Zardushtiylik dini ta’limoti - Основы культурологии - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Основы культурологии

Zardushtiylik dini ta’limoti

Купить

Zardushtiylik dini ta’limoti

“ Avesto”da bayon qilingan voqealar asosan, “Arianam Vayja” mamlakatida, ya’ni olimlar tomonidan “Katta Xorazm” deb atalgan davlatda ro’y beradi. Bu davlat Baqtriya, Marg’iyona, So’g’diyona, Xvayrezm (Xorazm)ni o’z ichiga olgan. Er.avv. IX-VIII asrlarda Osiyoning markaziy qismida shunday bir yorug’lik paydo bo’ldiki, bu narsa insoniyat taraqqiyotiga o’zining ta’sirini sezilarli darajada ko’rsata oldi. Sharqiy Eron va Markaziy Osiyoda istiqomat qiluvchi qadimiy qabilalarning ijtimoiy tuzumi o’zgarayotgan va diniy qarashlari hamda jamiyatda ro’y berayotgan tabaqalanish davom qilayotgan bir paytda Turon pasttekisligida Amudaryo bo’ylarida yangi g’oya, yangi fikrlar va yangi ta’limot vujudga keldi .

Bu ta’limot o’lkada shakllangan ko’p xudolik va oshiqcha sarf- xarajatlarga, atrof-muhitni ifloslanishiga hamda insonlar hayotida muhim o’rin tutgan jonli hayvonlarni qirib ko’p-ko’p qurbonliklar qilinishiga qarshi tura oladigan ta’limot edi. Bu ta’limotga amal qilgan inson (Ezgu fikr, Ezgu kalom (so’z), Ezgu amal) butun hayoti davomida ana shu uchlikni qalbiga jo qilishi joiz hisoblangan. Ushbu ta’limotni asoschisi Zardo’sht bo’lib, u o’z ta’limotini jamiyatda yashovchi har qanday sinf vakillari orasida qo’rqmasdan tarqatib o’zini haqligini isbotlay olgan.

Beruniyning guvohlik berishicha, Zardo’sht makedoniyalik Aleksandrning Markaziy Osiyoga kelishidan 258 yil ilgari dunyoga kelgan. Lekin keyingi izlanishlar, ayniqsa gatlarni (Avestodagi she’riy matnlar) analizi, ulardagi o’sha davr tabiiy sharoitlari va voqealarini tasvirlanishidan kelib chiqib, olimlar Zardo’shtni er.avv.VIII asrning oxirida dunyoga kelganini va VII asrning oxirgi choragida dunyodan o’tganligini tasdiqlashadi. Uning asosiy nomi Zaratushtra bo’lib “Sariq tuya sohibi”, “Zarrin yorug’lik egasi” degan ma’nolarni anglatadi. U Quyi Amudaryo havzasida yashovchi mashhur Spitama urug’idan bo’lib (to’g’rirog’i Sipiytmon- “Avesto”da sipiytoma.

Payg’ambar Zardo’sht oilasi shu nom bilan yuritilgan. Sipiytmon payg’ambar Zardo’shtni to’qqizinchi bobosining nomi bo’lib, pahlaviy tilida “oqlik” ma’nosini anglatadi, ba’zi avestoshunos olimlarning fikricha “Sipiytmon” payg’ambarning bolalikdagi ismi, Zardo’sht ismi esa payg’ambarlikka erishgandan keyin berilgan deyishadi) u urug’ oriylar urug’i ittifoqiga kirgan. Uning otasini nomi Purishasp bo’lib, urug’ koxinlardidan bo’lgan.

Onasi ismi Dugova bo’lib, u ham Spitama urug’idan bo’lgan Faroxomaning qizi bo’lgan. Zardo’shtni yoshligidan otasi cho’pon Barzin-kurushga shogird qilib beradi. U 15 yoshigacha har hil xudolarga sig’inuvchi oriylar urug’ida keng tarqalgan yashtlarni yodlab oladi. U 23 yoshiga etganida urug’-qabilalar orasidagi kelishmovchiliklarning asosiy sababi ularning har hil xudolarga sig’inishligi ekanligi va xalqning ahvoli og’irligi esa ularning har hil xudolarga ko’plab qurbonliklar qilishligi va hatto qurbonilikka odamlarni ham ishlatilishligi ekanligida deb biladi.

Shundan keyin u faqat bitta xudoga, ya’ni Ahura – Mazdaga (Ahura – “butun olamlarning egasi”, “kuchli”, Mazda – “aql- idrok”, “donishmandlik”) sig’inishni va uning ko’rsatmalari bo’lgan Avestoga amal qilishni targ’ib qila boshlaydi. Lekin uni bu da’vatlarini qabiladoshlari sovuqlik bilan kutib olishadi. Asrlar davomida ko’p xudolikka o’rganib qolgan kabiladoshlariga uning da’vatlari yomon ta’sir qiladi va uni vatanidan badarg’a qilishadi. U o’n yillab cho’lu-sahroda, tog’u-toshlarda, shaharu-qishloqlarda yurishga va bu davrda u erlarda o’z ta’limotini yoyishga bag’ishlaydi.

Keyinchalik vataniga qaytib keladi va o’z qabiladoshiga uylanadi. Undan uch o’g’il va uch qiz tug’iladi. Ayrim manbalarda yozilishicha, Zardushtni xotini Kavi qabilasini vaziri Gushtaspni qizi bo’lgan. Hozirgi vaqtda uning g’oyalarini mujassamlantirgan ilmiy badiy asar “Avesto” deb nomlanib, u asos solgan ta’limot va g’oyani o’zida mujassamlantirgan din zardushtiylik dini deyiladi. Zardo’shtiylik dini dualizmga asoslangan, ya’ni olam ikki asosning ikki ibtidoning, yorug’lik va qorong’ulik, yaxshilik va yomonlikning to’xtovsiz kurashidan iborat deb uqtiradi

“ Avesto”da bayon qilingan voqealar asosan, “Arianam Vayja” mamlakatida, ya’ni olimlar tomonidan “Katta Xorazm” deb atalgan davlatda ro’y beradi. Bu davlat Baqtriya, Marg’iyona, So’g’diyona, Xvayrezm (Xorazm)ni o’z ichiga olgan. Bu davlat o’sha vaqtda harbiy demokratiya tamoyillari asosida vujudga kelgan. “Avesto”da podshohlar, oliy tabaqa vakillari, ruhoniylarga va diniy urf-odatlarga ham katta o’rin ajratilgan. Unda qadimiy kishilarning dunyoqarashi ezgu niyatlari alohida o’rin egallagan.

“ Avesto”da tabiat, uni yovuz kuchlar (devlar)dan muhofaza qilish haqida ham qimmatli fikrlar aytilgan.O’z qavmlaridan ro’shnolik ko’rmagan ularning ta’qibiga, quvg’uniga duchor bo’lgan Zardo’sht Firdavsiy va Beruniylarning tasviricha, o’z dinini Eron shohi Vishtaspga asoslab ko’rsatib, uning e’tirofini qozonadi. “Shahristonhoi Eron” kitobida Vishtasp farmoniga ko’ra, Zardo’sht 1200 bobdan iborat pandnoma “Avesto”ni oltin taxtachalarga yozib, shohning otashkadasiga topshirgan deb yozadilar.

Shundan keyin shoh payg’ambarning tarafdori sifatida yangi dinning ashaddiy targ’ibotchisiga aylanadi. Bu orada Amuning ikki sohilidagi yurtlarning hokimi Arjasp akasi Vishtaspni ajdodlar e’tiqodidan qaytganlikda ayblab, unga qarshi lashkar tortadi, ikki o’rtada urush boshlanib, urushda Arjasp o’ldiriladi. Natijada Eronu Turonda mazdaparaslik - zardo’shtiylik dini to’la joriy qilinadi. Zardo’shtning xohishi va Vishtaspning farmoniga ko’ra, barcha shaharlarda otashkadalar-ibodatxonalar quriladi. Avestoda bayon qilinishicha, Olam ikki asosning ibtidoning, ya’ni yorug’lik va qorong’ulik, yaxshilik va yomonlikning to’xtovsiz kurashidan iborat.

Bunda yozilishicha, Ezgulik xudosi Axuramazda bilan yovuzlik xudosi Ahriman (Avestoda “Angar Maynyu” pahlaviy tilida “Ahriman” –ma’nosi “Jang va dushmanlik olami”, yangi Avestoda dushman devlar sardori, Ahura Mazdaning murosasiz dushmani. Ahura Mazda Ahriman to’g’risida so’z yuritarkan “butun borlig’i ajal bilan yo’g’rilgan”, deb tariflaydi) o’rtasidagi kurash abadiydir, nihoyat, kurash natijada yaxshilik g’alaba qilishi kerak.

Zardo’sht hammani yovuzlik, qorong’ulikka qarshi keskin kurashga chorlaydi. Uning fikricha, insonlar doimo yaxshilik qilishi kerak. Mabodo, odam yomonlik, mudhishlik yo’liga kirsa, u bari bir ulug’ xudo Axuramazda oldida qilmishi uchun javob berishi kerak deydi.

Купить