Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zarafshon vohasining ilk o‘rta asrlardagi tarixiy geografiyasi

Купить
Mundarija Kirish… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 2-3 I – BOB. Zarafshon v ohasining ilk о‘rt a asrlardagi t arixiy geografi y asi t ahlili. 1.1 Samarqand Sug‘dining tarixiy geografik chegaralari…………………….4- 10 1.2. Ilk о‘rta asrlardagi Buxoro Sug‘dining tarixiy geografiyasi…………….11-15 II – BOB. Ilk o’rt a asrlardan Qashqadary o v a Surxondary o v ohalarining geografi y asi. 2.1 Ilk o’rta asrlarda Qashqadaryo vohasining tarixiy geografiyasi…………16-20 2.2 Ilk o’rta asrlardan Surxondaryo vohasi tarixiy geografiyasi……………..21-26 X ulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .… .27-28 Foy dalanilgan adabiy ot lar… … … … … … … … … … … … … … … … … … … .29 1 Kirish Mav zuning dolzarbligi Tarix fanining muhim tarkibiy qismi hisoblanuvchi tarixiy geografiya tarixiy-madaniy о‘lkalarning geografik va siyosiy chegaralari, ularning о‘zgarishi sabablarini aniqlashda, qadimgi joy nomlari - toponimlarni, gidronimlar, etnonimlarni bugungi mavjud holat bilan qiyoslagan holda ilmiy xulosalar chiqarishda, tabiiy muhitdagi о‘zgarishlar va unga bog‘liq jarayonlarni, karvon yо‘llari yо‘nalishlarini, aholining geografik joylashuvi, shaharlar va boshqa manzilgohlarining rivojlanish yoki inqirozi sabablarini aniqlashtirishda muhim ahamiyatga ega bо‘lib bormoqda. Ilk о‘rta asrlarda Sug‘diyona va Shimoliy Tohariston о‘lkalari Markaziy Osiyoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim о‘rin tutib kelgan. Shu sababli ham bu о‘lkalarning, ya’ni О‘zbekistonning janubiy viloyatlari – Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarining ilk о‘rta asrlardagi tarixiy geografiyasini yoritishni dolzarb ilmiy masala sifatida tanladik. Bugungi tarixiy tadqiqotlarda, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bо‘lgan muhim natijalarni qо‘lga kiritishda tarixiy geografik yо‘nalishdagi izlanishlar muhim ahamiyatga ega bо‘lib bormoqda. Tariximizni, milliy madaniy merosimizni о‘rganish davlat siyosati darajasiga kо‘tarilgan bugungi kunda tarixiy geografik jihatdan О‘rta Osiyoning “yuragi” hisoblangan О‘zbekistonning haqqoniy tarixini yaratish vatanimiz tarixshunosligida muhim ahamiyatga ega masaladir. Mav zuning maqsad v a v azifasi Tarixiy manbalardan foydalangan xolda yuerimizda ilk o’rta asrlarga oid bo’lgan ma’lumotlarni o’rganish asosiy maqsadimiz, vazifalari esa quyidagicha - Zarafshon vohasining ilk о‘rta asrlardagi tarixiy geografiyasi tahlili; - Samarqand Sug‘dining tarixiy geografik chegaralari; - Ilk о‘rta asrlardagi Buxoro Sug‘dining tarixiy geografiyasi; - Ilk o’rta asrlarda Qashqadaryo vohasining tarixiy geografiyasi; - Ilk o’rta asrlardan Surxondaryo vohasi tarixiy geografiyasini o’rganishdir. 2 Mav zuning o’rganilganlik darajasi Ilk o’rta asrlardaYurtimiz tarixiga oid bo’lgan tarixiy maskanlarning geografiyasini bugungi kungacha bir qancha olimlar tomonidan o’rganilib kelinmoqda. Bulardan Bartold.V 1 , Buryakov. Yu. F. 2 , Lunina S. B. 3 , Rtvladze. E, G’ulomov.Y, Mirg’iyosov, Suleymonov R. H, Sagdullayev. A larning 4 keltirib o’tishimiz joyiz. Ushbu olimlarimizning ilk o’rta asrlar davriga oid bo’lgan ilmiy tadqiqotlari, yozgan monografiyalari, maqolalaridan ko’plab ma’lumotlar olamiz. Kurs ishining t uzilishi Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 1 Бартольд.В.В. Кеш, Соч Т.III М.1965 460-с., Бартольд В.В. Задачи русского Востоковедения в Туркестане. Соч. т.9.- М., 1977. 2 Буряков Ю.Ф. О втором караванном пути из Согда в Шаш // Общественные науки в Узбекистане (Кейинги бетларда ОНУ). – Ташкент, 1972. – № 3. 3 Лунина С.Б. Города dного Согда в VIII-XII вв. – Ташкент: Фан, 1984. 4 Сулейманов Р.Х. Раскопки на городище Еркурган.//АО 1979. - М., 1980. // Сулаймонов. Р.Х. Қарши Т., Ртвеладзе Э.В. Монеты Кеша// история и культура южных районов средней Азии в древности и средневековы Т 1989. // Сагдуллаев А.С Древние поселения Кашкадары СаУ.N 7. 1979. 3 I – BOB. Zarafshon v ohasining ilk о‘rt a asrlardagi t arixiy geografi y asi t ahlili. 1.1 Samarqand Sug‘dining t arixiy geografi k chegaralari Turli hududiy ijtimoiy jarayonlarga oid xitoy tilidagi ayrim sayohatnomalar hamda Sug‘d tarixiga doir ma’lumotlar mavjud arman tilidagi ayrim manbalar xam tadkik etildi. 1877 yilda V.Tomashek xitoy, arab-fors manbalari asosida kadimgi Sug‘diyona va ilk о‘rta asrlar Sug‘dining tarixiy-geografik va siyosiy xaritasini tiklash maksadida birinchi monografik tadqiqotini chop etirdi. Tadqiqotchi ushbu asarida ilk о‘rta asrlar Sug‘di xozirgi Zarafshon (Samarqand va Buxoro Sug‘di) hamda Kashkadaryo (Janubiy Sug‘d) vohalarini qamrab olganligi xaqida fikr yuritadi. Sug‘dning geografik jixatdan ushbu tarkibiy kismlarga ajratilishi keyingi tadqiqotlarda ham saklanib qoldi. Ilk о‘rta asrlarda О‘rta Osiyo, xususan uning janubiy о‘lkalarida muhim tarixiy geografik о‘zgarishlar rо‘y berdi. Bu davrda vujudga kelgan siyosiy vaziyat, yangi qudratli markazlashgan davlatlarning paydo bо‘lishi, mintaqanin g ichki hududlariga shimoli- sharqdan kо‘chmanc hi qabilalarning yangi oqimlarining kirib kelishi natijasida kelib chiqqan ijtimoiysiyosiy va iqtisodiy munosabatlardagi о‘zgarishlar Sug‘diyona va Shimoliy Toharistonning tarixiy geografiyasiga katta ta’sir о‘tkazdi 1 . Bu о‘zgarishlarni kо‘rib chiqishni Markaziy Osiyoning “yuragi” hisoblangan Sug‘diyonadan boshlaymiz. Dastlab Markaziy Sug‘d - Samarqand Sug‘dining ilk о‘rta asrlardagi tarixiy geografiyasiga tegishli masalani kо‘rib chiqamiz. Eftalitlar va Turk hoqonligi davrida Samarqand Sug‘diyonaning bosh shahri sifatida katta mavqega ega edi. Samarqand shahri qadimdan Sug‘diyonaning bosh shahri sifatida mashhur bо‘lgan. Shahar antik davr manbalarida Maraqanda nomi bilan qayd etiladi. Samarqandning barpo 14 etilishi va nomlanishi hususida manbalarda turlicha ma’umotlar saqlanib qolgan. Musulmon manbalarida bu shaharga Turon hukmdori Afrosiyob asos solganligi haqidagi ma’lumot ham mavjud. Samarqand shahri Sug‘diyonaning yirik suv manbai bо‘lgan Zarafshon daryosining chap qirg‘og‘ida 1 Адылов Ш. Эфталиты и западный Согд // Археология, история и культура Средней Азии: Тезисы докладов международной конференции. – Ташкент, 2002. – С. 21. 4 bahovo yerda joylashgan. О‘rta asr manbalarida “Firdavsmonad”, ya’ni jannatga qiyoslashgan. Samarqand sharq, shimol va janubdan tog‘lar bilan qо‘rshalgan bо‘lib, g‘arb tomoni ochiq va Jom dashtlariga tutashib ketgan. Abu Tohirhо‘ja о‘zining “Samariya” asarida “shahar halqi qattiq hulqli, g‘ala-g‘ulochi va lofchidir. Tevaragidagi turklar botir, о‘ktam va urushqoqdirlar” deb ma’lumot beradi 1 . Turk hoqonligi davriga mansub mansub Xitoy manbalarida Samarqand sug‘di Kan deb atalib, uni turklar bilan qarindosh bо‘lgan mahalliy sulola boshqargani va unga Sug‘diyonadagi boshqa mulklar qaram bо‘lgani qayd etiladi. Qonuni va yozuvi turkcha bо‘lgan Kan aholisi savdoga mohir bо‘lib, bu shaharga savdo-sotiq uchun boshqa yurtlardan ham savdogarlar kelib turgan. Samarqand ark, shahriston va rabotdan iborat shahar sifatida Turk hoqonligi davrida shakllaib bо‘lgan edi. Ilk о‘rta asrlarda Samarqand yirik madaniyat va savdo markazi sifatida qо‘shni hududlarda, xususan Xitoyda ham mashhur bо‘lgani shundan dalolat beradi. Arab manbalarida ham shahardagi yirik bozorlar, karvonsaroylar, hunarmandchilik mahallalari mavjuligi haqida ma’lumotlar keltiriladi. Manbalarga kо‘ra, bu davrda Samarqandning tо‘rt darvozasi bо‘lib, Sharqiy darvoza – Xitoy darvozasi, G‘arbiy darvoza – Navbahor, shimoliy darvoza – Buxoro darvozasi, janubiy darvoza – Katta darvoza yoki Kesh darvozasi deb nomlangan 2 . Tabiiyki, shahar darvozalarining bunday nomlanishi ilk о‘rta asrlar davridayoq kelib chiqqan. Bu nomlar esa о‘z navbatida Samarqand shahrining ilk va rivojlangan о‘rta asrlar davridagi iqtisodiy-madaniy aloqalari yо‘nalishlarini bildirib turadi. О‘rta asrlarda Samarqand viloyatida tо‘rtta yirik tuman bо‘lib, ularning ikkitasi Zarafshon daryosining shimolida (Ishtixon, Kushaniya), ikkitasi janubida (Dabusiya, Arbinjon) joylashgan edi. Bulardan tashqari manbalarda Samarqand sug‘diga qarashli bо‘lgan Maymurg‘ va Buzmajan kabi mulklar haqida ham ma’lumotlar mavjud. Sug‘diyonaning ilk о‘rta asrlar davridagi tarixiy geografiyasini aniqlashtirishda 1 Эшов Б. Узунқир-Китоб-Кеш-Шаҳрисабз. Халқаро анжуман материаллари. Т., 2002. B.64. 2 Буряков Ю.Ф. О втором караванном пути из Согда в Шаш // Общественные науки в Узбекистане (ОНУ). – Ташкент, 1972. – № 3. 5 hududda mavjud bо‘lgan shaharlar va boshqa aholi manzilgohlari, asosiy ma’muriy birlik bо‘lgan mulklarning joylashuvini aniqlashtirish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Bu davrda, boshqa tarixiy davrlardagidek aholi manzilgohlari asosiy karvon yо‘llari bо‘yida joylashgan yoki bu yо‘llar bilan yordamchi tarmoqlar orqali bog‘langan edi. Shu sababli Markaziy Sug‘d hududidagi karvon yо‘llari yо‘nalishlari va ular bо‘yida joylashgan makonlarga tо‘xtalib о‘tamiz. Samarqandni Zarafshonning janubi va shimolida joylashgan rustoqlar markazlari bilan bog‘lovchi savdo yо‘llari voha ichki yо‘llarining bosh bо‘g‘inini tashkil etgan. Xususan, Movarounnahrning ichki va tashqi aloqa yо‘llari tizimida muhim о‘rin tutgan Dabusiya, Arbinjon, Kushoniya kabi shaharlar Samarqand sug‘dining g‘arbiy chegaralarida joylashgan bо‘lib, tegishli mulklarning markazlari edi. Ular mahalliy ahamiyatga ega savdo markazlari ham hisoblanib, mahalliy boshqaruv amalga oshiriladigan ma’muriy markazlar vazifasini ham bajaruvchi yirik aholi manzillari edi. Arbinjon yoki arab manbalarida Rabinjon deb atalgan shahar Samarqand Sug‘dining о‘rta kattalikdagi shaharlaridan bо‘lgan. Bu shahar Zarafshon daryosining janubida, Samarqanddan Xurosonga ketuvchi savdo yо‘li ustida barpo etilgan edi. Unga tegishli hududlar, manbalarga kо‘ra, Dobusiyaga tegishli mulklardan kattaroq bо‘lgan. Dabusiya qal’asi Samarqanddan Buxoroga ketuvchi karvon yо‘lidagi shaharlardan biri edi. Geografik jihatdan Samarqand Sug‘diga qarashli bо‘lgan bu shahar Miyonqal (Qoradaryo va Oqdaryo oralig‘idagi uzunligi 100 km. masofaga chо‘zilgan hudud) dagi muhim ma’muriy markazlardan biri bо‘lgan. Bu shaharga antik davrda, mil.avv. III asrlarda asos solingan. Zarafshon daryosining о‘ng qirg‘og‘ida, Qoradaryo va Oqdaryo tutashgan joyda, hozirgi Ziyovuddin shahridan 7 km shimoli g‘arbda joylashgan. Dabusiya Samarqand Sug‘dining muhim ma’muriy va harbiy markazlaridan biri bо‘lgan. Arablar istilosi davrida bu shaharda 10 ming kishilik qо‘shin joylashtirilgan. Dabusiya qal’asi mо‘g‘ullar istilosi davrida vayron qilingan. Sо‘nggi о‘rta asrlarda yirik qal’a sifatida qayta tiklangan. XIX asrda Buxoro amirligining Ziyovuddin bekligining qarorgohi bо‘lgan. Samarqand Sug‘dining ilk о‘rta asrlardagi yana bir 6 muhim shaharlaridan biri Ishtixon hisoblangan. Turk hoqonligi davrida bu shahar Sug‘d ixshidlarining qarorgohlaridan biri hisoblangan. Oqdaryoning chap qirg‘og‘ida, Samarqanddan 100 km cha janubi g‘arbda joylashgan bu shahar Markaziy Sug‘dning yirik ma’muriy va iqtisodiy markazdaridan biri bо‘lgan. Samarqand Sug‘dining muhim shaharlaridan biri Kushoniya hisoblangan. Hududi Ishtixonga teng bо‘lgan bu shahar Qattaqо‘rg‘ondagi Kashan Ota yodgorligi о‘rnida bо‘lganligi taxmin qilinadi. Eftaliylar davlati va Turk hoqonligi davrida mavjud ijtimoiysiyosiy vaziyatga bog‘liq holda, karvon yо‘llarining yangi tarmoqlari vujudga keldi. Ularning yо‘nalishlarini о‘rganish Markaziy Sug‘diyonaning tarixiy geografik chegaralarini aniqlashtirishda muhim о‘rin tutadi. Xususan, V asr oxiri – VI asrning birinchi yarmidan boshlab Buyuk ipak yо‘lining hozirgi О‘zbekiston hududi orqali о‘tgan yо‘nalishlari ichida G‘arbiy Sug‘dning iqtisodi va madaniy taraqqiyotida katta о‘rin tutgan Samarqand – Buxoro yо‘nalishiining ahamiyati osha boshlaydi. Buyuk ipak yо‘lining bu tarmog‘i Zarafshon daryosining chap qirg‘og‘i bо‘ylab о‘tgan bо‘lib, bu yо‘nalishda Kushoniya (Kattaqо‘rg‘on), Dabusiya, Karmana va boshqa shaharlar joylashgan edi. Bu yо‘nalishdagi Karmana rustoqi Buxoro sug‘diga tegishli bо‘lib, Buxoraning Samarqand viloyati bilan chegarasidagi sо‘nggi yirik shahri edi. Buxoro va Samarqandni Karmana orqali bog‘lab tutuvchi karvon yо‘li Samarqanddan Qashqadaryo vohasi orqali Amudaryoning о‘rta oqimidagi kechuvlar orqali Tohariston shaharlariga qarab ketgan eski yо‘nalishga qaraganda savdo karvonlari uchun ancha qulay va samarali bо‘lib chiqdi. Sug‘diyonaning sharqiy chegaralari qadimgi davrlarda Choch vohasiga tutashgan bо‘lgan. Ilk о‘rta asrlarda bu ikki tarixiy madaniy о‘lka о‘rtasida Ustrushona nomini olgan о‘lka alohida ma’muriy birlik sifatida paydo bо‘lgan. Turk hoqonligi davrida Samarqan sug‘dining Choch vohasi bilan aloqalari Ustrushana hududi orqali о‘tgan. Markaziy Sug‘diyonaning Ustrushana bilan chegaralari G‘arbiy Turkiston tog‘ tizmasidagi Ilon о‘tti darasi bо‘ylab о‘tgan. Bu yо‘l Farg‘ona va Chochdan Samarqandga aravalar bilan yurish imkon bergan yagona yо‘nalish bо‘lgani bois, bu daraning ahamiyati nihoyatda qatta edi. Ilonо‘tdi darasining 7 nomlanishi haqida Mir Izzatulloning sayohatnomasida ma’lumot berib о‘tilgan. Jizzaxdan Nurota tog‘ining shimolidagi tekislik bо‘ylab Nurotaga boruvchi yо‘l ham mavjud edi. Nurota tog‘larida Zarafshon vohasiga о‘tuvchi bir necha dovonlar bо‘lib, ulardan arava yura olmagani bois faqat piyoda yoki ot-ulovlardagina о‘tish mumkin bо‘lgan. Markaziy Osiyoning yirik savdo shahri bо‘lgan Samarqand azaldan mintaqaning janubi-g‘arbiy viloyatlarini Ustrushona, Toshkent vohasi va Farg‘ona vodiysi bilan bog‘lovchi muhim karvon yо‘llari chorrahasida joylashgan edi 1 . Qoraxoni ylar davrida Samarqandning siyosiy mavqei oshib, Movaroun nahrning poytaxtig a aylanishi bu shaharni ng iqtisodiy-savdo aloqalaridagi nufuzi yanada kengayishiga olib keldi. Samarqanddan Farg‘ona va Shoshga qarab ketuvchi yо‘llar ilk о‘rta asrlarda Ustrushona nomi bilan yuritila boshlagan viloyat orqali orqali о‘tgan. Ibn Havqal asarida bu viloyat “Usrushana” tarzida nomlanib, u sharqdan Farg‘onaning bir qismi (sharqiy qismi.-О‘.M.) va Pomir, g‘arbdan Samarqand viloyati, shimoldan Shosh va Farg‘onaning bir qismi (shimoliy qismi, ya’ni Xо‘jand. -О‘.M.), janubdan Kesh, Sag‘oniyon, Shuman, Vashgird va Rashtonning ba’zi rustoqlari bilan chegaralanganligi qayd etiladi. Ustrushananing eng katta shahri Bunjikent deb atalib, hukmdor qarorgohi bu shaharda joylashgan. Undan tashqari rustoqlarning markazi bо‘lgan 10 ta shahar (Arsubanikat, Kurkat, Gazan, Fag‘kat, Sabat, Zomin, Dizak, Nujkat, Xarakana va Mersmend) va shaharlarga ega bо‘lmagan 7 ta rustoq (Beshager, Mesxa, Burgar, Bangam, Mink, Besken va Isboskent) bо‘lgan. Ustrushonaning yirik siyosiy va hunarmandchilik markazi bо‘lgan Bunjikat Sug‘ddan Farg‘ona va Shoshga о‘tuvchi savdo yо‘lidan biroz chetda joylashgan va bu asosiy karvon yо‘liga yordamchi tarmoqlar bilan bog‘langan edi. Zomin Sug‘ddan Xо‘jand va Farg‘onaga ketuvchi yо‘lning muhim bekati, Dizak (Jizzax) esa chо‘l orqali Shoshga olib boradigan yо‘ldagi yirik savdo markazi edi. Ibn Havqal Harakana, Zomin va Sabatni Farg‘onadan Shoshga ketuvchi yо‘lda joylashgan 1 Лунина С.Б. Города dного Согда в VIII-XII вв. – Ташкент: Фан, 1984. C.45. 8 shaharlar sifatida eslatib о‘tadi. Istaxriy Dizak (Jizzax) tekislikda joylashgani, shahardan 2 farsax uzoqlikda Afshin tomonidan qurilgan Ribat-i Xadis nomi bilan ataluvchi yirik karvonsaroy borligini qayd qilib о‘tadi. Samarqanddan Ustrushana hududi orqali Xо‘jandga о‘tuvchi yо‘lni karvonlar 8 kunda bosib о‘tishgan. Ustrushana ilk о‘rta asrlar davriga mansub Xitoy manbalarida Sao (Suyshu) hamda Shudaydushana, Suyduyshana (Tanshu) kabi nomlar bilan atalib, bu hudud orqali Sug‘diyonaning Xitoy bilan aloqalari ham amalga oshirilgan. Samarqand shahrining О‘rta Osiyoning ichki va tashqa iqtisodiymadaniy aloqalarida muhim о‘rin tutgan yirik savdo yо‘llari chorrahasida joylashganligi uning strategik ahamiyatini belgilab turadi. Shundan kelib chiqib bu shaharni qо‘shni hududlar bilan bog‘lovchi yо‘llarga kengroq tо‘xtalib о‘tish zarur. Samarqandani shimoldagi kо‘chmanchi chorvadorlar egallagan hududlar bilan bog‘lovchi yо‘llarning bir yо‘nalishi Kо‘ktepa yodgorligi о‘rnidagi shahar hamda Qо‘shrabot va Jо‘sh orqali Nurotaga olib chiqqan. Antik davrda asos solingan Nurota shahri Zarafshon vohasini Sirdaryoning о‘rta oqimidagi kechuvlar orqali shimoldagi chorvador qabilalar bilan bog‘lovchi yо‘llar chegarasida joylashgan edi. Shu sababli Sug‘diyonaning shimolidagi bu shahar ham mintaqa tarixiy geografik joylashuvida katta о‘rin tutgan. Narshaxiy о‘z asarida Nurotani Buxorodan qadimgiroq qishloqlar qatorida sanab о‘tadi. Bu asarda shuningdek, Nurota kо‘pgina rabotlarga ega ekanligini, bu shaharga kо‘plab ziyoratchilar borishini, boshqa viloyatlarda bu shaharni Nuri Buxoro deb atalishini qayd etadi. Nurota qadimgi davrdan boshlab Sug‘diyonaning shimoldagi dasht hududlari bilan aloqalarida markaziy о‘rin egallab kelgan. Xususan, milodiy era boshlaridan boshlab Markaziy Qozog‘iston dashtlaridan Nurotaga keluvchi yо‘llar Oqtog‘dagi Tikonli qishlog‘idan Bel dovoni orqali janubda Kattaqо‘rg‘on va Samarqandga olib borgan. Kо‘rib chiqilayotgan davrda Nurotaga Jizzaxdan Forish orqali keluvchi yо‘llar ham faoliyat kо‘rsatgan. Nurota va Forish chegarasidagi tog‘lar Qoratov (yoki Qoracha tov) deb atalib, Forishdan Nurota tog‘ tizmasining Savrbel dovoni orqali Samarqandga о‘tilgan yо‘l ham qadimgi davrdan boshlab faoliyat kо‘rsatgan. Nurotadan, shuningdek, Nurota tog‘ining Qoraqarg‘a dovoni orqali Karmanaga, bu 9 yerdan Samarqandadan keluvchi asosiy yо‘lga qо‘shilib Amudaryoning о‘rta oqimida joylashgan kechuvlarga о‘tish mumkin bо‘lgan. 10 1.2. Ilk о‘rt a asrlardagi Buxoro Sug‘dining t arixiy geografi y asi. Ilk о‘rta asrlarda Buxoro shahri G‘arbiy Sug‘dning markaziy shahri edi. Buxoro shahri mil. avv. I mingyillik о‘rtalarida paydo bо‘lgan. Buxoro shahri tarixiga tegishli muhim ma’lumotlarni Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida uchratamiz. Unga kо‘ra Buxoro shahri о‘rni ilgari botqoqlik bо‘lib uning ba’zi yerlarini tо‘qayzor, daraxzor va kо‘kalamzorlar tashkil etgan, ayrim joylari esa shunday bо‘lganki, biror hayvon ham oyoq qо‘yishga joy topa olmagan. Zarafshon daryosining quyi oqimida aholi manzilgohlari qadimdan bо‘lgani ma’lum 1 . Ilk о‘rta asrlar davridagi demografik va migratsion jarayonlar bu hududning tarixiy geografiyasiga katta о‘zgarishlarni olib keldi. Bu aholining kо‘payishi va unga bog‘liq ravishda yangi qishloqlar va shaharlarning paydo bо‘lishida kо‘zga tashlanadi. Ma’lumki Buxorolik tarixchi Narshaxiy о‘zining “Buxoro tarixi” asarida Buxoro vohasidagi yirik shahar va qishloqlar, mulklar haqida muhim ma’lumotlar yozib qoldirgan. Xususan, Buxoro shahri paydo bо‘lmagan davrda Nur, Xarqonrud, Vardana, Tarovcha, Safna va Isvona kabi qishloqlar bо‘lganligi bu asarda qayd etilgan. Buxoro vohasining siyosiy mavqei ayniqsa eftalitlar davrida katta bо‘lgan. Poykentning eftalitlar davlatining siyosiy markazi bо‘lgani, Varaxshada podsho qarorgohi joylashgani ham bundan dalolat beradi. Turk hoqonligi davrida Buxoroda turklarning harbiy lashkarlari joylashtirilib, shahar Shad, ya’ni harbiy sarkarda tomonidan boshqarilgan. Buxoro Xitoy manbalarida An nomi bilan qayd etilgan. Sharqiy Turkiston va Yettisuvdagi hoqon qarorgohini Marv orqali Eron bilan bog‘lovchi yо‘lning muhim bо‘g‘inini tashkil etgan bu shahar hoqonlikning janubi-g‘arbidagi yirik savdo markazi va katta harbiysiyosiy ahamiyatga ega shahri hisoblanardi. Arab manbalarida Buxoro shahri ark, shahriston va rabotdan iborat yirik shahar sifatida qayd etiladi. Buxoro mintaqaviy va xalqaro savdo aloqalarida katta о‘rin tutar, karvon yо‘llari Buxoroni Sug‘diyonaning boshqa mulklari, Tohariston, Yettisuv, Xorazm 1 Мавланов У.М. Коммуникации и торговые пути в Средней Азии: формирование и этапы развития: Автореферат дис. .. докт. ист. наук. – Ташкент, ЎзР ФА Тарих институти, 2009. C.78. 11 va Xurosonning turli shaharlari va Eronning savdo markazlari bilan bog‘lagan edi. Buxoro atrofidagi kо‘plab shahar va qishloqlar. ham mahalliy va tranzit ahamiyatga ega karvon yо‘llari orqali о‘zaro bog‘langan edi. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida Buxoroga tegishli bо‘lgan yirik va mashhur shahar va yirik qishloqlar sanab о‘tilgan. Ularning barchasi ilk о‘rta asrlar davrida ham yirik aholi markazlari sifatida faoliyat kо‘rsatgan. Ular ichida Karmina,Nur, Tavois, Iskajkat, Sharg‘. Zindana, Vardana, Afshina, Barkand, Ramtin (Romitan), Varaxsha, Baykand, Farabga tarixiy geografik sharh berib о‘tilgan. Ular ichida Baykand (Poykent), Afshina va Farab shaharlar sifatida, qolganlari garchi kuhandiz va jome masjidiga ega bо‘lsalarda, yirik qishloqlar sifatida qayd etilgan. Buxoroga tegishli bо‘lgan shahar va qishloqlar ichida Baykent (Poykent), Romtin (Romitan), Nur (Nurota), Varaxsha, Vardana kabilar Buxorodan qadimiyroq hisoblanga n. Buxoro sug‘dining g‘arbiy chegaralarida joylashgan Poykent shahri Buxoroning g‘arbiy qismidagi о‘troq aholi manzilgohlari chegaralarini aniqlashtirishda muhim ma’lumot beradi. Buxoro - Marv karvon yо‘lida joylashgan Poykent ilk о‘rta asrlarda iqtisodiy va harbiy-siyosiy ahamiyatga ega yirik shaharlardan edi. Eftalitlarning siyosiy markazi bо‘lgan bu shahar Turk hoqonligi davrida ham о‘z mavqenini saqlab qoldi. Buyuk ipak yо‘lida joylashgan qadimgi Poykentda dorixona mavjud bо‘lganligidan dalolat beruvchi topilmalar ham olingani ma’lum Bu ham shaharning buxoro Sug‘dining yirik madaniy markazlardan biri bо‘lganligidan dalolat beradi. Poykent ilk о‘rta asrlar davrida, arab istilosi arafasida ham yirik savdo markazi sifatida mashhur bо‘lgan. Poykentliklar Xitoy va dengiz orqali boriladigan boshqa mamlakatlar bilan savdo aloqalari olib borganlar. Bu shaharni mustahkam qal’asi borligi uchun jezdan qurilgan shahar deb ataganlar. Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi arab qо‘shinlari ham bu shaharni zabt etishda kо‘p qiyinchilik kо‘rgan. Buxorodan qadimiyroq bu shaharni islomgacha bо‘lgan podshohlar о‘zlariga qarorgoq qilganlar. Movarounnahr shaharlarini Buxoro orqali Eron va Xurosonning savdo shaharlari bilan bog‘lovchi karvon yо‘lining birinchi muhim qismi Buxoro – Poykent – Farob – Amul kechuvi – Marv yо‘nalishi bо‘lgan. 12 Manbalarda “jez shahar”, “savdogarlar shahri” kabi epitetlar bilan atalgan Poykent atrofida mingdan ortiq rabotlar qurilgan bо‘lib, shahar aholisi asosan savdo-sotiq bilan shug‘ullangan va Xitoy va Amudaryo suv yо‘li orqali boriladigan boshqa mamlakatlar bilan xalqaro savdoda ishtirok etgan. Buxoro va Poykent orasidagi masofa, farsax bilan hisoblaganda, Ibn Xurdobehga kо‘ra 5 farsax, Samoniyda esa bir kunlik yо‘l sifatida qayd qilingan. Ba’zi tadqiqotchilar, manbalarga tayanib, bu masofa 7-8 farsaxni tashkil qilishini qayd etganlar. Poykentning xarobalari Buxorodan 55 km. janubi-g‘arbda joylashganligini hisobga olsak, sо‘nggi fikr haqiqatga tо‘g‘ri kelishini kо‘ramiz 1 . Buxorodan keluvchi yо‘l Poykent – Farob (12 farsax) yо‘nalishida qumli chо‘ldan о‘tib, Movarounnahrning Xuroson va Eron shaharlari bilan aloqalarida asosiy о‘rin tutgan kechuvga kelgan. Bu kechuv nomi manbalarda Amudaryoning о‘ng qirg‘og‘i joylashgan Farob shaharchasiga nisbat berilib “Farob kechuvi” yoki daryoning chap qirg‘og‘ida joylashgan Amulga nisbatan “Amul kechuvi” deb atalgan. Amudaryoning о‘ng qirg‘og‘ida joylashgan Farobdan Movarounnahr chegaralari boshlangan. Manbalarga kо‘ra, mintaqa hududi orqali о‘tgan karvon yо‘llarining eng uzun tarmog‘ini Amudaryodagi Farob kechuvidan Buxoro, Samarqand va Xо‘jand orqali О‘zgandga olib boruvchi yо‘l tashkil etib, bu yо‘nalishni karvonlar 23 kunda bosib о‘tganlar. Farob Amudaryoning о‘rta oqimidagi muhim kechuvlardan birini nazorat qilib turish maqsadida barpo etilgan qadimgi qal’alardan biridir. Narshaxiy ma’lumotga kо‘ra, Farob shahri Amudaryodan 1 farsang uzoqlikda joylashagan bо‘lib, Amudaryo suvi toshganda Farobgacha yetib kelgan. Amudaryoning chap qirg‘og‘ida, Farob yaqinidagi kechuvdan о‘tilib Xurosonga tegishli bо‘lgan Amul qal’asiga chiqilgan 2 . Buxorodan Marvga Farob kechuvi orqali о‘tilgan yо‘nalish ilk о‘rta asrlarda keng foydalanilgan. Turk hoqonining elchisi sifatida Eronga borgan sug‘d savdogari Maniax boshchiligida elchilar ham Buxoro, Poykent, Amul va Marv orqali Eronga borishgani bu 1 Ртвеладзе Э.В. Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии. – Ташкент, 2005. C.16. 2 Сагдуллаев А. С. Древнесогдийские памятники. АО 1978 г. -М .: Íàóêà, 1979. Ñ.56 13 yо‘nalishning ahamiyatini kо‘rsatib turadi. Antik davrga oid (mil. I asr) madaniy qatlamlari mavjud Eski Chorjо‘y ham milodiy era boshlaridan boshlab Marvdan va chap qirg‘oq Amudaryoning quyi oqimidan Poykent – Buxoro – Karmana – Samarqand yо‘nalishida Markaziy Sug‘dga ketuvchi savdo yо‘lini nazorat qilib turgan muhim qal’alardan biri bо‘lgan. Bu yodgorlik qadimgi davr va о‘rta asrlarda Amudaryo suv yо‘li bо‘yidagi muhim bekat sifatida ham ahamiyatga ega bо‘lganligini hisobga olsak, uning mintaqa janubidagi savdo yо‘llari tizimida tutgan о‘rni yanada aniqlashadi. Buxoroga tegishli bо‘lgan va Buxordan ham qadimiyroq hisoblangan shahar va qishloqlar ichida Romtin (Romitan)ga alohida tо‘talib о‘tish kerak. Kuhandizga ega bu katta qishloqda islomdan oldingi davrda podshohlarning qarorgohlari bо‘lgan. Romitanni Turon podshosi Afrasiyob (turkiy manbalarda Alp Er Tunga deb atalgan hukmdor) barpo qilgan va shu viloyatga kelganda faqat shu yerda turgan. Islom davriga kelib esa hukmdorlar faqatgina qish faslida bu yerda yashaganlar8. Buxoro Sug‘dining muhim shaharlaridan biri Varaxsha hisoblanadi. Narshaxiy uni Buxorodan qadimiyroq ekanligini va yirik qishloqligini, islomdan oldin bu yer podshohlar qarorgohi bо‘lganligini qayd etadi. Mustahkam hisorga ega bu qishloq qо‘rg‘onida obod bir qasr bо‘lgani uni Buxorxudot barpo etganini, uzoq yillar vayron bо‘lib yotgandan keyin uni Buxoro hukmdorlaridan Xunukxudot (VIII asr boshlarida Buxoroda hukmronlik qilgan podsho) qayta tiklab, obod qilganligini yozadi. Buxoroga tegishli mashhur joylar ichida Tavois va Zandana qishloqlari ham bо‘lgan. Narshaxiyga kо‘ra, Tavois buxoro viloyatlaridan bо‘lib, asli nomi Arqud deb yuritilgan. Bu yerda yashagan kishilar zebu ziynatni sevuvchi kishilar bо‘lib, har biri uyida bitta yoki ikkita tovus saqlagan. Arablar davrida, ya’ni ilk islom davridan boshlab, bu joy Tovois deb atalib ketgan. Buxorodan yetti farsang uzoqlikda, Samarqandga о‘tuvchi katta yо‘l bо‘yida joylashgan bu shahar katta shahristonga ega bо‘lib, bu shaharda kuz faslida 10 kun katta bozor bо‘lgan., Bu bozorga Farg‘ona, Choch va boshqa joylardan savdogarlar kelgan. Zandana katta qal’aga ega yirik qishloq bо‘lib, uni mashhur qilgan narsa sifatli bо‘z mato bо‘lgan. 14 “Zandaniychi” deb atalgan bu bо‘z mato ipak mato bahosida sotilgan, undan barcha ulug‘lar va podshohlar kiyim qilib kiyganlar. Bu mato Iroq, Fors, Kermon, Hindiston va boshqa chet mamlakatlarda ham mashhur bо‘lgan. Shu tariqa, Buxoro viloyati ilk о‘rta asrlarda Sug‘diyonaning muhim va gullab yashnagan о‘lkalaridan biri bо‘lgan. Kо‘plab shaharlar va yirik qishloqlarga ega Buxoro viloyatining tarxiy geografiyasini, chegaralarini aniqlashtirishda ilk о‘rta asrlar davri tarixini о‘rganishning ahamiyati ham yuqoridir. 15 II – BOB. Ilk o’rt a asrlardan Qashqadary o v a Surxondary o v ohalarining geografi y asi. 2.1 Ilk o’rt a asrlarda Qashqadary o v ohasining t arixiy geografi y asi Janubiy Sug‘d yerlari hozirgi Qashqadaryo vahasiga tо‘g‘ri kelgan. Qashqadaryo vohasi О‘rta Osiyoning shaharsozlik qadimdan rivojlangan viloyatlaridan biri bо‘lib, vohada shaharsozlikning ildizlari miloddan avvalgi VIII-VII asrlarga borib taqalishini sо‘nggi arxeologik tadqiqotlar isbotlab berdi 1 . Qashqadaryo vohasi Janubiy G‘arbiy О‘zbekistonning yirik va muhum viloyatlaridan biri hisoblangan. Qashqadaryo vohasi tabiati va tarixiy-iqtisodiy holatiga kо‘ra О‘zbekistonning Surxondaryo, Buxoro va Samarqand viloyatlari bilan bog‘langan. Voha Pomir-Oloy tog‘ tizimining ikki g‘arbiy tizmalari - Zarafshon va Hisor tog‘lari oralig‘ida joylashgan bо‘lib, shimolda Samarqand viloyati, Shimoliy-G‘arb va g‘arbda Navoiy va Buxoro viloyatlari bilan chegaralanadi. Shimoliy- Sharqda baland Chaqirkalon tog‘i orqali voha Tojikiston Respublikasi bilan, janubda va Janubi-G‘arbda Turkmaniston Respublikasi bilan chegaralanadi. Voha chegarasining umumiy uzunligi 795 km.ni tashkil etib, uning 405 km. tog‘li, qolgan 390km. tekislikka tо‘g‘ri keladi. Voha sharqdan garbga 300 km. cha, sharqdan janubga 200 km gacha chо‘zilgan bо‘lib, uning umumiy hududi 28,4 ming km2 ni tashkil etib, bu butun О‘zbekiston hududining 6,3 foiziga tengdir. Qashqadaryo vohasi geografik jihatdan ikkita yirik tarixiy viloyatga - Shahrisabz va Qarshiga bо‘linadi. Shahrisabz (Qadimgi Kesh) Qashqadaryoning yuqori oqimida joylashgan bо‘lib, Sharqdan Hisor tog‘ tizmalari bilan о‘ralgan. Quyi Qashqadaryoda, vohaning tekislik qismida esa Qarshi (Qadimgi Naxshab) viloyati joylashgan bо‘lib, u G‘arbda Sandiqli qumliklari orqali Qizilqum bilan tutashib ketgan. Qadimda Qashqadaryo vohasi Buxoro va Samarqand bilan birgalikda Sо‘g‘diyona tarkibiga kirgan bо‘lib, uning yuqorida ta’riflangan chegaralari qadimgi Janubiy Sо‘g‘d hududiga tо‘g‘ri keladi. Vohaning asosiy suv manbai bо‘lgan Qashqadaryo nomi butun vohaning umumiy nomiga aylangan. Bu 1 Сагдуллаев. А.С. Қадимги Кеш-Шаҳрисабз тарихидан лавҳалар. Т. “Шарқ”. 1998. B.23. 16 daryo Hisor tog‘ tizmalarining g‘arbiy qismida, Tavtosh tog‘ davoni yaqinida, dengiz sathidan 3 ming m balandlikdan boshlanadi. Daryoning uzunligi 300 km ga yaqin bо‘lib, u asosan Sharqdan G‘arbga tomon oqadi va о‘rta oqimida Jindaryo, Oqsuv, Tanxozdaryo kabi kichik daryolarni о‘ziga qо‘shib oladi. Ba’zi tadqiqotchilar fikricha, Qashqadaryo to XII asrgacha Zarafshon daryosining quyi oqimiga quyilgan. Tadqiqotchilar tomonidan Qadimgi Poykent shahri yaqinida Zarafshon daryosiga quyilgan Qashqadaryoning eski о‘zani topib aniqlangan. Vohaning ikkinchi yirik suv manbai Yakkabog‘daryo (Qizildaryo) hisoblanadi. Bu daryo eski Yakkabog‘ yaqinida ikki oqimga Qorabog‘ (G‘arbiy yо‘nalishda) va Qizilsuvga (Shimoliy - G‘arbiy yо‘nalishda) bо‘linadi, Qizilsuv Qо‘rg‘on qishlog‘i yaqinida Tanxozdaryoga kelib qо‘shiladi. Vohaning yana bir muhim suv manbai G‘uzordaryo bо‘lib, Katta va Kichik О‘radaryolarning qо‘shilishidan hosil bо‘ladigan bu daryo qadimda Qashqadaryoning chap irmog‘i hisoblangan. Vohaning suv resurslari yuqorida keltirilgan daryolardan hosil bо‘ladi. Shu bilan birga, vohaning yuqori Sharqiy qismida, tog‘ va tog‘ oldi zonalarida kichik soylar, buloqlar ham о‘ziga xos ahamiyatga egadir. Qashqadaryo vohasi hududida abadiy muzliklar va qorlar bilan qoplangan baland tog‘lar, chorvachilik hamda lalmi dehqonchilik va bog‘dorchilikni rivojlantirish uchun qulay bо‘lgan tog‘ oldi adirlari, hosildor tekisliklar va dashtlar mavjud. Voha hududini gidrologik va xо‘jalik rayonlariga bо‘lish mumkin. Vohada Jom, Qarshi va Nishon dashtliklari ham katta hududni egallaydi. Vohaning G‘arbiy qismi Sandiqli qumliklari bilan о‘ralgan. Voha hududida mavjud bо‘lgan tog‘lar va tog‘ oldi zonalari, adirlar, keng dashtlar va sug‘oriladigan maydonlar qadimdan sug‘orma va lalmi dehkonchilikni, chorvachilikni, bog‘dorchilikni rivojlantirish uchun asos bо‘lib xizmat qilgan. Vohaning tog‘li hududlarida mavjud bо‘lgan foydali qazilmalar hamda qishloq xо‘jalik xomashyo manbalari hisobiga vohada qadimdan iqtisodning muhim tarmog‘i bо‘lgan hunarmandchilik ham rivojlanib kelgan edi. Xо‘jalikning asosiy tarmog‘i bо‘lgan dehqonchilik ildizlari vohada qadim tarixga ega. Ba’zi manbalarga qaraganda Xisor tog‘larining tog‘ va tog‘ oldi hududlarida yovvoyi bug‘doy va arpa maydonlari 17 mavjud bо‘lib, bu vohada qadimdan dehqonchilik, Xususan, g‘allachilikning rivojlanishiga zamin tayyorlagan. Arxeologik tadqikotlarning dalolat berishicha, vohadagi dastlabki dehqonlarning makonlari tog‘ oldi hududlarida, daryo vodiylarida ilk temir davridayoq paydo bо‘ladi. Ahmoniylar davriga kelib , bunday makonlar vohada 5ta - Yerqо‘rg‘on, Qizildaryo, Guldaryo, Qayrag‘och, Tanhozdaryo bо‘lgan. Antik davrda kam suvli Qarshi vohasini sug‘orish uchun Zarafshon daryosidan uzunligi 200 km ga yetgan yirik kanal qazilgani ma’lum. Bu ham vohada sug‘orma dehqonchilikni rivojlantirishga xizmat qilganligi shubhasiz. О‘rta asrlar davriga kelib, vohada dehqonchilik yuksak darajada rivojlandi. Tadqiqotchilar fikricha, VII asrlarda Qashqadaryo vohasida sug‘orma va lalmi dehqonchilik ancha rivojlangan bо‘lib, g‘allachilik, uzumchilik, bog‘dorchilik, sabzavotchilik dehqonchilikning yetakchi tarmog‘i edi. Bu davrda vohada ipakchilik, paxtachilik kabi dehqonchilikning qadimgi tarmoqlari ham ancha rivojlanganligi ma’lum. Aholining о‘troqlashuv jarayoni Janubiy Sug‘d hududining tarixiy geografik jixatdan taraqqiyotida muxim omil bо‘lib xisoblanadi. Yozma manbalar hamda vohada olib borilgan izchil arxeologik izlanishlar Janubiy Sug‘dda ikki iqtisodiy va ma’muriy hudud, ya’ni, Qashqadaryoning yukori oqimida, Zarafshon va Xisor tog‘ yon bag‘irlaridan daryoning о‘rta oqimi xavzasigacha bо‘lgan sharkiy xududda Kesh mulki hamda daryoning quyi oqimiga qadar chо‘zilgan havzada Naxshab mulki shakllanganligi xususida xulosa chiqarish imkonini beradi. Janubiy sug‘dning tarixiy geografik tahlilini dastlab Sharqiy Qashqadaryo, ya’ni qadimgi Kesh hududidan boshlaymiz. Sharqiy Qashqadaryoning bosh shahri turli tarixiy davrlarda Nautaka, Kesh, Shahrisabz nomlari bilan atalgan. Bu shaharning qadimgi davr va о‘rta asrlarda О‘rta Osiyo tarixi va madaniyatida tutgan ahamiyati katta edi. Milodiy III-IV asrlarda vohaning xar ikkala kismida asosan, dehqonchilik uchun qо‘lay bо‘lgan daryo irmoqlari hamda bо‘loq bо‘ylarida о‘troqlashish jarayoni kuchayadi. Tadqiqotlarga kо‘ra, fakatgina Kesh mulki xududlarida mazkur davrda umumiy xisobda taxminan 4 ming gektarga yakin ekin maydonlari о‘zlashtiriladi. Suv xavzalarining izchil о‘zlashtirib borilishi bir kator 18 dexkonchilik vohalari hamda ularning negizida kichik mulklarning qaror topishiga zamin yaratadi. Janubiy Sug‘dning sharqiy kismida shu kabi dexkonchilik vohalaridan biri G‘uzordaryo xavzasida karor topadi. Ilk о‘rta asrlarda, xususan, Turk hoqonligi davrida Kesh shahrining iqtisodiy-siyosiy ahamiyati ancha oshadi 1 . VII asrning о‘rtalarida Kesh Sug‘d konfederatsiyasida yetakchi о‘ringa chiqib, qо‘shni mamlakatlar, xususan, Xitoy bilan siyosiy- iqtisodiy aloqalar о‘rnatgan edi. Kesh nomi mahalliy hukmdorlar (Axurpat, Ixrid va boshqalar) nomidan zarb qilingan tangalarda uchrab, Xitoy manbalari (Suyshu, Tanshu)da Shi, Kyuysha kabi nomlar bilan qayd etiladi. Ilk о‘rta asrlardagi Keshning mavqei arab manbalarida ham aks etgan. Arab muallifi Yoqubiyning ma’lumot berishicha, Kesh ma’lum bir muddat butun Sо‘g‘dning poytaxtiga aylanadi. Bu shahar VII asrda yuksak darajada rivojlanib, Xitoy bilan siyosiy-iqtisodiy va madaniy aloqalarni kuchaytiradi. Buyuk Ipak yо‘li orqali voha savdogarlari Uzoq Sharq shaharlarigacha yetib borganlar. Bu davrda Kesh о‘z tanga pulini zarb qilgan. Qashqadaryo quyi oqimida joylashgan Naxshab ham ma’lum davrda unga qaram holatga tushib qoladi. 672 yilda Turk xoqonligi inqirozga yuz tutganidan keyin Samarqandning yuksalishi sodir bо‘lib, Janubiy Sо‘g‘d hukmdorlari Samarqand ixshidlarning о‘zi ustidan hokimiyatini tan oladi 2 . Janubiy Sо‘g‘dning bosh shahri bо‘lgan Kesh ilk о‘rta asrlarda ham sо‘g‘d konfederatsiyasining mahalliy hokimlari orasida yetakchi mavqei uchun kurashgan. VII asr о‘rtalariga qadar hatto Sо‘g‘dning ma’muriy- siyosiy markazi rolini о‘tagan. Shishpir ixshidligi davri buning yaqqol misolidir. Faqat Varxumanning ixshidligi davridagina markaziy hokimiyat Samarqandda qaror topdi. Ilk о‘rta asrlarda (V-VIII asrlarda) Kesh shahri yangi joyga kо‘chib, alohida mulk poytaxti sifatida qaror topib, VII asr boshidan VIII asr о‘rtalarigacha mavjud bо‘lgan va arablar tomonidan tugatilgan, ya’ni Janubiy Sо‘g‘d yoki Kesh mulkining qudratli hukmdori Dichjening Shi, boshqacha aytganda, Kyuysha yoki Giyeshuanda atrofi 2 li (ya’ni bir km) 1 Эшов Б. Узунқир-Китоб-Кеш-Шаҳрисабз. Халқаро анжуман материаллари. Т., 2002. B.64. 2 Массон М.Е Работы Кешской археолого-топографической экспедиция ТАШГУ(КАТЭ) по изучение восточной половины Кашкадарьинской области// Т.1977. C. 47. 19 doiragacha chо‘zilgan qarorgohi bо‘lgan. U Sishi shahrini bunyod ettirdiki, bu Janubiy Sо‘g‘d nomi shakllaridan biridir. VII asrda Janubiy Sо‘g‘d atrofida aholi tomonidan qadrlangan maxsus ibodatxona bino qilingan. Harbiy yurishlardan oldin ushbu ibodatxonaga Janubiy Sо‘g‘dliklar 10 mingta qо‘y qurbon qilib, о‘z xudolaridan dushmanlar ustidan g‘olib chiqishda madad sо‘raganlar. Bu voqealar Janubiy Sо‘g‘d Sug‘diyonaning poytaxti bо‘lgan davrga (Shishpir hukmdorligi davri) tо‘g‘ri keladi. VIII asrda Janubiy Sо‘g‘dning mashhur ibodatxonasi vayron etilgan. Janubiy Sо‘g‘d hokimlari orasida 600-620 yillarda hukmronlik qilgan Dichje, boshqa manbalarda Ticho eng qudratli deb ta’rif etiladi. Xitoy yilnomalari Ten-shu va Suy-shuda uning davrida Kesh о‘z elchilarini chet ellarga yuborganini va о‘zi elchilarni qabul qilgani ta’kidlanadi. Yana Dichje-Ticho Ki-she-Keshga asos solgan deyiladi. Musulmon yozma manbalarida Janubiy Sо‘g‘d shaharlari Kesh va Naxshabning nomlari dastavval VII asr oxiri VIII asr boshlarida qо‘llanilgan. Masalan ularda Kesh shahrining nomi uch xil: Kash, Kish va Kesh shaklida uchraydi. Tangalardagi sо‘g‘dcha matnlarda bu sо‘z doim unlisiz - KS shaklida beriladi. Ilmiy adabiyotda va taomilda Kesh nomi qaror topgan, biroq bu toponimning tо‘g‘ri nomi Kish yoki Kiss ham bо‘lishi mumkinki, Yoqut aynan shu atamani Ibn Mukulga (vaf. 1080- 1081) suyangan holda ilgari surgan. Xitoychada qisqa Szyuysha- Kyuysha bilan bir qatorda Syuyshuana shaklidagi tо‘liq yozuvi ham uchrashi bejiz emas. Bu ikki shakl taomilda bir vaqtning о‘zida mavjud bо‘lgan bо‘lishi mumkin, lekin keyinchaliq VIII asrdayoq qisqa shakldagi Kesh-Kish nomi ancha tо‘liq Janubiy Sо‘g‘ddanKishanni surib chiqargan. Toshkentning kо‘hna nomi - tо‘liq shaklda Chochon deb atalib kelgan Choch bilan ham shu hodisa rо‘y bergani aniqlandi. 20 2.2 Ilk o’rt a asrlardan Surxondary o v ohasi t arixiy geografi y asi Sug‘diyonadan ilk о‘rta asrlarda Tohariston nomi bilan atala boshlagan Surxon vohasi ilk о‘rta asrlarda Chag‘oniyon va Termiz viloyatlariga bо‘lingan. Xitoylik sayyoh, budda rohibi kundaligida ham Chag‘oniyon shahri (Budrach yodgorligi) va Termiz Surxon vohasining yirik shaharlari, savdo markazlari sifatida qayd etiladi. Termizdan shimoli sharqda Chag‘oniyon yoki Sag‘oniyon nomi bilan atalgan mulk joylashgan edi. Hozirgi paytda bu mulk hududida Surxondaryo viloyatining Boysun, Denov, Qumkо‘rg‘on, Sariosiyo, Shurchi, Uzun va Boysun tumanlari joylashgan. Chag‘oniyon hududi arxeologik jihatdan eng yaxshi о‘rganilgan hudud hisoblanadi. Chag‘oniyonning tarixiy geografiyasi dastlab V.V.Bartold tomonidan о‘rganib chiqilgan. Ma’lumotlarga qaraganda Chag‘oniyon hududida aholi manzilgohlari tarixning eng qadimgi davrida paydo bо‘lgan. Turli tarixiy davrlarda bu hudud Ahamoniylar, Aleksandr Makedonskiy saltanati, Yunon Baqtriya davlati va kushonlar saltanati tarkibiga kirgan. Ilk о‘rta asrlarda dastlab Eftalitlar, keyin Turk hoqonligi tarkibida bо‘lgan. Ilk о‘rta asrlarda Chag‘oniyonda bо‘lgan Xitoy sayyohi, budda monaxi Syuan Szan uning hududi sharqdan g‘arbga qarab 400 li va shimoldan janubga qarab 500 li masofaga chо‘zilganligini qayd etadi. Chag‘oniyonning markaziy shahri 10 li masofaga chо‘zilgan bо‘lib, unda 5 ta budda ibodatxonasi bо‘lganligi ham xitoylik sayyohning e’tiboridan chetda qolmagan. Chag‘oniyoning markazi bо‘lgan shahar xarobasi Denov shahridan 6 km masofada, Qizilsuvning Surxondaryoga qо‘yilishida joylashgan Budrach yodgorligi hisoblanadi. Bu yerda Kushonlar davrida yirik shahar shakllangan edi. Mil.avv. II asrda barpo etilgan bu shaharning umumiy hajmi 20 ga ni tashkil etadi. Shahar arki xarobasi hozirda Oqmozortepa nomi bilan, shahristoni esa dunyotepa nomlari bilan ataladi 1 . Ilk о‘rta asrlarda shahar ancha kengaygan va 50 ga ortiqroq maydonni egallagan edi. Chag‘oniyon islom ravri manbalariga kо‘ra aholi zich joylashgan mulk bо‘lib, 16 ta qishloqqa ega bо‘lgan. Bu qishloqlarning asosiy qismi tabiiyki ilk 1 Камалиддинов Ш.С. Историческая география dного Согда и Тахаристана. – Ташкент: Фан, 1996. – С. 100. 21 о‘rta asrlarda barpo etilgan edi. Toharistonning bu davrdagi muhim viloyatlaridan biri bо‘lgan Sag‘oniyon (Chag‘oniyon)ning XI asrdagi ma’muriy markazi Chag‘oniyon hajmiga kо‘ra, Termizdan kattaroq bо‘lgan. Termiz va Chag‘oniyon orasidagi masofa 24 farsax bо‘lib, uni karvonlar 4 kunda bosib о‘tishgan. Ular oralig‘ida Termizdan 6 farsah yoki 1 kunlik yо‘lda joylashgan Sarmangan (Charmangan) shahri, Bug‘ va Darzonchi (yoki Darzanji) deb atalgan yirik qishloqlar asosiy bekat hisoblangan. Termiz shahri Janubiy О‘zbekistonning yirik va qadim tarixiga ega shaharlaridan biridir. Amudaryoning о‘ng qirg‘og‘ida, muhim kechuv bо‘yida joylashgan (ehtimol, dastlabki davrlarda kechuvni nazorat qilib turish maqsadida barpo etilgan) Termiz mil. avv. I mingyillik о‘rtalaridan boshlab Shimoliy Baqtriyadagi eng yirik shahar sifatida kо‘zga tashlanadi. Bu shahar antik davr va ayniqsa ilk о‘rta asrlarda О‘rta Osiyo janubiy hududlarining ichki va tashqi aloqalarida, xususan, Baqtriya poytaxtini Shimoliy Baqtriyadagi makonlar va Sug‘d bilan bilan bog‘lovchi yо‘llar tizimida asosiy о‘rin tuta boshlaydi. Termiz mil. avv. I mingyillik о‘rtalaridan boshlab Shimoliy Baqtriyadagi eng yirik shahar sifatida kо‘zga tashlanadi. Bu shahar О‘rta Osiyo janubiy hududlarining ichki va tashqi aloqalarida, xususan, Baqtriya poytaxtini Shimoliy Baqtriyadagi makonlar va Sug‘d bilan bilan bog‘lovchi yо‘llar tizimida asosiy о‘rin tuta boshlaydi. Hofiz Abruning “Geografiya” asarida Termizga Aleksandr Makedonskiy asos solganligi haqida ma’lumot beriladi. Termiz shahrining barpo etilishi haqida manbalarda turlicha ma’lumotlar saqlanib qolgan. Tarixchi At Tabariy Termizning barpo etilishi masalasiga tо‘xtalib, о‘z asarining bir joyida Termizni Aleksandr Makedonskiy barpo etgan 12 ta shaharlarning biri sifatida qayd qilsa. Boshqa joyda bu shahar sosoniy hukmdor Kubod (489-581) tomonidan barpo etilganligi haqidagi ma’lumotlarni keltirib о‘tadi. Mahalliy manbalarda esa Aleksandr istilosi davrigacha bu yerda shahar mavjud bо‘lgan qayd etiladi. Termiz atamasi bо‘yicha ham yagona va umum qabul qilingan ilmiy asosli fikrlar ishlab chiqilmagan. Ayrim ma’lumotlarga kо‘ra Termiz shahri nomi Yunon Baqtriya podshohi Demetriy nomidan kelib chiqqan. Xitoy manbalarida bu shahar “Ta mi” shaklida keltiriladi. 22 Ilk о‘rta asrlarda Termiz viloyati Termiz shahrini va unga tegishli bо‘lgan hududlarni о‘z ichiga olgan yirik mulk hisoblangan. Beruniyning ma’lumottiga kо‘ra, islomgacha bо‘lgan davrda Termiz hukmdorlari “Termizshoh” unvoniga ega bо‘lganlar. Termiz shahrida 630 yilda bо‘lgan Xitoy sayyohi, budda monaxi Syuan Szan Termizni turklarga tegishli shahar ekanligini, bu yerda 10 ta budda ibodatxonasi borligini, shahar 20 li (10 km) maydonni egallaganligini ma’lumot sifatida qayd etadi. Termiz viloyatining siyosiy chegaralari siyosiy vaziyatga bog‘liq ravishda о‘zgarib turganligi bois uning aniq geografik chegaralari xususida fikr bildirish qiyin. Termizga Amudaryoning о‘ng qirg‘og‘ida joylashgan bir qancha qishloqlar qaragan. Ular ichida Samon qishlog‘i ancha mashhur hisoblanadi. Bu qishloq Samonxudodlarning mulki bо‘lib, bu yerdan Samoniylar sulolasining asoschilari chiqqan degan fikr ham bor. Shimoliy Toharistonning ilk о‘rta asrlar davri tarixiy geografiyasini aniqlashtirishda vohaning ichki yо‘llar tizimida, Amudaryoning о‘ng irmoqlari bо‘lgan Sherobod, Surxondaryo, Vaxsh, Kofirnihon, Qizilsuv kabi daryolar va ularning irmoqlari bо‘ylab joylashgan shaharlar, qо‘rg‘onlar va qishloqlarning geografik о‘rnini aniqlashtirish katta ahamiyatga ega. Bu davrdagi aloqa yо‘llari Pomir tog‘ tizmasining tarkibiy qismlari bо‘lgan tog‘lardan boshlanib, janubi-g‘arbiy yо‘nalishda, Amudaryoga qarab oquvchi suv yо‘llariga parallel ravishda faoliyat kо‘rsatgan. Bu yо‘llar ichida Termizdan Sheroboddaryoning chap qirg‘og‘i bо‘ylab Zartepa va Jondavlatttepa yodgorliklari orqali Nondaxona darasiga, bu yerdan SHо‘robsoy vodiysi va Temir Darvoza orqali Sug‘diyona shaharlariga ketuvchi yо‘nalish mintaqadagi tranzit yо‘llar tizimida katta ahamiyatga ega edi. Bu yо‘nalish Sug‘dni va mintaqanining markaziy hududlarini Baqtriya poytaxti va Hindiston shaharlari bilan bog‘lashda asosiy о‘rin tutgan. Baqtriya poytaxtini Sug‘diyona bilan bog‘lovchi yо‘l Shimoliy Baqtriyaning tog‘oldi va tog‘li hududlari orqali о‘tib, asosan ikki yо‘nalishda bо‘lgan. Birinchisi Termiz, Temir Darvoza va Oqrabot dovoni orqali janubiy Sug‘dga olib chiqqan. Bu yо‘nalish Nautaka, Taxtaqaracha dovoni orqali Maroqandaga, yoki Kichik О‘radaryo va G‘uzordaryo bо‘ylab 23 Qashqadaryoning quyi oqimiga olib chiqqan. Ikkinchi yо‘nalish Baqtra shahridan Amudaryoning о‘rta oqimidagi kechuvlar – Kelif va Kerkicha orqali о‘tgan. Kelif kechuvidan Nakshipa shahriga (Yerqо‘rg‘on yodgorligi), bu yerdan Kо‘kdala va Jom dashtlari orqali Maroqandaga ketuvchi yо‘l bо‘lgan 1 . Shimoliy Toharistondagi ilk о‘rta asrlar davrga mansub makonlar vohaning ichki aloqa yо‘llari bо‘yida, Surxondaryo (Dalvarzintepa, Xolchayon, Termiz va boshqalar), Kofirnihon va Vaxsh daryolari bо‘ylab joylashgan. Ular ichida mintaqaviy ahamiyatga ega yо‘llar bilan bog‘langan Termiz shahri katta о‘rin tutadi. Amudaryodagi kechuv bо‘yida joylashgan bu shahar mintaqaning markaziy hududlarini Shimoliy Afg‘oniston va Hindiston shaharlari bilan bog‘lovchi muhim tranzit yо‘l bо‘yida joylashganligi hamda Amudaryo suv yо‘lidagi muhim bandargohlarga egaligi bilan ham О‘rta Osiyoning boshqa shaharlaridan ajralib turadi. Bu yodgorliklar ichida Amudaryodagi muhim kechuvlar yaqinida joylashgan kichik qal’alar (Kelif, Kuregin qal’a, Kerkicha, Usti va boshqalar) muhim о‘rin tutgan. Bu kichik qal’alar Amudaryodagi muhim kechuvlar yaqinida joylashib, Amudaryo suv yо‘lini va kechuvlarni nazorat qilib turish maqsadida barpo etilgan. Ular ichida Amudaryoning Termizdagi kechuvdan keyingi muhim strategik ahamiyatga ega bо‘lgan SHо‘rob kechuvini nazorat qilib turgan Kampirtepa (о‘ng qirg‘oq), undan quyiroqda joylashgan Kelif (chap qirg‘oq), Kerki kechuvi bо‘yidagi Kerki (chap qirg‘oq) va Kerkicha (о‘ng qirg‘oq), Farob kechuvi yaqinidagi Eski Chorjо‘y (chap qirg‘oq) va boshqalarni aytib о‘tish mumkin. Xususan, Kerkidagi qal’ada kushon-sosoniylar davriga oid madaniy qatlamlar topilishi, bu qal’a milodiy era boshlaridan boshlab Amudaryoning о‘rta oqimidagi muhim kechuvni, Maroqanda va Buxorodan Ksenippa (Yerqо‘rg‘on) orqali Baqtriyaga о‘tuvchi yо‘lni hamda Amudaryo suv yо‘lini nazorat qilib turganidan dalolat beradi. Termiz yaqinidagi SHо‘rob kechuvining ahamiyati bu davrlarda ancha yuqori edi. Sо‘nggi yillardagi arxeologik tadqiqotlar tufayli Amudaryoning о‘ng qirg‘og‘ida qadimiy SHо‘rob kechuvi bо‘yida joylashgan Kampirtepa 1 Камалиддинов Ш.С. Историческая география dного Согда и Тахаристана. – Ташкент: Фан, 1996. – С. 107. 24 yodgorligi – antik davrda kechuvni nazorat etib turish uchun xizmat qilgan yirik qal’aning xarobalari о‘rganib chiqildi. Arxeologik tadqiqotlarning kо‘rsatishicha, Kampirtepa xarobalari о‘rnidagi qal’adan mil avv. I – mil. II asrlarda faol foydalanilgan. Bu qal’a nafaqat kechuvni, shu bilan birga Termiz – Urganch suv yо‘lini ham nazorat qilib turganligi, bu yerda bojxonadan tashqari kemalar tо‘xtashiga mо‘ljallangan buxta ham bо‘lganligi aniqlangan. Bu ma’lumotlar antik davrdan boshlab SHо‘rob kechuvi orqali о‘tuvchi aloqa yо‘llari Baqtriyani Sug‘diyona va mintaqamizning shimoliy hududlari bilan bog‘lashda asosiy о‘rin tutganligini kо‘rsatadi. Amudaryoning chap qirg‘og‘ida joylashgan Termiz rivojlangan о‘rta asrlarda Amudaryo suv yо‘lidagi yirik bandargohga ega bо‘lib, Movarounnahrning janubidagi muhim strategik ahamiyatga ega shaharlardan hisoblanardi. Termizdan Sharqiy Xurosonning eng yirik shahri, arab manbalarida “Umm ul-Bilod” (“shaharlar onasi”) deb nomlangan Balx shahriga о‘tuvchi karvon yо‘li boshlanib, manbalarda ular oralig‘ida Siyaxgird nomli yirik qishloq bо‘lgani qayd etiladi. Termiz shahrining tariximizda tutgan yana bir muhim о‘rni uning Amudaryo suv yо‘lida, muhim kechuv bо‘yida joylashagnligida edi. Ma’lumki, ilk о‘rta asrlarda mintaqamizda kemachilik yanada rivojlandi. Xususan, Amudaryo, Sirdaryo va boshqa yirik daryolarda kemachilik yо‘lga qо‘yildi. Manbalarda xalifalikdagi 12 ta daryoda kemachilik yо‘lga qо‘yilgani, ular ichida Amudaryo va Sirdaryo ham borligi qayd etiladi. Eski Termizdagi Qoratepa yodgorligidan topilgan bulladagi kema tasviri qadimgi davrda Amudaryoda foydalanilgan kemalar shakli va tuzilishi haqida muhim ma’lumot beradi. Mutaxassislar fikricha, yassi tagli, bortiga teri qoplangan, yuqori kо‘tarilgan old qismida ajdahosimon mahluq, quyruq qismida ot yoliga о‘xshash shakl tushirilgan doirasimon kо‘rinishdagi bu kema Ossuriya dumaloq shaklli kemalariga va Bobil yuk kemalariga о‘xshab ketadi. Kemaning quyruq qismida rul, bortining pastki qismida 18 ta eshkakchi (demak ekipaj tarkibida 36 ta eshkakchi va bitta boshqaruvchi bо‘lgan) tasvirlangan. Kemada 5 ta nayzali jangchi tasvirlangani undan harbiy maqsadlarda ham foydalanilganini kо‘rsatadi. Termiz shahrining qadimgi davr va о‘rta asrlarda Amudaryo suv yо‘lidagi muhim port 25 shaharlaridan bо‘lgani kо‘plab yozma manbalar ma’lumotlaridan ma’lum. Mashhur ispan elchisi Klavixo ham Termiz yaqinidagi kechuvda maxsus yorliqqa ega bо‘lgan kemachilar kishilarni bir qirg‘oqdan ikkinchisiga о‘tishini ta’minlab turishini qayd etadi. Termiz yaqinda ilk о‘rta asrlarda yig‘ma kо‘priklar ham qurilgani ma’lum. О‘rta asrlarda ham bunday yig‘ma kо‘priklardan keng foydalanilgan. Xususan, muhim strategik ahamiyatga ega yо‘llar kesishadigan Amudaryo kechuvi bо‘yida joylashgan Termiz shahri yaqinida kemalardan kо‘priklar qurilib, ma’lum vaqt davomida foydalanib turilgan. Manbalarning dalolat berishicha, bunday yig‘ma kо‘priklar asosan harbiy maqsadlarda barpo etilgan. Ilk о‘rta asrlar davrida О‘rta Osiyoning turklar ta’sirida bо‘lgan hududlarida kо‘plab istehkomlar, shaharlar barpo etilgani ma’lum. Mintaqadagi muhim strategik yо‘llar bо‘yida barpo etilgan bu shaharlar о‘lkalar ustidan harbiy-siyosiy nazoratni amalga oshirishdan tashqari mintaqadagi iqtisodiy-savdo aloqalarini amalga oshirishda (boj tо‘lovlarini undirish, soliqlar yig‘ish va boshqalar) ham katta о‘rin tutgan. 26 X ulosa Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan, ilk о‘rta asrlarda О‘rta Osiyoning tarixiy geografiyasida jiddiy о‘zgarishlar bо‘lganligini kо‘rish mumkin. Bu davr Eftalitlar davlati va Turk hoqonligi kabi qudratli davlatlart tashkil topgan, aholi migratsiyasi sababli dehqonchilik vohalariga shimoliy dasht hududlaridan chorvador aholining kirib kelishi va о‘troqlashuvi kuchaygan davr sifatida ahamiyatlidir. Bu jarayonlar esa о‘z navbatida bir qancha yangi shaharlar va kо‘plab qishloqlar barpo etilishiga, mintaqada demografik о‘sish bо‘lishiga olib keldi. О‘rta Osiyoning V-VIII asrlardagi tashqi aloqalari geografiyasi tо‘xtovsiz kengayib bordi. Xususan, О‘rta Osiyo – Vizantiya aloqalari asosida tarixiy-madaniy aloqalarning yangi yо‘nalishlari paydo bо‘ldi. О‘rta Osiyo va Xitoy о‘rtasida mil. avv. II asrda boshlangan muntazam aloqalar ilk о‘rta asrlarda rivojlanish davriga kirdi. Xitoydan to О‘rta Yer dengizi qirg‘oqlarigacha yetib borgan, ramziy ravishda “Buyuk ipak yо‘li” nomi bilan atalgan bu xalqaro tranzit kommunikatsiya yо‘li О‘rta Osiyoning tashqi iqtisodiy-madaniy aloqalari tarixida, aloqa-savdo yо‘llari tizimi rivojida alohida muhim bosqichni tashkil etadi. Ilk о‘rta asrlar, shuningdek, Buyuk ipak yо‘li orqali olib borilgan xalqaro iqtisodiy-madaniy va siyosiy munosabatlar yuksak rivojlangan, karvon yо‘llari tizimining samarali faoliyati yо‘lga qо‘yilgan davr sifatida ahamiyatlidir. Karvon yо‘llari rivoji bilan bog‘liq ravishda yangi shaharlar paydo bо‘ldi, yangi yerlarning о‘zlashtirilishi jadallashdi. Karvon yо‘llari iqtisodiy-madaniy aloqalari rivojiga katta ta’sir kо‘rsatdi. Bu davr bir tomondan sug‘d tili va yozuvining qо‘shni о‘lkalarga tarqalishi hamda turk tili va yozuvining mintaqada yanada keng yoyilishi bilan ham xarakterlanadi. Xalqaro savdo bilan shug‘ullanuvchi ijtimoiy tabaqalar – savdogarlar faoliyati rivojlandi. Ichki va tashqi savdo bilan shug‘ullanuvchi yirik savdo uyushmalari shakllandi. Yо‘lbо‘yi inshootlari qurilishi, tezkor aloqa-pochta xizmati va yо‘llarda tegishli xizmat kо‘rsatish tizimi rivojlanib bordi. Bularning barchasi ilk о‘rta asrlar 27 davrida О‘rta Osiyo janubining tarixiy geografiyasidagi qator muhim о‘zgarishlarni keltirib chiqardi. 28 Foy dalanilgan adabiy ot lar 1.Сагдуллаев. А.С. Қадимги Кеш-Шаҳрисабз тарихидан лавҳалар. Т. “Шарқ”. 1998. 2.Бартольд.В.В. Кеш, Соч Т.III М.1965 460-с., Бартольд В.В. Задачи русского Востоковедения в Туркестане. Соч. т.9.- М., 1977. 3.Адылов Ш. Эфталиты и западный Согд // Археология, история и культура Средней Азии: Тезисы докладов междунар одной конференции. – Ташкент, 2002. 4.Якубовский. А.Ю. ГАИМК-ИИМК и археологическое изучение Средней Азии за 20-лет. // М.1940 5.Массон М.Е Работы Кешской археолого-топографической экспедиция ТАШГУ(КАТЭ) по изучение восточной половины Кашкадарьинской области// Т.1977. 6.Кабанов С.К Нахшеб на рубеже древности и Средневековая (III- VIII) Т.1977. 7.Мавланов У.М. Коммуникации и торговые пути в Средней Азии: формирование и этапы развития: Автореферат дис. .. докт. ист. наук. – Ташкент, ЎзР ФА Тарих институти, 2009. 8.Камалиддинов Ш.С. Историческая география dного Согда и Тахаристана. – Ташкент: Фан, 1996. – 9.Сагдуллаев А.С Древние поселения Кашкадары СаУ.N 7. 1979. 10.Равшанов. П. Қарши тарихи. Т., Янги авлод, 2006. B.26. 11.Асқаров А. Энг қадимги шаҳар. - Т. 2001. 12.Эшов Б. Узунқир- Китоб-Кеш- Халқаро анжуман материаллари. Т., 2002. 13.Шаҳрисабз 2700 минг йиллик мерос. Альбом, Тошкент, Шарқ, 2002. 14.Ртвеладзе Э.В. Буряков. Сулаймонов. Ю.Ф, Қарши Тарихи. Маьнавият, 2006. 15.Қарши кичик альбом Т., Маьнавият, 2006. 29

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Zarafshon vohasining ilk o‘rta asrlardagi tarixiy geografiyasi tahlili

1.1. Samarqand Sug‘dining tarixiy geografik chegaralari

1.2. Ilk o‘rta asrlardagi Buxoro Sug‘dining tarixiy geografiyasi

II bob. Ilk o‘rta asrlarda Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarining geografiyasi

2.1. Ilk o‘rta asrlarda Qashqadaryo vohasining tarixiy geografiyasi

2.2. Ilk o‘rta asrlarda Surxondaryo vohasi tarixiy geografiyasi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить