eng muvaffaqiyatli
videostandart hisoblanadi, biroq hozirgi kunda u ham takomillashib, SVGA (Super Video
Graphics Array) standartiga o’tdi. Agar   CGA   ning   birinchi   variantlarida   ranglar   palitrasi   262144   dan   256   xil   rang
chiqarishni ta’minlasa, keyingi VGA bilan to’g’ri keladigan platalar paydo bo’ldiki, ularda
ranglari bo’yicha farq 16.8 mlnni tashkil qiladi. 
Monitorlarni   o’lchamiga   qarab   uning   bahosi   o’sib   boradi.   M asalan,   17   dyumli
monitorlar  14  dyumli  monitorga  nisbatan  uch  barobar   q immat  bo’ladi.   Monitorlar  sifati
bo’yicha   ekrandagi   kadrlar   chastotasi   -   75   Gni   tashkil   etishi   lozim.   Bu   holda   monitor
sekundiga   80,   yaxshi   monitorlar   (qimmatroq   bo’ladi)   100   kadrni   o’tkazishi   mumkin.
Ekrandan   zararli   nurlanish   olmaslik,   ular   ta’sirini   kamaytirish   uchun   ekranni   LR(Low
Radiation) deb yurituvchi maxsus qoplamalar bilan ta’minlanganiga e’tibor bering. Monitor
sotib olayotganingizda kompyuter MPR II yoki TSO 95 standartiga mos kelsagina zararli
nurlanishlar   minimumga   keltirilgan   deb   tushunish   kerak.   Shu   bilan   birga   monitor
spesifikasiyasida   NI(Non   Interiaced),   ya’ni   ekran   qatorlarini   barobariga   ko’rsatish   rejimi
berilgan bo’lsa maqsadga muvofiq bo’ladi.
                
2.8 - rasm. Monitorlar
Klaviatura   -   foydalanuvchi   tomonidan   ma’lumotlarni   kompyuterga   kiritishga
mo’ljallangan qurilmadir. Tugmachalar soni va joylashishi turli xil kompyuterlarda har xil
bo’lishi mumkin, lekin ularning vazifasi o’zgarmaydi.
IBM PC  SHK  klaviaturalari 2 xilda ishlab chi q ariladi. Kichik - 83 ta va kat t a   -101 ta
tugmachaga  ega   b o’ lgan  klaviaturalar.  Katta   klaviatura  ishlashga   juda   q ulay.   Klaviatura
h arflar   joylanishi   bo’yicha   ingliz   (QWERTY)     va   fransuz   (AZERTY)   standartlariga
bo’linadi.
Ba’zi hollarda kichik klaviatura - kichik razryadli klaviatura, katta klaviatura esa katta
razryadli klaviatura deb ham yuritiladi. SHKning imkoniyatiga qarab kichik klaviaturaning
83, 89 tugmali variantlari respublikamizda keng tarqalgan. Katta klaviaturalarning 101, 104,
107   tugmali   standart   variantlari   bor.   Katta   klaviaturalarning   multimediali   variantlar   ham
bo’lib, ularda 108-124 tagacha tugmachalar bor.       
2.9 - rasm. Multimediali zamonaviy klaviaturalar
Klaviaturaning asosiy yoki alfavit tugmalari 57 ta tugmadan iborat bo’lib, 37 tasi lotin
harf va belgilar, 10 tasi raqam va 10 tasi maxsus tugmalar. Ko’p tugmalarda bir nechta
belgilar yozilgan. Har xil rangda yozilgan harflar, belgilar har xil til standartiga mosligidir.
Til standartini o’zgartirish klaviaturalarda har xil (o’ng [Alt] + [Shift], ikkita [Shift], o’ng
[Ctrl] + [Shift] tugmalarni birga bosish orqali)  bo’ladi . 
Maxsus tugmalar [Shift] - agar siz harflar tugmasini bossangiz u holda kichik harf
kiritiladi,   agar   sizga   katta   harf   kerak   bo’lsa   u   holda   maxsus   [Shift]   tugmani   bosib,
qo’yvormasdan shu harf tugmasini bosishingiz kerak (masalan, [Shift] + [a] bosilsa ekranda
«A» hosil bo’ladi). Agar bitta rang bilan bir nechta belgilar yozilgan bo’lsa, u holda ulardan
pastkidagi   asosiy,   yuqoridagi   passiv   deb   nomlanadi.   Tugmani   bosilganda   asosiy   belgi
kiritiladi.   Agar   sizga   passiv   belgi   kerak   bo’lsa,   u   holda   siz   maxsus   tugmani   bosib,
qo’yvormasdan belgi tugmasini bosishingiz kerak (masalan, [Shift] + [1] bosilsa ekranda «!»
hosil bo’ladi). [Ctrl] va [Alt] - shu tugmalarni bosib turib boshqa tugmani bosganimizda har
xil amallar bajariladi. [Caps Lock]   - bu tugma yordamida [Shift]   bosilib turgan holatini
(faqat harflar uchun) yoqamiz yoki o’chiramiz. [Tab]  - keyingi bo’limga yoki qismga o’tish.
[Backspace]  - oldin (chapda) joylashgan bitta belgini o’chirish uchun foydalaniladi. [Enter] -
yangi satrga o’tish yoki ma’lumotlarni kiritish (ba’zi bir klaviaturalarda (Return) yoki  (SR)).
[Esc] - oxirgi  h arakatdan voz kechish. 
Funksional tugmalar. Maxsus buyruqlar va amallarni bajarish tugmalari [F1] - [F12].
Har xil dasturlar bu tugmalarga har xil amallarni o’rnatadi.
Yo’nalish   tugmalari.   Kursor   joylanishini   o’zgartiradi.   Kursorni   bitta   belgi   chapga,
yuqoriga, o’ngga va pastga siljitish imkoniyati. 
Y o rdamchi   tugmalar.   [Home]   -   s atr   boshiga   o’tish.   [End]   -   satr   oxiriga   o’tish.
[PageUp]   -   bir   sahifa   yuqoriga   o’tish.   [PageDown]   -   bir   sahifa   pastga   o’tish.   [Insert]   -
belgilarni   o’chirib,   ustiga   yozish   yoki   ularni   siljitib   o’rtasiga   yozish   holatini   o’rnatish. [Delete] - keyin (o’ngda) joylashgan bitta belgini o’chirish. 
Raqam tugmalari. Raqamlarni kiritish uchun klaviatura.  [ 0 ] , ..., [ 9 ]  gacha raqamlar va
[ / ] , [ * ] , [ - ] , [ + ]  belgilari mavjud.
Tugmachalarning maxsus majmu a lari. 
- [Ctrl] + [Break] - ishlayotgan dastur yoki buyruqni tugatilishini ta’minlaydi.
-   [Ctrl]   +   [Alt]   +   [Del]   -   masalalar   di s pech e rini   chaqiradi   yoki   operatsion   tizimni
xotiraga qayta yuklaydi.
-  [Shift]   +  [RrintScreen]   -  ekrandagi  axborot   nusxasini   printerga  chiqarish  rejimini
ulash va o’chirishni ta’minlaydi.
- [Ctrl] + [Numlock] - dastur ishini to’xtatib turadi va davom et t iradi. 
Sichqoncha - ma’lumot kiritilishini  y engillashtiruvchi  manipulyator. SHKning asosiy
qurilmalaridan biri bu sichqoncha dir . Uning 3 xil turi bo’ladi: standart, trekbol va sensor
paneli.   Standart   sichqonchalar   stol   ustida   ishlatish   zarur   bo’lgan,   sensor   paneli   bilan
trekbollar esa  notebook lar uchun yaratilgan va ular pastki paneli ichiga o’rnatilgan bo’ladi. 
Sichqoncha ichida rezina ichiga joylashgan sharik bor, u stol bo’yicha harakat qilganda
maxsus roliklar va indikatorlar orqali ushbu harakat kompyuterga jo’natiladi va ekrandagi
sichqoncha ko’rsatkichi (strelkasi) biz belgilagan yo’nalishda harakatlanadi. 
Uning   nomi   tash q i   k o’ rinishidan   kelib   chi qq an.   “Sich q oncha”   qo’ lga   bemalol
joylashuvchi   bir   necha   tugmachali   bo’ladi.   Sichqoncha   stol   yoki   maxsus   yuzada
(gilamchalar)   harakati   natijasida   ekrandagi   kursorni   mos   ravishda   harakatlantiradi.
Menyuning birortasini bajarish uchun sichqoncha mos tugmachasi bosiladi. Ba’zi amaliy
dasturlar faqatgina sichqoncha bilan ishlashga moslashgan. 
Axborot texnologiyalarning rivojlanishi sichqonchalarning bir necha xil ko’rinishlarini
yaratishga sabab bo’ldi. 
- sharikli, ikki tugmali;
- sharikli, uch tugmali;
- nurli, uch tugmali;
- nurli, multimediali;
- masofali, nurli, uch tugmali; 
- masofali, multimediali;       
2.10 - rasm. SHKning sichqonchalari
Shaxsiy kompyuter qo’shimcha qurilmalari
SHKning imkoniyatini  oshirish  maqsadida   turli  qurilmalar  ishlab  chiqarildi  va  ular
SHKning qo’shimcha qurilmalari deb nomlandi. Ular qatoriga:
Printer - kompyuterdagi ma’lumotlarni qog’ozga chop qilish qurilmasi;
Disk (axborot tashuvchi qurilma) - axborotlarni  ko’chirish, saqlash, tarqatish va tashish
uchun ishlatiladigan qurilma;
Plotter - chizmalarni qog’ozga chiqaruvchi qurilma;
Skaner - kompyuterga matnli yoki tasvirli ma’lumotni kirituvchi qurilma. 
Tarmoq adapteri - kompyuterni mahalliy tarmoqqa ulash imkonini beruvchi qurilma; 
Audio-video   adapter   -   kompyuter   yordamida   musiqa   ijro   etilishini   va   turli   video
roliklarni ko’rishni ta’minlovchi qurilma;
Modem   -   telefon   tarmog’i   orqali   boshqa   kompyuter   bilan   ma’lumot   almashuvini
ta’minlovchi qurilma;
Multimedia   -   Kompyuter   yordamida   tovushli   va   rolikli   multi-kinolarni   ko’rish
imkoniyatini yaratib beruvchi qurilma;  
Strimer  -  kompyuterning vinchesteridagi ma’lumotlarni nusxasini zaxiraga olish uchun
mo’ljallangan qurilma.
Printer   -   kompyuter   xotirasidagi   axborotlarni   (matnli   va  rasmli)     qog’ozga    bosish
uchun foydalaniladi. Printerlar ishlash tamoyillariga ko’ra matritsali, siyohli va purkagichli, 2. 23 -  rasm . 
Ignaning xarakati lazerli printer turlarga bo’linadi.
Ignali   printerlar   -   keng   tar q algan   printerlar   turi   bo’lib,   hozirgi   kunda   deyarli
ishlatilmaydi. Respublikamizda ularni faqat temir yo’l, avi y a va bank kassalarida uchratish
mumkin. 
Bu printerning ishlash   q oidasi   q uyidagicha: printerning yozish boshchasida vertikal
tartibda ignalar joylashgan. Boshqacha yozuv satri b o’ ylab  h arakatlanadi va ignalar kerakli
da q i q ada b o’ yalgan lenta or q ali   q o g’ ozga   u riladi va natijada   q o g’ ozda belgi yoki tasvir
h osil b o’ ladi.
Ignalar soniga   q arab bu printerlar bir-necha turlarga b o’ linadi: 9 ignali, 24 ignali, 48
ignali.
- 9 ignali printerda yozuv sifati pastro q . Sifatni oshirish uchun 2 yoki          4 yurishda
bajarish kerak.
- 24 ignali printer sifatli va tezro q  ishlaydi.
- 48 ignalisi yozuvni juda sifatli chi q aradi.
2. 11  - rasm. Ignali printerlar
Ignali printerlar tezligi bir bet uchun 10 sekunddan 60 sekundgacha vaqt ketadi.  Ba’zan
zarbli   printerlar   ham   deyiladi.   Ignali   matritsali   printerlardan   tashqari   matritsali
termoprinterlar   g uruh i ham bor, ular bosu v chi ignali kallak o’rniga termomatritsali kallak
bilan ji h ozlangan  v a bosishda termoqog’oz ishlatiladi
Siyohli   printerda   tasvir   qog’ozga   maxsus   qurilma   orqali   purkalayotgan   siyoh
tomchilaridan yuzaga  keladi. Siyohli  printer  sifati  purkagichli  printerga yaqin narxi  ham
arzon. Siyohli printer shovqinsiz ishlaydi. Shuning uchun hozirgi kunda ko’pchilik undan foydalanmoqda. Tezligi bir bet uchun 15 sekunddan 100 sekundgacha. Siyohli printerda
b osu v chi kallakda ignalar o’rniga ingichka naychalar  -  soplolarga (konus naychalarga)  e ga,
u   orqali   qog’ozga   bo’yoq   rangning   (siyo h ning)   mayda   tomchilari   purkaladi.   Bu   zarbsiz
bosu v chi qurilmadir. Bosu v chi kallakning matritsasi odatda 12 tadan 64 tagacha soploga
e ga.   Keyingi yillarda ularning mukammallashishida jiddiy ri v ojlanishga  e rishildi .  Tas v irni
shakllantirishda   bosu v chi   kallakning   juda   mayda   soplolari   yordamida   qog’ozga   siyo h
tomchilarining   yo’naltirilgan   portlatishga   o’xshash   purkash   -   purkagichli   bosishning
« Pufakli »   texnologiya si   deb   atalu v chi   usuli   ishlatiladi.Purkash   jarayoni   texnikasi
quyidagicha bo’ladi. Soplo devoriga  e lektrik qizdiru v chi   e lement o’rnatilgan bo’lib, uning
harorati  e lektr impulsi beril g anda 5 - 10 ms ichida keskin ortadi. Qizdiru v chi  e lement bilan
kontaktda   joylashgan   siyo h ning   h ammasi   bir   zumda   b ug’lanadi,   bu   bosimning   keskin
oshishiga   olib   keladi,   buning   o q ibatida   siyo h   soplodan   qog’ozga   otilib   chiqadi.
«Otilgandan» keyin siyo h lari kondensat s iyalanadi, soploda pasaygan bosim maydoni hosil
bo’ladi   va   unga   siyo h ning   yangi   porsiyasi   (ulushi)   so’riladi.   Bu   yangi   texnologiya
purkagichli printerlar  v a plotterlar ola m ida burilish yasa y di .  
    
2. 12  - rasm. Siyohli printerlar
Bu   e sa   ularning   o’tkazish   qobiliyatini   yana   bir   p o g’onaga   (dyumda   600 - 1440   ta
nuqtagacha) ko’tarish imkonini 
  berdi.    Shunday qilib, hozirgi  v aqtda purkagichli printerlar
millimetrga   50   tagacha   nuqtali   o’tkazish   qobiliyatini   v a   sekundiga   500   tagacha   belgini
bosish tezligini ta ’ minlaydi  v a bunda bosish sifati  o’ta yuqori  bo’ladi.
       Purkagichli printerlar yozu v chi kallakda katta miqdordagi soplolarni ishlatib,  rangli
bosishni   ham bajaradi, lekin bunda o’tkazish qobiliyati oq-qoraga nisbatan taxminan ikki
marta  kamayadi  (lekin Epson firmasi  o’tkazish qobiliyati  400 dpi  bo’lgan,  rangli  bosish
tezligi sekundiga A4 o’lchamli 4 betni tashkil etgan noyob rangli purkagichli Stylus 600
printerini   yaratgan).   Rangli   tasvirni   yaratish   uchun   odatda,   poligrafiyada   qabul   qilingan
SMYK rangli sxema ishlatilib, u o’z ichiga to’rtta bazaviy (asosiy) rangni oladi: Syan - havo rang, Megenta - to’q qizil rang, Yellow - sariq rang, Key - yetakchi (qora rang). Murakkab
ranglar bazaviy ranglarni aralashtirib hosil qilinadi. Bosish sifati juda ajoyibdir - to’liq rangli
plakat deyarli bosmaxonanikidan farq qilmaydi.
Purkagichli printerlarning asosiy afzalliklari: yuqori bosish sifati, katta miqdorli soploli
printerlar uchun bosish sifati lazerli printer bilan taqqoslasa bo’ladi; xomaki bosish rejimida
yuqori tezlik;  oddiy, albatta, yaxshi zichlikdagi qog’ozni ishlatish, siyo h  yoyilib ketmasligi
uchun; sho v qinsiz ishlashi .
P urkagichli printerlarning asosiy kamchiliklari: soplo ichida siyo h ning   q urib qolish
xa v fi,   bu   ba ’ zida   bosu v chi   kallakni   almashtirish   zarurligiga   olib   keladi;   sarflanadigan
materiallarning   nisbatan   yuqori   narxdaligi,   xususan,   siyo h   uchun   balonchaning,   ayniqsa,
agar u bosu v chi kallak bilan birlashtirilgan  v a birgalikda almashtirilsa (bunday tuzilish keng
tarqalgan).
Lazerli   printerlar   bosmaxona   sifat   darajasiga   yaqin   sifatli   yozuvni   ta’minlaydi.   U
ishlash nuqtai nazaridan nusxa ko’chiruvchi kseroksga yaqin, bunda faqat bosuvchi baraban
kompyuter   komandasi   yordamida   elektrlanadi.   Bo’yoq   donachalari   zarblanib   barabanga
yopishadi va tasvir hosil bo’ladi. Tezligi bir bet matn uchun 3 sekunddan 15 sekundgacha.
Rasm uchun ko’proq, katta rasmlar uchun 3 minutgacha vaqt talab qiladi. H ozirgi kunda
minutiga 15-40 betgacha chop etadigan p urkagichli  printerlar bor.  
2.13 - rasm. Lazerli printerlar
Lazerli   printerlarda tasvirni shakllantirishning elektrografik usuli ishlatilib, bu usul shu
nomdagi nusxa ko’chiruvchi apparatlarda ishlatiladi. Lazerli printer o’ta ingichka yorug’lik
nurini yaratish uchun xizmat qiladi, bu nur oldindan tayyorlab q o’ yilgan yorug’likka sezgir
baraban sirtida ko’rinmaydigan nuqtali  e lektron tas v ir konturini chizadi .   E lektr zaryad  lazer
nuri bilan yoritilgan nuqtalardan baraban sirtiga oqib tushadi.   E lektron tas v ir tushgandan
keyin   razryadlangan   maydon larga   yopishib   qolgan   bo’yoq   (toner)   kukuni   bilan   bosish
bajariladi .  Toner barabandan qog’ozga olib o’tiladi  v a tas v irni qog’ozda tonerni qizdirib, u erib ketguncha  q otiriladi.
Lazerli   printerlar   millimetrda   50   tagacha   nuqtalarni   v a   sekundiga   1000   tagacha
belgilarni bosu v chi tezlikni ta ’ minlaydigan o’tkazish  q obililiyatli  e ng yuqori sifatli bosishni
ta ’ minlaydi. Rangli lazerli printerlar ko’p ishlatiladi. Masalan,  t ektonik (AQSH) firmasining
Phaser 550 lazerli printeri gorizontal bo’yicha ham, vertikal bo’yicha ham millimetrda 48
nuqtali   o’tkazish   qobiliyatiga   ega.   Rangli   bosish   tezligi   minutiga   A4   o’lchamli   5   bet,
monoxromli bosish tezligi - minutiga 14 bet.
Printerlarning 1000 taga ya q in turli xil modifika ts iyalari bor. Printerlar o’zaro quyidagi
ta v siflar  bo’yicha farqlanadi: rangliligi  (oq-qora va rangli);  belgilarni   sh akllantiri sh   usuli
(belgilarni   bosu v chi   v a   belgilarni   sintezlo v chi);   i sh   tamoyili   (matritsali,   siyohli   va
purkagichli ,   lazerli );   bosish   (zarbli   v a   zarbsiz)   v a   satrlarni   shakllantirish   (ketma-ket   v a
parallel) usullari; karetka kengligi (375 - 450 mmli keng  v a 250 mmli tor karetkali); bosish
satri   uzunligi   (80   ta   v a   132-136   ta   belgi);   belgilarni   terish   (ASCII   belgilarini   to’liq
terishgacha); bosish tezligi; o’tkazish qobiliyati.
        Printerlarni   bir   nechta   turlariga   ajratish   mumkin:   SHKda   keng   ishlatiladigan
belgilarni   sintezlovchi   matritsali   printerlar   ish   tamoyili   bo’yicha   zarbli,   termografikli,
elektrografikli, elektrostatik, magnitografikli bo’lishi mumkin.        
        Zarbli printerlar orasida ignali (matritsali) lar eng ko’p tarqalgan, lekin   h ali   h am
literli,   shar   ko’rinishli,   gulbargli   (moychechak)   uchrab   turadi.   Printerlarda   bosish   belgi
bo’yicha,   satr   v a   sa h ifa   bo’yicha   bo’lishi   mumkin.   Bosish   tezligi   sekundiga   10 - 300   ta
ishoradan (zarbli printerlar) sekundiga 500 - 1000 tagacha   v a hattoki sekundiga bir necha
o’nlab (20 tagacha) sahifalargacha oraliqda; o’tkazish qobiliyati millimetrda 3 - 5 nuqtadan
millimetrda 30 - 40 nuqtagacha bo’ladi .     Matnli bosish uchun umumiy holda turlicha bosish
sifati bilan ta v siflanu v chi quyidagi re j imlar bor:
       - xomaki bosish re j imi (Draft);
       - bosmaxonani k iga yaqin bosish rejimi (NLQ - Near Letter Quality );
       - bosmaxonani k i kabi bosish rejimi (LQ - Letter Quality);
       -  yu qori sifatli bosish rejimi (ALQ - Super Letter Quality ).
Printerlar, odatda, ikki rejimda - matnli da grafikli rejimlarda ishlashi mumkin.
Matnli rejimda   printerga bosilishi kerak bo’lgan belgilar kodda yuboriladi, shu bilan birga belgilar konturi printerning ishora generatoridan tanlab olinadi.
        Grafikli  rejimda   printerga tas v ir  nuqtalarining ketma-ketligi   v a joylashgan
joyini aniqlo v chi kodlar yuboriladi.   Matnli rejimda printerlar odatda bir nechta shriftlarni  v a
ularning turli ko’rinishlarini q o’ llaydi, ularning ichida roman (yoz i b mashinasining mayda
shrifti), italis (kursi v ), boldfase (yarim qora), expanded (cho’zilgan), elite (yarim siqilgan),
sondensed (siqilgan), pisa (to’g’ri shrift   -  sisero), sourier (kurer), san serif (san serif), serif,
prestige elite va proporsionalli shrift (belgi uchun ajratiladigan maydon kengligi belgining
kengligiga bog’liq bo’ladi) keng tarqalgandir.
        Printerni   ruslashtirilganligi   (milliylashtirilishi)   maqsadga   muvofiqdir   -   o’zining
v ositalari bilan rus harflarini —   krillcha   bosishni ta ’ minlasin; aks holda SHKga maxsus
dray v erlarni qo’shish talab  e tiladi.
Ko’pgina   printerlar   grafikli   ma ’ lumotlarni   samarali   chiqarishni   amalga   oshirish
imkonini beradi; bosishning ser v is rejimlari: qalin bosish, ikkilangan kenglikdagi bosish,
ostiga chizib bosish, yuqorigi   v a pastki indekslar bilan, ajratilgan bosish (har bir belgi ikki
marta bosiladi)  v a ikki marta o’tib bosish (ikkinchi marta belgi ozgina surilib bosiladi); ko’p
rangli bosish (100 tagacha turli xil rang  v a tuslar).  
SHKlarga printerlar ham parallel, ham ketma-ket portlar orqali ulanishi mumkin.
Parallel   portlar   sentroniss   tipidagi   adapterlar  orqali   parallel   ishlovchi  (ma’lumotni
birdaniga baytlab qabul qiladigan) printerlarni ulash uchun (odatda bir vaqtning o’zida 3
tagacha printerni ulash mumkin) ishlatiladi.
Ketma-ket   portlar   ( 2   dona)   RS   232S   (S2   birikish   joyi)   tipidagi   adapterlar   orqali
ketma-ket ishlaydigan (ma’lumotni ketma-ket 1 bitdan qabul qiladigan) printerlarni ulash
uchun xizmat qiladi. Ko’pchilik tez ishlovchi printerlar parallel portlarni ishlatadi.
Tezkor printerlar shaxsiy   buferli xotiraga e ga bo’ladi, ular SHK bilan ma’lumotlarni
almashishda   ham,   yuklanadigan   shriftlarni   saqlash   uchun   ham   ishlatiladi.   Matritsali
printerlarning   xotirasi   katta   emas   -   bir   necha   yuzlab   kilobaytlargacha,   purkagichli
printerlarda   bir   necha   megabaytlargacha   va   lazerli   printerlarda   bir   necha   o’nlab
megabaytlargacha   b o’ ladi .   Xulosa   qilib   shuni   ta ’ kidlash   kerakki,   SHKlarning   e ng
omma v iy printerlarini   Seiko Epson   (Yaponiya)  firmasi  (ularning ulushi  kamida  30%  ni
tashkil   e tadi) ishlab chiqaradi.   H attoki IBM PC printerlarining standarti - Epson standarti mavjud. Star, Mannesmann, Sitizen, Panasonic, Canon, Hp, LazerJet va bosh qa turlari  ham
keng ishlatiladi.
Printerni tanlashda quyidagi omillarni hisobga olish kerak   deb o’ylamiz :   funk s ional
imkoniyatlar to’plami, ular bo’yicha printerni  aniq  masalani  y echish uchun qo’llanishligini
baholash   mumkin   (bosilgan   hujjatlar   o’lchamlari,   bajariladigan   ishlar   haj m i,
ruslashtirilganligi, kerakli shriftlarning borligi   v a b oshqalar .);   rangli tas v irni shakllantirish
imkoniyati;   tas v ir   sifati   ( o’ tkazish   qobiliyati);   ishlash   ishonchliligi   v a   qulayligi,   ser v is;
tashu v chi,   sarflanadigan   materiallar,   qurilmaga   xizmat   ko’rsatish,   e lektro e nergiyani
iste ’ mol qilish narxlarini o’z ichiga olgan  e ksplata s iya  x arajatlari;   printer narxi.
Kompyuterning   imkoniyatlari   kundan   kunga   o’sib   borayotgani   sir   emas.   Disk   -
axborotlarni   ko’chirish,   saqlash,   tarqatish   va   tashish   uchun   ishlatiladigan   qurilma;
Disklarning ikki turi keng tarqalgan.
- Eg i luvchan magnitli disklar (yumshoq  disk - Floppy Disk Drive)
- qattiq  magnitli disk (Hard Disk Drive)
Y u mshoq disklar (Floppy Disk Drive) birinchi variant SHKlar uchun ishlatilgan va
hozirgi kunda ularni deyarli uchratish qiyin. Yumshoq disklar disketa deb ham yuritiladi. U
asosan 5,25 va 3,5 dyumli disketalarga bo’linadi. 
    5,25 dyumli 1
 disketalarning hajmiga ko’ra 180, 360 Kbayt va 1.2, 2 Mbaytli
hamda ishlatilish turiga   DS/DD (Double Side/Double Density) kabi bo’ladi. Bu disketani
qo’l yordamida bemalol egsa bo’ladi. Unda 133 mm aylanasimon disk bo’lib, to’rtburchak
ko’rinishdagi   palstmas   himoyalagich   bilan   qoplangan.   Bu   himoyalagichning   uch   tirqishi
bo’lib, aylana shaklidagi tirqish disk yurituvchiga moslashadi, yoy burchakli tirqishda esa
ma’lumot o’quvchi pero joylashadi, kichkina to’rtburchakli tirqish ma’lumotni yozish va
o’qish uchun ruxsat berish vazifasini bajaradi. Agar kichik tirqish qora rangli qog’oz bilan
berkitilsa, diskdan faqat ma’lumotlarni o’qish mumkin. 
Bu disketalarni ng   hajmi ga   qarab har birining o’qish qurilmasi alohida bo’ladi. 3,5
dyumli disketalar hajmiga ko’ra 0.72, 1.44, 2, 2.88 Mbaytli. Bu disketalar qattiq plastmas
qobiq ichida joylashgan. Uni diskining diametri 89 mm. 
Komp’yuter texnologiyalarining dasturiy ta’minoti to’g’risida umumiy
1
 Ushbu diskning diametri 133 mm,  shuning uchun uni  5,25  dyumli deyiladi . tushinchalar
Ma’lumki, komp’yuter texnologiyalari faqat chegaralangan amallarnigina bajarishga
mo’ljallangan boshqa elektron qurilmalar (telefon, magnitofon, televizor va h.k.) dan farq
qilib, kiritilgan ma’lumotlar ustida xilma-xil amallarni bajarishi mumkin. Buning uchun shu
texnologiyalarning   asosi   bo’lmish   komp’yuter   tushinadigan   tilda   kerakli   ko’rsatmalar
(dasturlar) tuzib, uning xotirasiga kiritish kerak. SHunday dasturlarning majmui  komp’yuter
texnologiyalarining   dasturiy   ta’minotini tashkil   qiladi   va   ularning   imkoniyatlarini,
quvvatlarini aks ettiruvchi asosiy vositalardan biri hisoblanadi.