Zulfiya Qurolboy qizi ijodida ayol timsoli - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	415.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Zulfiya Qurolboy qizi ijodida ayol timsoli

Купить

MUNDARIJA
Kirish ..3-7 betlar…………………………………………………………………………
I BOB Hozirgi davr o zbek hikoyachiligining taraqqiyot tamoyillari ..
’ ……………
1.1. Hozirgi davr o zbek hikoyachiligining taraqqiyotida Zulfiya Qurolboy
’
ijodining o rni .8-18-betlar
’ …………………………………………………………
1.2. Zulfiya Qurolboy qizi ijodining mavzu mundarijasi 19-.29-betlar
…………………
II BOB. Zulfiya Qurolboy qizining poetik mahorati 30-38-betlar
…………………
2.1. Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalarida psixoligik tasvir .
…………………………
2.2. Zulfiya Qurolboy hikoyalarida badiiy tasvir vositalarning qo llanishi…
’ ………
.39-55-betlar
…………………………………………………
Xulosa 56-57-betlar
……………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ..58-59-betlar
…………………………………………………
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz Islom Karimov ta kidlaganidek:’
Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma naviyatini uning tarixi, o ziga xo
“ ’ ’
surf-odat va an analari, hayotiy qadriyatlaridan ayri holda tasavvur etib
’
bo lmaydi. Bu borada, tabiiyki, ma naviy meros, madaniy boyliklar, ko hna
’ ’ ’
tarixiy yodgorliklar eng muhim omillardan biri bo lib xizmat qiladi .
’ ” 1
Bugungi
yosh avlodning ma naviy dunyosini shakllantirishda badiiy adabiyotning o rni
’ ’
beqiyosdir. Bu esa o z navbatida kitobxonning qanday kitobni o qishga bog liq
’ ’ ’
bo ladi. O quvchi o qigan asarini ongli ravishda mutolaa qilib va tahlil qilish
’ ’ ’
lozim bo ladi. Hozirgi o zbek adabiyotida hikoya janrining tadrijiy taraqqiyotida
’ ’
Zulfiya Qurolboy qizining o rni beqiyosdir. Bugungi o zbek adabiyotida Zulfiya
’ ’
Qurolboy qizining o ziga xos jihatlarini ilmiy nuqtai nazardan batafsil tahlil qilish
’
adabiyotshunoslarimiz tomonidan alohida tadqiqot obekti sifatida olinmagani
uchun bevosita tahlil qilayotgan mavzumizning dolzarbligini belgilab beradi.
Mavzuning o rganilish darajasi. O zbek
’ ’ adabiyotining tadrijiy
taraqqiyotida Zulfiya Qurolboy qizining o ziga xos jihatlarini alohida tadqiqot
’
obekti sifatida o rganilmagan. Lekin Zulfiya Qurolboy qizi ijodi haqida
’
adabiyotshunos olimlar Umarali Normatov, Abdug afur Rasulov, Ulug bek
’ ’
Hamdam, Bahodir Karimov, Hakimjon Karimov, Abdulla Ulug ov kabi olimlar
’
o zlarining maqolasida o z munosabatlarini bildirib o tishgan. Lekin bu
’ ’ ’
1
Karimov I. Yuksak ma naviyat- yengilmas kuch. T., 2008
’
3

adabiyotshunoslar Zulfiya Qurolboy qizining asarlarini alohida mavzu sifatida
tadqiq etishga harakat qilinmagan.
Mavzuning maqsadi: Hozirgi milliy hikoyachiligi tadrijiy taraqqiyotida
Zulfiya Qurolboy qizining o ziga xos jihatlarini tahliliy yo sinda tadqiq’ ’
qilishimiz ishimizning asosiy maqsadini belgilab beradi.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari. Asosiy maqsaddan kelib chiqib,
tadqiqot oldiga quyidagi ilmiy vazifalar qoyildi:
 Hozirgi davr o zbek hikoyachiligining taraqqiyot tamoyillarini tadqiq
’
etish ;
 Hozirgi davr o zbek hikoyachiligining taraqqiyotida Zulfiya Qurolboy
’
ijodining o rnini qiyosiy yo sinda tahlil qilish ;
’ ’
 Zulfiya Qurolboy qizi ijodining mavzu mundarijasini hikoyalar asosida
tahlil qilish ;
 Zulfiya Qurolboy qizining poetik mahoratini kuzatish va tadqiq qilish ;
 Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalarida psixoligik tasvir mahoratiga e tibor
’
qaratish;
 Zulfiya Qurolboy hikoyalarida badiiy tasvir vositalarning qo llanishi
’
darajasini tadqiq etish.
Bitiruv malakaviy ishining obekti va predmeti. Ishga o zbek milliy
’
hikoyachiligining tadrijiy taraqqiyotida Zulfiya Qurolboy qizining hikoyalarining
o ziga xos jihatlarini tadqiq etishda Yovuzlik farishtasi , O lim hech narsa
’ “ ” “ ’
emas kitoblari asosiy obekt qilinib olindi. Tadqiqot predmeti sifatida Zulfiya
”
4

Qurolboy qizi ijodida ayol timsoli hikoyalarida tasvirlangan jihatlarini tadqiq
etiladi.
Bitiruv malakaviy ishining metodologik asosi va metodi. Bitiruv
malakaviy ishning metodologik asosini belgilashda O zbekiston Respublikasi’
Prezidenti I. A. Karimovning asarlari dasturiy qo llanma bo ldi. Bitiruv
’ ’
malakaviy ishda tarixiy-qiyosiy metod asosiy tahlil usuli sifatida belgilandi. Shu
bilan birga, Zulfiya Qurolboy qizi ijodining o ziga xos jihatlarini tadqiq etishda
’
Izzat Sulton, Umarali Normatov, Abdug afur Rasulov, Hakimjon Karimov ,
’
Abdulla Ulug ov, Xurshid Do stmuhammadlar o zilarining ilmiy
’ ’ ’
mulohazalarini bildirishga harakat qilishgan.
Himoyaga olib chiqilayotgan asosiy holatlar:
1. Istiqlol davri milliy hikoyachiligining tadrijiy takomilida Zulfiya Qurolboy
qizining hikoyanavislik mahorati masalalari tadqiq etildi.
2. Zulfiya Qurolboy qizi ijodida ayol timsoli atroflicha tahlil qilishga harakat
qilindi.
3. Ijodkor asarlarida badiiy tasvir vositalarning qo llanishi va asar badiiy
’
g oyasini yuzaga keltirishdagi jihatlarini tadqiq etishga qaratildi.
’
4. Zulfiya Qurolboy qizi ijodida mavzular rang-barangli hikoyalari asosida
tadqiq etildi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi . Bitiruv malakaviy ishda Zulfiya
Qurolboy qizining o zbek milliy hikoyachiligining tadrijiy taraqqiyotida o ziga
’ ’
xos o rni bor ekanligini birorta adabiyotshunos alohida tadqiqot obekti sifatida
’
5

o rganib chiqmagan. Bizning tadqiq etayotgan mavzumiz bevosita ishimizning’
ilmiy jihatdan yangilini belgilab beradi.
Bitiurv malakaviy ish natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati.
Ishimizning natijalari va asosiy konsepsiyalari Zulfiya Qurolboy qizi ijodida
hikoya janri poetikasi, obrazlar tizimi, xarakterlar ruhiyati talqini , milliy ruh va
qahramon masalasiga doir kitoblar uchun nazariy asos vazifasini bajaradi.
Shuningdek, Oliy o quv yurtlari va umumta lim maktablarining Hozirgi
’ ’ “
adabiy jarayon rukni asosida fan tarmog ida hikoya janri haqida qo shimcha
” ’ ’
manba sifatida foydalanish mumkin.
Hukumat qaroriga muvofiq oliy ta lim muassasalarining moddiy-texnik
“ ’
bazasini modernizatsiya qilish va mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan
yaxshilash bo`yicha 2011-2012 yillarga mo`ljallangan dasturni amalga oshirish
uchun 277 milliard so`mdan ortiq mablag` yo`naltirish ko`zda tutilgan
” 2
.
2
Karimov I.A. 2012-yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil bo`ladi. O`zbekiston Respublikasi
Prezidenti Islom Karimovning 2011-yilning asosiy yakunlari va 2012-yilda O`zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning ustuvor yo`nalishlariga bag`ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma ruzasi.
’
Ishonch gazetasi.
“ ” № 11-12, 24-yanvar 2012-yil.
6

I BOB. Hozirgi davr o zbek hikoyachiligining taraqqiyot tamoyillari’
1.1.Hozirgi davr o zbek hikoyachiligining taraqqiyotida Zulfiya Qurolboy
’
ijodining o rni.
’
Hozirgi o zbek milliy hikoyachiligimizning taraqqiy etishida A. Qodiriy,
’
Cho lpon, Fitrat, A. Qahhor, Sh. Xolmirzayevlarning faoliyatini alohida
’
ta kidlab o tish joizdir. Shu bilan bir qatorda hikoya janrining tadrijiy takomilida
’ ’
Zulfiya Qurolboy qizining ijodi ham alohida o rin tutadi. Zulfiya Qurolboy
’
qizining hikoyalarida ayol timsoli bosh planda tasvirlanadi. Ijodkor ayol
obrazining ruhiy kechinmalarini ixcham shakllarda badiiy yo sinda ifodalashga
’
harakat qiladi. Ijodkorning aksariyat asarlarida qishloq hayoti odamlarining
turmush tarzi atorflicha tabiiy yo sinda tasvirlashga harakat qilgan. Zulfiya
’
Qurolboy qizi hikoyalarida qahramon hayotini tasvirlashda qahramon hayotini
oddiy axborot sifatida kitobxonga taqdim etishga harakat qilmaydi. Balki
7

qahramonning o zi ichki va tashqi dialoglar asosida ruhiy kechinmalarini’
atorflicha ochib berishga harakat qilingan.
Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalaridagi qahramonlari hayotdagi oddiy inson
olamini tabiiy yo sinda tasvirlashi bevosita ijodkorning badiiy mahoratidan
’
dalolat beradi. Shu bilan bir qatorda ijodkorning qahramonlarining oy-fikrlari va
orzulari oddiy o tkinchi tuyg ular emasligi, balki kitobxonni oylantiradigan,
’ ’
mushohadaga chorlaydigan epizodlarda tasvirlab berishga harakat qiladi.
Zulfiya Qurolboy qizi keyingi yillarda eng ko p yozayotgan adiblarimizdan.
’
Uning gazeta va jurnallarda peshma-pesh e lon qilinayotgan hikoyalarini o qib,
’ ’
to g risi, bu qadar sermahsullikdan hayratga tushamiz. Hayratlana turib, deyarli
’ ’
barcha hikoyalari qo lma-qo l bo lib o qilayotganiga guvoh bo lamiz.
’ ’ ’ ’ ’
O zimizcha bunday ommaviylikning sirini topishga urinamiz, topgandek
’
bo lamiz.
’
Zulfiya Qurolboy qizi qishloq hayotini, aniqrog I, qishloq kishilarning oy-
’
tashvishi, ruhiy dunyosi, orzu-havasini juda yaxshi biladi. Shu bois obrazlarni
to qib o tirmaydi, balki aynan hayotdan oladi.
’ ’
Zulfiya Qurolboy qizi asosan anchayin oddiy odamlar, omadi chopmagan, ishi
yurishmagan, nochor, taqdirning noravon yo llarida sarson-u sargardon kishilar
’
obrazini yaratadi. U bunday holatlarning qanday qilib vujudga kelish sabablarini
izlamaydi, o sha holatni aynan tasvirlash va o quvchining ko ziga ko rsatish
’ ’ ’ ’
bilan kifoyalanadi.
Aynan tasvir borasida, yaxlit tip yaratish bobida adibamiz uncha-muncha
tajribali ahli qalamdan qolishmaydi. Yo q, u favqulodda tesha tegmagan shakily
’
8

izlanishlar qilmaydi, murakkab ruhiy holatlarda qahramonning ichki dunyosiga
sho ng ib ketmaydi, badiiy konfliktlar ham hayotiy ziddiyatlar, o zaro’ ’ ’
mushkulotlar jarayonida bayon etilaveradi.
Uzoq umr ko rishdan bo lak murod-maqsad qolmagan Nazar chol ( O,
’ ’ “
hayot! ), xokisor Xoliq amaki ( Xoliq amaki ), daqqi va johil Dovul
” “ ”
tegirmonchi ( Tafakkur ), tirnoqqa zor mulla Ashur ( Ajal chorlovi ) obrazlari
“ ” “ ”
juda tiniq tasvirlangan. Bu yerlarning yozi izzattalab bo ladi, kechikibroq
“ ’
keladi-yu, vaqtliroq ketishga shoshiladi, goyo kutguvchilarning badiga urib ketmay
degandek: yoz gird atrofini tepaliklar-u, undan narisi purviqor tog lar bilan
’
qurshalgan dasht qishloqni bir qur ko zdan kechiradi-da, bahor poyiga ilashib
’
qolgan yashil etaklarini yig ib olib olishlarga jo nab qoladi. Kuz kelar-kelmas
’ ’
oltindek tovlanayotgan biyday dalalar yozning ortidan unsiz qarab qolgandek
tuyuladi .
”
Tafakkur hikoyasining boshlanishi bu. Tasvirning nozikligi , fasl-obrazlar
“ ”
talqini, xazin ohang o quvchining diqqat-e tiborini jalb etadi-voqealar sari
’ ’
yetaklaydi.
Ajal chorlovi hikoyasining voqeasi favqulodda topilma! O quvchini qalb,
“ ” ’
umr va qismat haqida og ir oylarga toldiradigan hikoY. Zulfiya Qurolboy qizi
’
kitobida kirgan hikoyalar keng kitobxonlar ommasi tomonidan berilib
o qilishining yana bir sababi-Zulfiyaning og ir qismat sohibalari hayotiga bot-
’ ’
bot murojaat qilishi deb oylaymiz. Ijodkorning asarlarida aksar hikoyalarida yosh-
yosh ayollar o ta zabun, o ta nochor va behad g arib tasvirlangan. Nahotki,
’ ’ ’
ayollar shu qadar oson aldanadilar? Kimlarningdir qo lida qo g irchoqqa
’ ’ ’
9

aylanib ketaverishdan, nahotki, o zlarini asrashga urinmaydilar? Muhabbat va’
havoyi havasning farqiga bormaydilar? To xtab qolgan vaqt suvratlari dagi
“ ’ ”
Malika unday emas, u tirik inson. Tirikligi- iztirob chekishda. Yashab turgan
muhiti ustidan hukmd chiqara bilishda. Shu boisdan ijodkorga mana shunday
badiiy kashfiyot darajasidagi ko plab obrazlar yaratishga ishonamiz.
’
2001-yili yaratilgan hikoyalarga xos asosiy xususiyat shundaki, kichik janrda
Salomat Vafo, Zulfiya Qurolboy qizi, Mehriniso Qurbonova, Nargiza G ulomova
’
singari qizlar hikoya janrida barakali ijod qilishdi. 2001-yilning eng esda qoladigan
hikoyalari Salomat vafoning Unutilgan ayol , Elat , Zulfiya Qurolboy
“ ” “ ”
qizining Ayol , O, hayot hikoyalari bo ldi. O, hayot da odam yangi
“ ” “ ” ’ “ ”
holatlarda aks ettirilgan. Shu paytga qadar o zbek adabiyotida odam bunday
’
rakursda ko rsatilmagandi. Yoshi yuzdan oshib ketgan, nechaga kirganligi
’
o zining ham esidan chiqib ketgan, qulog I eshitishdan, ko zi ko rishdan ,
’ ’ ’ ’
oyog I yurishdan , qo li qimirlashdan qolgan, barcha farzandlari, nabiralari,
’ ’
ayrim evaralari ham o lib ketgan keksa odam yashamoqda va yashayotganidan
’
xursand. Uning yana ozgina yashashga intilishi, o limdan qo rqishini bunday
’ ’
ishonarli, miqyosli berish har qanday yozuvchining ham qo lidan kelavermaydi.
’
Zulfiya Qurolboy qizi o ziga xos tabiatli odamning o ziga xos azobli hayotini
’ ’
aks ettira turib, tiriklikning boshqalarga tuhunarsiz bo lgan totli tuyuluvchi
’
jihatlarini mahorat bilan tasvirlagan. Ayni vaqtda, chekka hujrada bir burda
bo lib yotgan cholning o zlariga kim ekanini bilmaydigan avlod va atrofida
’ ’
g imirlab yurganlarning birontasini tanimaydigan qariya munosabatlaridagi
’
dahshatli fojia tasviri adibaning inson tuyg ularini nozik idrok etish salohiyatidan
’
10

dalolat . BU odamni hayotga nima bunchalik bog lab turganligi noma lum. Ana’ ’
shu noma lum kuchni tasvirlash, noma lum bog liqlik jarayonini kechirayotgan
’ ’ ’
odamni ma lum chizgilarda ifodalay bilish yozuvchi mahoratini ko rsatadi.
’ ’
Hikoyada hayotga hayvoniy ilinj, jismi yashashdan charchagan bo lsa-da, ruhi
’
mutlaqo toliqmagan kishining izohlash mushkul holati juda ta sirli aks ettirilgan.
’
Ma lumki, badiiy ijoddagi muayyan yo nalish o z-o zidan yuzaga
’ ’ ’ ’
kelmaydi. Uning o z asosi, tarixi bo ladi. Uning asosi esa hamda davrdagi
’ ’
o zgarishdir. Istiqlol davri hikoyachiligidagi yangilanish va tamoyillarning
’
vujudga kelishi xuddi shunday omillarga bog liq. Ya ni unutilgan qadimiy
’ ’
qadriyatlarning tiklanishi, ma rifat, ma naviyatning asosi bo lgan dinga
’ ’ ’
e tiborning kuchayishi, davlat boshqaruvida demokratik yo nalishning yuzaga
’ ’
kelishi, bozor iqtisodining tarkib topishi va hokazolar. Bu o zgarish odamlarni
’
boshqacha harakat qilishga undadi. Aniqki, bunday say-harakatning barchasi ong,
tafakkur orqali boshqariladi. Zero, shunday ekan, tafakkurdagi evrilish adabiyotda
o z ifodasini topishi muqarrar va tabiiydir. Xo sh, bu o zgarishlar istiqlol davri
’ ’ ’
hikoyachiligida qanday yangilik va tamoyillarni keltirdi? Bular quyidagilar:
-janrda g oyaviy-tematik ko lam kengaydi;
’ ’
- ijtimoiy, axloqiy, ma naviy, oilaviy masalaga e tibor kuchaydi;
’ ’
- gumanistik mazmun va ruhiy tahlil avj oldi;
-milliy va o ziga xoslik ken quloch yozdi;
’
-insonning hayotdagi o rni, yashashdan maqsadi kabi masalalar mohiyati falsafiy
’
yo nalishda ochib berildi.
’
11

Badiiy adabiyotda milliylik deganda ko p adabiyotshunoslar buni urf-odatda,’
milliy libosda, faoliyatda, say-harakatda, nutqda ko rishadi va shu holatlarda o z
’ ’
mujassamini topadi, deb bilishadi. To g ri, bu holatlar milliylikni belgilaydigan
’ ’
omillar hisoblanadi. Lekin mazkur vosita va omillar o zida milliylikni to liq
’ ’
ifodalaydi deb bo lmaydi. Chunki bular milliylikning zohiriy ko rinishidir.
’ ’
Ma lumki, zohiriylik bu shakldir. Shakl esa hech qachon masala mohiyatini
’
belgilamaydi. U belgilashga xizmat qiladigan vositadir. Milliylik, birinchi
navbatda, ruhiyatda o z mujassamini topadi. Milliylikni belgilaydigan boshqa
’
xususiyatlarning barchasi unga bog liq, undan kelib chiqadi. Ruhiyat esa
’
insonning tabiatini va o zligini belgilaydigan ilohiy kuch, ma naviy oziqdir.
’ ’
Ruhiyati kuchli odam o z qiyofasidan, o z yo lidan, ya ni to g ri yo ldan
’ ’ ’ ’ ’ ’ ’
toymaydi, e tiqodidan voz kechmaydi.
’
Badiiy adabiyotda har qaysi janr o z o rni, fayzi, ahamiyatiga ega. Lekin,
’ ’
hikoya janriga xos bo lgan imkoniyatlar tufayli hamisha u nisbatan ko p
’ ’
yaratiladi, ko p e lon qilinadi, binobarin, har bir milliy adabiyotning o ziga xos
’ ’ ’
kundalik nafasi, qadam olishi, mavqei hikoyada ko proq namoyon bo ladi.
’ ’
Hikoya nisbatan ixcham va tezpishar janr hisoblansa-da, uning
“ ”
imkoniyatlari keng. Teatrning mo jaz sahnasi yoxud gazeta-jurnalning kichkina
’
sahifasi butun dunyoni o zida jo etish imkoniga ega bo lganidek, hikoyada ham
’ ’
istalgan mavzuni istalgan qamrovda, istalgan murakkablikda tasvirlash mumkin.
Faqat bu muallifning mahoratiga bog liq, ya ni u har bir hikoyaning o z
’ ’ ’
imkoni, o z zamoni, o z badiiy realligini yarata bildimi, mazkur reallikka mos
’ ’
tasvir uslubi, tili, ohangi, o ziga xos obrazlar silsilasini topdimi yoxud?..
’
12

Rustam shaharda tug ilgan, shu yerda voyaga yetgan. Tabiat va hayvonot’
dunyosini ko pda farqlamaydi ham. U o z xonasida , ko pdan buyon yig ib
’ ’ ’ ’
yurgan bisotidan chiqqan plakat-suratni qirqib devorga ilib qoyadi. Xayolga toladi.
Oradan oz vaqt o tdimi, ko pmi, bexosdan nazarida bir narsa yerga to p etib
“ ’ ’ ’
tushgandek bo ldi . Rustam bosh ko tarib qarasa, suratdagi yo lbars mushukka
’ ” ’ ’
o xshab yerda yotibdi!
’
Omon Muxtorning Suratdagi yo lbars hikoyasidagi bu tasvir
“ ’ ”
o quvchini ajablantirmaydi, hatto suratdan tushgan yo lbarsning odamga
’ ’
o xshab tilga kirishi, hatto kun boyi shahar aylanib qaytgach, lip etib
’ “ ”
suratdagi joyiga chiqib olgani ham ishonarli. Chunki hikoyada ushbu g ayritabiiy
’
holatning badiiy asosi yaratilgan, shuning hisobiga noreal manzaralar
o quvchining shuurida bamisoli real voqelik manzaralari singari davom etadi.
’
Hikoya muallifining professional mahorati ham, birinchi navbatda, shunda
ko rinadi.
’
Nurulloh Muhammad raufxonning Etakdagi kulba Isajon Sultonning
“ ”
Qismat , Shomirza Turdimovning Sirtlon , Habibillo Haydarning Qor
“ ” “ ” “
elagan kun hikoyalarida ham asar uchun ochilgan qo riq zamon, makon
” “ ’ ” –
hamda o sha maydonda tasvirlanayotgan reallik o zida hayotiy va xayoliy
’ ’
haqiqatlarni uyg un bir holatda mujassam etgani bilan ajralib turadi. Etakdagi
’ “
kulba da esa butun bir qishloq ahlini komiga yutgan ruhiy parokandalik va uning
”
zidi bo lmish mubham ruhiy sokinlik o quvchining ko z o ngida ajabtovur
’ ’ ’ ’
zalvorli manzarani gavdalantiradi. Qismat va Sirtlon da esa asosan yakka
“ ” “ ”
13

shaxs-qahramon ruhiyatidagi evrilishlar iztirobi tasvirlansa, Qor elagan kun da“ ”
bir oila a zolarini muztar ahvolga slogan holat qalamga olinadi.
’
Nomlari tilga olingan hikoyalar hajman xiyla mo jaz, shunday esa-da, ruhiy
’
holat tasviridagi kenglik, psixologik taranglik va ma nodorlik, ayni chog da,
’ ’
o quvchini faol mutolaaga chorlovchi jozibadorlik o ziga xos tendensiya tusini
’ ’
olganligidan dalolat beradi.
Hikoyaning mavzu, niyat, g oya, konflikt va hokazo badiiy unsurlar
’
ko tara olgan hajmda tugallanishi ham ijodiy mahorat belgilaridan hisoblanadi.
’
Ya ni, muallif hikoya hajmini his etganmi yoki yo qmi, darhol seziladi. Qisqa,
’ ’
lekin to mtoq va chala taassurot qoldiradigan hikoyalar bo lganidek, sun iy
’ ’ ’
ravishda cho zilib ketgan, o z jussasi ni ko tara olmaganlari ham uchraydi.
’ ’ “ ” ’
Ammo-lekin batafsil tasvirga asoslangan, mumtoz musiqa ohanglari yanglig
’
vazmin, tasvir maromi saqlangan hikoyalarning ta siri baayni o quvchini
’ ’
sehrlovchi qudratga ega bo ladi. Ahmad A zamning Tugmachagul , Asad
’ ’ “ ”
Dilmurodning Xayol cho lg anishi , G ulom Karimiyning Ko ragon
“ ’ ’ ” ’ “ ’ ”
hikoyalari mana shunday asarlar sifatida hikoyachiligimizda alohida sahifa deyish
mumkin.
Ramz, timsol, majoz har qanday badiiy asarning, umuman, badiiy tafakkurning
ko rki, bezagi, jilosi sifatida qadrlanadi. Mahorat bilan yaratilgan hikoyalarning
’
aksariyatida bu kabi badiiylik unsurlarining turfa qiyofa larini ko ramiz.
“ ” ’
Yaxshi topilgan bitta ramz asosiga qurilgan hikoyalar ham bor. Suratdagi
“
yo lbars da yo lbars, Qor elagan kun da darvozaning qayta-qayta sirli
’ ” ’ “ ”
taqirlashi, Ulug bek Hamdamning Musulmon ida qahramonlardan birining
’ “ ”
14

boshi uzra ko rinib-ko rinmayotgan qush hikoyaning ma no-mazmun yukini’ ’ ’
ko targan.
’
O tgan yilda yaratilgan bir qator hikoyalarda ayol siymosi o ziga xos
’ ’
bokiralik, g urur, go zallik timsoli sifatida kuylangan desak yanglishmaymiz.
’ ’
Nabi Jaloliddinning bayon uslubiga vazminlik va batafsillik xos, bunday xoslik
uning Ayol idagi sadoqat va ayollik nafsoniyati timsolini sokin dramatizm
“ ”
orqali ko rsatishda qo l kelgan. Zulfiya Qurolboy qizining Ayol ida esa ayol
’ ’ “ ”
kishi chuqur hamdardlik, munislik va bemisl matonat sohibasi maqomiga
ko tariladi. Hamid Elxonning Ayol va ilon hikoyasida ayolning aniqrog I,
’ “ ” ’
ayol vujudidagi pinhon qudratning favqulodda mo jizalariga qodirligi o xshatib
’ ’
tasvirlangan. Ayni chog da, ayolga qilingan xiyonat, nokaslik Abdunabi Hamro
’
Qirq yillik qasos hikoyasida tasvirlangani kabi insonni umrining oxiriga qadar
“ ”
ta qib etishi ham hech gap emas.
’
Adabiyotda tarixiy voqelikning badiiy talqinini yaratishda katta tajriba va
an analar mavjud. Tarixdan hikoya qilishga jazm etgan adib oldida bir qator
’
shart- amallar ko ndalang bo ladi. Avvalo, tarixiy haqiqatni buzmaslik,
’ ’
ikkinchidan esa, muhimi-o sha tarixiy voqelikni badiiy haqiqat darajasiga olib
’
chiqish. G ulom Karimiyning Ko ragon hikoyasida Amir Temurning
’ “ ’ ”
saroymulkxonim bilan tanishuvi va unga uylanish voqealari qalamga olingan
bo lsa, Durbek Qo ldoshevning Shikor hikoyasida Bobur Mirzoning 11-12
’ ’ “ ”
yoshlik chog idagi ov sarguzashtlari tasvirlanadi. Risolat Haydarovaning
’
uchinchi bashorat hikoyasining fabulasi Mirzo Ulug bekning chigal va fojiali
“ ” ’
qismati bashorat etilishi asosiga qo rilgan. Ta kidlash joizki, adiba topgan
’ ’
15

favqulodda hayajonli sujet zanjiri ishonarli badiiy to qima iplari bilan chatishib’
ketgan.
Ayrim hikoyalarda uchraydigan o xshatib topilgan bir og iz jumla, tesha
’ ’
tegmagan detal yoki tasvir ta bir joiz bo lsa, bir jumla kayfiyati o quvchining
’ ’ ’
diqqatini tortadi, uning xotirasiga muhralanib qoladi, badiiy so zning qudrati,
’
mo jizasini namoyon etadi. Uyg un Ro ziyevning professionallik nuqtai
’ ’ ’
nazaridan bir qadar zaif chiqqan Robiya hikoyasining qahramoni o n besh yil
“ ” ’
bir yostiqqa bosh qoygan turmush o rtog I bilan shu qadar sadoqatli hayot
’ ’
kechirganki, taqdir ularga farzand ko rishni ravo ko rmagan esa-da, biron marta
’ ’
eri ket demadi, Robiya ketaman demadi. Jumlaning o zida bu oila
“ ” “ ” ’
a zolarining achchiq qismatlariga tengma-teng qudratga ega bo lgan sadoqat,
’ ’
mehr-oqibat, muhabbat mujassam. Shunga o xshash holat O ktam Mirzayorning
’ ’
Or sarlavhali hikoyasida uchraydi. Unda shahardan qishlog iga kelgan
“ ” ’
martabali mehmon qarovsiz qolgan qabristonga kirib ishga kirishib ketadi-
hammayoqni tartibga sola boshlaydi, tozalaydi. Odamlar hayron bo layotganini
’
ko rgan mehmonning, Hamma qabrlar tozalanishi kerak, bu yerda begona qabr
’ “
yo q degan so zlari xalqimiz tabiatidagi sof milliy gumanizm surati ni
’ ” ’ ’
chezgandek taassurot qoldiradi.
Bahodir Qobulning Oq kamar hikoyasi shamolning rubobiy tasviri
“ ”
boshlanadi. Bamisoli shamol moddiylashadi, shabada ko z oldingizdan suzib
’
o tadi. Tasvirga monand ohang o quvchining kayfiyati, zehni va estetik didi
’ ’
torlarini chertadi, e zozlaydi. Xuddi shunga o xshash bir jumla kayfiyati
’ ’ “ ”
16

Xoliyor safarov Haydar bobo , Muhabbat To xtasheva hikoyalarida“” ” ’
uchraydi.
Luqmon Bo rixonning TUn qa ridagi shu la , Zulfiya Qurolboy qizining
’ “ ’ ’ ”
Ayol va Ko lanka hikoyalarini yil kashfiyotlari sifatida ta kidlash
“ ” “ ’ ” ’
mumkin.
Ayol va ilon hamda Shabnam soyasidagi muhabbat hikoyalarining
“ ” “ ”
mualliflari Abdunabi Hamro va Hamroxon Musulmonova ijodlariga nisbatan
o quvchining qalbida iliq harorat va umid, ishonch tug iladi. Shu bilan bir
’ ’
vaqtda, Sherzod komil Xalil, shirin Soburova, Dilafro z Pirimqulova, Hasan
’
Manzur, Muyassar Tilovova, Karimabegim, Salim Abdurahmon, O zbektosh
’
Qilichbek, Sevara Baxtiyor qizi, Keldiyor To liyev, Muattar barotova, Ilmira
’
Jumaniyozava, Gulshod aytboy qizi, Azamat Qorjovov, Baxtiyor Abdug afur
’
singari o nlab yosh hikoyanavislarimiz havaskorlik darajasidan professionallik
’
maqomiga ko tarilish istagida qalam tebratayotganliklari hikoyachiligimiz
’
ixlosmandlarini quvontiradi, albatta.
Bir so z bilan aytganda, hozirgi o zbek hikoyachiligimizning eng sara
’ ’
namunlari timsolida ramziyllikka, mushohadakorlikka, falsafiy majozga, polifonik
tasvirlashga moyillik tendensiya tusini olayotganini yaqqol kuzatish mumkin.
Vazmin va batafsil tasvir uslubi ko zga tashlanmoqda. Konflikt, ziddiyat
’
zohirdan botinga kuchmoqda. Muallifning badiiy mahorati darajasidan birmuncha
past saviyada yaratilgan hikoyalar ham yo q emas. Ayni vaqtda, hali
’
professionallikdan yiroq, badiiy so z qudrati va jozibasini his etmaslik, hayot
’
haqiqati va badiiy uyg unligini farqlay bilmaslik, sujet qurilishida yasamaliklar,
’
17

zo rakiliklar ham uchraydiki, bularning bari birgalikda hozirgi o zbek’ ’
hikoyanavisligimiz manzaralarini tashkil qiladi. Zero, shular singari yutuqlar,
izlanishlar harakatdagi adabiy jarayon uchun tabiiy holat hisoblanadi.
18

1.2. Zulfiya Qurolboy qizi ijodining mavzu mundarijasi.
Zulfiya Qurolboy qizi ijodida hikoyalarining mavzular mundarijasi rang-
barangdir. Ijodkorning qahramonlari siz-u biz bilgan odamlar hayotini kichik va
ixcham shakllarda berishga harakat qilgan. Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalarida ayol
obrazi alohida o rin tutadi. Yozuvchi ayol timsolini tasvirlashda ayol hayotining’
biz e tibor bermagan jihatlarini asarida tasvirlashga harakat qiladi. Zulfiya
’
Qurolboy qizining To xtab qolgan vaqt suvratlari hikoyasida ham ayol obrazi
“ ’ ”
alohida tasvirlangan. Mazkur hikoyaning qahramonlari Isoq chol, Zilay biycha,
Bekpo lat, Malika obrazlari mavjud. Mazkur hikoyada voqealar tog bag rida
’ ’ ’
joylashgan qishloq hayoti va unda yashayotgan insonlarning turmush tarsi badiiy
yo sinda ta sirli tasvirlanadi. To xtab qolgan vaqt suvratlari voqealar qish
’ ’ “ ’ ”
chillasi paytida Isoq chol xonadonida bo lib o tadi. Isoq chol va uning oilasi
’ ’
haqida kundalik hayoti ishonarli holda tasvirlaydi. Bu esa o z navbatida
’
o quvchiga qishloq hayotini tasavvur qilishiga imkon beradi. Masalan: Qishloq
’ “
odatiga ko ra, yangi kelinchakka ikki-uch oy qora ishlar qildirilmaydi. Balki,
’
darrov kir bo lib qolmasin deyishar. Shuning uchun katta kelin Norbuvi o n
“ ” ’ ’
bir yashar qizini yoniga olib uy ishlarini eplashtirib turdi, kelin-kuyovga ko pda
’
xalaqit beravermadi. Malika choy damla ovqatni olib borib ber qabilidagi
“ … …”
iltimoslarni ado eta solib lip etib uyiga kirib ketaverganida ham Norbuvi
g ashlik qilmadi. Umuman, qaynonasi oshqozon xastaligi tufayli ko z
’ ’
yumganidan buyon ro zg orning barcha tashvishlari, qaynotasining issiq-
’ ’
sovug I uning zimmasida edi. To g ri, er-xotin biron mo min-qobilgina,
’ ’ ’ ’
diyonatli kampir topib, cholni uylantirib qoyish tashvishida ancha yelib-
19

yugurishdi. Lekin chol royxo shlik ko rsatmadi. Juda siqib kelganlarida: Olib’ ’ “
bergan kampirlarning mendan burun u yoqqa jo nab qolsa yana beva
’
qolamanmi! degan hazil aralash gaplar bilan qutildi.
” ” 3
Mana shu iqtibosdan ham
ko rinib turibdiki, yozuvchi o zbek xalqining o zbek kelinchagining turmush
’ ’ ’
tarzini ishonarli holda tasvirlashga harakat qilgan. Mazkur hikoyada Malika
shahar hayotidan qishloq hayotiga kelin bo lib keladi. Voeqalar rivoji asnosida
’
qahramonimiz Malikaning hayoti biroz qishloq hayotiga unchalik moslashib
ketolmaydi. Lekin vaqt o tishi bilan qishloq hayotiga o rganib boradi. Yozuvchi
’ ’
mazkur hikoyasida o zbek xalqining qishloq hayotini batafsil tasvirlashga harakat
’
qilmaydi. Balki qaynoq hayot ichida yashayotgan ayol ruhiy olamini tasvirlashga
diqqatni jalb qilishga harakat qiladi.
To xtab qolgan vaqt suvratlari hikoyasida mavzuning nomlanishiga
“ ’ ”
alohida e tibor berish lozim bo ladi. Bu hikoyada Malikaning nazdida hayot
’ ’
voqealari bir xil tarzda, ya ni vaqt to xtab qolgandek tuyuladi. Shu boisdan
’ ’
Malika o z hayotini to xtab qolgan vaqt suvratida emas, balki harakatda
’ ’
bo lgan hayot oqimida yashashini istaydi. Bu hikoyani tahlil jarayonida voqealar
’
rivojidan kelib chiqib, Malika obraziga baho berganimizda to xtab qolgan vaqt
’
girdobida qolib ketishni istamagan harakatda qahramon deb tasavvur qilishga asos
berishga imkon beradi. Bu esa masalaning bir tomoni, masalaning ikkinchi
tomoniga e tiborni qaratadigan bo lsak, Isoq chol va qishloq odamlarining
’ ’
to xtab qolgan vaqt suvratining sodiq fuqarolari deya olmaymiz. Sababi bu
’
insonlar ham hayotda maqsadi farzandlarini yaxshi tarbiyalab, oila sha nini
’
3
Qurolboy qizi Zulfiya. Yovuzlik farishtasi. T., 2005, B-241.
20

oylaydigan, odamlarga imkon qadar yordam qilish haqidagi jaydari falsafasini
ularning oddiy turmush tarzidan bilib olishimiz kerak. Shu boisdan bu
qahramonlarning bir xil holatda o tayotgan turmush tarzida yashayotgan fikr’
harakatidan qolgan odamlar toifasi vakillari deb bo lmaydi.
’
Zulfiya Qurlboy qizining To xtab qolgan vaqt suvratlari hikoyasida inson
“ ’ ”
hech qachon bir joyda to xtab qolmasligi, balki imkon qadar insonning ma naviy
’ ’
dunyosini boyitib boorish va intellektual salohiyatini hayotiy tajribalar va
ma naviy meroslar aosida takomillashtirib borishni ijodkor alohida ta kidlab
’ ’
o tishi bevosita asarning badiiy g oyasini tashkil etadi.
’ ’
Zulfiya Qurolboy qizining Muhabbat va nafrat hikoyasida ayol timsoli
“ ”
asosida muhabbat inson uchun eng bebeho tuyg ulardan biri ekanligini badiiy
’
yo sinda tasvirlab o tadi. Yozuvchi mazkur hikoyasida muhabbat tufayli
’ ’
aldangan Dildora obrazi tasvirlangan. Dildor o zining dunyosiga yaqin bo lgan
’ ’
Abdullaga ko ngil qoyadi. Lekin Abdulla muhabbatni hayotda o z mustaqil
’ ’
oilasi bo la turib, Dildorani aldashga harakat qiladi. Pok qalbi, samimiy
’
tuyg ularga ega bo lgan Dildora vaqt o tishi bilan Abdullaning qanday inson
’ ’ ’
ekanligi oydinlashib qolishi natijasida samimiy va pok qalbiga darz ketishini sezib
qoladi. Yozuvchi voqealar rivojidan kelib chiqib, iztirobda qolgan Dildora holatini
shunday tasvirlaydi: Sochlari to zg igan , yuzlari tilingan, yoqavayron qiz
“ ’ ’
kimsasiz ko chada qayoqqa yurishini, nima qilishini bilmay ancha vaqt turib
’
qoldi. Qalbi huvillab, o zini yolg iz his etdi. Shu paytgacha u Abdulla meni
’ ’
sevadi deb oylardi. Shu umid , shu ishonch uning dardiga malham, ko ngliga
’
quvonch bag ishlardi. Taqdir uni shugina baxtdan ham benasib etdi. Yolg iz
’ ’
21

qanday yashaydi. Qiz og ir xo rsinib, haligina kelgan yo li boylab, bekat’ ’ ’
tomon bir-bir bosib yurib ketdi. Kun kech bo lib qolgan, yo llar muzlab,
’ ’
izg irinli shamol esardi. Avtobuslar tirband. Bir bekatda to xtashsa, narigisidan
’ ’
g zillab o tib ketardi. Bekatda turaverib, sovuq jonidan o tib ketdi. Plash
’ ’ ’
cho ntaklariga qo lini solayotib birdan yonida sumkasi yo qligini bilib qoldi.
’ ’ ’
Yuragi shuv etdi. Sochiqning puli sumkada edi
…” 4
Mana shu iqtibosdan ham
ko rinib turibdiki, yozuvchi qahramon holatini vaziyatdan kelib chiqqan holda
’
ishonarli tarzda tasvirlashga harakat qilgan. Ijodkorning o ziga xos jihati
’
shundaki, qahramon ruhiy dunyosini oddiy informatsiya tariqasidagi jumlalar
orqali ifodalshga harakat qilmaydi. Balki nasrda ham qahramon ruhiy dunyosini
ta sirchan chiqishida badiiy tasvir vositalaridan unumli foydalanib, qahramon
’
ruhiy dunyosini ishonarli holda tasvirlay olgan. Sababi inson hayotda o ziga shior
’
qilib, hayotda yelkadosh bo lish insoni yo lning o rtasida tashlab ketishi inson
’ ’ ’
uchun katta fojea ekanligini ijodkor tomonidan inson qalbi huvillab qolishini
tasvirlab beradi. Bu qalb munglilarini tinglaydigan qalbi uyg oq insoni yo q,
’ ’
dardiga malham beradigan insoni bo lmasa inson uchun hayotda yo qotishlardan
’ ’
biri ekanligini ijodkor mazkur hikoyasi orqali inson dardini badiiy yo sinda
’
tasvirlab beradi.
Yozuvchi Zulfiya Qurolboy qizi Muhabbat va nafrat hikoyasi orqali inson
“ ”
qalbini tushuna oladigan va imkon qadar hayotning yaxshi yomon kunlarida
–
ham yelkadosh bo lish darajasidagi inson bo lishini alohida ko rsatib beradi.
’ ’ ’
Mazkur hikoyasida inson qalbini parchalagan, qalbi quroq bo lgan Abdulla
’
4
Qurolboy qizi Zulfiya. Yovuzlik farishtasi. T., 2005, 14-15-betlar.
22

obrazini tasvirlash orqali bunday insonlarda inson qalbini, inson qadrini tushuna
bilmagan manfur inson ekanini badiiy yo sinda tasvirlab beradi. Yozuvchi’
mazkur hikoyasida inson hayoti zulmatdan iborat emasligi, balki yaxshi insonlar
ham borligini asarda Po lat obrazi orqali ko rsatib berganligi tahsinga loyiqdir.
’ ’
Yozuvchi voqealar rivoji asnosida Dildoraning boshiga kulfat tushgan bir paytda,
qalbi huvillab qolgan vaqtda inson qalbini tushunadigan , imkon qadar inson
qadrini baland tutadigan Po lat uning dardlarini tushunishga harakat qiladi.
’
Po lat Dildoraning hayotiga yorug kunlarini in om qiladi. Shu bilan bir
’ ’ ’
qatorda yozuvchi Po lat obrazini voqealar rivoji uchun olib kirmaydi, balki tirik
’
inson sifatida uning ham ko nglida dard borligi, u ham hayotda dardiga sherik
’
bo ladigan va tinglaydigan insoni borligini istaydi. Hayot unga Dildorani
’
to qnashtiradi. Va Dildoraga imkon qadar yordam qilishga harakat qiladi.
’
Yozuvchi Muhabbat va nafrat hikoyasi orqali inson qalbini hech qachon
“ ”
badnom qilmasligi, bir kalom orqali inson ruhini ko tarish , qalbiga ziyoni olib
’
kirishligini ta kidlab o tadi. Shu boisdan, inson hayotda muhabbatni o tkinchi
’ ’ ’
lahzalar uchun nafratga aylantirib yubormasligini badiiy yo sinda tasvirlab beradi.
’
O zbek adabiyotida hikoya janrida o zia xos uyg onish, yangilanish
’ ’ ’
jarayoni kechmoqda. Har qanday adabiyotda yuksak badiiy saviyadagi asarlar
yaratilishi favqulodda quvonchli hodisa. Adabiy jarayon oqimiga jo shqinlik
’
baxsh etadigan, el-yurt nazariga tushadigan, keng jamoatchilik orasida qizg in
’
bahs munozaralar uyg otadigan asarlar peshma-pesh yaratilayotgan ekan, bu
– ’
muayyan adabiyotda muayyan tendensiya shakllanganidan va ushbu tamoyil o z
’
mahsulini berayotganidan dalolatdir.
23

Badiiy ijodda muyyan yo nalishning vujudga kelishi tasodifan yuz bermaydi.’
Zero, har qanday tamoyilning vujudga kelish tarixi, ko lami, miqyosi va istiqboli
’
bo ladi.
’
Badiiy adabiyotdagi tendensiyaning vujudga kelishi badiiy tafakkur
“
o chog I dagi o zgarishlar jarayonidan boshlanadi. Shunday ekan, Yangi asar
’ ’ ” ’
xususidagi so zni badiiy tafakkur botinida kuzatilatogan yangilanishga moyillik
’
haqidagi mulohazalardan boshlashga to g ri keladi.
’ ’
Ilm-fanning qariyb barcha sohasida genesis istilohi ko p qo llanadi. Mazkur
’ ’
atama badiiy tafakkur yangilanishi falsafani tahlil va tadqiq etishda ayniqsa
ko proq asqotadi.
’
Yangicha badiiy tafakkurning vujudga kelish, shakllanish omillari ko p. U
’
qanchalik xususiy hodisa bo lsa, shu qadar ijtimoiy hodisa hamdir.
’
Mustaqillik yo lini tanlagan O zbekiston sharoitida umumbashariy
’ ’
qadriyatlarni, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ma naviy hayotdagi ulkan voqea-
’
hodisalarni qayta ko zdan kechirish, shu bugunning nuqtai nazaridan qayta
’
baholash keng palak yozdi. Qadriyatlar , tushunchalar o zgardi, dunyoqarash
’
o zgarayotgan ekan, tabiiy , badiiy tafakkur yangilanishi, buning sharofati bilan
’
adabiyot o zgarishi muqarrar.
’
Badiiy tafakkur bag ri ga shamol tegishi sharofati o laroq
“ ’ ” ’
adabiyotimizda jiddiy sifatiy o zgarishlar boy ko rsata boshladi. Mazkur hodisa
’ ’
roman, qissa singari epik janlarda ham kuzatilayotgan bo lsa-da, ma naviy
’ ’
yangilanish manzaralari hikoya janri imkoniyatlarida mukammalroq namoyon
bo lmoqda.
’
24

Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalarining mavzu mundarijasi rang-barang
ekanligini bevosita ijodini muntazam ravishda kuzatib borish natijasida shunday
xulosaga kelishimizga asos bo la oladi.’
Ijodkorning hikoyalaridagi qahramonlar ona siymosi ishonarli holda
tasvirlangan. Bu tasvir orqali qaysidir ma noda o z onalarimizning fazilatlarini
’ ’
ko rganday bo lamiz. Ijodkorning ona siymosi haqida Yozsiz yil
’ ’ “ ”
hikoyasida badiiy yo sinda tasvirlangan. Ona o g lining yarim jon ekanligini
’ ’ ’
bila turib qo shni qishloqqa sovchilikka boradi. Yozuvchi mazkur hikoyasida
’
onaning o g li uchun sovchilikka borishdagi onaning ko nglidagi
’ ’ ’
o tkazayotgan iztirobli tuyg ulari va Majid aka bilan suhbati har qanday
’ ’
kitobxonni befarq qoldirmaydi. Fikrimizning isboti uchun asardan iqtibos
keltiramiz: Buvgul ena bu fayzli uy ichida o zini qanchalar achchiq ta na-
“ ’ ’
dashnomlar kutayotganini sezdi, ammo ona har qanday andisha-yu istiholani
yig ishtirib qoyib, ichkariga dadil qadam bosdi. Qanday haddingiz sig di,
’ – ’
nogiron o g lingizga gulday qizimni so rab kelishga?!- Buvgul enaning
’ ’ ’
muddaosini eshitgan Majid aka tutaqib ketdi.- Yo majidning qizi ko chada
’
qolgan, deb oylayayapsizmi?!
Unday oylaganim yo q,- dedi Buvgul ena vazminlik bilan. jahlingiz
’ –
chiqmasin, inim. Meniyam tushuning
…
-Ahvolingizni tushunganim uchun shaytonga hay berdim,- dedi Majid aka.-
Bo lmasa hozir
’ …
25

- Ulimning ahvolini yashirmayman, buni butun qishloq biladi. Mana siz ham
allaqachon eshitgan ekansiz Lekin yoshlar bir-birini tanlashibdi. O zaro… ’
kelishibdi ham!... Johillik qilib yoshlarning uvoliga qolmaylik tag in
’ …
-Aslo uvoliga qolmaymiz. Aksincha, savobga qolamiz ularni bir-biridan
uzoqlashtirsak!
-Lekin qizning o zi rozi-ku!
’ …
-Qizim rozi bo lsa bo laversin, ammo men ikki dunyoda ham ko nmayman!
’ ’ ’
Ko ra-bila turib uni o tga tashlamayman! Bir umr hur qiz bo lib o tib
’ ’ ’ ’
ketishini istamayman!
-Balki
…
-Yo q. Gap tamom-vassalom!-
’ Majid aka yuziga fotiha tortdi. Ketishingiz
mumkin, degandek qaradi Buvgul enaga. . Mana shu parchada ham Buvgul
“
ena bilan Majid aka o rtasidagi suhbatlardan shuni anglash mumkinki, ona
’
farzandining nogiron bo lishidan qat I nazar Majid akaning qiziga
’ ’
sovchilikka boradi. Lekin Majid akaning Buvgul enaga aytgan so zlari onani
’
iztirobga soladi. Ota-ona hamisha farzadlarining kamolini istaydi. Shu boisdan
Majid akanining munosabatlarini ham qoralab bo lmaydi. Buvgul enaning
’
niyati ham o g lining kamolini ko rishni istaydi. Imkon qadar o g lining
’ ’ ’ ’ ’
ko ngli cho kib qolmasin deb, farzandining dardiga sherik bo lib yashashga
’ ’ ’
harakat qiladi. Buvgul enaning o g li Sobirning nogiron bo lishi avtohalokat
’ ’ ’
tufayli sodir bo lgan. Shu boisdan onaning farzandining holatiga achinadi.
’
Lekin o g lining yuziga qarata kamchiliklarini ayta olmaydi. Bu o zbek
’ ’ ’
26

xalqining xokisor ona siymosi ekanligin mazkur hikoya asnosida bilib olishimiz
mumkin.
Hayotda onaning shodi xurramligi bevosita farzandlarining hayotda o z’
o rnini topishi, ahil bo lib yashashi, tinch-totuv hayot kechirishi bevosita
’ ’
onaning xursandchiligini belgilab berishi hech kimga sir emas. Bu holat ham
asarda ishonarli holda tasvirlangan: S o birning kiyimlarini xafsala bilan
“ “
dazmol qilishi, tuflilarini yaltiratib ketguncha tozalashlari, qo shiq xirgoyi
’
qilib yurishlarini kuzatish Buvgul enaga benihoya huzur bag ishlardi.
’
O g lining yuziga g am soya solishini istamasdi. Umrining oxirigacha uni
’ ’ ’
baxtiyor holda ko rishni xohlardi ona. Kechki payt Sobirning kiyinib, yasan-
’
tusan qilib ko chaga otlanganini ko rgan kezlarda esa Buvgul ena
’ ’
xursandchiligidan dunyoga sig may ketardi. Ko chiga kuch qo shilardi.
’ ’ ’
O g lining halokatidan keyin azobga aylangan hayotga nisbatan qalbida
’ ’
yashash ishtiyoqi kuchayardi. B u hol qancha vaqt davom etarkin? degan
“ ”
savoldan etlari junjikib ketgan vaqtlar ham ko p bo lardi, shunday kezlarda
’ ’
ona o zini munofiq sanab, tinchini yo qotardi, ammo o g lining baxtiyor
’ ’ ’ ’
chehrasiga ko zi tushgan lahzadan boshlab hammasini butkul unutar, ertaga
’
nima bo lsa bo lar, mana hozir bolamdan baxtli odam yo q dunyoda, menga
’ ’ ’
bundan ortiq yana nima kerak, deya o ziga taskin berardi. Mana shu
’ “
iqtibosdan ham ko rish mumkinki, hayotda ota-ona uchun dunyoda boylikdan
’
ko ra farzandlarining yuzida kulgi va shodlikni ko rsa dunyodagi barcha
’ ’
boylikdan ham ustun ekanligini yozuvchi badiiy lavhalarda ishonarli holda
tasvirlab berishga harakat qilgan. Farzand qalbida kechayotgan tuyg ularni
’
27

hech kim onachilik bilmasa kerak. Ona farzandining so zlaridan emas, har bir’
nafasidan , xatti-harakatlaridan anglab olishga harakat qiladi.
Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalarida yolg iz ayol ruhiyatida kechayotgan
’
jarayonlar ham hayotiy misollar asosida tasvirlanganini ko rish mumkin.
’
Yozuvchining Q a dimiy qo shiq hikoyasida yolg iz ayol obrazida hayotda
“ ” ’ ’
o z muhabbatiga erisha olmagan ayol qismati tasvirlanadi. Bu holatni
’
yozuvchi shunday tasvirlaydi: T o lin oy teraklar ustida osilib turardi.
“ ’
Allaqanday shovqin-suronsiz, mahzun kecha edi. Sultonmurod shu oqshom
muyulish chetida qorayib turgan toshni ko rdi. Va ancha vaqtgacha tosh ustida
’
xayol surib o tirdi. Keyin bor kuchi-yu irodasini to plab, eshon buvaning
’ ’
nurayotgan uyi tomon yurdi.
- Bu hammasi siqilganimdan . Qo rqmang, o tib ketadi,-dedi
… … ’ ’
Shohsanam siniqlik bilan. Uning yuzi za faron ko zlari kirtaygan, ozg in
’ ’ ’
vujudi nihoyatda behold eknaligi shundoq sezilib turardi.
Ayol nimanidir yashirayotgandek va buni kulgi bilan pardalayotgandek, hadeb
jilmayishga urinardi. Sultonmurod uy ichiga zimdan razm soldi: hammayoq
shipshiydam, taxmonda to rt-beshta ko rpa-yostiqdan boshqa qo lga
’ ’ ’
ilinadigan narsa yo q edi.
’
Juvon buni sezdi.
- Dori -darmonga deb o lsin, qancha dorini ichib yubordim. Baribir foydasi
… ’
bo lmadi .Mana shu keltirilgan iqtibosdan ham ko rish mumkinki,
’ ” ’
yolg iz ayol qismati va uning qalbida kechayotgan jarayonlar faqat yolg iz
’ ’
ayolga ayon. O zining dardlarini begonaga hatto yaqiniga ham dasturxon
’
28

qilishni istamaydi. Yoshligida yaqin kishisi Sultonmurodga ko ngil qoyib,’
falakning gardishi bilan eshonga turmushga chiqish va eshonning olamdan
o tishi, keyinchalik turmushga chiqmay yolg iz holda yashashlari bevosita
’ ’
Sultonmurodni qiynaydi. Hatto Sultonmurod uning dardlarini
yengillashtirishga harakat qiladi , lekin Shohsanam buni istamaydi.
Umuman olganda Zulfiya Qurolboy qizi ijodida ayol timsoli alohida o rin
’
tutadi. Ijodkor imkon qadar ayol qalbini tadrijiy yo sinda badiiy tahlil qilishga
’
harakat qiladi.
II BOB. Zulfiya Qurolboy qizining poetik mahorati.
2.1. Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalarida psixoligik tasvir.
Adabiyotshunoslik ilmida qahramon ruhiy dunyosini emotsional yo sinda
’
ifodalanishida bevosita ijodkorning badiiy mahoratiga bog liq bo ladi. Bu esa
’ ’
o z navbatida ijodkorning voqelikni tasvirlash jarayonidagi qahramon ruhiyatiga
’
bog liq bo ladi. Qahramonning ruhiy kechinmalari voqealar rivoji asnosida
’ ’
dialog va monolog sathlarda kengroq namoyon bo lib boradi. Qahramonning
’
ruhiy dunyosini monolog nutqda ochib berishda bevosita qahramon hayotidan
olinayotgan voqelik darajasi va voqelikni ifodalashda sujet tiplaridan assosiativ
sujet bevosita monolog nutqni yuzaga keltiradi. Buning uchun asarning voqealar
rivojida qahramon xarakteri to la qonli ravishda shakllangan bo lishi kerak
’ ’
bo ladi. Bu esa o z navbatida qahramonning inson va jamiyat haqida qarashlari
’ ’
kengroq namoyon bo ladi. Bu esa ijodkorning pozitsiyasi bilan bog liq
’ ’
jarayonlar hisoblanadi. Zulfiya Qurolboy qizi ham qahramon ruhiy dunyosini
badiiy yo sinda tasvirlashda monolog va dialog nutqlar orqali, shu bilan bir
’
29

qatorda vaziyat taqozosi va mazmuniy mantiq asosida badiiy yuk vazifasini
bajaradigan detallar orqali tasvirlab berishga harakat qiladi.
Zulfiya Qurolboy qizining A y ol hikoyasida oddiy oilaning turmush tarzi“ ”
badiiy yo sinda ixcham shaklda tasvirlanadi. Ayol hikoyasida Nafisa, uning
’ “ ”
turmush o rtog I Asilbek, maktab direktori Dilbar Yusupova, Matluba
’ ’
Temirovna kabi qahramonlar xatti-harakati orqali voqealar rivojlanib boriladi.
Zulfiya Qurolboy qizi A y ol hikoyasida qahramon ruhiyatini taftish
“ ”
qilishda birdan inson kechinmalarini tasvirlashga oshiqmaydi, balki asar
ekspozitsiyasi orqali tabiat tasvirini berishdan boshlaydi. Jumladan: Dekabr
“
oyining oxirlari. Havo sovuq, maydalab yomg ir aralash yog moqda. Ko chalar
’ ’ ’
bo m-bo sh, kimsasiz
’ ’ …
Ko p qavatli uylarning birida deraza oynasidan tashqarini kuzatib turgan
’
ayolning ko ngli bundanda g arib, bundan-da horg in edi. U yangi ishga qo l
’ ’ ’ ’
urishga chog langan-u , biroq ko nglini xavotirmi, ikkilanishmi yo qo rquvmi
’ ’ ’
o xshash bir his chulg ab olgan kishi kayfiyatida edi. Derzaning muzdek
’ ’
oynasiga peshonasini tirab yana bir necha soniya shu koyi turdi-da, so ng bir
’
qarorga keldi shekilli, kiyimxonaga o tib apil-tapil kiyina boshladi. Mana shu
’ “
iqtibosdan ham ko rish mumkinki, yozuvchi qahramon ruhiyyatidagi iztirobli
’
kechinmalarni tabiat holatidan kelib chiqib tasvirlashga harakat qiladi. Nafisaning
boshiga og ir tashvish tushganligi, bu tashvishdan qanday chiqib ketish haqidagi
’
oylari asarda badiiy yo sinda tasvirlanishi bevosita kitobxonni befarq
’
qoldirmaydi. Yozuvchi qahramon ruhiyatiga mos tabiat tasvirini olib kiradi. Bu esa
o z navbatida qahramon ruhiyatini tushunishga yordam beradi. Ya ni qish
’ ’
30

faslida tashqi harakatga nisbatan insonda ruhiyyatida ichki harakat tezlashadi. Bu
holatni yuqorida keltirilgan iqtibosdan ham anglab olish mumkin bo ladi. ’
A y ol kiyimxonadan chiqarkan, yotoqxona eshigi oldida maykachan turgan
“
erini ko rib bir oz sarosimalanib turib qoldi. O tgan kuni Xosiyat yanga uch
’ – ’
yuz so m olgandi, so rab ko rmoqchiman. O ziga qarasam hali-beri
’ ’ ’ ’
beradiganga o xshamaydi. Asilbek ko zlarini olib qochidi Mana shu
’ ’ …”
iqtibosda keltirgan qahramon ruhiyyat tasviri kitobxonni befarq qoldirmyadi.
Sababi Nafisaning Xosiyat yangadan qarzini olib chiqishi to qib chiqarilgan
’
narsa. Chunki Asilbekning ishidan ajralgani, ro zg or uchun moddiy ta minot
’ ’ ’
kerakligi uchun Nafisa bir ish qidirb ko radi. Shu sababdan nafisa uchun boshqa
’
chora yo qligi sabab mana shu vajni ko rsatishga harakat qiladi. Oilaning
’ ’
tayanchi bo lgan Asilbekning bejizga ko zini olib qochishi kitobxonni befarq
’ ’
qoldirmaydi. Ich-ichidan iztirob chekadi.
N a f isa uydan chiqib ketayotganida aytgan yolg on gapini eslab qizardi.
“ ’
Indamay o g ilchasini olib emiza boshladi. Akalari qani? Ko chaga
’ ’ – – ’
chiqamiz deb qoyishmadi. Choy ichishmadi? Eri bosh chayqadi. Xotiniga
–
qaramaslik uchun nigohini olib qochdi. Non tugab qopti,- dedi bir ozdan keyin
–
hazing tovushda. O rtaga noqulay jimlik cho kdi. Asilbek aybdor odamday bosh
’ ’
egib o tirar. Nafisaning tili tanglayiga yopishib qolgandek faqat onasini emib
’ …
qorni toygan baxtiyor bolakayning qiqir-qiqir kulgani eshitilar xonada.- Xosiyat
yanga qarzini bermadimi?- deya yana botinmaygina so radi eri.- Nonga chiqib
… ’
kelardim. . A y ol hikoyasidan keltirilgan parchada Nafisa va Asilbekning
” “ ”
o rtasida kechayotgan ruhiy jarayonlar kishini ancha iztirobga soladi. Nafisa
’
31

ro zg ori uchun bir ish topish uchun maktabdan ish qidiradi. Asilbek og ir’ ’ ’
vaziyatda qolib, nima qilishini bilmaydi. Mana shu ruhiy iztiroblardan chiqib
ketish yo lini faqat Nafisa izlashga harakat qiladi. Asilbek esa ishdan nohaq
’
chetlatilgani uchun baribir adolat qaror topadi deb harakat qilmaydi. Bu esa o z
’
navbatida A y ol hikoyasida harakatchan va chora izlashga harakat qiladigan
“ ”
qahramon nafisa ekanligini anglash mumkin.
Nafisa maktabda farrosh sifatida ishga qabul qilinadi. Bu holatni yozuvchi
shunday tasvirlaydi: Ishni boshlab yuborganiga uch oy bo ldi-yu, hamon
“ ’
ayolning ko ngli g ash edi. Ochig ini aytganda, birovga ishlayapman
’ ’ ’ ‘ ”
deyishga uyalardi. Ayniqsa, hovliga chiqib kun boyi gap sotib o tiradigan
’
qo shni ayollardan tortinardi. Shu bois u har kuni vaqtli turar, tong yorishar-
’
yorishmas maktabga borar, hamma yoqni supurib, ariqlarni tozalar, axlatlarni
chiqarib tashlar, uzoqroqqa ishga qatnaydigan kishilar uylaridan chiqqanlarida u
qosh ko zi changga belanib qaytayotgan bo lardi. Kechki mahal esa hovlida
’ ’
bitta-yarimta tanishlariga yo liqib qolmaslik uchun yerga qaragancha maktab
’
tomon shipillab jo nab qolardi. Vaqt o tgan sayin negadir shoshqaloqlik qilib
’ ’
o zini o zi yerga urgan , yuziga qora chizilgan odamdek o zidan o zi
’ ’ ’ ’
nafratlana boshladi. . Yozuvchi qahramon holatini tasvirlashda inson hamisha
“
halol yo l bilan og ir ish bo lsa ham, ro zg origa halol taom olib borishni
’ ’ ’ ’ ’
istaydi. Shu boisdan Nafisa mana ishni bajarishga harakat qiladi. Hatto turmush
o rtog iga bir og zi siz ishlamayyapsiz deb yuziga ta na qarash qilmaydi. Unin
’ ’ ’ ’
ham tushunishga harakat qiladi. Bu esa o z navbatida qahramonning hayot
’
32

mashaqqatlariga bardosh berishi, ish bilan band bo lib, muammolarni bartaraf’
qilishga harakat qiladi.
Hayotda insonlar turli xil xarakterda bo ladi. Ba zilar insonni tushunishga
’ ’
harakat qiladi, ba zilari esa uning aksi bo lishi ham hayotda kuzatiladi. Buni
’ ’
voqealar rivoji asnosida ko rib boorish mumkin: Direktor Dilbar Yusupovna
’ “
ham uning ishidan qoniqmayapti , shekilli, og iz ochib bir nima demasa-da, uni
’
ko rganda ijirg anib qoygani shundoqqina yuz-ko zidan bilinib turardi. Ammo
’ ’ ’
bu holat uzoqqa bormadi. Siz ishga kelganingizdan buyon maktab hovliga odam
–
qarab bo lmay qoldi,- deya zahrini sochdi bir kuni huzuriga chaqirib. Ayol
’ –
kishisiz-ku, uyingizda ham shunaqa yarim-yorti ish qilasizmi? Essiz erkak
…
Bugundan boshlab kun boyi maktabda bo lasiz, ertalab, kechqurun kelib ketishni
’
bas qiling. Men sizga sakkiz soatlik ish haqi to layapman. Olgan maoshingizni
’
halollab oling. Kun boyi maktabda yurishga ilojim yo q,- dedi u ming istihola
– ’
ham andak hadik bilan.- Yosh bolam bor. Eplasangiz ishlang. Pul toppish oson
–
emas. Ko zlariga jiqqa yosh keldi. Nimadir demoqchi, o zini oqlamoqchi
’ ’
bo ldi, ammo tiliga tushov tushgandek gapirolmadi. Lablari pir-pir uchdi , xolos.
’
Mana shu iqtibosdan ham ko rish mumkinki, insonning halol mehnati hamisha
“ ’
qadrlanib kelingan. Lekin maktab direktori Nafisaning ahvolini tushunaslikka
harakat qiladi. Uning ishlaridan kamchiliklar topib aybdor qilishga harakat qiladi.
Inson qaysi lavozimda bo lishidan qat I nazar insonni tushunishga harakat qilishi
’ ’
kerak. Bu holatni Nafisa faoliyatidan ko rish mumkin. Shu sababdan yozuvchi
’
ayol timsoli hamisha ezguliklar qurshovida e zozlanishi kerakligini ta kidlaydi.
’ ’
33

Millat hayotining estetik ifodasi o laroq istiqlol adabiyoti deb atalmish badiiy’
hodisa yuzaga keldi. Istiqlol davri o zbek adabiyoti ko p asrlik milliy
’ ’
adabiyotning mantiqiy davomi edi. Bu adabiyot milliy adabiyot taraqqiyotidagi
shunchaki bir bosqich bo lmay, qator belgilarga ega bo lgan o ziga xos badiiy-
’ ’ ’
estetik hodisadir.
Millat ahli o z ma naviyatining asosi bo lmish Qur oni Karim bilan
’ ’ ’ ’
tanishgani tufayli uning tafakkurida sog lomlashish yuz berdi. O zbek xalqining
’ ’
ko p asrlik tarixini Qur oni Karim tarjima qilinguncha va tarjima qilingandan
’ ’
keyingi davrlarga ajratish mumkin. Negaki, bu muqaddas kitobning
o zbekchalashtirilishi millatning e tiqodi, dunyoqarashi va ma naviyatida
’ ’ ’
o ziga xos inqilob bo ldi. Dunyoqarashi tozargan millatning adabiyoti ham
’ ’
yangilanishi tabiiy. Shu bois hukmron mafkura tazyiqidan qutulgan , dunyoni har
xil anglash, izohlash hamda tasvirlash samarasi sifatida millat ijodiy dahosining
mahsuli bo lib, istiqlol adabiyoti dunyoga keldi. Bu adabiyot ijtimoiy taraqqiyot
’
yo sinlarini, muayyan shaxs ruhiyati manzaralarini sinfiy kurash va partiyaviy
’
yondashuvsiz tasvirlash mumkinligining natijasi o laroq paydo bo ldi.
’ ’
Mustaqillik davri o zbek adabiyoti olam hodisalari va odam ruhiyati
’
qirralariga xilma xil qarash, olamning mavjudlik yo sini va undagi tartibotlarni
’
turlicha izohlash imkoniyati mahsuli bo lgan adabiyotdir. Mustaqil o zbek
’ ’
davlati badiiy adabiyotni sho ro zamonida bo lgani kabi o z monopoliyasiga
’ ’ ’
aylantirishga urinmay qoyishi bilan ijod erkinligiga obektiv sharoit yaratdi. Bu
adabiyot siyosatga boysundirilmagani uchun ham ijodkorning ko ngil ishiga
’
aylandi. Mustaqillik davrida badiiy ijod bilan o zini-yu, Allohini tanishga
’
34

uringan, ko nglini bo shatishga ehtiyojmand odamlar shug ullanmoqda.’ ’ ’
Bugungi o zbek adabiyoti o z ko ngliga qarshi bormaydigan, uning
’ ’ ’
royishlariga zug um o tkazmaydigan kishilar tomonidan yaratilayotir. Istiqlol
’ ’
davri adabiyotida odamga ishchi kuchi, ishlab chiqaruvchi yoki iste molchi
’
sifatida sinfiy-partiyaviy yondashish tamomila barham topdi.
Bugungi o zbek adabiyoti millat ahlining ko ngli, sezimlari va ruhiyatini
’ ’
tasvirlashga e tibor qaratishi natijasida inson asosiy badiiy qadriyatga aylandi.
’
Mustaqillik davri o zbek adabiyoti chinakamiga xilma-xil adabiyot bo ldi. Unda
’ ’
sinab ko rish, ochilmagan yo llardan yurish, hatto, qilish imkoniyati bor. Bu
’ ’
adabiyotga qanday yozish kerakligi to g risida ko rsatma berilmaydi. Bu hol
’ ’ ’
birovga o xshamaydigan, o zgalarni takrorlamaydigan o ziga xos
’ ’ ’
iste dodlarning yuzaga kelishiga imkon yaratadi. Xilma xil yo nalishdagi
’ ’
asarlarning vujudga kelishi badiiy didi har xil bo lgan o quvchilarni paydo
’ ’
qiladi.
Nasr mustaqillik davrida ham milliy adabiyotning salmoqli turi bo lib
’
qolaverdi. Keyingi o n yillikda Sh. Xolmirzayev, O . Hoshimov, O. Muxtor, T.
’ ’
Malik, T. Murod, M.M. Do st, A. Dilmurod. X. Sultonov, N. Norqobilov, X.
’
Do stmuhammad, N. Eshonqulov, T. Rustamov, L. Bo rixon, A. Yo ldoshev,
’ ’ ’
Zulfiya Qurolboy qizi singari turli avlodga mansub ijodkorlar o ziga xos
’
yo sinda qalam tebratib, milliy proza taraqqiyotiga hissa qo shdilar.
’ ’
Istiqlol davrida o zbek nosirlari qahramonlar tasvirida sxematizmdan qutulib
’
bormoqda. Badiiy asarda odamga mavjudligi bilan sir-sinoatga to la, har lahzada
’
har kimga har turli qiymatga ega bo lib tuyuladigan tirik inson tarzida yondashish
’
35

qaror topib borayotir. Odamni yoritishda jo nlikdan qutulinayotganligi o zbek’ ’
nasri taraqqiyotida sog lom tamoyillar qaror topayotganligini ko rsatadi.
’ ’
Zulfiya Qurolboy qizining Y o z siz yil hikoyasida o zbek xalqining
“ ” ’
haqiqiy o zbek onasini bir hikoya asosida ishonarli holda tasvirlab beradi. Bu
’
hikoya har qanday kitobxonni befarq qoldirmyadi. Yozuvchi mazkur hikoyasida
Buvgul ena obrazini shunday tasvirlaydi: Buvgul ena tong ich o g li (ya ni
“ ’ ’ ’ ’
Mamatqul) ning ko nglini g ash qilib qoyganini sezdi, lekin ortiga burilmadi,
’ ’
og ir mehnatni ko p qilgandanmi, oltmishga kirmay dol bo lgan qaddini etgan
’ ’ ’
koyi, qo llarini belida chalishtirgancha uyi tomon yo rtarkan, yo l-yo lakay
’ ’ ’ ’
uchragan tanishlaridan Sobirjonini ko rgan-ko rmaganliklarini so rardi. Aksiga
’ ’ ’
olganday, na yo lovchilardan, na qo ni-qo shnilardan Sobirga ko zi tushgan
’ ’ ’ ’
odam topilmadi. B i r og zi aytmasdan qayoqqa ketib qoldiykin? oyladi ona
“ ’ –
qo li ishga bormay ko cha eshik oldidagi supachada o tirgancha yo lga ko z
’ ’ ’ ’ ’
tutarkan. Jo ralari o n besh yoshdan qizlarminan yetaklashib yurishlarini
– ’ ’
bilsayam buning parvoyiga kelmasdi. Qaylig initoydan oldin bo g oz qilib
’ ’ ’
qoygan jo rasiga kuyovnavkar bo lganidan keyin birdan o zgarib qolganini
’ ’ ’
sezuvdim. Bitta-yarimta qizminan, tanishib qolib, shuning ketidan hid olib
ketdimikin? Oh , bolam-a!.. Buvgul enaning ko z oldini xira parda qopladi.
’ ”
Yozuvchining mazkur hikoyasida o zbek onasi har qanday sharoitda ham
’
farzandlarini birday yaxshi ko radi. Farzandlari uyli-joyli bo lib ketsa ham,
’ ’
ularning mudom holidan xabar olib turishini ishonarli lavhalarda ko rsatib bergan.
’
Shu bilan bir qatorda Sobir o g li mashina halokati tufayli yarim jon bo lib
’ ’ ’
qoladi. Ona bu og lining ertangi qismatini kecha-yu kunduz iztirob bilan oylaydi.
’
36

Hatto o gli qayerga ketganini drvozasining oldidagi supada kelgunga qadar kutib’
o tirishi haqiqiy o zbek onasi siymosini badiiy yo sinda gavdalantirib
’ ’ ’
berganligini anglash mumkin.
Mazkur hikoyada Buvgul enaning o g li Sobirjon tomonidan qo shni
’ ’ ’
qishloqqa sovchilikka boradi. O g li yarim jon bo lsa ham, ko ngli
’ ’ ’ ’
o ksimasin deb. Bu holatni yozuvchi shunday tasvirlaydi: Mashinani
’ “
jildirishdan oldin avval Nuriddin : ishimiz o ngidan kelsin! deya omin qildi.
” “ ’
Buvgul ena ham pichirlagancha duo o qirkan bexosdan Sobirning ixlos bilan
’ …
yuziga fotiha tortayotganini ko zi tushib yuragi ezilib ketdi. O g lining bu
’ … ’ ’
xatt-harakatlari bema nilik ekanligini bilardi ona, shu bilan bir vaqtda bu
’
bema nilik qismatga qarshi mardona isyonning o ziga xos ko rinishi ekanligini
’ ’ ’
ham his qilardi; Sobir shu taxlit hayotidagi bo shliqni to ldirishga, haqiqatdan
’ ’
qochib qutulishiga urinayotganini fahmlardi. Mana shu iqtibosdan ham anglab
”
olish mumkinki, onaning dardlari, iztiroblarini har qanday kitobxon asarni o qish
’
jarayonida mana shunday iztirob bilan tasvirlangan lavhalarni befarq
qoldirmaydi. Ona og lining yarim jon ekanligini bila turib, ko ngli qolmasin deb,
’ ’
sovchilikka borishi , farzandining bir daqiqa bo lsa ham xursand holatda ko rishi
’ ’
uchun ham yashashga tayyor ekanligini mazkur hikoya orqali ko rish mumkin.
’

37

2.2. Zulfiya Qurolboy hikoyalarida badiiy tasvir vositalarning qo llanishi.’
Har qanday sohada ham yangilik hamma tomonidan birdek silliqqina qabul
qilinavermaydi. Badiiy tafakkur muttasil yangilanishga moyil hodisa; bu yo lda u
’
ba zan eskirgan an analarni rad etish hisobiga olg a borishi boisidan doim turli
’ ’ ’
to siqlarni yengib o tishiga to g ri keladi. Zotan, yangilik, mohiyatan, inkorni
’ ’ ’ ’
inkor tarzida shakllanadi. Uni kimdir vaqtida payqaydi, kimdir qabul qila olmaydi,
kimdir mutlaqo inkor etadi. Hikoyachiligimiz tabiatida yangilanayotgan badiiy
tafakkur sha niga bildirilayotgan turli xil qarashlarning nechog li obektiv va
’ ’
subektivligini tahlillar, qiyoslar yo li bilan dalillashga harakat qildik. Jumladan,
’
badiiy tafakkurning dunyo va modern adabiyotining ilg or tamoyillaridan
’
38

ilhomlanishi milliy qadriyatlarga putur yetkazmasligi, aksincha, bu , umuminsoniy
miqyoslar darajasiga ko tarilishimizda visita va bosqich bo lishini isbotlashga’ ’
urindik.
O zbek hikoyachiligi muammolari adabiyot ilmi tomonidan muntazam va
’
atroflicha o raganilib kelinmoqda. Qilingan ishlarning ahamiyatini mutlaqo
’
kamsitmagan holda tan olish kerakki, so nggi yillarda badiiy tafakkur tabiatidagi
’
yangilanishning o ziga xos xususiyatlari adabiy jarayonning taraqqiyot
’
tendensiyalari bilan, san atkorning ijodiy evolyusiyatsiyasi bilan janr, qahramon,
’
sujet singari badiiy asar komponentlari bilan uzviy bog liqlikda maxsus
’
o rganilganicha yo q. Yangilanish omillari aniqlanmagan, badiiy asar strukturasi
’ ’
olib kirgan sifat o zgarishlari, vositalari atroflicha tahlil etilmagan.
’
Ikkinchidan, an ana va novatorlik masalasi tadqiq etilar ekan milliy
’
tafakkurning ozuqlanishi manabalari toraytirib ko rsatib kelindi. Goyo
’
yozuvchilarimiz faqat bir shakldagi metodi asosida ijod qiluvchi iste dod
’
sohiblarigina ergashganlar va bir metod asosida ijod qilganlar. Aslida esa, dunyoni
badiiy idrok etish dardiga mubtalo hassos ijod ahli uchun ma naviy-ilhomiy
’
ozuqa olish jug rofiyasi g oyat keng.
’ ’
Yozuvchilarning badiiy tafakkurini boyituvchi omillar bir yoki ikki adib
fenomenidan sehrlanish bilan cheklanib qolmasdan, aksincha, zahmatkash asalari
yanglig dunyo adabiyotidagi turli toifadagi ijodiy tajribalardan ozuqlangan holda
’
favqulodda asarlar yaratilishiga sabab bo lmoqda.
’
O zbek adabiyotining badiiy barkamol namunlari dunyo adabiyotining uzviy
’
bir bo lagi sifatida tadqiq etilsa, umuminsoniy qadriyatlarni jahoniy badiiy
’
39

tafakkur xazinasini boyituvchi hikoyalarimiz borligi ko rinadi. Ular misol’
tariqasida Zulfiya Qurolboy qizining T a f akkur , A y ol hikoyalari dunyo
“ ” “ ”
adabiyotidagi hikoyalaridan qolishmaydi.
Badiiylik , tarixiylik singari prinsiplarning shakllanishidagi yangicha qarashlar
va estetik mezonlar ishimizning muhim ilmiy yangiligini belgilaydi. Mustabid
tuzumning qoliplarini va andozalaridan voz kechgan hozirgi hikoyachiligimizning
yetakchi taraqqiyot tamoyillarini, kelajagini belgilovchi asarlar umumbashariy
qadriyatlar nuqtai nazardan, yangicha estetik mezonlar asosida tahlil etiladi va
baholanadi.
Hikoyaning bosh fazilatlaridan biri uning hozirjavob janr ekanligida. Hikoya-
ayni kunlarda kechayotgan voqelikning adib tuyg ulari- shuuri ko zgusida aks
’ ’
topmog idir. Hikoya- dolzarb voqelik haqida dolzarb badiiy umumlashma
’
yasovchi hayot barometri. Hikoya nechog li bugunbop janr ekanligidan qat I
’ ’
nazar, unda bugunning muhim masalalari mangu o zgarmas qadriyatlar qiyosida
’
ifodalanadi, chunki bugunning manfaati uchun b e l bog lagan hikoyaning
“ ” ’
badiiy asarligi shundaki, u ertaga o z ahamiyatini yo qotib qoymasligi muhim.
’ ’
O zbek badiiy tafakkuri ko p yillar mobaynida evolyutsion rivojlanish,
’ ’
boyish, yuksalish jarayonlarini ortda qoldirdi. Va badiiy tafakkurining yangilanishi
shunga bog liq ravishda o ziga xos bosqichlardan o tib keldi.
’ ’ ’
Adabiyotning o ziga xosligi haqida avvalgi faslda bayon etilgan hamma talab
’
va xususiyatlarning amalgam oshirilishi natijasi o laroq badiiy asarda inson
’
tasviri maydonga keladi. Muallif hayot haqida nimaiki demoqchi bo lsa, shuning
’
40

hammasi pirovardida badiiy asarda tasvir etilgan odamlarning yashash sharoiti,
xulq-atvori, ruhiyati, ishlari, intilishlari va oylarida o z ifodasini topadi. ’
Insonshunoslikdan iborat badiiy adabiyot asarlarida biz odamlarning turli
darajada va chuqurlik bilan tasvirlanganining guvohi bo lamiz.
’
Ijodkor badiiy asarda qahramonni tasvirlashda va o quvchiga yorqin tasavvur
’
qilishida badiiy tasvir vositalaridan mantiq asosida samarali foydalanishga harakat
qiladi. Jumladan, badiiy tasvir vositalariga portertni ham aytish mumkin. Portert
fransuzcha so z bo lib, tasvir degan ma noni bildiradi. Badiiy asarda kishining
’ ’ ’
tashqi qiyofasi, siymosi, kiyim-kechagi kabi tasvirlarni anglatadi. Portert atamasi ,
odatda, ikki ma noda , ya ni qahramonning tashqi ko rinishi va qahramonning
’ ’ ’
individual-psixologik qiyofasi qo llaniladi. San atkor yozuvchi qahramonning
’ ’
tashqi qiyofasini chizish orqali ham uning ruhiyatiga kirishga intiladi. Xususan,
portert unsurlaridan ko z, yuz, kulgi, ko z yoshi va boshqalar san atkor uchun
’ ’ ’
qahramon ruhiy dunyosini ochuvchi kalit bo lib xizmat qiladi.
’
Umuman, portert orqali qahramonni ta rif-tavsif qilish san ati badiiy ijodda
’ ’
muhim rol oynaydi.
Zulfiya Qurolboy qizining L a t ofat xonim hikoyasida qahramonning ichki
“ ”
portertini tasvirlash orqali kitobxonga tanishtirishga harakat qiladi. Bu esa o z
’
navbatida qahramonni yanada yaqindan tanishiga imkon yaratib berishga zamin
yaratadi. Jumladan: L a t ofat xonimning yelkasidan tog ag darilgandey bo ldi.
“ ’ ’ ’
Ikki yil badalida tushkunlikka tushib, chiroq yoqsa yorishmay yurgan ko ngli
’
birdan ko tarilib, o zini qushdek yengil seza boshladi. Endi mazza qilib
’ ’
yashayman, har bir daqiqaning qadriga yetaman, deya o ziga- o zi so z berdi u.
’ ’ ’
41

Yozuvchi qahramonning ruhiy kechinmalarini kitobxonga tanitib, tugun sifatida“
taqdim etadi. O quvchi Latofat xonimning boshiga qanday tushkunlik tushgani
’
va nimga va da berayotgani kitobxonni qiziqtirib qoyadi. Asarning voqealar rivoji
’
asnosida tugunnin yechimini bilib olamiz. Latofat xonim rak degan kasallikka
duchor bo lgan degan shifokorlar tomonidan tashxis qoyiladi. Asarda
’
qahramonning ruhiy holatlari voqealar rivoji asosida quyuqlashib boradi.
Jumaladan: U shu qadar tushkunlikka berilgan ediki, hatto ko chaga ham
” ’
chiqqisi kelmasdi. Sog lom, baxtiyor kishilarni, ayniqsa, arzimagan narsalarni
’
bahona qilib, bir kunda ikki-uch marta oldiga chiqadigan qo shnisi Sanaobarni
’
umuman ko rgisi kelmay qolgandi. Nega yeyish- ichishining tayini bo lmasa
’ ’
ham ular soppa-sog -u , men o limga mahkum bo lib qoldim, degan xudbin bir
’ ’ ’
oy xayolini band etgan edi. Hatto ko chadan o tayotgan ayolllarning tuflilalarini
’ ’
taq-tuq etgan tovushlarini ham eshitishni xohlamasdi. Yotoqxonasidagi derazalarni
qalin pardalar bilan to sib tashlagandi. Yozuvchi qahramonning ichki
’ ”
dunyosidagi g alayonini contrast usuli orqali taftish qilishga harakat qilib boradi.
’
Latofat xonimga yopishgan og ir kasallikning qaysi yo l bilan yo liqqani va
’ ’ ’
qo shnisi Sanobar hayoti bir amallab kunini o tkazayotgan lahzalari va unga
’ ’
kasal ham chetlab o tayotganini o zining hayoti bilan qiyoslaydi. Inson hayoti
’ ’
davomida bilib-bilmagan holda xudbinlik ko chasiga kirib, o zidagi
’ ’
kamchiliklarini bartaraf qilmasdan, o zgalardan ayb va nuqson qidirishga harakat
’
qiladi. Bu holatni Latofat xonimning hoziri holatidan ham ko rish mumkin. Lekin
’
u ham inson hayotda bir daqiqa ham bo lsa ham , yashashni istaydi.
’
42

Yozuvchi asarda boshqa bir qahramonni kitobxonga o zi tanishtirishga harakat’
qilmaydi, balki qahramon ichki nutqi orqali qahramonini tanishtirishga harakat
qiladi. Jumladan: Ichmayman, -dedi u qat iy qilib.- O lsam o larman.
” ’ ’ ’
Shukurov yaxshi odam, bolalarimni xor qilmaydi. Mendan keyin uylanishniyam
xudo biladi. Shuncha obro -e tibori bo la turib, shu paytgacha birorta begona
’ ’ ’
xotinga yomon ko z bilan qaraganini sezmadim. Oynash tutishning ham o ziga
’ ’
yarasha muamm olari borligini juda yaxshi tushunadi. Yangi xotin masalasi
…
O gay ona, o gay bolalar Ularni kelishtiraman deb Shukurov xotirjamlikni
’ ’ … …
sevadigan odam. U hech qachon bu ishga qo l urmaydi! Hech qachon! . Bu
’ ”
iqtibosdan ham ko rinib turibdiki, Latofat xonim bu olamdan o tib ketsa,
’ ’
farzandlarining ertangi ahvoli qanday bo lishini oylab iztirob chekmoqda. Shu
’
bilan bir qatorda erining begona xotin va uning farzandlari va o zining
’
farzandlari o rtasida muvozanatni saqlayman deb sarsoni chiqib ketishini ham
’
oylab qattiq azob chekadi. Bu esa o zbekona urf-odatlarimizdan o zbek
’ ’
ayolining ruhiy kechinmalari tabiiy yo sinda tasvirlanganligi har qanday
’
kitobxonni befarq qoldirmaydi. Umuman olganda Latofat xonim hayotda yashash
va umidvor bo lish uchun kasallikka qarshi nimaiki choralar bo lsa, jazm etishga
’ ’
harakat qilad va uning ham hayotda yashashga haqqi bor deb harakat qilishi
bevosita qahramonning irodasi kuchsizlikdan kuchli tomon o zgarishi kishini
’
befarq qoldirmaydi.
Badiiy asardagi har bir so z tasvir vosita hisoblanishi, chunki u, albatta,
’
mazkur asar mazmunini ifodalashga xizmat qiladi. Shunga ko ra , yozuvchilar
’
voqelikdagi hodislarni aks ettirish va baholash uchun zarur so z topa olishi lozim
’
43

hamda ularni o z o rnida qo llash va ular vositasida ko zda tutilgan ma noni’ ’ ’ ’ ’
to g ri ifodalash ustida tinimsiz mehnat qiladilar.
’ ’
Tasviriy-ifodaviy vositalar va tilning maxsus leksik imkoniyatlari nihoyatda
ko p. Ular orasida sinonim va antonimlar, arxaizm va neologizmlarni, dialektizm,
’
jargonizm va professionalizmlarni, varvarizmlarni alohida-alohida ko rib o tish
’ ’
zarur.
Ma no jihatdan bir-biriga yaqin bo lgan so zlar sinonimlar deb ataladi.
’ ’ ’
Ular o zaro yaqin bo lgan, lekin bir xil hisoblanmaydigan hodisa va
’ ’
tushunchalarni ifodalashda muhim vazifani o taydi.
’
Zarur bo lgan ma noni, his-tuyg uni ifodalash uchun sinonimik so zlar
’ ’ ’ ’
qatoridan eng mosi va maqbulini tanlash yozuvchi badiiy asar tili ustida olib
boradigan ishning muhimi hisoblanadi. Ayniqsa, bunday ish o zbek yozuvchilari
’
ijodi uchun ahamiyatli. Chunki o zbek tili sinonimlarga nihoyatda boydir.
’
Jonli so zlashuv tilida ishlatilmaydigan yoki juda kam qo llaniladigan
’ ’
eskirgan so z va iboralar arxaizmlar deb ataladi. Arxaizmlay adabiy asarlarda
’
turli maqsadlarda ishlatiladi. Ular ko proq tarixiy asarlarda qo llaniladi va
’ ’
tasvirlanayotgan davr ruhini aks ettirishga xizmat qiladi. Haqiqiy san atkorlar
’
arxaizmlardan juda ehtiyotkorlik bilan foydalaniladilar. Chunki eskirgan so z va
’
iboralarni haddan tashqari ko p qo llash badiiy asarning kitobxonga
’ ’
tushuniishini qiyinlashtirib qoyishi mumkin. Odatda, yozuvchilar arxaizmlardan
imkon qadar kam foydalanishga, ishlatganlaridan ham o zlariga zamondosh
’
bo lgan kitobxonga tushunarlilarni topib qo llashga harakat qiladilar.
’ ’
44

Tilda ilgari mavjud bo lmagan yangi so z va iboralar neologimzlar deb’ ’
ataladi. Adabiyotda neologimzlar ikki ko rinishda mavjud bo ladi. Birinchidan,
’ ’
agar birinchi xildagi neologizmlar jumlasiga tilning lug at tarkibidagi endi paydo
’
bo lgan va yozuvchi asarida foydalanilgan yangi so zlar ko rsa, san atkorning
’ ’ ’ ’
o zi ijod etgan yangi so zlar neologizmlarning ikkinchi turidir. Birinchi holatda
’ ’
neologizmlar yozuvchilar tomonidan milliy tilning lug at boyligidagi boshqa
’
so zlar bilan bir qatorda qo llaniladi. Neologizmlar, san atkor tasvirlayotgan
’ ’ ’
hodisa uchun tilning lug at tarkibidan aniq nom topmay, o zi yangi so z kashf
’ ’ ’
etganda, maxsus tasviriy-ifodaviy vositaga aylanishi mumkin. Bu hol o sha so z
’ ’
keng qo llanadigan vaziyatga kirib, o zining yangi boyog ini yo qotgunga
’ ’ ’ ’
qadar davom etadi. Xalq tilining boy xazinasida yozuvchi uchun zarur so zlar
’
topilmay qolish hollari juda kam bo lishi sababli san atkorlarning o zlari
’ ’ ’
yuzaga keltirgan neologizmlarning poetic nutqdagi salmog I ham nihoyatda
’
cheklangandir. Hech bir ehtiyoj sezilmagan hollarda yangi so zlar yaratilishi yoki
’
mavjud so zlarning shakli sun iy o zgartirilishi poetic nutqqa katta zarar
’ ’ ’
yetkazadi. Bunday qilinishi xalq tilini, shuningdek, poetic nutqning keraksiz,
tushunilishi qiyin bo lgan so zlar hisobiga to ldirib yuborishi mumkin. Unday
’ ’ ’
so zlar xalq tilida va poetic nutqda qat iy joylashib qololmaydi hamda tezda
’ ’
iste moldan chiqib ketadi. Haqiqiy san atkorlar eng zarur paytlardagina
’ ’
neologizmlarni yuzaga keltiradilar.
Asarlarda badiiy tasvir vositasi sifatida adabiy tilda qo llanilmaydigan, faqat
’
muayyan viloyat, tuman aholisi jonli tili uchun xos bo lgan so z va iboralar,
’ ’
ya ni dialektizmlar yoki ikkinchi nom bilan aytganda, shevachilik ham
’
45

qatanashadi. Sheva so zlari, ya ni dialiktizmlar bilan bir qatorda jargonizm va’ ’
professionalizmlar ham ifodaviy vosita sifatida qo llaniladi. Muayyan ijtimoiy
’
guruhga mansub bo lagan kishilar tomoniadan ishlatiladigan, faqat ularning
’
o ziga tushunarli bo lgan maxsus so z va iboralar jargonizmlar deb ataladi.
’ ’ ’
Bunday so zlar o zbeklar orasida abdal tili deb yuritliladi. Qadimgi
’ ’ “ ”
savdogarlar, o g rilar, qimorbozlar va boshqa guruhlarning o z jargoni
’ ’ ’
bo lgan. Bular o zaro so zlashuvda boshqalardan sir tutish uchun sun iy va
’ ’ ’ ’
iboralar yasaganlar, mavjud so zlarni ko chma ma noda ishlatganlar.
’ ’ ’
Muayyan kasb-hunar kishilarining nutqiga xos bo lgan maxsus so z va
’ ’
iboralar professionalizmlar deb ataladi.
Jargonizm va professionalizmlar adabiy asarlarda birmuncha kam
qo llaniladi. Dialektizmlar ularga nisbatan ko proq ishlatiladi. Bunday ibora va
’ ’
so zlar, asosan, adabiy asardagi personajlar nutqida ularning o ziga xos
’ ’
so zlash tarzini ko rsatish, qiyofalariga mahalliy, sinfiy, ijtimoiy va kasb-hunar
’ ’
xususiyatini ato etish maqsadida qo llniladi.
’
Yozuvchi Zulfiya Qurolboy qizi ham asarlarida badiiy tasvir vositalaridan
unumli foydalana olgan. Bu esa ijodkorning badiiy mahorati takomillashib
borayotganidan dalolat beradi. Fikrimizning isboti uchun ijodkorning Q a dimiy
“
qo shiq hikoyasiga murojaat qilamiz: Endi u yo bu hovlidan bosh olib ketadi,
’ ” “
yo kimgadir erga tegadi,- degan gap topib keldi Sultonmurodning xotini uyiga
borib.- Albatta, erga tegadi-da. Tegsayam tegadi, tegmasam ham tegadi. Axir ,
yosh bo lsa, ovunadigan farzandi bo lmasa. Tegadi-da, tegmay qayoqqa borardi?
’ ’
Aytmoqchi , shahardagi amakimizning bultur xotini o lgandi. O rtaga
’ ’
46

tushsammikin? Sultonmurodning yuragi zirq etdi. Yomg ir fasli o tdi. Jazirama” ’ ’
o tdi. Sokin va osuda sunbula kirib keldi hamki, Shohsanam na erga tegdi, na
’
qishloqdan bosh oib ketdi. Eshon buvadan qolgan hovlida yolg iz o zi
’ ’
yashayverdi. Juvonning xaridorlari ko p edi. Lekin nima uchundir biror kimsa
’
eshonning ostonasini hatlab o tishga jur at etolmasdi. Shohsanam o zi ham
’ ’ ’
ko pchilikka qo shilmas, toy-ma raka tugul, aqalli, ko cha-koyga-da chiqmay
’ ’ ’ ’
qoygandi.
”
Yozuvchi asardagi bosh qahramonlardan biri Shohsanamning turmush
o rtog I eshon olamdan o tgandan keyingi faoliyatini ijodkorning o zi
’ ’ ’ ’
kitobxonga so zlab bermyadi. Balki boshqa qahramon orqali voqeani ifodalashga
’
harakat qilgan. Bu esa o z navbatidaijodkorning asarda bayonchilikning oldini
’
oladi va asarning ishonarli chiqishiga zamin yaratadi. Yozuvchi qahramon hayoti
bilan bog liq voqealarni tasvirlash jarayonida badiiy tasvir vositalardan samarali
’
foydalanishga erishgan. Yuqorida keltirilgan iqtibosdan ham ko rish mumkinki,
’
yozuvchi Shohsananning turmushga chiqmayotgan vaqtini aniq sana, oy va yil
orqali ifodalab bermaydi, balki xalqimizning boy tili leksik qatlamlaridan unumli
foydalanishga harakat qilgan. Ya ni yomg ir faslio tdi, jazirama o tdi, sokin
’ ’ ’ ’
va osuda sunbula kirib keldi kabi jumalalar orqali ifodalab beradi. Bu iboralarda
ham qandaydir eng muhim ma naolar jamuljamdir. Sababi bu belgilar bevosita
’
inson ruhiyatini ochishga va ayni paytda inson umrining o tish jarayonidagi
’
insonning o zi tomonidan belgilab olgan hayotdagi mezonlari borligini asar
’
mazmunidan bilib olishimiz mumkin.
47

Zulfiya Qurolboy qizining G u noh hikoyasida ham qahramon va u bilan“ ”
bog liq hayotiy voqelik asarda ishonarli holda tasvirlangan. Jumladan: Qo lini
’ ” ’
ko zi ustiga soyabon qilib tuproq yo lga tikilib turgan ayol yalt etib u nga
’ ’ “ ”
qaradi, yuziga tabassum yugurdi. Keling, qo shni. Do nglik ustida turib
– ’ – ’
qo l siltaganingizga meni chaqiryapsiz deb oylab yugurib kelvaerdim,- hazillashdi
’
yigit.- hecham-da! Qo l silkiganim yo q!- Ayol nozlangandek bo lib e tiroz
’ ’ ’ ’
bildirdi. Davron rag bat sezib, yana davom etdi. Birdan ko zim tushib qoldi.
’ – ’
Avval e tibor bermagan ekanman. Qarasam, birov qo l silkiyapti. E, bo ldi,
’ ’ – ’
yolg on gapirmang,odamni uyaltirib. Men erimning yo liga qarayotgandim. U
’ ’ –
kishi biror yoqqa ketganmidi? Ha, tarvuz pishgan ekan. Bozorga opketdi.-
–
Tarvuzning oldi pishgan sizniki degandingiz-ku. Deganim esimda, haqqingizni
–
olib qoyganman. Hozir chaylaga borib opkelaman. Bahoroy do nglikdan pastga
’
ena boshladi. Siz ovora bo lmang, o zim boraman. Bahoroy to xtab,
– ’ ’ ’
yonlamasi g alati qarab qoydi unga. Davron bu qarashning ma nosini tushundi.
’ ’
Ammo o zini go llikka solib indamay ayolga ergashdi. Mana shu iqtibosdan
’ ’ ”
ham ko rish mumkinki, yozuvchi qahramonlarning dialog nutqi orqali voqealar
’
rivojini siljitishga zamin yaratgani va shu bilan bir qatorda qahramonlarning
nutqida qo llanayotgan so zlarning qahramonning yashash muhitidan kelib
’ ’
chiqib qo llanayotgan so zlarni qo llashga harakat qilgan. Qahramonlar nutqida
’ ’ ’
ishlatilgan do ng, yonlamasi kabi so zlar o g uz va qipchoq lahjalarda
’ ’ ’ ’
ishlatilishi yaxshi bilamiz. Yozuvchi asarda tepalik degan so zni ishlatishi
’
mumkin edi. Lekin qahramonning yashash muhiti va u yerda tez-tez
qo llanadigan so zni tanlab olishi bevosita asarning badiiy ta sirchanligi va
’ ’ ’
48

qahramonlarning nutqida qo llanayotgan so zlar tabiiy ravishda ifodalanganini’ ’
ko rish mumkin.
’
Zulfiya Qurolboy qizi ijodida bir narsani alohida ta kidlab o tish joizki,
’ ’
ijodkor aksariyat hikoyalarining ekspozitsiyasida qahramon ruhiyati bilan tasvir
bilan boshlaydi. Bu tasvirlar kitobxonni befarq qoldirmaydi. Ijodkorning A y ol
“ ”
hikoyasidan ham bu holatni ko rish mumkin: devorlari oppoq xona. Derza
’ “
oynasidan to kilayotgan oppoq nur ayolning yuzida jilva qildi, yumuq qovoqlarini
’
qizartirdi, yonoqlariga ilingan marvarid tomchilarida va barmoqlaridagi uzukning
olmos ko zlarida aks etdi. Ayol ko zlarini xiyol ochdi. Shu la endi uning
’ ’ ’
qorachiqlarida akslandi. Qanday yoqimli Tiriklikning yana bir tongi otdi,- ayol
…
ko zlarini yumib, quyosh nurlarini simirdi, keyin yana ohista pichirladi:- Seni
’
qanchalik yaxshi ko raman quyosh!... Quyosh nurlarini mo l-ko l to kdi. Ayol
’ ’ ’ ’
butkul oftob nuriga g arq bo ldi “ Yozuvchining Ayol hikoyasidan
’ ’ … “ ”
keltirilgan mana shu iqtibosdan ham ko rinib turibdiki, qahramon ruhiyatini
’
ochishda, qahramon ruhiyatidagi iztiroblarini quyosh vositasi orqali ifodalab
bermoqda. Shu bilan bir qatorda ijodkor asarda quyosh tasvirini shunchaki
yorug lik manbai sifatida kitobxonga to gridan to gri taqdim etmaydi. Balki
’ ’ ’
quyoshning inson ruhi omiliga ta siri natijasida inson ruhiyatida kechayotgan
’
jarayonga kitobxon diqqatini jalb qilishi bevosita ijodkorning badiiy mhoratidan
dalolat beradi. Quyos h nurining deraza oynasida to kilayotgani bevosita tasvirni
’
badiiy tasvir vositalardan biri metofora shaklida berilishi va sinekdoxa orqali inson
a zolarida quyosh nurining jilvanishida, yonoqlarida ilingan marvarid tomchilar
’
quyosh orqali tasvirda qahramonning farzandlarining ertangi hayoti va o zining
’
49

hayotda yashash istagi kuchli ekanligini mana shu tasvir orqali tavirlab berishi har
qanday kitobxonni befarq qoldirmaydi. Mana shu A y ol hikoyasining so nggi“ ” ’
tasviri ham kitobxonni befarq qoldirmaydi. Jumladan: Tun chekindi. Deraza
“
oynasiga kumushrang yog du yopirildi. Keyin ufq qizarib, asta quyosh bosh
’
ko tardi. Quyosh nurlari xira va kuchsiz edi, ammo u tez ko tarildi. Har yerda
’ ’
uni uvada pardalardek kulrang bulutlar to sdi,lekin quyosh yurishini to xtatmadi.
’ ’
Birdan quyosh ko zni qamashtiradigan darajada oppoq bo lib porlab bepoyon
’ ’
osmonni yoritdi, so ng yurishini sekinlashtirganday bo ldi va kasalxona tepasiga
’ ’
kelganida bor shu lasini derazasi ochiq xonaga tushirdi, shu la shu lahza
’ ’
karavotda yotgan xushbichim va go zal ayol yuzida jilva qildi, qovoqlarini
’
qizartirmoqchi bo ldi, lekin tosh qotgan qovoqlar qilt etmadi, shu la o ziga
’ ’ ’
qadrdon qorachiqlarda akslanmoqni istadi, ammo ularni topa olmadi, u faqat
ayolning barmoqlaridapaydo bo lib qolgan uzukning olmos ko zchalaridagina
’ ’
aks eta oldi. Bu kun quyosh qanchalar porloq va nurafshon bo lmasin, unga hech
’
kim muhabbat izhor qilmadi, muloyim nurlarini simirmadi Baribir quyoshning
…
bu yerdan uzoqlashgisi kelmadi, u saxiylik bilan nurlarini mo l-ko l to kdi,
’ ’ ’
jimgina yotgan ayol vujudi ko zni qamashtirib, yarqirayotgan oppoq nurlarga
’
omuxta bo lib ketdi. Mana shu iqtibosdan ko rish mumkinki, ijodkor
’ ” ’
qahramon holatini asar so nggida ham quyosh detail orqali ifodalashga harakat
’
qilmoqda. Quyosh nurlarining saxiyligi borliq va insonlarga birdek saxiylarcha
sochishi aks etgani va qahramonning hayotdan joni uzlganini ijodkor kitobxonga
tog ridan tog ri oddiy jumlalar orqali emas, quyosh nurining qahramon
’ ’
qoracheig larida aks etmagi va ko zlarini qizartirmagi va faqat jonsiz temirda
’ ’
50

tovlanishi natijasida tasvirlab berishi bevosita nasrda ham so zlarni poetic’
ko chimlar orqali ifodalishi har qanday kibxon qalbini larzaga keltirhisi tabiiydir.
’
Bu esa o z navbatida ijodkorning badiiy mahorati yuksalib borishi va inson
’
ruhiyatini poetik tasvirlarda berishini mazkur hikoyasida ko rsatishga harakat
’
qiladi.
Zulfiya Qurolboy qizining K o lanka hikoyasidagi badiiy lavhalar borki,
“ ” ’
o quvchining diqqatini jalb qiladi. Masalan: Ufq kaptar qoni sachraganday
’ “
qizg ish tus olgan, tong yorishib kelayotgan payt edi. Hali charaqlab ulgurmagan
’
quyosh nurlari butunlay tarqab ketmagan qorong lik qa rini yoritishga ojizlik
’ ’
qilardi. Kunchiqarga qaragan ayvon ustuniga suyangan cha yorishib kelayotgan
ufqqa tililib o tirarkanman, to satdan paydo bo lgan samoviy yo l boylab
’ ’ ’ ’
uzoqlashib ketayotgan sharpangni ko rib qoldim. Nimadir yuz berganini
’
anglashga ulgurmasimdan, charaqlab ketgan nurafshon , yog du sening shakli
’
shamoyilingni mening nigohlarimdan yashirdi. . bu iqtibosda ham quyosh detail
”
orqali inson ruhiyatini badiiy tasvir vositalardan biri metofora vositasi orqali
badiiy yo sinda tasvirlashga harakat qilingan. Bu yerda quyoshning chiqishi
’
bevosita hayotning davom etayotgani bo lsa, ikkinchi tomonidan inson qalbi
’
qanadaydir voqelik sabab qalbi yaralanganday bo lganini kaptar qoni ufqda
’
sachrashi metofora tasviri orqali tasvirlaganini anglab olish mumkin.
Zulfiya Qurolboy qizining H i l ola hikoyasida ham asarning ekspozityasida
“ ”
badiiy tasvir vositalar orqali asar voqealarini tasvirlashga harakat qiladi. Bu esa
kitobxon diqqatini bir nuqtaga jalb qilish bo lsa, ikkinchi tomonidan qahramon
’
holatini tamsil orqali asar voqealari badiiy yo sinda tasvirlanib borilishini anglab
’
51

olishimiz mukin. Jumaladan: Uch kunlik hilolni ko rganmisiz? Nozikkina,“ ’
rangpar, xira yog du sochib turuvchi uch kunlik hilol Bi qarasangiz yorqin,
’ …
yana bir qarasangiz zarrin nurlari borliqni yoritishga kuchi yetmayotgandek
behold Unga tikilayotganingizda kimdir yodingizga tushmaydimi? Yo qmi?
… ’
Men esa Men esa har doim oy yangilanganida qoramtir osmonning bir chetida
…
iymanibgina turgan uch kunlik hilolni ko rishim bilan dugonam Hilolani esga
’
olaman. Yozuvchi mana shu tasvir orqali asar voqelarning keyingi bosqichiga
”
tayyorlab boradi. Ko kdagi yangi hilol, ya ni uch kunlik oy holati orqali inson
’ ’
hayoti badiiy yo sinda va metaforik shaklda tasvirlanishga e tibor beriladi.
’ ’
Mana shu hilol tasviri natijasida insonnin iztirobli hayoti asarda ixcham shaklda
badiiy lavhalarda tasvirlanib borishi ijodkorning inson ruhiyatini turli rakurslarda
tasvirlanishini hayotimiy misollar asosida ifodalashga harakat qilganini anglash
mumkin.
Zulfiya Qurolboy qizining Ayol qiyofasidagi ajal hikoyasida ham badiiy
“ ”
tasvir vositalaridan unumli foydalana olgan jihatlarni ko rish mumkin. Jumladan,
’
ijodkor bu asarida ham badiiy asar voqealarini ta sirchan holda ifodalashga
’
harakat qilgan. Mulla Ashur harchand o zini chalg itishga, fikrini jamlashga
“ ’ ’
urinmasin, uddasidan chiqolmasdi. Ikki marta uylangan bo lishiga qaramay,
’
mulla bunday holga birinchi daf a tushishi edi. O z ko nglida , qandaydir
’ ’ ’
besaranjom bo lib qolganday edi. Va bu besaranjomlikning oqibati yaxshilikka
’
olib kelmasligini g ayri-shuuriy ravishda his etgan mulla kechga borib xonasiga
’
kirdi-da, eshikni ichkaridan qulfladi. Yozuvchi mazkur hikoyasida mulla
”
Ashurning holatini aniq tasvirlashda va ta sirchan chiqishida besaranjom so zini
’ ’
52

qo llaydi. Agar yozuvchi qahramon ruhiyatida kechayotgan iztiroblarni qayg u,’ ’
iztirob, dard, bezovta kabi so zlar orqali ifodalaganda, asarda qahramon
’
ruhiyatida kechayotgan jarayonlar unchalik badiiy jihatdan unchalik ta sirchan
’
bo lmas edi hamda bu so zlar kichik shaklda ifodalangan iztiroblar bo lib
’ ’ ’
qolgan bo lardi. Shu boisdan ijodkor asarda qahramon ruhiyatini tasvirlashda
’
so zni qo llashda mas ulitani his qilib, qahramon dardini ochib bera oladigan
’ ’ ’
so zlarni topib, badiiy asarda ifodalay olganini alohida ta kidlab o tish joizdir.
’ ’ ’
A y ol qiyofasidagi ajal hikoyasida qahramon va voqelarni tasvirlashda
“ ”
imkon qadar dabdabali so zlardan foydalanishga harakat qilmaydi. Balki siz-u
’
bilgan har doim nutqimizda qo llaydigan oddiy so zlardan unumli foydalana
’ ’
olganki, bu esa oddiy so z zamirida tabiiylik va samimiylikka yo g rilgan
’ ’ ’
ma nolarni ijodkor tomonidan mahorat bilan qo llay olganidan dalolat beradi.
’ ’
Masalan: Xonimbuvi hayron bo lgancha, o girilib ortiga qaray-qaray hovliga
’ ’
kirib ketdi. Xotini ko zdan yo qolgach, mulla inqilab o rnidan jildi.
’ ’ ’
Odatdagidek, uy-qo rg on atorfini bir qur aylanib chiqdi. Har kuni bo lmasa-da,
’ ’ ’
uch-to rt kun oralatib, yon-veridan inson qadami tiyilgach, uy atrofini gir aylanib
’
chiqadigan odati bor edi uning. . mana shu iqtibosdan ham ko rish mumkinki,
” ’
yozuvchi mulla Ashurning o rnidan turdi holatini o rnidan jildi deb tasvirlaydi.
’ ’
Yozuvchi xalq xazinasida mavjud bo lgan hammaga baravar taqdim etayotgan
’
so zlarni his qilish mumkin. Shu boisdan xalq tomonidan aytilayotgan so zni
’ ’
ijodkorlar asarida badiiy boyoqlarda berilishi tahsinga loyiqdir. Shuningdek, asarda
uch-to rt kun oralatib so zni qo llaydi. Agar yozuvchi bu holatni uch-to rt kun
’ ’ ’ ’
yoki uch-to rt o tkazib deyilsa ham hech qanday yo qotish bo lmaydi, lekin
’ ’ ’ ’
53

yozuvchi xalqning nutqida mavjud bo lgan bir so zning ma nosini beradigan’ ’ ’
boshqa variantdagi so zni ifodada berishi bevosita ijodkorning so z
’ ’
boyliginining ko pligidan va so zni his qila olishidan dalolat beradi.
’ ’
Mazkur hikoyada qahramonlar holatini shunday ishonarli tasvirlab berilganki
haqiqiy qishloq hayotini ko z o ngimizda tabiiy yo sinda gavdalantirib beradi.
’ ’ ’
Masalan: To rt qavat quroq ko rpacha ustida o tirgan Mulla seskanib
“ ’ ’ ’
tushganini o zi ham sezmay qoldi. Beixtiyor ayolga zimdan ko z qirini
’ ’
tashlaganini keyin sezdi. Odatda u shifo tilab keluvchilarni ham, iltimoschilarni
ham, ayniqsa ayol kishi bo lsa, chordona qurgancha,kitobidan ko z uzmagan
’ ’
holda arz-dodlarini eshitar, shu qabilda javob-muomala qilar edi. Ammo bu gal
…
Ayolning yuzi loladek qizarib ketgan, ko larini yerdan uzmasdi. Ovozi dardchil,
’
lekin shu qadar yoqimli ediki!... U qimtinib, yerga qarab o tirgan ayolga nazar
’
tashlashdan yana o zini tiya olmadi. Lekin tezda hushini jamladi, shaytonga xay
’
berib, o zini o ngladi. Gunoh, tavqi-la nat boyniga osilishidan cho’chigan
’ ’ ’
mulla ko zlarini yumgan koyi, ichida allaqanday duoni o qidi. So ng tasbeh
’ ’ ’
o irgancha, kitobdan ko z uzmagan holda, o ta jiddiylik bilan so radi: -
’ ’ ’ ’
Avvaligi turmushingiz buzilganmi? Ha . bech yil bo ldi. Mana shu
… – ’ ”
iqtibosdan ko rish mumkinki, yozuvchi qahramon yashayotgan joyda
’
qo llaniladigan doimiy ravishda ishlatiladigan so zni qo llay olgan bu so zlar
’ ’ ’ ’
quroq ko rpacha, chordona kabi so zlar. Bu esa qahramon yashayotgan joy bilan
’ ’
bevosita mantiq asosida uzviy bog liq ekanligi va asarning tabiiy yo sinda
’ ’
ishonarli chiqishiga zamin yaratib bergan. Yozuvchi bu so zlarni ana shu joyda
’
yashayotgan qahramon holatini ishonarli chiqishi uchun qo llash bilan cheklanib
’
54

qolmasadan , balki qahramonning chordona qurgancha o tirishda uning huzuriga’
ayol kishilar kelganda bu holat kuzatilishi yozuvchi tasvirga aniqlik kiritib ketgani
tahsinga loyiqdir. Ayolning yuzini lodek qizarib ketishini metofarik shaklda
tasvirlashi asar ta sirchanligini ta minlab bergan.
’ ’
55

Xulosa
1. Hozirgi milliy o zbek dabiyotida hikoya janrining tadrijiy takomilida’
Zulfiya Qurolboy qizi ijodining o rni alohida ahamiyat kasb etadi.
’
Ijodkorning hikoyalarida oddiy insonning turmush tarzini ixcham shaklda
badiiy yo sinda tasvirlashga harakat qilgan.
’
2. Zulfiya Qurolboy qizi ijodida ayol timsoli alohida o rin tutadi. Zulfiya
’
Qurolboy qizi ayol timsolini tasvirlashda oddiy voqelar asosida tasvirlashga
harakat qilmaydi, balki imkon darajasida qahramon ruhiyatining ichki
jarayonlarini badiiy yo sinda ifodalashga harakat qiladi.
’
3. Yozuvchining hikoyalarida ona timsoli ham alohida ahamiyat kasb etadi.
Ona siymosini aniq va tabiiy holatda hayotiy lavhalarda ko rsatishga jamz
’
etadi.
4. Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalarining mundarijasida ona siymosi, mustaqil
hayotga qadam qoyayotgan kelichak obrazlari rang-barang boy oqlarda
’
tasvirlangan.
5. Yozuvchi ayol timsolini tasvirlashda oddiy lavhalar orqali tasvirlashga
harakat qilmaydi. Balki badiiy tasvir vositalar orqali qahramon ruhiyatini
tabiiy yo sinda tasvirlab berilganini Ayol , Muhabbat va nafrat ,
’ “ ” “ ” “
To xtab qolgan vaqt suvrati hikoyalari asosida ko rish mumkin.
’ ” ’
6. Zulfiya Qurolboy qizi ayol timsolini tasvirlashda asar ekpozitsiya asosida
hayotiy misollar asosida qahramon ruhiyatini taftish qilishga jazm etadi. Bu
esa asarning badiiy ta sirchanligini va kitobxonning diqqatini jalb qilishiga
’
zamin yaratib beradi.
56

7. Ijodkor hikoyalarida ayol timsolini tasvirlashda badiiy tasvir vositalarning
metafora, sinekdoxa, sheva xos so zlar, sinonim, antonimlardan samarali’
foydalanib qahramon ruhiyatini ishonchli holda tasvirlay olgan.
8. Zulfiya Qurolboy qizi ayol timsolini tasvirlashda ijodkorning o zi
’
qahramonini kitobxonga tanitishdan olib qochadi, balki qahramonlarning
ichki va tashqi dialoglari asosisda qahramonlarning ruhiy dunyosi inkishof
etiladi.
9. Ijodkor ayol timsoli va yashab turgan muhitini tasvirlashda imkon qadar
adabit til meyorlariga va o z hududida qo llanilayotgan so zlaridan
’ ’ ’
samarali va mantiq asosida foydalana olgani maqsadga muvofiq bo lgan.
’
10. Umumiy o rta ta lim maktablari, Akademik litsey, kasb-hunar kollejlarida
’ ’
O zbek adabiyoti fanining Hozirgi adabiy jarayon rukni asosida
’ “ ”
o zbek milliy hikoyachiligining o ziga xos jihatlari va undagi tasvir
’ ’
belgilarida inson obrazini qay yo sinda tadqiq qilinayotgani bevosita
’
Zulfiya Qurolboy qizi ijodi misolida o rganishda mazkur ish qo shimcha
’ ’
manba sifatida o rganish mumkin.
’
57

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karimov I. A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonida. T., 2011.’
2. Karimov I. A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T., 2008.
’ –
3. Karimov I.A. 2012-yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan
yil bo`ladi. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2011-
yilning asosiy yakunlari va 2012-yilda O`zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning ustuvor yo`nalishlariga bag`ishlangan Vazirlar
Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi. “Ishonch” gazetasi. № 11-12, 24-
yanvar 2012-yil.
4. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. T., 2005.
5. G’afurov I. Hayo- xaloskor. T., 2006.
6. To rayev D. Davr va ijod mas uliyati. T., 2004.
’ ’
7. Normatov U. Yangi o zbek adabiyoti. T., 2007.
’
8. Hamdamov U. Badiiy tafakkur tadriji. T., 2002.
9. Sodiq S. Ijodning o ttiz lahzasi. T,. 2005.
’
10. To rayev D. Yangi o zbek adabiyoti. T., 2008.
’ ’
11. Rasulov A. Badiiylik- bezavol yangilik. T., 2007.
12. Arastu. Poetika. T., 2004.
13. Qo chqorova M. Badiiy so z va ruhiyat manzaralari. T., 2011.
’ ’
14. Hamdamov U. Yangilanish ehtiyoji. T., 2007.
15. Jo raqulov U. Hududsiz jilva. T., 2006.
’
16. Normatov U. Tafakkur yog dusi. T., 2005.
’
17. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. T., 2008.
58

18. Xudoyberdiyev E. Adabiyotshunoslikka kirish. T., 2007.
19. Karimov N, Mamajonov S, Shrafiddinov O, Nazarov B, Normatov U. XX
asr adabiyoti tarixi. T., 1999.
20. Qo shjonov M. Hayot va qahramon. T., 1979.’
21. Quronov D, Mamajon Z, Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug ati. T.,
’
2010.
22. Zuflfiya Qurolboy qizi. O lim hech narsa emas. T., 2011.
’
23. Zulfiya Qurolboy qizi. Yovuzlik farishtasi. T., 2005.
24. WWW . o zbek adabiyoti. Uz.
’
25. WWW. Ziyo-uz. Com
26. WWW. Zuyonet.
59

Купить