1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12900UZS
Размер	36.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish

Купить

MAVZU: 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq
o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish
KURS ISHI
Reja:
Kirish
Asosiy qism
1. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishning usullari
2. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda e’tibor beriladigan jihatlar
3. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi
namunalaridan foydalanish
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
O’qish inson hayotida muhim ahamiyatga ega. O’qish orqali inson borliq, jamiyat
haqida bilimga ega bo’ladi, o’qishni bilmagan odamning ko’zi ojiz kishidan farqi
yo’q. Boshlang’ich sinfda o’qish faoliyati barcha predmet darslarida amalga
oshiriladi. Lekin o’qishga o’rgatishning yo’l – yo’riqlarini o’qish metodikasi ishlab
chiqadi.
Kurs ishining maqsadi: O’qish metodikasining kichik yoshdagi o’quvchilarning
umumiy rivojlanishi, xususiy metodika sohasidagi yutuqlar borliq fanlar yutugi
asosida shakllanib boradi. Masalan, eski maktablarda quruq yod olish metodida
o’rganilagan bo’lsa, hozirgi maktablarda o’qish izohli o’qish metodida olib
boriladi. Yod olish metodida matndagi so’zlarga izoh berishga, mazmunini
tushuntirishga, oqilganini qayta hikoyalashga, umuman olganda, o’qishning ongli
bo’lishiga mutlaqo e’tibor berilmagan. Ularda ko’proq to’g’ri talaffuzga, qiroat
bilan o’qishga, katta e’tibor berilgan. Shuning uchun, hozir maktablarda o’qish
izohli o’qish olib borilyapti.
Kurs ishining vazifalari: Og’zaki nutqni rivojlantirish jarayonida xatolar turli
sabablarga ko’ra chiqadi:
1. So’zni talaffuz qilish bilan uning ma’nosini tushunish o’rtasida puxta talaffuz
qilishga harakat qiladi. va ma’nosini e’tibordan chetda qoldiradi.
2. So’zlar ko’p bo’ginli (murakkab bo’g’in tuzilishidagi so’zlarni o’qishda), ya’ni
sozning tovush tarkibi murakkabligi uchun tez o’qiyman deb xatoga yo’l
qo’yadilar.
3. To’g’ri o’qish yorug’likka, matn shriftiga, bolaning ko’ruv sezgisiga ham
bog’liq. To’g’ri talafuzni ta’minlash uchun o’qituvchi quyidagilarga rioya qilishi
kerak:

Kurs ishining ahamiyati : 1. Matnni o’qishdan oldin undagi o’qilishi qiyin,
tuzilishi murakkab so’zlarni, birikma va gaplarni aniqlashi, ular ustida ishlash
usullarini belgilab olishi lozim. 2. Ma’nosi tushunarsiz so’zlarni aniqlashi. 3.
Matnning yaxsh, orta, yomono’qiydigan o’quchilarga o’qitiladigan qismini
oldindan belgilab chiqishi. 4. O’qituvchi yoki sinf o’quvchilarining nazorati ostida
o’qishni doimiy mashq qildirishi. O’qituvchi o’qish davomida o’quvchilar xato
qilishi mumkin bo’lgan o’rinni belgilab olishi lozim. Xato o'qishni bartaraf etish
uchun: 1. Tuzilishi murakkab so’zlarni xat taxtaga yoki kartonga bo’g’inlarga
bo’lib yozish, oldino’quvchilarga ularni bo’g’inlab, so’ng sidirg’a o’qishni mashq
qildirishi. 2. So’z ma’nolarining sinonimi, antonimini keltirib, yoki gap ichida
qo’llab tushuntirishi. 3. Xat cho’pdan foydalanish. Xat cho’p diqqati tarqoq bolaga,
ko’ruv sezgisi past o’quvchida juda foydali. 4. Xato o’qishi mumkin bo’lgan
o’rindan o’quvchini ham ogohlantirish. 5. Kesma harf va kesma bo’g’inlardan
foydalanish. 6. To’g’ri o’qish uchun sharoit yaratish. 7. Shivirlab va ichda
o’qishdan foydalanish.
Kurs ishining tuzilishi : Kirish qismi , asosiy qism , 3 bob , xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan tuzilgan.
Asosiy qism
O’quvchilar kitobdan o’qishda 2 xil xato qilishadi: 1. So’z ma’nosini noto’g’ri
anglashga olib keluvchi xatolar. (urg’uni noto’g’ri qo’yib o’qish tuifayli) 2.
So’zlarni o’qib olishga halal beradigan xatolar. Ongli o’qish asar mazmunini,
asarning g’oyaviy yo’nalishini, timsollarini, badiiy vositalarni ro’lini tushunib
o’qish ongli o’qish deyiladi. Bola asarda tasvirlangan voqea hodisalarga
munosabat bildira olsa, ongli o’zlashtirgan bo’ladi. Ongli o’qish quyidagi metodik
shartlarga bo’gliq: 1. O’quvchuning hayotiy tajribasiga. 2. So’zlarning lug’aviy
ma’nosini tushunishiga. 3. Gapda so’zlarning tushunishiga. Ongli o’qish 2 xil
ma’noda qo’llaniladi: O’qish texnikasi, O’qish sifati. Asar qurilishini tushunish

ongli o’qishdir.O’quvchining ongli o’zlashtirib o’qigani, uning ifodali o’qiganidan,
asar yuzasidan berilgan savollarga javobidan aniqlaniladi.Ongli o’qish bilan ifodali
o’qish biri – ikkinchisini taqazo etadi. Ifodali o’qish.Asrani uning g’oyasiga,
yozuvchining niyatiga mos ravishda o’qish, asar jozibasini ifodalab, ravon, aniq,
to’gri o’qish ifodali o’qish deyiladi. Ifodali o’qish adabiyotni aniq va ko’rgazmali
o’qitishning dastlabki va asosiy formasidir. O’qituvchi, ifodali o’qish orqali asar
mazmunini va emotsionallaigini o’quvchialarga ko’rgazmali ravishda yetkazadi.
Intonatsiya – urg’u, temp, ritm, to’xtam, ovozning baland – pastligining
yig’indisi.Bular og’zaki nutq elementlaridir.Bu orqali qahramonlarning turli
kayfiyatlari, ichki kechinmalri ifoda etiladi. Ifodali o’qishni egallashning asosiy
shartlari: 1. Nafasni to’g’ri olish va to’g’ri sarflash. 2. Tovushlarni aniq talaffuz
qilish, burro gapirish. 3. Adabiy talaffuz normalarini egallash. Bular ifodali nutqqa
ham taaluqli. Ifodali o’qish shartlaridan yana biri ovozning baland – pastligi,
yoqimliligi, tinish o’rnini asar mazmuniga mos holda o’zgartira olishlik. Ifodali
o’qishga tayyorlanish shartli ravishda 3 bosqichga bo’linadi: 1. Qahramonlarning
xatti –harakatini tahlil qilish, g’oyasini belgilash, badiiy vositalarning vazifasini
tushunish. Demak, asar tahliliifodali o’qishni ta’minlaydi. 2. Pauzaning, urg’uning
o’rnini, nutq tempini belgilab olish. 3. O’qishni mashq qilish. Avvalo,
o’qituvchiifodali o’qish namunasini ko’rsatishi zarur.Ifodalilik ko’rgazmalilik
demakdir.
1. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishning usullari
O’qish darslari o’quvchilar fikrini va nutqini o’stirish, hamda o’quvchi shaxsini
har tomonlama rivojlantiruvchi xususiyatlar bilan boshqa o’quv predmetlari
orasida alohida o’rin tutadi. O’qish darslari jarayonida o’quvchilarning o’qish
malakalari nakomillashib, to’g’ri, ongli vaifodali o’qish, badiiy asar g’oyasini
tushunish qobiliyatlari o’sib boradi. “O’qish kitobi”dagi turli janrlarga xos bo’lgan
badiiy asarlarni o’qish va ular ustida ishlash orqali o’quvchilarning borliq, voqelik
haqidagi tasavvur – tushunchalari kengayadi. 1-sinfda o’quvchilar ongli, turli va

bir me’yorda bo’g’inlab o’qish malakasini egallaydilar. Ayrim nutq tovushlarining
talaffuzidagi qiyinchiliklar bartaraf etiladi. O’quvchilar o’qigan matnlarning
mazmunini o’qituvchining yordamchi savollari asosida hamda kichik hajmdagi
matn mazmunini unga ishlangan rasmdan foydalanib, so’zlab berishga o’rganib
boradilar. 2-sinfda o’quvchilarda so’zni butunicha o’qish malakalari shakllanadi va
ongli, to’g’ri, ifodali o’qishga intilish yaqqol seziladi. O’qish tezligi ortadi. Ayrim
matnlarni ovoz chiqarmay mustaqil o’qiy boshlaydilar. O’qish va matnni savollar
asosida hikoyalashda o’quvchilar nutqining to’g’ri va aniq bo’lishiga, nutqda
so’zlardan o’rinli foydalanishlarga e’tibor beriladi. 3-sinfda o’quvchilar so’zlarni
butunicha o’qish malakalarini to’la egallab, ongli va ifodali o’qishga ko’proq
e’tibor beradilar. O’qilgan matn mazmunini mulohaza qilish, voqealar yo’nalishini
aniqlash qobiliyatiga ega bo’ladilar.Bu sinfda o’qilgan asarning badiiy – tasviriy
xususiyatlari ustida ishlash davom ettiriladi. 3 – sinf o’quvchilariga o’zaro fikr
olishuv jarayonida xalq maqollari va obrazli ifodalardan o’rinli foydalanish, adabiy
talaffuz normalariga rioya qilishga o’rgatiladi. 4 –sinfda o’quvchilar matndagi
so’zlarni butunicha ma’nosiga tushunib to’g’ri o’qish malakalarini to’la
egallaydilar. O’qiganlari mazmunini qayta hikoyalsh, matnni qismlarga bo’lish va
soda reja tuzish vazifalarini bajara oladilar. O’qish va gapirish jarayonida
o’quvchilarning abadiy normalariga rioya qilishlari talab qilinadi. Boshlang’ich
sinf o’quvchilari yuqorida belgilangan talablar asosida o’z ishlarini natijasini
nazorat qilib borishi kerak.O’qish darslarida darsning asosiy qismini
o’quvchilarning o’qishiga ajratish lozim. O'quvchilarni faqat o'qituvchi
rahbarligidagina emas, balki o'zlarini mustaqil ravishda ishlashga ham o'rgatib
boriladi. Darsning 8-10 minutini mustaqil ishlashga ajratish uni qiziqarli
o'tkazishda didaktik materiallar katta yordam beradi. Savod o'rgatish davrida
didaktik materiallardan foydalanish nutqni o'stirish ishining asosiy poydevori
bo'lib xizmat etadi. Dastlabki mashg'ulotlarda tagiga bo'g'in va so'zlar yozilgan
turli rasmli kartochkalardan foydalaniladi, bolalarning hali o'qish-yozishni
bilmasliklarini hisobga olib, bunday rasmli kartochkalarni guruhlarga bo'lib,
konvertlarga solinadi va har bir konvert ustiga shu narsaning nomini yozib, rasmi

yopishtiriladi. Bu konvertlar o'quvchilarga ulashiladi. Bolalar konvert ichidagi
narsani konvert ustidagi rasmga qarab o'qish malakasini hosil qilgach esa konvert
ustidagi yozuvni o'qish yo'li bilan ajratib, topshiriqni mustaqil bajaradilar.
O'qituvchi o'quvchilarning shu rasmlarda tasvirlangan narsalar bilan tanish yoki
tanish emasligini kuzatadi, ularga shu rasmlar haqida qisqa va tushunarli savollar
beradi va savollariga javob oladi. Masalan, konvertlar ichidan uy hayvonlarining
rasmlarini olish va tagidagi so'zni o'qish vazifasi topshiriladi. Bolalar
o'qituvchining bu topshirig'ini bajaradilar: rasmlarni olib, so'zlarni o'qiydilar. Agar
so'zning bosh harfyoki bir bo'g'ini tushirilgan bo'lsa, nuqtalar o'rniga unga mos harf
yoki bo'g'inni kesma alfavitdan topib to'ldiradilar. Mustaqil ishlashda didaktik
tarqatmalardan qancha ko'p foydalanilsa, o'zlashtirish shuncha yaxshi bo'ladi. Har
bir narsa uchun juda ko'p andazalar (applikatsiyalar) tayyorlash va didaktik ishlar
jarayonidà ulardan o'rinli foydalanish o'quvchini ijodkorlikka undaydi. Masalan,
mevalarning rasm-andazasiga qarab ishlashda quyidagi topshiriqni berish mumkin:
- Bolalar, mana bu yerda olma, o'rik, shaftolilarning rasmlarini ko'rdik, yana
qanday mevalar bo'ladi? Hammangiz o'z konvertingizdan qolgan meva rasmlarini
olib, partaga tering-chi. O’quvchilar bu ishni zavq bilan bajaradilar. O'qituvchi
o'quvchilar ishidan vazifaning qanchalik to'g'ri bajarilganligini ko'zdan kechiradi.
Bu kabi ishlarni sabzavot, uy-ro'zgor asboblari, gullar rasmi ustida ham o'tkazish
mumkin. Uquvchilar mustaqil ishlarni juda qiziqib tez va yaxshi bajarishga,
o'rtoqlari oldida o'z bilimini namoyish qilishga intiladilar. Didaktik materiallar
maktabga turli tayyorgarlikda kelgan bolalar bilan bir vaqtda, xilma-xil usullardan
foydalanilgan holda ishlashga ham katta yordam beradi. O'qituvchi vazifani tez
bajarishga ulgurayotgan bolalarga didaktik materiallarning murakkablaridan,
uydan kelgan bolalarga esa soddaroqlaridan berib, unga mos vazifalar topshiradi.
O’qituvchi o'quvchilarga qizil, sariq, ko'k rangdagi narsalarni ko'rsatib qanday
narsalar: meva, sabzavot o'yinchoqlar shunday rangda bo'lishini so'raydi. SHundan
keyin bolalar olcha, anor, kulupnay, pomidor, bayroq kabi bir qator narsalarning
qizil rangdaligini eslab, aytadilar. Bunday mustaqil fikrlash bolalarning aktivligini
oshiradi, xotirasini mustahkamlaydi, lug'atini boyitadi. Turli xildagi o'yinlar:

cho'plardan turli shakllar; burchak, to'rtburchak, narvoncha va ayrim xarf
shakllarini yasash boshqa ishlar bilan navbatlashtirib olib boriladi. Bu ishlar uchun
dars orasida 7-8 minut vaqt ajratiladi. Didaktik materiallardan o'quvchilarning
erkin ijodiy ishlarida ham foydalanish mumkin. Uqituvchininã ruxsati bilan
o'quvchilar, rangli shakllardan foydalanib, turli qutichalar, gilamcha rasmlarini
chizadilar. Bu mashgulotlardan bolalar burchak, tomon, o'ng, chap, ost, ust haqida
konkret tasavvur hosil qiladilar, o'rtoqlari bilan hamjihat bo'lib ishlashga
o'rganadilar. Bolalar nutqini o'stirishda turli xil didaktik o'yinlarni tez-tez tashkil
etish yo'li bilan berilayotgan bilimni tez o'zlashtirish imkoni tug'iladi. Agar o'yin
bolalarga dinamik tarzda o'rgatilsa, ular o'yinni o'rganib olganlarini sezmay
qoladilar, o'yin jarayonida o'quv materiallarini puxta o'zlashtirishga aslî
qiynalmaydilar. "O'yinlar bolalarning to'g'ri o'sishida juda muhim rol' o'ynaydi.
Bola o'yinga butun borlig'i bilan kirishib ketadi. O'yin jarayonida uning nutqi tez
rivojlanadi"O'yinlar, xususan didaktik o'yinlar, bolalarning tabiiy ehtiyoji-
harakatchanligiga juda mos keladi. Shuning uchun ham bolalar o'yinni juda
sevadilar. Maktabgacha tarbiya va maktab yoshidagi kichik bolalarning nutqini
o'stirishda o'yin muhim o'rin tutadi. Didaktik o'yinlarning qariyb hammasida,
masalan, "Bo'g'inlarga ajrat", "Qaysi harfdan" kabi o'yinlarda harakat elementlari
bolalarning jismoniy va aqliy o'sishlariga katta ta`sir etadi. Bolalarda sezgirlikni va
eshitish, ko'rish, harakat qilish qobiliyatini rivojlantirishda, ayniqsa didaktik
o'yinlarning ahamiyati katta. Masalan, "Jimjitlik", "Nimani taqirlatyapti?", "Tuk-
tuk", "Kim nimani eshityapti?" va boshqa shu kabi o'yynlarda bolalarning xotira va
eshitish qobiliyati, shuningdek, diqqati o'sadi. Ilmiy metodik jihatdan to'g'ri tashkil
etilgan didaktik o'yinlarni bolalarning zo'r quvonch bilan o'ynashi tajribada
hamisha ko'zga yaqqol ko'rinib turadi. Har bir o'yin mobaynida bolalarning diqqati,
zehni taraqqiy etib boradi. O'qish paytida bolalar birbirlarining harakatlarini
kuzatadilar, hech narsani ko'zdan qochirmaslikka, o'yin qoidalarini va berilgan
vazifalarini esda saqlab qolishga tirishadilar. Bundan tashqari o'yin paytida
o'quvchilar oldin o'rganilgan materiallarga asoslanib ish tutadilar, natijada bu
material bolalar xotirasida yana ham mustahkam o'rnashib qoladi. Didaktik o'yinlar

bolalarda har bir narsani bilishga intilish hissini uyg'otadi, ularning aqliy ish bilan
aktiv shug'ullanishiga imkon beradi, kuzatuvchanlik, narsa va hodisalarni
taqqoslash, tahlil qilish, umumlashtirish, aniqlash qobiliyati hamda nutqi o'sa
boradi. Didaktik o'yinlar bolalarni ongli harakat qilishga o'rgatadi. "Didaktik
o'yinlar birinchi va ikkinchi signal sistemalari birligini, ko'rsatmalilik, so'z va
harakat birligini mustahkamlaydi. Didaktik o'yinlarda o'quvchi o'qituvchining
birorta gapini ham eshitmasdan qolmasligi kerak, aks holda, o'quvchi o'yin
qoidasini yaxshi bilib ololmaydi, o'yin topshirig'ini o'z vaqtida bajara olmaydi,
boshqalardan orqada qolib ketadi". Shu nuqtai nazardan bolaning xotirasini,
diqqatini mustahkamlashda, so'z boyligi va nutqini normal o'stirishda didaktik
o'yinlarning katta ahamiyati bor. Bolalar o'yin boshlanishini sabrsizlik bilan
kutadilar, ularning ongida ertangi o'quv kunining quvonchli manzarasi
gavdalanadi. "O'yin paytida bolalar psixikasining individual xususiyatlari, ularda
shartli reflekslarning paydo bo'lish tezligi va ularning mustahkamligi yanada
yaqqolroq namoyon bo'ladi. Bu esa o'qituvchiga o'quvchilar faoliyatiga individual
munosabatda bo'lish imkonini beradi". Didaktik o'yinlarning eng soddalaridan biri
"Davom ettir" o'yinidir. Bunda o'qituvchi bir so'zning boshlanishini, ya`ni birinchi
yoki birinchi va ikkinchi bo'g'inini aytadi, o'quvchilar esa uni davom ettiradilar. Bu
o'yinda ishlatiladigan so'zlar ikki-uchbo'g'indan oshmasligi kerak. Bunday so'zlarni
bolalarning Gul-nor, Xol-mat, Jo'-ra, Nodi-ra, A-za-mat kabi ismlaridan boshlash
maqsadga muvofiqdir. Keyin esa sha-mol, laylak, tul-ki, bo-la, uch-di, o'y-na-di
kabi narsa va ish-harakat nomlari aytiladi. O'yin oxirida o'qituvchi bir-biriga
o'xshash 3 - 4 so'z aytadi. Masalan: Nodira-Nazira, NormatXolmat, Non-don, suv-
sut, choy-soy kabi. Keyin bolalarga shu singari so'zlarni o'ylab topishni aytadi.
Didaktik o'yinlardan topishmoq, tez aytish kabi o'yinlar ham ta`lim-tarbiyaviy
ahamiyatga ega bo'lishi bilan birga, bolalarga ruhiy oziq beradi. Savod
o'rgatishning so'nggi davrlarida o'qituvchi bolalarning kundalik hayoti, o'yinlari
aks ettirilgan rasmlar solingan konvertlarni o'quvchilarga ulashadi va konvert
ichidagi rasmlarning mazmuni bo'yicha kichik hikoya aytib beradi. Masalan, "Yoz
kunlarining birida bolalar cho'milgani ko'lga bordilar. Lola bilan Salim qayiqda

suzdilar. Boshqa bolalar maza qilib cho'mildilar" hikoyachasini aytgach, bolalarga
shu hikoyachaga taalluqli rasmni topish vazifasini topshiradi. O'quvchilar uni
topib, parta ustiga qo'yadilar. O'qituvchi: "Endi, bolalar, rasmni tomosha qiling-da,
men rasmdagilar haqida nimalarni aytmadim, toping-chi?" -dey-di. O'quvchilar
rasmni kuzatib, uzoqda bolalar savatlarga meva to'ldirib, uylariga
kaytayotganliklari haqida bilganlaricha gapirib beradilar. Konvertdagi boshqa
rasmlar yuzasidan ham ish shunday o'tkaziladi. Rasm tanlashda bolaning yoshi,
qiziqishi, rasmning mazmuni e`tiborga olinadi, O'yin mashg'ulotlari bolalar nutqini
o'stirishi bilan birga, ularning aqliy qobiliyatlarini, ma`naviy-axloqiy sifatlarini,
kollektiv bilan muomala qila bilish odatlarini tarkib toptiradi, kuch-quvvatlarini
orttiradi. Bulardan tashqari, o'yin vaktida bolalarda oddiy mehnat malakalari ham
hosil bo'la boradi. Alifbe davrida bolalar juda ko'p o'yinlar bilan tanishadilar, ular
yordamida o'qish va yozishni o'rganadilar. Alifbe davridan so'ng esa ular "Ona tili
va o'qish savodxonligi" kitobi orqali bilimlarini kengaytiradilar. Bu jarayonda
didaktik o'yinlar ham o'z xususiyatiga ko'ra murakkablashib boradi. Shuni eslatib
o'tish joizki, ona tili va o'qish darslarida qo'llash uchun tavsiya qilinayotgan
didaktik o'yinlar foydalanishga qat`iy chegara mavjud bo'lmay, boshqa yuqori
sinflarga ham moslashtirib foydalanish mumkin. I. Tinch o'yinlar. O'zim
tekshiraman. Bunday o'yinlarni o'tkazishda o'qituvchi kichik hajmdagi diktantlarni
tanlaydi. Boshlang'ich sinflarning har bir sinfida darsning boshlanishida qo'llash
mumkin. O'qituvchi o'quvchilarga kichik hajmdaãi diktant yozdiradi. Barcha
daktantni yozib bo'lgach, o'qituvchi doskaga diktantni yozib ko'rsatadi. O'quvchilar
esa o'qituvchining yozganiga qarab, o'zlari yozgan diktantni tekshiradilarDiktant
oldin doskada yozilib, usti yopib qo'yilgan bo'lsa, o'qituvchi pardani ochadi.
Bunday diktantlarni alifbe davrida ham qo'llash mumkin bo'lib, o'qituvchi avval
faqat harflardan so'ngra (undosh harflar bilan tanishtirgach) bo'g'inlardan iborat
diktant yozdirishi mumkin. 1-variant: Oo, Ii, Uu, Ff, O`o`. 2-variant: -Io, -no, -ta, -
mi,-un. 3-variant: Bola, lola, ona, zo`r, par. 4-variant: Bugun havo issiq. II.
Harakatli o'yinlar. 1. U nima qilyapti? ("pantamimo") O'quvchilardan biri bolalar
oldiga chiqib ovozsiz harakatlar qiladi. O'quvchilar jamoasi birgalikda uning

harakatlarini izohlab berishlari lozim. Bunday o'yin o'qishga ona tili darslarida
o'quvchilar nutqini o'stirish, ziyraklik va zeriktirmaslik uchun o'tkaziladi. III.
Aralash turdagi o'yinlar. 1. Nima yo'qolib qoldi? Stol ustida bir necha yoki aloxida
buyumlar surati tushirilgan kartochkalar joylashtiriladi. O'quvchilar stol ustini
yaxshilab kuzatib, narsalarni eslab qoladilar. Shundan keyin o'qituvchi
o'quvchilarga bildirmasdan ularning bittasini olib qo'yadi. O'quvchilar stol ustidan
nima yo'qolib qolganini topishlari lozim. Bu o'yindan darsda va darsdan tashqari
mashg'ulotlarga foydalanish mumkin. Bu o'yin, ayniqsa, alifbe davrida harflarni
o'rganish jarayonida juda qo'l keldi. Bu xildagi o'yinlar bolalarning bilim hamda
tasavvurlarining kengayishiga, eng muhimi, so'z boyliklarining oshishiga,
shuningdek, nutqlarida tovush talaffuzining aniqlashishiga katta yordam beradi.
Muammoli o'qitish pedagogika fanining eng keyingi yutuqlaridan biri, ta`lim
jarayonida bolalarning topqirlik layoqatini taraqqiy ettirishning eng mahsuldor
yo'li hisoblanadi. Muammoli o'qitish dastur materiallari asosida tuzilgan
topshiriqlarni echish yo'li bilan tashkil etiladi. Maktabda muammoli o'qitishni
tashkil etish uchun muammoli topshiriqlarning mohiyatini, turlarini bilish va ularni
amalda qo'llash metodikasini egallash nihoyatda zarur. O’qish inson hayotida
muhim ahamiyatga ega. O’qish orqali inson borliq, jamiyat haqida bilimga ega
bo’ladi, o’qishni bilmagan odamning ko’zi ojiz kishidan farqi yo’q. boshlang’ich
sinfda o’qish faoliyati barcha predmet darslarida amalga oshiriladi. Lekin o’qishga
o’rgatishning yo’l – yo’riqlarini o’qish metodikasi ishlab chiqadi. O’qish
metodikasining kichik yoshdagi o’quvchilarning umumiy rivojlanishi, xususiy
metodika sohasidagi yutuqlar borliq fanlar yutugi asosida shakllanib boradi.
Masalan, eski maktablarda quruq yod olish metodida o’rganilagan bo’lsa, hozirgi
maktablarda o’qish izohli o’qish metodida olib boriladi. Yod olish metodida
matndagi so’zlarga izoh berishga, mazmunini tushuntirishga, oqilganini qayta
hikoyalashga, umuman olganda, o’qishning ongli bo’lishiga mutlaqo e’tibor
berilmagan. Ularda ko’proq to’g’ri talaffuzga, qiroat bilan o’qishga, katta e’tibor
berilgan. Shuning uchun, hozir maktablarda o’qish izohli o’qish olib borilyapti.
O’qish darslarida o’quvchilar tabiat, jamiyat, unda yashovchi, kishilar hayoti,

ularning o’tmishi, hozirgi yashash tarzi, mashhur kishilari haqida, vatanning
tabiati: ob-havosi, boyliklari, hayvonot dunyosi va boshqalar haqidagi bilimlarni
egallaydilarSinfda o’qish darslari quyidagi vazifalarni bajaradi: 1. O’qish
malakasinitakkomillashtirish. O’quvchilarda yaxshi, to’g’ri o’qish sifatlari: to’g’ri
tez, ifodali o’qish malakalarini shakllantirish. 2. Bolalarda kitobga muhabbat
uyg’otish, kitobdan foydalanishga, undan kerakli bilimni olishga o’rgatish, ya’ni
kitob bilan ishlashni biladigan, chuqur fikrlovchi, sermulohaza kitobxonalarni
yetishtirish. 3. O’quvchilarni tevarak – atrof, borliq haqidagi bilimlarni
kengaytirish, ilmiy dunyoqarash elementlarini shakllantirish. 4. O’quvchilarni
axloqiy, estetik va mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash. 5. O’quvchilarning nutqini
va tafakkurini o’stirish. 6. Adabiy tasavvur elementlarini shakllantirish. Bu
vazifalarni bajarishning aniq yo’li, yaxshi o’qish malakalarining sifatlari va ularni
takomillashtirish yo’llaridir. Yaxshi o’qish malakalarining sifatlariga to’g’ri, tez,
ongli va ifodali o’qish kiradi va ular o’qish darslarida o’zaro bog’liq holda
takomillashtiriladi, bu to’rt o’qish sifati bir – biri bilan uzviy bog’liq. Ongli o’qish
yaxshi o’qish malakalarining asosiysi hisoblanadi, chunki o’quvchi tez qisqa –
o’qiganini anglamasa, bunday o’qish talabga javob bermaydi,
o’qiganinitushunmaslikka olib keladi.To’g’ri o’qish ongli o’qishga xizmat qiladi.
Tez, to’g’ri, ongli o’qish ifodali o’qishning asosi hisoblanadi. Yaxshi o’qish
sifatlarini egallash maktabda barcha predmetlarni muvaffaqiyatli o’zlashtirishning
sharti hisoblanadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari to’g’ri talaffuz bilan matn
ma’nosini puxta sintez qilishda qiynaladilar. O’qish ko’nikmalarini
takomillashtirish uchun asar ustida ishlashni o’qitish bilan birga amalga oshirish
zarur.
2. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda e’tibor beriladigan
jihatlar
O’qish jarayonida xatolar turli sabablarga ko’ra chiqadi: 1. So’zni talaffuz qilish
bilan uning ma’nosini tushunish o’rtasida puxta talaffuz qilishga harakat qiladi. va

ma’nosini e’tibordan chetda qoldiradi. 2. So’zlar ko’p bo’ginli (murakkab bo’g’in
tuzilishidagi so’zlarni o’qishda), ya’ni sozning tovush tarkibi murakkabligi uchun
tez o’qiyman deb xatoga yo’l qo’yadilar. 3. To’g’ri o’qish yorug’likka, matn
shriftiga, bolaning ko’ruv sezgisiga ham bog’liq. To’g’ri o’qisni ta’minlash uchun
o’qituvchi quyidagilarga rioya qilishi kerak: 1. Matnni o’qishdan oldin undagi
o’qilishi qiyin, tuzilishi murakkab so’zlarni, birikma va gaplarni aniqlashi, ular
ustida ishlash usullarini belgilab olishi lozim. 2. Ma’nosi tushunarsiz so’zlarni
aniqlashi. 3. Matnning yaxsh, orta, yomono’qiydigan o’quchilarga o’qitiladigan
qismini oldindan belgilab chiqishi. 4. O’qituvchi yoki sinf o’quvchilarining
nazorati ostida o’qishni doimiy mashq qildirishi. O’qituvchi o’qish davonida
o’quvchilar xato qilishi mumkin bo’lgan o’rinni belgilab olishi lozim.Xato o'qishni
bartaraf etish uchun: 1. Tuzilishi murakkab so’zlarni xat taxtaga yoki kartonga
bo’g’inlarga bo’lib yozish, oldino’quvchilarga ularni bo’g’inlab, so’ng sidirg’a
o’qishni mashq qildirishi. 2. So’z ma’nolarining sinonimi, antonimini keltirib, yoki
gap ichida qo’llab tushuntirishi. 3. Xat cho’pdan foydalanish. Xat cho’p diqqati
tarqoq bolaga, ko’ruv sezgisi past o’quvchida juda foydali. 4. Xato o’qishi mumkin
bo’lgan o’rindan o’quvchini ham ogohlantirish. 5. Kesma harf va kesma
bo’g’inlardan foydalanish. 6. To’g’ri o’qish uchun sharoit yaratish. 7. Shivirlab va
ichda o’qishdan foydalanish. O’quvchilar yo’l qo’yadigan xatolar 2 xil: 1. So’z
ma’nosini noto’g’ri anglashga olib keluvchi xatolar. (urg’uni noto’g’ri qo’yib
o’qish tuifayli) 2. So’zlarni o’qib olishga halal beradigan xatolar. Ongli o’qish asar
mazmunini, asarning g’oyaviy yo’nalishini, timsollarini, badiiy vositalarni ro’lini
tushunib o’qish ongli o’qish deyiladi. Bola asarda tasvirlangan voqea hodisalarga
munosabat bildira olsa, ongli o’zlashtirgan bo’ladi. Ongli o’qish quyidagi metodik
shartlarga bo’gliq: 1. O’quvchuning hayotiy tajribasiga. 2. So’zlarning lug’aviy
ma’nosini tushunishiga. 3. Gapda so’zlarning tushunishiga. Ongli o’qish 2 xil
ma’noda qo’llaniladi: O’qish texnikasi, O’qish sifati. Asar qurilishini tushunish
ongli o’qishdir.O’quvchining ongli o’zlashtirib o’qigani, uning ifodali o’qiganidan,
asar yuzasidan berilgan savollarga javobidan aniqlaniladi.Ongli o’qish bilan ifodali
o’qish biri – ikkinchisini taqazo etadi. Ifodali o’qish.Asrani uning g’oyasiga,

yozuvchining niyatiga mos ravishda o’qish, asar jozibasini ifodalab, ravon, aniq,
to’gri o’qish ifodali o’qish deyiladi. Ifodali o’qish adabiyotni aniq va ko’rgazmali
o’qitishning dastlabki va asosiy formasidir. O’qituvchi, ifodali o’qish orqali asar
mazmunini va emotsionallaigini o’quvchialarga ko’rgazmali ravishda yetkazadi.
Intonatsiya – urg’u, temp, ritm, to’xtam, ovozning baland – pastligining
yig’indisi.Bular og’zaki nutq elementlaridir.Bu orqali qahramonlarning turli
kayfiyatlari, ichki kechinmalri ifoda etiladi. Ifodali o’qishni egallashning asosiy
shartlari: 1. Nafasni to’g’ri olish va to’g’ri sarflash. 2. Tovushlarni aniq talaffuz
qilish, burro gapirish. 3. Adabiy talaffuz normalarini egallash. Bular ifodali nutqqa
ham taaluqli. Ifodali o’qish shartlaridan yana biri ovozning baland – pastligi,
yoqimliligi, tinish o’rnini asar mazmuniga mos holda o’zgartira olishlik. Ifodali
o’qishga tayyorlanish shartli ravishda 3 bosqichga bo’linadi: 1. Qahramonlarning
xatti –harakatini tahlil qilish, g’oyasini belgilash, badiiy vositalarning vazifasini
tushunish. Demak, asar tahliliifodali o’qishni ta’minlaydi. 2. Pauzaning, urg’uning
o’rnini, nutq tempini belgilab olish. 3. O’qishni mashq qilish. Avvalo,
o’qituvchiifodali o’qish namunasini ko’rsatishi zarur.Ifodalilik ko’rgazmalilik
demakdir. O’qish darslari o’quvchilar fikrini va nutqini o’stirish, hamda o’quvchi
shaxsini har tomonlama rivojlantiruvchi xususiyatlar bilan boshqa o’quv
predmetlari orasida alohida o’rin tutadi. O’qish darslari jarayonida o’quvchilarning
o’qish malakalari nakomillashib, to’g’ri, ongli vaifodali o’qish, badiiy asar
g’oyasini tushunish qobiliyatlari o’sib boradi. “O’qish kitobi”dagi turli janrlarga
xos bo’lgan badiiy asarlarni o’qish va ular ustida ishlash orqali o’quvchilarning
borliq, voqelik haqidagi tasavvur – tushunchalari kengayadi. 1-sinfda o’quvchilar
ongli, turli va bir me’yorda bo’g’inlab o’qish malakasini egallaydilar. Ayrim nutq
tovushlarining talaffuzidagi qiyinchiliklar bartaraf etiladi. O’quvchilar o’qigan
matnlarning mazmunini o’qituvchining yordamchi savollari asosida hamda kichik
hajmdagi matn mazmunini unga ishlangan rasmdan foydalanib, so’zlab berishga
o’rganib boradilar. 2-sinfda o’quvchilarda so’zni butunicha o’qish malakalari
shakllanadi va ongli, to’g’ri, ifodali o’qishga intilish yaqqol seziladi. O’qish tezligi
ortadi.Ayrim matnlarni ovoz chiqarmay mustaqil o’qiy boshlaydilar.O’qituvchi

rahbarligida o’qilgan matndagi asosiy fikrni aniqlaydilar, undagi ayrim voqea –
hodisalarni so’z bilan tasvirlashga o’rganadilar. O’qish va matnni savollar asosida
hikoyalashda o’quvchilar nutqining to’g’ri va aniq bo’lishiga, nutqda so’zlardan
o’rinli foydalanishlarga e’tibor beriladi. 3-sinfda o’quvchilar so’zlarni butunicha
o’qish malakalarini to’la egallab, ongli va ifodali o’qishga ko’proq e’tibor
beradilar. O’qilgan matn mazmunini mulohaza qilish, voqealar yo’nalishini
aniqlash qobiliyatiga ega bo’ladilar.Bu sinfda o’qilgan asarning badiiy – tasviriy
xususiyatlari ustida ishlash davom ettiriladi. 3 – sinf o’quvchilariga o’zaro fikr
olishuv jarayonida xalq maqollari va obrazli ifodalardan o’rinli foydalanish, adabiy
talaffuz normalariga rioya qilishga o’rgatiladi. 4 –sinfda o’quvchilar matndagi
so’zlarni butunicha ma’nosiga tushunib to’g’ri o’qish malakalarini to’la
egallaydilar. O’qiganlari mazmunini qayta hikoyalsh, matnni qismlarga bo’lish va
soda reja tuzish vazifalarini bajara oladilar. O’qish va gapirish jarayonida
o’quvchilarning abadiy normalariga rioya qilishlari talab qilinadi. Boshlang’ich
sinf o’quvchilari yuqorida belgilangan talablar asosida o’z ishlarini natijasini
nazorat qilib borishi kerak.O’qish darslarida darsning asosiy qismini
o’quvchilarning o’qishiga ajratish lozim. O’quvchilar turli xildagi aniq topshiriqlar
asosida bir necha marta o’qitiladi va o’qish mas’uliyatlari orttiriladi. Boshlang’ich
o’qish malakalarini (to’g’ri, tez, ongli, ifodali o’qishni takomillashtirish) bolalarni
o’qigan asarlarining adabiy – estetik xususiyatlarini chuqur idrok etish, ularni
tasvirklangan voqea – hodisalar mag’zini chaqish, muayyan xulosalar chiqarishga
tayyorlash; Bolalarda yuksak axloqiy sifatlarni va nafosat tuyg’usini tarbiyalash;
O’quvchilarni matn ustida ishlash o’rgatish; O’quvchilarning atrof – muhit
haqidagi bilimlarini boyitish. Bu vazifalar dasturda berilagan badiiy, ilmiy –
ommabop asarlar, jumladan, xalq og’zaki ijodi namunalari asosida amalga
oshiriladi. Har bir sinf o’qish dasturi quyidagi bilimlarni o’z ichiga oladi; DTS
talabiga ko’ra 1 – sinf o’quvchilari matn ustida ishlash jarayonida quyidagicha
ishlarni amalga oshiradilar: 1. O’qilgan matnda nima haqida fikr yuritilayotganligi
to’g’risida suhbat o’tkaziladi. 2. O’qilgan adabiy asar namunasining umumiy
mazmuni aniqlanadi. 3. O’qilganda ishtirok etuvchi shaxslarning xatti –

harakatlariga elementlar ravishda baho berishga o’rgatilib boriladi. 4. O’qilgan
badiiy asar namunasining tili o’rganiladi. O’qilganda ishtirok etuvchi
qahramonlarning xatti – harakatini, ularni bir – biriga taqqoslash yuzasidan mashq
qildiriladi. Matn ustida ishlashning eng ko’p qo’llaniladigan usullaridan biri
o’quvchilarning ichida o’qishidir. U yoki bu adabiy asar namunasi yoki ilmiy –
ommabop maqolalar o’quvchilarga ichida o’qish uchun topshirishda o’qituvchi
matnni o’qitishdan ko’zlangan maqsadga qarab quyidagi topshiriqlarni berishi
mumkinIfodali o’qishni; 1. O’qituvchi tomonidan topshirilgan badiiy asar
namunasi yoki ilmiy – ommabop maqolalarni ichda o’qib, matn oxirida berilgan
yoki oldindan tayyorlab doskada yozib qo’yilgan savollarga javob berish. 2.
Matnni ichda o’qib, tushunilmaydigan o’rinlarni, so’z v aiboralarni aniqlab chiqish
va shular yuzasidan savollar berish. 3. O’qilganning mazmuni yuzasidan, qanday
rasmlar chizish mumkinligini aniqlash maqsadida ichda o’qish. 4. O’qituvchining
topshirig’i yoki savoliga javob toppish maqsadida ichda o’qish. Matn ustida
ishlashga o’rgatishda: so’z ma’nolarini tushuntira olish, o’qilganda ishtirok
etuvchilarni tasvirlashi uchun matndan obrazli so’zlarni topa bilish, o’qilgan asar
namunasida qatnashuvchi shaxs haqida hikoya qilish uchun material tanlash kabi
ishlar bajartiriladi. O’qilgan matnni muhokama qilishda suhbat uchun ko’p vaqt
sarf qilib, o’qilganining g’oyasidan bola fikrini uzoqlashtirib, chalg’itmaslik zarur.
Badiiy asar namunalarini o’qish orqaligina uni har tomonlama o’rganiladi. Shunga
ko’ra, o’qish va nutq o’stirish darsining asosiy qismini berilgan matnni bolaga
o’qitishni tashkil etishi lozim. O’qish, berilgan matn mazmuni bilan tanishish va
o’quvchining fikri, nutqi har tomonlama rivojlanishiga yordam beradi. Matn ustida
ishlaganda uning hajmi va xarakteriga qaraladi. Hajmi kichik, tushunilishi oson
matnlarni o’qishdan so’ng tahlil qilishga kirishiladi. Lekin hajmi katta bo’lsa,
avval o’qilganining mazmunini’o’zlashtirishga oid reja tuzish, qayta hikoya qilish
lozim bo’ladi. O’qilgan matn mazmunini tahlil qilishda o’qilganining mazmuni
asosida savol tarzida reja tuzish va shu tuzilgan reja asosida qayta hikoya qilish
ham o’qish va nutq o’stirish mashg’ulotlarining eng muhim etaplardan biri
sanaladi. Matn ustida ishlashda ko’zda tutilgan asosiy maqsad o’quvchilarni milliy

istiqlol g’oyalari ruhida tarbiyalash, ularning axloqiy va estetik tuyg’ularini
takomillashtirishdir. Matn ustida ishlashda suhbat asosiy rol o’ynaydi.Suhbat
o’qituvchi belgilab, kelgan savollar asosida o’tkaziladi. Tabiiyki, to’g’ri o’qish
malakasini hosil qilish uchun quyidagi ish usullaridan foydalanish maqsadga
muvofiqdir. 1. Ko’p bo’g’inli va talaffuzi qiyin so’zlarni bo’g’inlarga bo’lib, so’ng
o’qish. 2. Tanish matnlarni qayta o’qitish, o’qish sur’atini asta – sekin oshirib
borishi orqali notanish matnalrni ham tutilmay o’qish iqtidoriga ega qilinadi. 3.
T’g’ri o’qishni ta’minlashda tovush, bo’g’in va so’zlarni to’g’ri, aniq talaffuz etish
katta ahamiyat kasb etadi. Aytishda “p” yozilishda “b” yoziladigan so’zlarni to’g’ri
o’qishga o’rgatish (kitob, serob) r tovushini o’rniga ya, y deb (bayroq – bayloq,
o’rtoq – o’ytoq) talaffuz etishlariga yo’l qo’ymasligi lozim. 4. Tez aytish usulidan
foydalanish o’qish malakasini takomillashtirishning eng qulay vositalaridan biri
hisoblanadi. Tez aytishda avval soz va jumlalar sekin, aniq aytiladi, yod olinadi
so’ng, asta – sekin talaffuz qilish sur’ati tezlashtiriladi, dastlabo’qituvchi tez
aytishni bolalar bilan birgalikda bir – ikki marta aytadi. So’ng o’zlariga
takrorlatadi. 5. To’g’ri o’qish malakasini hosil qilishda o’quvchilarning
o’qishlariga aslo yo’l qo’ymaslik lozim. Aks holda, o’quvchi o’rtog’ining
o’qiganlarini yodaki takrorlashga odatlanib, o’qilayotgan asar mazmunini
tushunmay qoladi. O’qish darslarida o’quvchilarni to’g’ri o’qish malakalarini
rivojlantirishda guruhlarda ishlash katta samara beradi. Bunda biror matnni tanlab
u yuzasidan har bir guruhga turli topshiriqlarni turli fanlar bilan bog’lagan holda
berish, ya’ni integratsiyalash orqali o’quvchilarda to’g’ri ongli o’qish bilan birga,
shu matn orqali boshqa fanlardan olgan bilimlari mustahkamlanib, o’quvchida
fanlarni integratsiyalashga va ayniqsa, ona tili mavzulari bilan o’qish fanini
bo’g’kash katta qiziqish va ishtiyoq uyg’otadi. Masalan; biror mavzu yuzasidan
ijodiy mehnat usulini qo’llash, bunga ijodiy “ 1- aprel kulgi kuni” mavzusini
olamiz. Bu mavzu yuzasidan turli guruhchalarga turli topshiriqlar beramiz. Bunday
ijodiy mehnat usuli asosida bir mavzu bo’yicha 1-guruhchaning kichik hikoya
yozishi bilan ona tilidagi, 2-guruhchaning rasm chzishi – tasviriy san’at,
tabianshunoslik darsiga, 3- guruh applikatsiya yasashi – mehnat darsiga, 4-

guruhchaning qo’shiq kuylashi – musiqaga, 5- guruhchaning maqol, hadis,
hikmatli so’zlar aytishi – odobnomaga, 6 – guruhcha sahna ko’rinishi namoyish
etishi uni ijodkorlikka undashi asosida fanlar aro bog’liqlikni yuzaga keltiradi. Ona
tili darslarida “Son” mavzusi bilan bog’liq klaster usulini qo’llash asosida bola o’zi
integratsiyani ko’rsatib o’tishi ham mumkin. Boshlang„ich sinflarda o„qitilayotgan
adabiy o„qish darslari o„zbek tili fanining tarkibiy qismi hisoblanadi.
Dasturlarning o„qish va nutq o„stirish bo„limida o„tkaziladigan mashg„ulotlar
mazmuniga; o„quvchilarni to„g„ri, ravon, ma lum darajadagi tezlik bilan ifodali‟
o„qishga o„rgatish; o„quvchining ona - Vatan, uning tabiati kishilar mehnatidagi
qahramonlik, jasurlik, milliy istiqlol g„oyalarini ular ongiga singdirish kabi
bilimlarni boyitish orqali o„quvchilarning bilim, ko„nikma malakalari
kengaytiriladi, shakllanadi va mustahkamlanadi. Har bir inson umri davomida xalq
o„g„zaki ijodidan bahramand bo„lib ulg„ayadi.
3. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi
namunalaridan foydalanish
Bolaligida ertak eshitib katta bo„lmagan odam bu dunyoda yo„q desak, mubolag„a
bo„lmaydi. Chunki har bir odam dunyoga kelgach, turli darajadagi ertak, rivoyat,
afsonalarni eshitadi va aynan o„shalar orqali dunyoni o„rganadi. Ularda xalq
badiiy tafakkurining eng sara mevasi yashiringan. Buni anglash va ularni qayta
kashf etish kishiga hayotni tushunish, odam va olam munosabatlarini o„rganishga
yordam beradi. Xalq og`zaki ijodini o„rganish – xalq tarixi, urf-odati, an analari,
‟
o„ykechinmalari, buguni va kelajagini tadqiq etish demakdir. Unda millatning
o„zini anglashi, o„zligini namoyon qilish xislatlari, intilishlari, hayot tarzi,
dunyoqarashi aks etgan folklor asarlarda o„z aksini topgan dunyoqarash,
qadriyatlar yosh avlodni har tomonlama bilimli, ma naviy jihatdan yetuk etib
‟
tarbiyalashda muhim o„rin tutadi. Zero, xalq og„zaki ijodi ma naviy
‟

taraqqiyotning asosiy tarixiy ildizlaridandir. Har bir xalqning og„zaki ijodi o„sha
xalqning fe l-atvori, estetik didi, ruhiyati, urf-odat va an analari, orzu-intilishlari,‟ ‟
geografik sharoiti va tabiatini aks ettiruvchi o„ziga xos ko„zgudir. Biz ana shu
ko„zgu vositasida olamshumul ezgu niyatlar, insoniy fazilatlar, yovuzlik, zulm,
adolatsizlikka qarshi nafrat tuyg„ularini ko„ramiz. Shundayekan, xalqimizning
qalb qo„ri, yuksak aql-zakovati bilan asrlar davomida yaratilib, avloddan-avlodga
o„tkazib kelingan folklor namunalarini ham o„rganish muhim ahamiyatga ega.
Ma naviyat qadim zamonlardan inson dunyoqarashini, xatti-harakatini, jamiyatda
‟
tutgan o„rnini, xalqqa, vatanga, atrofidagi odamlarga bo„lgan munosabatini
boshqaruvchi omil hisoblanadi. Ma naviy qashshoq kimsa hayotda ro„y
‟
berayotgan voqealarga loqayd bo„ladi. Loqaydlik esa tuzatib bo„lmas oqibatlarga
olib keladi. Ma naviy qashshoq odam uchun Vatan, xalq, oila kabi muqaddas
‟
tushunchalar yot. Shuning uchun keksa avlod, avvalo, farzandning ma naviy
‟
dunyosini shakllantirish chorasini rejalashtirgan. Aslini olganda, xalq dostonlari,
ertaklari, qo„shiqlari, maqollari va boshqa o„nlab janrdagi asarlar yosh avlodning
ma naviyatini boyitish, uni haqiqiy inson darajasiga yetishini ta minlash
‟ ‟
maqsadini nazarda tutgan holda yaratilgan. O„tgan asrgacha bugungi kundagi
matbuot, o„quv dargohlari, madaniyat markazlari, radio, televidenie, internet kabi
ta lim, ma rifat tizimi bo„lmagan. Bu vazifalarni bajarish, asosan, xalq og„zaki
‟ ‟
ijodi zimmasiga yuklatilgan. Natijada, xalq og„zaki ijodi xalq pedagogikasi zami-
nini tashkil etgan. Ma lum bo„ladiki, madaniyat, san at, til xalqning xalq sifatida
‟ ‟
ravnaq topishining bosh omili ekan. Xalq ijodi esa madaniyat, san at, tilning
‟
asosini tashkil etuvchi tarkibiy qismdir. Qadimdan ota-bobolarimiz o`z orzu-
umidlarini turmush haqiqatlari bilan uyg`unlashtirgan holda go`zal mo`jizakor
manzaraga, sodda va o`ta teran mazmunga ega ertaklarni yaratganlar. Hayot
haqiqati va kishilarning ruhi, psixologiyasini o`zida aks ettirgan ertaklarning badiiy
kuchi hanuzgacha kattalar va kichiklar uchun ham birday qiziqarli, jozibali xalq
kitobi sifatida ta`sir etib kelmoqda. Ertaklar – yaxshilikka yetaklar, deb xalqimiz
bejizga aytishmagan. Ertaklarning tarbiyaviy ahamiyati katta. Ertaklarda voqealar
asosan mo`jizali tarzda ifodalanadi. Binobarin, mo`jiza yoki fantaziya voqea va

hodisalarni hayot bilan bog`lab, haqiqat, ozodlik, to`g`rilik, odamiylik kabi
didaktik g`oyalarni tashviq etadi, syujet rivojiga kuch bag`ishlaydi, tinglovchi
e`tiborini o`ziga jalb qilib, ajoyibotlar olamiga olib kiradi, shirin tuyg`ular
dunyosiga g`arq etadi. Umumlashtirilgan holda ertakka xos quyidagicha ta`rif
e`tirof etilgan: “Hayot haqiqati bilan bog`liq bo`lib, fantastik hamda hayotiy
uydirmalar asosiga qurilgan, didaktik g`oya tashuvchi og`zaki hikoyalar ertak deb
ataladi.” Ertaklarda an`anaviy boshlama voqeaning qay vaqt bo`lib o`tganini
bildirmaydi, noaniq, umumiy tarzda ifodalaydi. Ertak aytuvchi kichik va
o`rtayoshdagi bolalarga mo`ljallangan har qanday ertaklarni tinglovchi diqqatini
tezda o`ziga jalb qilishi uchun “Bir bor ekan, bir yo`q ekan, och ekan, to`q ekan,
bo`ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, qarg`a qaqimchi ekan, chumchuq
chaqimchi ekan, g`oz karnaychi ekan, o`rdak surnaychi ekan, tovuq qoq etdi,
bilmadim qaqqa ketdi” – tarzida an`anaviy boshlama qolipdan foydalanishi
maqsadga muvofiqdir. Ertaklar, avvalo, bolalarning jonivor hayvonlarga,
parrandalarga bo`lgan qiziqishi, mehrini oshirsa, ikkinchidan,mehnat orqali
farovon, tinch, osoyishta turmush kechirish mumkinligi uqtiriladi. Ertaklarning
yakuni qissadan hissa chiqarishga undaydi. Ya`ni, “ Yaxshilik qilsang – yaxshilik
topasan, yomonlik qilsang – jazo olasan”, “Mehnat qilsang-rohat
ko`rasan”,“Mehnatdan kelsa boylik, turmush bo`lar chiroylik” kabi maqollarning
ma`nosi izohlansa, bolalar har bir o`qigan ertak-larining xulosasini maqollar bilan
izohlashga harakat qiladilar. Bu bolalarning tafakkurini charxlash bilan birga,
ko`proq maqollar yod olishiga ham yordam beradi. Ertak qahramoni aql bilan ish
tutib, qiyin jumboqlarni yechadi, tadbir bilan ish tutib, dahshatli kuchlarni yengadi.
Ma lum bo„ladiki, qahramon ismi berilsa ham, berilmasa ham asosiy maqsad‟
ertakdagi hikoya qilinayotgan voqea oddiy maishiy turmush sharoitida kechganini
ta kidlashdan iborat bo„ladi. Keyingi maqsad asar ishtirokchilari boshidan
‟
kechirgan turmush lavhalari vositasida yosh avlodning barkamol inson bo„lib
etishuvi uchun tarbiyaviy zamin hozirlashdan iboratdir. «Uch og„a-ini botirlar»
ertagida mo„ysafid ota o„z o„g„illarini qo„rqmas, jasur qilib o„stiradi. O„z
farzandlarini baxt topish safariga otlantirar ekan, ularga uchta maslahat beradi:

«To„g„ri bo„ling, bexavotir bo„lasiz. Maqtanchoq bo„lmang, uyatga qolmaysiz.
Dangasa bo„lmang, baxtsiz bo„lmaysiz». Bu pand mohiyatini tahlil qilsak, hayotga
tayyorlanishi lozim insonning haqiqiy amal qilishi kerak hisoblangan fazilatlar aks
etganiga ishonch hosil qilamiz. Bu ertaklarda tarbiyaviylik, ma`naviy yetuklik,
komillik, odamiylik, fikran teranlik ustivor darajada tavsiflanadi. Ertakning
pedagogik qiymati shundaki, o„quvchilar unda to„g'rilik, halollik g'alaba
qilganidan, kambag'al kishilar qiyinchilikdan qutilganidan, ya'ni yaxshilik, ezgulik
ro„yobga chiqqanidan va yomonlik, vovuzlik mahkumlikka uchraganidan
quvonadilar. Ular hayotda ham doimo shunday bo„lishini istaydilar. Masalan,
“Halollik" ertagida asosiy fikr kambag'allarga yordam ko„rsatish, o„z mehnati
bilan hayot kechirish bo„lib, bu hatto butun xalq istagi ekanligi g'oyasi ilgari
surilgan bo„lsa, “Hiylagarning jazosi" ertagida esa soddadilning to„g'riligi
hiylagarning makri ustidan g'olib kelishi, xiyonat jazosiz qolmasligi g'oyasi
ilgarisurilgan. Har ikki ertak ham to„g'riso„zlilikning g'alabasi bilan yakunlanadi.
Bunday g'alaba maishiy ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda ham ifodalangan.
Ertak bolalarda qahramonlarning xatti-harakatini muhokama qilib, baholash
ko„nikmasini o„stirishi bilan birga yaxshilikning doimo g'alaba qozonishiga
iShonch uyg'otadi. O„quvchilar ertakni tahlil qilish jarayonida “kishilardagi
qanday sifatlar sizga yoqdi? (yoki yoqmadi?)", “Nima uchun?", “... nima uchun
jazolandi? (yoki rag'batlantirildi?)", “Nima uchun ertakdagi ba'zi qahramonlarga
hatto tabiat kuchlari ham yordam beradi? (yoki ba'zilaridan yuz o„giradi?)" kabi
savollarga javob topish jarayonida mushohada qiladilar, muhokama qilib xulosaga
keladilar. Boshlang'ich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar ko„proq o„qitiladi.
“Bo„rining tabib bo„lgani haqida ertak" (A.Obidjon), “Ko„zacha bilan tulki"kabi
ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida o„qitiladi va tahlil qilinadi. Ertak matni
ustida ishlashda tanlab o„qish, savollarga javob berish, o„quvchilarning o„zlari
ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja tuzish, qayta hikoyalash,
ijodiy davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik tasvirlash kabi ish
turlaridan foydalaniladi. Bunday ertaklarda hayvonlarning odatlari tahlil qilinadi,
ammo ularni kishilar xarakteriga taqqoslash tavsiya qilinmaydi. Boshlang'ich sinf

o„quvchilari hayvonlar haqidagi ertaklardan tashqari, “Davlat", “Ilm afzal",
“Hiylagarning jazosi", “Hunarsiz kishi o„limga yaqin"kabi maishiy ertaklarni ham
o„qiydilar. Bunday ertaklarda xalq o„z hayotini hikoya qiladi, shu sababli
o„quvchilar ertakni o„qigach, o„tmishdagi xalq hayotini, o„y-fikrlari va orzu-
istaklarini bilib oladilar. Bunday ertaklarni tahlil qilish badiiy hikoya tarzida
uyushtiriladi. Bolalar o„qituvchi rahbarligida ertakda qatnashuvchilarning xulq-
atvori, ayrim hattiharakatlarini baholaydilar, ularning bir-birlariga bo„lgan
munosabatlarini aytadilar va shular asosida ayrim obrazlar haqida xulosalar
chiqaradilar, ertak rejasini tuzadilar, ertakni rollarga bo„lib o„qiydilar. Ertak ustida
ishlashda bolalarni ertakni o„qishgagina etnas, balki uni aytib berishga o„rgatish
ham muhimdir. Ertak aytish og'zaki nutqni o„stiradi, bolalar nutqini yangi so„z va
iboralar bilan boyitadi. O„quvchilarni 4-sinfdayoq ertak tilidan erkin foydalanishga
o„rgatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni o„qituvchi aytib berishi
mumkin. O„quvchi ertak mazmunini o„zlashtirib olgandan so„ng, uning tili ustida
ishlashga alohida ahamiyat qaratiliShi zarur. Ertak mazmunini qayta hikoyalashda,
qahramonlarga tavsif berishda o„quvchilarning o„z nutqida til vositalaridan o„rinli
foydalanish talab qilinadi. Ertak tilida shunday so„z va iboralar borki, ular bolaga
o„zgacha ta'sir ko„rsatadi. Masalan, “Yo„lbars, Tulki va Bo„ri" ertagida “Tog'
echkisi sizulug'imizniki bo„lsin", “Quyon siz podshohimizning ertalabki
nonushtangiz bo„lsin", “Kiyik kechqurungi taomingiz, qo„y kunduzgi xo„ragingiz
bo„lsin" kabi gaplar tarkibidagi ajratib ko„rsatilgan so„zlarga o„quvchilar diqqati
qaratilib, ertakni so„zlab berayotganda ulardan nutqda foydalanishlariga erishish
zarur. Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash, ularda ilgari surilayotgan
g'oyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yo„li bilan bog'lanishli nutqni
o„stirish, nutqning ta'sirchanligini oshirish lozim.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, Xalq og’zaki ijodi – insoniyatga tengdosh eng qadimiy
san at. O`zbek xalqi ming yillar davomida yaratgan milliy xazinamizning nodir‟
merosi bo`lgan og`zaki badiiy ijodi hamisha inson kamoloti, yurt farovonligi,

jamiyat yetukligi borasida ma`naviy ozuqa bo`lib xizmat qiladi. Yillar to„zonidan
omon-eson o`tib, avlod-ajdodlardan meros qolgan folklor janrlari ijtimoiy-siyosiy,
ta`limiytarbiyaviy sohalarda maktab, ma`naviy-ma`rifiy yo`nalishda
yo`lboshlovchi vazifasini o`tay-di. Xalqning turmush tajribalari, kundalik
kuzatishlari natijasida yuzaga kelib, o`z isbotini topgan maqollar, naqllarni hayot
maktabi darsligi desak mubolag`a bo`lmaydi. Mustaqil O`zbekistonda milliy
qadriyatlar tiklanayotgan hozirgi davrda xalq yaratgan merosini yosh avlod ongi
shuurida tasavvur hosil qilish, umuminsoniy qadriyatlarni har tomonlama o`rgatish
va tatbiq etish davr talabi. Qolaversa, har bir shaxsning zimmasidagi mas`uliyati
hisoblanadi. Ana shu mas`uliyatni his qilgan inson kelajak avlodimizning yangi
fikrlaydigan, izlanuvchan, mehr-oqibatli, yurtsevar, elparvar egalarini
yetishtirishda, tarbiyalashda o`z hissasini qo`shadi. Buyuk allomalarimizning
ibratomuz hayotlari, Vatan, xalq uchun qilgan xizmatlari haqida, aziz –
avliyolarning ilmi-urfoni haqida, mamlakat osoyishtaligi, tinchligi, xalq or-nomusi
uchun kurashgan sarkardalar haqida, qolaversa, Vatanning har bir go`shasi
xususida ota-bobolarimiz yaratgan rivoyatlar o`zining ilmiy, badiiy ahamiyati bilan
qimmatlidir., ertaklar yordamida yaxshilik va yomonlik sahrolarida, adir-u
tog`liklarida sayohat qiladilar. Ana shu davrdan boshlab nima yaxshi-yu nima
yomon ekanligini anglay boshlaydilar. Bolalar ulg`aygan sari o`zlaridan
kichiklarga ertak aytib berishga, ularni aqlli, vazmin bo`lishga, o`jar, injiq
qiliqlarini tashlashga undaydilar. Ular ham o`zlarini kichik tarbiyachilar sifatida
tutadilar. Xalq og`zaki badiiy ijodi katta-yu kichik, yosh-u qari uchun birdek
donishmandlik majmuasi hisoblanadi. Asrlar o`tsa-da, buyuk alloma-larimiz
asarlarida ta`lim-tarbiya masalalari badiiy ifodalansa-da, xalq tafakkurining
mahsulibo`lgan folklor asarlari ma`naviy jihatdan olamshumul ahamiyat kasb
etishda davom etaveradi
Foydalanilgan adabiyotlar

1. Oripov B. T. Darslarning samaradorligini oshirish yo’llari. Toshkent: 1983- yil.
2. R а hm о n о v а Ye.R., R а zz о q о v D.N. “P е d а g о gik t ех n о l о giyal а r” f а nid а n o‘quv
qo‘ll а nm а . –T.: 2007.
3. R о ziq о v О ., О g‘ayev S., M а hmud о v M., А diz о v B. T а ’lim t ех n о l о giyasi. – T.:
O‘qituvchi, 2002.
4. D е hq о n о v а M.U., Dj а n а liyev а G. А . T а ’lim m е t о dl а rini t а nl а sh m е z о nl а ri v а
mu а mm о l а ri. Ta’lim texnologiyalari, 2006-yil 2-s о ni.
5. Mirziyoev Sh.M. (2017). Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy‟
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo„lishi kerak. –T.:
O„zbekiston.
6. Gafforova T., Nurullayeva Sh., Haydarova O. (2004). Boshlang'ich sinflar
uchun o„zbek tili va o„qishdan didaktik materiallar. –Toshkent: Ilm ziyo.
7. Maratov Temur Gayrat ugli (2019) Scientific theoretical problems of perfect
human category in the psychology. European Journal of Research and Reflection
in Educational Sciences. 7(8). 16-22.
8. Usarov Jabbor Eshbekovich, Eshnayev Nortoji Jumayevich, and Haydarova
Surayyo Abdusalomovna. . (2020) “Defects in scientific research of the problems
of spiritual and moral crisis and its solution”, IEJRD - International
Multidisciplinary Journal, vol.
9. Нортожи Жумаевич Эшнаев . (2021). Маънавий - ахлоқий муаммоларни
илмий тадқиқ этишнинг ўзига хос жиҳатлари . ACADEMIC RESEARCH IN
EDUCATIONAL SCIENCES. Vol.2, no. 2. p. 364-369.
10. Uzviylashtirilgan o„quv dasturini joriy etish bo„yicha tavsiyalar, o„quv
mavzular (5-9 sinf. o„zbek tili va adabiyot).
11. R.H. Jo„rayev, A. Zushunov (2006). “Ta lim jarayonida o„quv fanlarini
‟
integratsiyalash omillari. O„qituvchilar uchun o„quv qo„llanma”. – T., Sharq.

12. J.G„. Yo„ldoshev, L. A. Usmanov (2001). “Pedagogik texnologiya asoslari” –
Toshkent.
13. A. G„ulomov, M. Qodirov (2001).v“O„zbek tili o„qitish metodikasi”. –
Toshkent.
14. B. To„xliyev (2010). “Adabiyot o„qitish metodikasi”. – Toshkent.
15. G„afforova T., Shodmonov E., Eshturdiyeva G. (2014). “O„qish kitobi”: 3-sinf
uchun darslik. –Toshkent: “Sharq”
16. www.ziyonet.uz
17. www.kitobxon.com

1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish

Купить