Информация о документе

Цена 15900UZS
Размер 52.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 22 Ноябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

10-sinf ona tili darslarida zamon qo’shimchlarning uslubiy xususiyatlarini o’qitish metodikasi

Купить
Mavzu: 10-sinf ona tili darslarida zamon qo’shimchlarning uslubiy xususiyatlarini o’qitish metodikasi KURS ISHI KIRISH I BOB: 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarining uslubiy xususiyatini o‘qitish metodikasi 1.1. Zamon qo‘shimchalarining ularning lingvistik xususiyatlari 1.2. Zamon qo‘shimchalarining funksional vazifalari II BOB: 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarini o‘qitishning metodik asoslari 2.1. 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarni o‘qitishning o‘rni 2.2. O‘quvchilarning yoshi va psixologik xususiyatlari hisobga olingan dars tahlili XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI Kirish Ona tili ta’limi — o‘quvchilarning tilni to‘g‘ri, ravon va uslubiy jihatdan boy tarzda o‘rganishlariga xizmat qiluvchi muhim fanlardan biridir. Ayniqsa, maktab ta’limining yuqori bosqichida, ya’ni 10-sinfda ona tili darslarining mazmuni chuqurlashadi, grammatik kategoriyalarni chuqur tahlil qilish, ularning uslubiy imkoniyatlarini anglash va amaliy qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirish dolzarb ahamiyatga ega bo‘ladi.Zamon qo‘shimchalari — fe’lning grammatik kategoriyalaridan biri bo‘lib, harakatning vaqtini bildiradi. Ammo bu qo‘shimchalar nafaqat grammatik vazifani bajaradi, balki matn uslubiyatida ham muhim funksiyani bajaradi. Jumladan, turli zamon qo‘shimchalari matnning ifoda kuchini, uslubiy ohangini, emotsional tusini belgilab berishi mumkin. Shu sababli, ularni nafaqat grammatik jihatdan, balki uslubiy xususiyatlarini ham hisobga olgan holda o‘rgatish zamonaviy ta’limda muhim masalalardan biridir Kurs ishining dolzarbligi: Hozirgi davrda o‘quvchilarning ona tiliga bo‘lgan qiziqishini oshirish, ularning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish, uslubiy jihatdan to‘g‘ri va ta’sirchan so‘zlashga o‘rgatish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Zamon qo‘shimchalari – so‘zlovchining voqelikni vaqt jihatidan ifodalashi uchun asosiy grammatik vositalardan biri bo‘lib, ularning to‘g‘ri qo‘llanishi nutqning aniqligi va uslubiy ifodadorligiga katta ta’sir ko‘rsatadi.10- sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarini nafaqat grammatik, balki uslubiy jihatdan ham o‘rgatish, ularning turli nutq uslublaridagi o‘rni va rolini tushuntirish, o‘quvchilarning lingvistik tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu sababli, bu mavzuni o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining ahamiyati: Mazkur kurs ishi orqali o‘quvchilarga zamon qo‘shimchalarining faqat shakliy emas, balki mazmuniy va uslubiy imkoniyatlarini ham o‘rgatish bo‘yicha metodik asoslar ishlab chiqiladi. Uslubiy xususiyatlarni tahlil qilish orqali o‘quvchilarning estetik didi, til sezgirligi va matn bilan ishlash ko‘nikmalari shakllanadi.Kurs ishining ahamiyati shundaki, u orqali o‘quvchilarga nafaqat grammatik bilim, balki tilning boy stilistik imkoniyatlarini anglash, adabiy nutqda zamon shakllaridan to‘g‘ri va maqsadga muvofiq foydalanish malakasi beriladi. Bu esa ularning umumiy til madaniyatini oshiradi hamda mustaqil fikrlash va muloqot qilish kompetensiyasini rivojlantiradi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi zamon qo‘shimchalari haqidagi ilmiy-nazariy tushunchalarni tahlil qilish, ularning o‘rganilish xususiyatlarini belgilash hamda dars mashg‘ulotlarida ko‘rgazmali-tadqiqiy tahlil orqali o‘rgatish. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. O‘zbek tilshunosligida sodda gap qurilishi, qurililish mavzulari haqida N. Mahmudov, A. Nurmonov “O‘zbek tilining nazariy grammatikasi” asarida murof bahram topgan. Shuningdek, Suyufaliyeva R.R., Mengliyev B.R., Bog‘oyeva G.H., Qurbonova M.M., Yusupova Z.Q., Abuzalova M.Q. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” dars va qo‘llanmalari metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishi predmeti: Ta’lim bosqichlari ota-ona tili darslarining, ularning turlari va unga tegishli jarayonni, shu jarayonga xos ta’lim shakli, vositalari, mazmuni va metodologiyasini o‘z ichiga oladi. Kurs ishing tuzilishi : Kirish qismi , 2 bob , 4 bo ’ lim , xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tuzilgan . I BOB: 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarining uslubiy xususiyatini o‘qitish metodikasi 1.1. Zamon qo‘shimchalarining ularning lingvistik xususiyatlari Zamon qo‘shimchalari – fe’llarga qo‘shilib, egada ish-harakatning amalga oshgan yoki oshmaganligini, davomiyligi yoki boshlang‘anligini bildiradigan grammatik shakllar. O‘zbek tilida zamon qo‘shimchalari mustaqil grammatik morfemalar sifatida ishlatiladi. Hozirgi zamondagi, o‘tgan zamondagii va kelasi zamondagi ish-harakatni belgilash ushbu shakllar bilan ifodalanadi. Grammatik shaxs grammatik son (birlik yoki ko`plik) bilan birgalikda ifodalanadi. Fe’llardagi bunday grammatik shaxs va son ma’nosi ma’lum bir grammatik ko`rsatkichlar orqali ifodalanadi. Masalan: o`qidim, o`qisam, o`qisang, o`qiyapman, o`qibman, o`qiy fe’llari tarkibidagi –m, -man, -y qo`shimchalari ish-harakatning I shaxs so`zlovchi, ya’ni yakka shaxs tomonidan bajarilganini ko`rsatsa; o`qidik, o`qisak, o`qiyapmiz, o`qibmiz, o`qiylik fe’llari tarkibidagi –k, -miz, -ylik affikslari ish- harakatning I shaxs, lekin ko`p so`zlovchilar (shaxslar) tomonidan bajarilganini ifodalaydi. Demak, ish-harakatning bajaruvchisi uch shaxs va 2 son tushunchalarini aks ettiruvchi affikslarni o`z ichiga oladi. SHuning uchun ham bunday affikslar shaxs-son affikslar deb yuritiladi. Fe’llarning shaxs-son affikslari bilan o`zgarishi esa tuslanish deyiladi. SHaxs-son affikslari tilshunoslikda tuslovchi affikslar deb ham yuritiladi. O`zbek tilida tuslovchi affikslar fe’l shakllariga turlicha ko`rinishda qo`shiladi. SHu jihatdan tuslovchi affikslar uch guruhga bo`linadi. 1. Birinchi guruh tuslovchilar aniqlik va shart-istak maylidagi – di, -sa qo`shimchalarini olgan sof fe’l negizidan so`ng va edi to`liqsiz fe’liga qo`shiladi: keldi-m, keldi-ng, keldi; kelsa-k, kelsa-ng, kelsa(lar) kabi. Fe’llarning birinchi guruh tuslovchilar bilan tuslanishi quyidagicha: Ikkinchi guruh tuslovchi affikslar –b(-ib), -a(-y) qo`shimchasi bilan shakllangan ravishdoshlardan, sifatdoshlardan (-yotgan qo`shimchasidan tashqari), shuningdek, -yap, -moqda, - yotib, -moqchi bilan shakllangan fe’l negizidan so`ng qo`shiladi. Mazkur guruhdagi tuslovchilar III shaxsdagina ikki xil ko`rinishda bo`ladi, ya’ni birinchi xil ko`rinishda –b(-ib), -a(-y) qo`shimchasi bilan shakllangan ravishdoshlar hamda –yap, -yotib bilan shakllangan fe’llar III shaxs birlikda –di (-ti), ko`plikda –di(lar), -ti(lar) shaxs-son affikslari bilan shakllanadi. Ikkinchi xil ko`rinishda esa fe’lning sifatdosh shakllariga (-gan, -r(-ar), -digan, - vchi(-uvchi bilan hosil qilingan shakllariga), -moqda, -moqchi, -yotir bilan shakllangan fe’l negizlari, shuningdek, fe’llar ekan, emish to`liqsiz fe’llari bilan birga qo`llansa, III shaxsda shaxs ko`rsatkichi shakllanmaydi (nol ko`rsatkichli shaklda keladi). Ish-harakatning voqe bo`lishi (yoki bo`lmasligi) mantiqan zamon bilan bog`liq bo`ladi. Fe’llardagi zamon nutq so`zlanib turgan paytga nisbatan qiyoslangan holda aniqlanadi, ya’ni ish-harakat nutq so`zlanib turgan paytdan oldin, nutq so`zlanib turgan paytda, nutq so`zlanib turgan paytdan so`ng bajarilishi yoki bajarilmasligi mumkin. SHunga ko`ra, fe’l uch zamon ko`rinishiga ega: 1. O`tgan zamon. 2. Hozirgi zamon. 3. Kelasi zamon. Fe’llarda zamon ma’nosi fe’l tarkibida qo`llangan grammatik ko`rsatkichlar orqali belgilanadi. Masalan: 1. Nodira ezgu ishlar bunyod etdi va o`tar dunyoda yaxshi nom qoldirdi. (R.SHog`ulomov). 2. Ko`nglini kichik tutgan, kamtarlik yo`lidan yurgan kishi ulug`likka etadi (YUsuf Xos Xojib). 3. Ilm ko`pga etkazar, hunar esa ko`kka (Maqol). Keltirilgan misollarning birinchisida bunyod etdi, nom qoldirdi fe’llari tarkibidagi –di o`tgan zamonni, ikkinchisida etadi fe’li tarkibidagi –a ko`rsatkichi hozirgi zamonni, uchinchisida etkazar fe’lidagi –ar ko`rsatkichi esa kelasi zamon ma’nosini ifodalagan. Har bir zamon o`z navbatida yana bir necha turga bo`linadi. CHunki har bir zamon vaqtning katta qismini ko`rsatish bilan birga o`zining ichki xususiy modal ma’nolariga (qo`shimcha ma’nolarga) ham ega. Masalan: o`qimoqchiman, o`qiydiganman fe’llari nutq so`zlanib turgan paytdan so`ng bajariladigan harakatni ifodalab, vaqtning katta qismini ko`rsatish bilan birga, bajarilishi maqsad qilib olingan harakatni anglatishi kabi o`ziga xos modal ma’noga ham ega. O`tgan zamon fe’li ish-harakatning nutq so`zlanib turgan paytdan oldin bajarilgan yoki bajarilmaganini ifodalaydi. O`tgan zamon fe’li xususiy modal ma’nolariga ko`ra quyidagi turlarga bo`linadi: 1) yaqin o`tgan zamon fe’li; 2) uzoq o`tgan zamon fe’li; 3) o`tgan zamon hikoya fe’li; 4) o`tgan zamon davom fe’li; 5) o`tgan zamon maqsad fe’li. Yaqin o`tgan zamon fe’li ish-harakatning nutq so`zlanib turgan paytdan bir oz oldin, ammo so`zlovchining ko`z oldida (yoki uning faol ishtiroki bilan) bajarilgan yoki bajarilmaganini ifodalaydi. Masalan: Go`zal vodiydagi Gullar bog`i ko`klam libosi bilan bezandi. hu shakllar lug aviy birliklar singari turli uslubiy ma’nolarni anglatadi. Birginaʻ fe’lning o zida ish-harakat jarayoni va uning tavsifi, harakatning tez yoki sekin ʻ bajarilishi, takrorlanishi, bajarilish-bajarilmasligi, harakat bajaruvchisining soni, bajarilish payti kabi qator semantik grammatik ottenkalar ifodalanadi. Ushbu maqolada fe lning lug aviy va sintaktik shakl yasovchi qo shimchalarini uslubiyʻ ʻ ʻ xoslanishiga ko ra annotatsiyalash tamoyillari, ularning teglar tizimi, o zbek tili ʻ ʻ milliy korpusida uslubiy xoslanganlik belgisi bo yicha avtomatik ishlov berishning ʻ ahamiyati va uslubiy xoslanganlik belgisi bo yicha qidiruv parametrlari haqida fikr ʻ yuritiladi. bilan teglashtirishda faqat lisoniy birlikning shakliga asoslanamiz. Yuqorida ko rsatilgan holatni ham teglash mumkin, ammo buning uchun korpusda ʻ semantik analizator ishlashi kerak: ya ni morfologik shakl bilan aniqlanmaydigan ʻ birliklar semantik analizator funksiyasi ishga tushganda avtomatik tahlil qilinishi mumkin. Fe lning buyruq-istak mayli buyurish, so rash, qistash, iltimos kabi ʻ ʻ ma nolarni bildiradi. Bu ma nolar ikkinchi va uchinchi shaxslarga qaratilgan ʻ ʻ bo ladi. Ammo buyruq maylining birinchi shaxs ko rinishi mavjud emas. Chunki ʻ ʻ so zlovchi o ziga o zi buyurishining imkoni yo q. Shunga qaramay, badiiy ʻ ʻ ʻ ʻ asarlarda personajlar nutqida ma lum uslubiy talab bilan o ziga o zi undash ʻ ʻ ʻ uchraydi. Bunda so zlovchi o zini ikkinchi shaxs o rniga qo yib gapiradi. Buning ʻ ʻ ʻ ʻ o ziga xos semantik-uslubiy xususiyatlari bor. Jumladan, buyruq bevosita ʻ so zlovchining o ziga tegishli bo ladi: Rajabboy, bu ishni qiling (“men bu ishni ʻ ʻ ʻ qilay” ma nosida, so zlovchi birinchi shaxs). Bu tarzdagi qo llanish so zlashuv ʻ ʻ ʻ ʻ uslubiga xos bo lib, o zini ovsarlikka olish yoki g ururlanish ma nosida keladi ʻ ʻ ʻ ʻ [Qilichev 1992, 62]. Bu kabi holatlar haqida ham aynan yuqoridagi muammoni aytish mumkin. E.Qilichevning ta kidlashicha, fe lning buyruq-istak mayl shakllari ʻ ʻ badiiy uslubda, publitsistikada keng qo llanadi. Shart mayli fe l o zaklariga -sa ʻ ʻ ʻ affiksini qo shish bilan hosil qilinadi. -sa shaklli fe llarda modallik, hissiy- ʻ ʻ ta sirchanlik ma nolari kuchli seziladi. -sa shakli orqali nafaqat shart ma nosi, ʻ ʻ ʻ balki orzu, xohish, iltimos, sabab ma nolari ham ifodalanadi: ishlasa, borsam, ʻ borib kelsang. Menga so z bersangiz edi kabi [Qilichev 1992, 62]. Ko rinyaptiki, ʻ ʻ fe lning mayl shakllari ichida so zlashuv, badiiy, publitsistik uslubga xoslanish ʻ ʻ ilmiy jihatdan asoslangan, ammo bunday xoslanish fe lning ma lum bir uslubida ʻ ʻ maxsus morfologik shakl bilan farqlanmaydi, ya ni bir morfologik shakl ma lum ʻ ʻ kontekstda uslubiy xoslanishni ifodalasa, boshqa kontekstda uslubiy betaraf bo ladi. Bunday holatlarni avtomatik tahlil qilishning hozircha imkoni yo q.ʻ ʻ O zbek kompyuter lingvistikasining keyingi bosqichlarida ushbu tahlilni amalga ʻ oshiruvchi analizatorlar yaratilsa, kontekstga qarab uslubiy xoslanishni aniqlash imkoni paydo bo ladi. Fe l zamon shakllarining uslubiy xususiyatini avtomatik ʻ ʻ aniqlash. Fe lning zamon kategoriyasi obyektiv voqelikning tilda aks etishining ʻ ‒ bir ko rinishi. Tilda zamon tushunchasi fe lning zamon fe l, lug aviy shakl ʻ ʻ ʻ ʻ yasovchi, sintaktik shakl yasovchi, fe’lning mayl shakllari, fe l zamon shakllari, ʻ fe’lning vazifa shakllari, fe l nisbat shakllari lingvistik annotatsiya, nutq uslublari, ʻ uslubiy teglashtirish. Lisoniy birliklarni uslubiy xosligiga ko ra razmetkalash ʻ annotatsiyalashning lingvistik tavsiflovchi turiga mansub bo lib, quyida fe l ʻ ʻ grammatik shakllarini uslubiy xosligiga ko ra teglash masalalari xususida fikr ʻ yuritamiz. Mayl shakllarining uslubiy xoslanishini ifodalash xususida. Fe l ʻ mayllari o ziga xos shakllarga ega bo lib, turli xil modal ma nolarni ifodalaydi. ʻ ʻ ʻ Shunga qaramay, fe l mayllarining biri o rnida ikkinchisini qo llash mumkin. Ana ʻ ʻ ʻ shu holat ulardagi keng uslubiy imkoniyatlarni ro yobga chiqaradi. Fe lning ijro ʻ ʻ maylida modallik, ta sirchanlik deyarli bo lmaydi. Bunda faqat harakatning ʻ ʻ bajarilishbajarilmasligi haqida xabar berish ma nosi anglashiladi. Ammo bu mayl ʻ ba zan buyruq yoki shart mayllari o rnida kelib, ular anglatgan ma nolarni ʻ ʻ ʻ ifodalashi mumkin: uylarni yig ishtirasan, oshxonani tozalaysan, so ngra kinoga ʻ ʻ borasan (yig ishtir, tozala, bor buyruq O tgan zamon fe li. Bu zamon ma nosi -di, - ʻ ʻ ʻ ʻ gan, -gan edi, -(i) b edi, -(a)r edi shakllari vositasida yuzaga chiqadi. Bu shakllar nutqda harakatning o tgan zamonda amalga oshganligini ifodalash ma nosida ʻ ʻ o zaro sinonim bo lib kelsa-da, yana har biri o ziga xos modal ottenkalariga ega. ʻ ʻ ʻ Jumladan, -di shaklli fe llarda harakatning o tgan zamonda aniq bajarilganligi ʻ ʻ ifodalansa, -(i)b edi shaklli fe llarda o tgan zamonda bajarilgan harakat hikoya ʻ ʻ qilish, eslash orqali bayon qilinadi. O tgan zamon shakllari nutq uslublariga ʻ munosabati jihatidan ham farqlanadi. Masalan, -(i)b edi, -guvchi edi shakllari so zlashuv nutqiga, -moqda edi shakli esa rasmiy uslubga xos. Nutqni jonli qilish, ʻ u yoki bu harakatni tinglovchining ko z o ngida yoki yaqin vaqt ichida aniq ʻ ʻ bajarilganligini ifodalash uchun -di shaklli o tgan zamon fe li kelasi zamon ʻ ʻ ma nosi uchun ishlatiladi: Qani ketdik. Ertaga boy meni qoziga chaqirtiradi,ʻ yorimni tortib oladi, endi men nima qilaman? (Ertakdan). Yuqoridagi ma lumotlardan kelib chiqib, so zlashuv va rasmiy uslubga xosligi ko r Ilmiy ʻ ʻ ʻ uslub ilmiy asarlar uslubidir. Til birliklarining fan sohasida, ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga asos bo‘ladi. Ilmiy tafakkur fikrlashning o‘ziga xos usuli ekanligi, obektiv borliqni idrok etishda faqatgina dalil va faktlarga tayanish, fikriy izchilik kabi ekstralingvistik omillar ham nutqning ushbu turining shakllanishida, binobarin, nutqiy me’yorning o‘ziga xos turining yuzaga kelishida muhim omil sanaladi. Ilmiy uslubning janr xususiyatlari ham keng. Monografiya, risola, darslik, o‘quv qo‘llanmasi, o‘quv-metodik qo‘llanma, dastur, ma’ruza matnlari, taqriz va referat singarilar uning ana shu janr ko‘rinishlari hisoblanadi. Garchi ularning har birining bayon usuli va uslubi ma’lum darajada bir-birlaridan farq qilsa-da, til birliklaridan foydalanish me’yoriga ko‘ra umumiylikni tashkil etadi. Ilmiy uslubga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat: 1. Aniqlik. Har qanday ilmiy bayon, xulosa, shubhasiz, aniqlikni talab qiladi. Shuning uchun bu uslubda so‘zlarni aniq, asosan bir ma’noda qo‘llash, sinonimik qatordagi variantlardan masalaning mohiyatini birmuncha aniq ifoda etadigan variantini tanlash, hech bo‘lmaganda, neytral variantini qo‘llash taqozo etiladi. Terminlarni qo‘llash bu uslubning asosiy xususiyati sanaladi. 2. Obyektivlik. Ilmiy adabiyotlarda bu uslub doirasida til materiali fikrning haqqoniyligi, obektivligiga xizmat qilishi lozim. Ma’lum bo‘ladiki, haqqoniylik, obektivlik nihoyatda murakkab jarayon bo‘lib, uning reallashuvida faqatgina til birliklariga tayanib ish ko‘rish qiyin. Uni vaziyat, suhbatdoshlarning bir-birlarini bilishi va tushunishi kabi ekstralingvistik omillar ham belgilashi mumkin. 3. Mantiqiy izchillik ilmiy bayon uslubining o‘ziga xos xususiyatini tashkil etadi. Matnda so‘zlar, gaplar, abzaslar o‘zaro mantiqiy bog‘langan bo‘lishi lozim. Shuning uchun ham ilmiy matnlar bu izchillikni yuzaga keltiruvchi ma’lumki, ma’lum bo‘ladiki, ta’kidlash lozimki, ta’kidlash o‘rinliki, darhaqiqat, binobarin, shunday ekan, birinchidan, ikkinchidan, ko‘rinadiki, ta’kidlash joizki, xulosa qilib aytganda, xulosa qilganimizda, birgina misol, faqatbugina emas singari ko‘plab bog‘lovchi vazifasini bajaradigan so‘z va birikmalar qo‘llaniladi. 4. Qisqalik. Bu xususiyat aynan ilmiy bayonga xos xususiyatdir. Shuning uchun unda tilning tasviriy imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi. Gaplar darak mazmunida bo‘lib, asosan sodda yoyiq holda bo‘ladi. Agar fikr qo‘shma gaplar yordamida ifodalansa, bog‘lovchilarning faol ishlatilishi kuzatiladi Ilmiy uslub fonetik jihatdan boshqa uslublardan farqlanib turuvchi yorqin belgilarga ega emas. Leksikasida esa farq qiluvchi jihat sohaviy atamalarning ko‘pligi hisoblanadi. Bu uslubda ham, xuddi rasmiy uslubda bo‘lgani kabi, so‘zlarni ko‘chma ma’nolarda qo‘llash, tasviriy vositalardan unumli foydalanish xos xususiyat sanalmaydi. Subektiv emosionallik, obrazlilik, og‘zaki nutq elementlari, umuman g‘ayri adabiy unsurlar kam ishlatiladi. Mumkin qadar bayon bir xil me’yorda ifoda etiladi. Ilmiy uslubda faqat adabiy tilda me’yor sifatida e’tirof etilgan grammatik ko‘rsatkichlardan foydalaniladi. So‘z turkumlaridan ot faol, ko‘pincha takror qo‘llanadi. Subektiv baho shakllari xos emas. –lar ko‘plikdan boshqa semantik-uslubiy ma’nolarni ifodalamasa-da, atama xos il qilishda ishtirok etadi. Umumiy egalik ustun turadi, I- II shaxs qo‘shimchalari ishlatilmaydi, III shaxs shakli faol. Undov va taqlid so‘zlar ham bu uslubga xos emas. Yuklamalarning esa imkoniyati chegaralangan. Ilmiy nutq uchun deyiladi, aytiladi, yoritiladi, bayon qilinadi, aniqlanadi, tekshiriladi, foydalaniladi, ta’riflanadi singari xoslangan fe’llar mavjud. Fe’lning majhul daraja shakli ham bu uslub uchun xos. Ammo hozirgi-kelasi zamon shaklidan tashqari xarakterli zamon ko‘rsatkichi yo‘q. Kishilik olmoshlari kam qo‘llaniladi. Bu gap faqat muallif va men ma’nolarida qo‘llaniladigan hamda kamtarlik ma’nosini ifodalaydigan biz olmoshiga tegishli emas. Ilmiy uslubilda demak, xullas, darhaqiqat, haqiqatan, shubhasiz, albatta, darvoqye, masalan, jumladan, ayniqsa, xususan, aksincha, afsuski singari modal so‘zlar va modal ma’no anglatuvchi boshqa birliklar keng qo‘llaniladi. Shu tarzda ilmiy uslubning ammo, lekin kabi o‘z bog‘lovchilari, bilan, uchun, kabi, singari, haqida, to‘g‘risida, tufayli, sababli, doir, oid, binoan, tashqari, qaraganda, asosan, muvofiq, qadar singari ko‘makchilari borligini ham qayd qilish to‘g‘ri bo‘ladi. Ilmiy uslubda bayon etilayotgan matnning sintaktik qurilishi fikriy tugallikka, mantiqiy izchillikka xizmat qiladi hamda bayonning tabiatidan kelib chiqib, bir tarkibli gaplarning shaxssiz, shaxsi umumlashgan turlari faol. Undov, atov gaplar qo‘llanilmaydi, nutq monologik xarakterda bo‘ladi. Rasmiy uslubdagiga o‘xshab gap tuzilishining odatdagi tartibi qo‘llaniladi. Qo‘shma gap faol ishlatiladi. Darak gap asosiy mavqyeni egallaydi, so‘roq va buyruq gaplar deyarli qo‘llanilmaydi. 1.2. Zamon qo‘shimchalarining funksional vazifalari Zamonni ifodalovchi grammatik shakllarni qabul qilishda va muayyan zamon ma’nosini anglatishda fe’l leksik ma’nosining ham ahamiyatga ega ekanligi jahon tilshunosligida ham, o‘zbek tilshunosligida ham qayd qilinadi. Jahon tilshunosligida bu masala fe’llarni aspektual guruhlarga ajratish orqali hal qilinadi. Shu sababli zamon kategoriyasiga bag‘ishlangan aksariyat ishlarda zamon aspekt bilan birgalikda o‘rganiladi. Bunda grammatik aspekt deganda fe’l lug‘aviy ma’nosidagi ma’lum bir semalarning uning zamonda qo‘llanilishiga ta’siri tushuniladi. Davomiylik (progressive), tugallanganlik, natijaviylik (perfect) kabilar aspektual tasnif mezonlari sifatida qaraladi. Zamonni aspektga bog‘lab o‘rgangan olimlardan biri Z. Vendler fe’llarning zamonga munosabat jihatdan o‘ziga xos ma’noviy farqlarga ega ekanligini aniqladi va ularni tasnifladi [13]. Keyinroq E.Bach, D.Dovti, M.Moens va M.Stedman kabi olimlar tomonidan ham zamon ifodalashda o‘ziga xosligiga ko‘ra fe’llarning aspektual kategoriyalari ajratildi [1, 2, 8]. Ular umumiy tarzda fe’llarni holat fe’llari (states), faoliyat-jarayon fe’llari (processes), natijaga yo‘naltiruvchi fe’llar (accomplishments) va jarayonning oxirgi natijasini ifodalovchi fe’llar (achievements)ga ajratadilar. O‘zbek tilshunosligida fe’l semantikasi va uning ma’noviy guruhlariga bag‘ishlangan salmoqli tadqiqotlar amalga oshirilgan. I.Qo‘chqortoyev, R.Rasulov, T.Musayev, M.Mirtojiyev, S.Muxamedova, Y.Hamrayeva kabi olimlarning ishlari bu borada alohida ahamiyatga ega. Fe’lning grammatik xususiyatlarini tadqiq qilgan olimlar tomonidan ham zamon ma’nosining ifodalanishida fe’l leksik ma’nosining ta’sirga ega ekanligi ta’kidlab kelinsa-da, aynan qaysi fe’llarning qanday ta’sirga ega ekanligi maxsus o‘rganilmagan. Xususan, fe’l zamonlari yuzasidan olib borilgan tadqiqotlarda ham bu masalaga alohida e’tibor qaratilmagan. Faqat hozirgi zamon doirasida yotmoq, yurmoq, turmoq, o‘tirmoq fe’llarining –(i)b shakli bilan o‘ziga xos tarzda shaklan o‘tgan zamon, mazmunan hozirgi zamonni ifodalashi masalasiga bir qator manbalarda to‘xtalingan. Ayniqsa, A.Hojiyevning bu boradagi qarashlari alohida ahamiyatga molik [4]. J.Jo‘rayeva kelasi zamon fe’llari doirasidagi tadqiqotida “Ba’zi hollarda fe’l zamonini aniqlash fe’lning leksik ma’nosiga ham bog‘liq” [6] ekanligini aytib o‘tadi. Shuningdek, G‘.Zikrillayev tomonidan -a (-y) shakli orqali hozirgi va kelasi zamonning ifodalanishida kursiv va terminativ fe’llarning farqlanishi ham diqqatga sazovor. Olim: “Kursiv fe’lning lug‘aviy mazmunida hozirgi zamon ma’nosi uchun qulaylik bo‘ladi” [14], deya tabriklayman, bilaman kabi fe’llar ishtirokidagi gaplarni misol sifatida keltiradi. O‘z navbatida “Terminativ fe’lning lug‘aviy mazmunida kelasi zamon ma’nosi uchun qulaylik bo‘ladi” [14], deydi va misol tariqasida ketaman, boraman fe’llarini keltirib o‘tadi. Ta’kidlash joizki, olimning bu qarashlari fe’l lug‘aviy ma’nosining zamon shakllarini qabul qilishga ta’sirini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Ingliz va o‘zbek tillaridagi fe’llarning leksik-grammatik bog‘liqlikka asoslangan tasniflarini qiyosiy o‘rgangan Sh.Jalolova “Harakatning vaqtda chegaralanganligiga ko‘ra fe’l turlari (har ikkala tilda mavjud): terminativ va noterminativ fe’llar. Fe’lning bu turlari har ikki tilda mavjud, lekin ingliz tili uchun u ko‘proq grammatik ahamiyatga ega” [5] ekanligini aytib o‘tadi. Haqiqatan ham, ingliz tili grammatikasida davomiylikni ifodalovchi -ing shaklini olmaydigan fe’llar masalasiga alohida e’tibor qaratiladi. O‘zbek tilida esa bu fe’llar kontekstga ko‘ra davomiylikni ham ifodalab kela olganligi sababli tadqiqotchi tasnifning bu tildagi ahamiyatini pastroq baholaydi. -a (y) shaklining annotatsiyasida uning hozirgi va kelasi zamon hosil qilishdagi omonimligini farqlashda ham fe’llarning leksik ma’nosi muhim ahamiyat kasb etadi. Holat, faoliyat ma’nosidagi fe’llar tarkibida bu shakl ko‘pincha hozirgi zamonni anglatsa, harakat fe’llari tarkibida esa asosan kelasi zamonni hosil qiladi. Biroq -a (y) ning holat fe’llarida hozirgi zamonni anglatishini, harakat fe’llarida kelasi zamonni ifodalashini mutlaq qoida sifatida olish mumkin emas. Masalan, sevmoq, yoqmoq, bilmoq, tushunmoq, anglamoq, ifodalamoq, yaxshi ko‘rmoq, yomon ko‘rmoq, ishonmoq, nafratlanmoq holat fe’llari -a (-y) zamon shakli bilan umumiy hozirgi zamonni anglatadi. Biroq xursand bo‘lmoq, xafa bo‘lmoq, odatlanmoq, ko‘nikmoq, to‘xtamoq, pasaymoq kabi holat fe’llarida -a (-y) shakli fe’llarning xususiy ma’nolaridan kelib chiqqan holda ko‘proq kelasi zamon ma’nosini anglatadi. O‘zbek tilida hozirgi davomli zamon shakllarini qabul qilish-qilmasligiga ko‘ra fe’llarning ma’lum bir ma’noviy guruhini ajratib ko‘rsatish mumkin emas. Biroq ayrim fe’llar leksik xususiyatlaridan kelib chiqib bu shakllarni qabul qila olmasligi mumkin. Masalan, sevmoq fe’li hozirgi davomli zamon shakllarini qabul qilmaydi, ya’ni sevyapman, sevmoqdasan, sevayotibdi tarzida ishlatilmaydi. Ta’limiy korpus matnlarida ham biror o‘rinda bu zamon shakllari bilan qo‘llanmaydi. topmoq, yo‘qotmoq, payqamoq, qoqilmoq (o‘zlik nisbatda), chertmoq, uyg‘onmoq, tanimoq, chaqmoq, sinmoq kabi fe’llar davomiylikka ega bo‘lmagan, zamon o‘qida muayyan bir nuqtani ko‘rsatuvchi, qisqa lahzalik harakat-holatlarni ifodalaganda mantiqan hozirgi davomli zamonni anglatmaydi va davomli zamon shakllari bilan qo‘llanmaydi. Biroq ko‘p ma’noli fe’llar bir ma’nosi bilan hozirgi davomli zamon shaklini qabul qilmagani holda boshqa ma’nosi bilan bu shakllarni olaverishi mumkin. Alohida qayd etish joizki, yuqorida keltirilgan fe’llar bo‘lishsizlik shaklida qo‘llanganda qisqa lahzalik, oniy harakat ma’nosi yo‘qoladi va davomiylikka ega bo‘ladi. Shu bois ular bo‘lishsizlik shakli bilan hozirgi davomli zamon shakllarini qabul qilishi mumkin. Masalan: O‘zimizda ham savodli mutaxassislar juda ko‘p, ularni hech kim payqamayapti. (kun.uz) Topmoq fe’li “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”dagi “1 Yo‘qotgan, umuman, qidirilayotgan (qidiruvda bo‘lgan) narsa yoki shaxsni duch keltirmoq, ko‘zga ilintirmoq, uchratmoq. 2 Nogahon ko‘zi tushib qo‘lga kiritmoq, topib olmoq” [17] ma’nolari bilan davomli zamonda ishlatilmaydi. Lekin lug‘atdagi “3 Qidirish, kuzatish, izlanish natijasida kashf etmoq, ochmoq. 4 Noma’lum bo‘lgan narsani aniqlamoq, nima ekanini belgilamoq, tayin etmoq. 5 Umuman, ish-mehnat, biror sabab va sh.k. bilan ega bo‘lmoq, erishmoq” [17] ma’nolari bilan davomli zamon shakllarini qabul qilaveradi. Jumladan, Ta’limiy korpus matnlarida topmoq fe’li hozirgi davomli zamon shakllari bilan 839 o‘rinda qo‘llangan va ularning barchasida izohli lug‘atdagi 3-, 4-, 5-ma’nolardan birini ifodalagan. Masalan: Ijtimoiy tarmoqlar orqali hokimlik va boshqaruv idoralariga yo llanayotgan murojaatlari o zʻ ʻ yechimini topyaptimi? (xs.uz). Yo‘qotmoq fe’li izohli lug‘atdagi “1 Yo‘q qilmoq. 2 Muayyan maqsadga monelik qiladigan to‘siqni olib tashlamoq; barham bermoq” [15] ma’nolari bilan davomli zamon shakllarini qabul qilaveradi, biroq “3 Ixtiyorsiz holda tegishli narsasini yo‘q qilmoq, nazar-e’tiboridan qochirmoq” [15] ma’nosi bilan davomli zamonda qo‘llana olmaydi. Chertmoq fe’li “1 Barmoq bilan keskin zarb bermoq, barmoq bilan urib, past, keskin ovoz chiqarmoq, taqillatmoq. 2 Chertmak bilan itqitmoq, uloqtirmoq. 3 Barmoq yoki barmoqlar bilan zarb berib chalmoq” [17] ma’nolaridan 2-sida hozirgi davomli zamonda deyarli qo‘llanmaydi. 1-, 3-ma’nolarda -yap, -moqda shakllari bilan qo‘llanganda davomiylik emas, balki harakatning takroriyligi ma’nosi anglashiladi. Bu chertishning oniy harakat ekanligi bilan bog‘liq. Bu, ayniqsa, 3- ma’noda yaqqol ko‘zga tashlanadi: tor chertyapti. Uyg‘onmoq fe’li “1 Uyqusini tark etmoq, uyqudan turmoq” [17] denotativ ma’nosida mantiqan hozirgi davomli zamonni anglatmaydi, ba’zida -yap shaklini olganda o‘tgan zamon ma’nosini beradi, ammo “2 Hayot, faoliyatga qo‘zg‘almoq, harakatga kelmoq; amalga kirmoq. 3 Paydo bo‘lmoq, hosil bo‘lmoq, qo‘zg‘almoq (his, tuyg‘u va sh.k. haqida)” [17] ma’nolarida hozirgi davomli zamonda ham qo‘llanaveradi. Bunda bevosita nutq momentidagi hodisani emas, balki umuman hozirgi kunlarda yuz berayotgan jarayonni ifodalaydi. Masalan: Bu orqali boshqa o‘quvchilarda musiqa san’atiga qiziqish uyg‘onmoqda. (marifat.uz) Tanimoq fe’li “1 Tanish bo‘lmoq, bilmoq” [16] ma’nosida hozirgi davomli zamon shaklini olganda konkret nutq momentidagi holatni emas, balki hozirgi kunlarda amalga oshayotgan umumiy jarayonni ifodalaydi. Masalan: Xalqaro Pressklub orqali xalq vazirlarni taniyapti. (kun.uz) Tanimoq “2 O‘ziga tegishli yoki tanish kimsani, narsani ko‘rinishidan yoki boshqa biror belgisidan bilmoq, ajratmoq” [16] ma’nosida -yap hozirgi davomli zamon shakli bilan qo‘llanganda, fe’l semantikasiga bog‘liq holda o‘tgan zamon ma’nosi anglashiladi. Shu sababli bu o‘rinlarda -yap shaklini -di bilan almashtirish mumkin. Masalan: -Men, Bibiman! Taniyapsizmi? — dedim titrab. (kun.uz) Payqamoq fe’li har ikkala “1 Sezmoq, his qilmoq, bilmoq. 2 Ma’nosini anglamoq, uqmoq, tushunmoq; sezmoq” [16] ma’nolari bilan hozirgi davomli zamon shakllarini qabul qila olmaydi. Biroq ma’nodosh bo‘lgani holda sezmoq fe’li bu zamon shakllarini qabul qilaveradi. Masalan: Darsimga barcha o‘quvchi birdek quloq solib, mavzuni oson tushunib olayotganini sezyapman. (marifat.uz) Bizningcha, bu holat ikkala fe’l o‘rtasidagi asosiy farqlardan biri sezmoqning payqamoqqa nisbatan davomiylikka ega ekanligi va payqamoq tasodifiy, lahzalik holatni ifodalashi bilan bog‘liq. Chaqmoq fe’li “3 Bir-biriga urib, surtib, olov chiqarmoq; yondirmoq” [17] ma’nosida o‘zbek tilida asosan gugurt chaqmoq tarzida qo‘llanadi va bu ham lahzalik harakat bo‘lganligi bois hozirgi davomli zamonda qo‘llanilish imkoniyati cheklangan. Chaqmoq chaqyapti gapida oniy holat ifodasi bo‘lganligi bois -yap shakli o‘tgan zamon ma’nosini anglatadi. Chunki nutq momentida so‘zlovchi nazarda tutgan chaqmoq chaqishi tugallangan bo‘ladi. Bu o‘rinda -di o‘rnida -yap shaklini qo‘llash orqali hodisaning nutq momentiga juda yaqinligi, shuningdek, uning takrori borligi ham nazarda tutiladi. Qoqilmoq fe’li o‘zlik nisbat shaklida denotativ “1Yurayotib, oyog‘i uchini biror narsaga urib olmoq va shuning natijasida munkimoq” [18] ma’nosida nutq momentidagi harakat-holat ifodasi uchun hozirgi davomli zamon shakllari bilan qo‘llanmaydi. Biroq “2 Yanglishmoq, xató qilmoq; shu tarzda pand yemoq, nochor holatga tushmoq. 3 Biror narsadan, jihatdan qiyinchilik, muhtojlik sezmoq” [18] ko‘chma ma’nolarida bu zamon shakllarini qabul qilishi mumkin. Masalan: Har gal mavzuning shu joyiga kelganda qoqilyapsiz. Grammatika to’g’ri gapirish va yozishni o’rgatadi, ammo ma’lumki, odamlar turli nutqiyvaziyatlardaturlicha gapiradi va yozadi. Bunda so’zlovchining nutq tuzishdan ko’zda tutgan maqsadi hal qiluvchirolo’ynaydi. Ana shu maqsad va nutqiy vaziyatga muvofiq tarzda nutq shakllantiriladi.Ushbumaqsadasosida ijtimoiy hayotdagi ma’lum soha doirasida (masalan, ilmiy, rasmiy, badiiy kabi), muayyannutqiyvaziyatda qo’llanadigan til shakli nutq uslubi hisoblanadi. Har bir uslub, albatta, o’zigaxostilxususiyatlariga ega bo’ladi. Bu xususiyatlarni bilish nafaqat to’g’ri yozish va gapirishni, balki aniq,ta’sirli va tugal nutq tuzish imkonini ham beradi. Nutq uslublariga daxldor til xususiyatlarining jami uslubiyat deb yuritiladi. Ayni paytdatilshunoslikning nutq uslublarini o’rganuvchi bo’limi ham o’zbek tili uslubiyati yoki uslubshunosliknomi bilan ataladi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida nutqiy uslublarning hammasida erkin qo’llanadigantil birliklarimavjud. Ular nuqtayi nazaridan betaraf, ya’ni biror bir uslubga xoslanmagan vositalar hisoblanadivaular tilda juda katta qismni tashkil etadi. Masalan; uy, kitob, katta, ishlamoq, o’qimoqkabi leksikbirliklar. Ular barcha uslublarning umumiy unsurlari sanaladi. Ayni paytda tilda bir qancha vositalar borki, ular ko’proq muayyan bir uslubga xoslanganbo’ladi,asosan, shu uslubda qo’llanadi, hatto tegishli uslubning o’ziga xos belgisi sifatida xizmat qiladi. Masalan,ilmiy matndagi terminlar shu uslubga xosdir. So’zlovchi (yozuvchi) matn tuzar ekan, ana shu uslubiy vositalarni, ularning qaysi uslubgaxosliginiyaxshi bilishi lozim. Ayrim nutq uslubi doirasidagina qo’llanadigan so’zlar uslubiy xoslangan so’zlardir. Bundayxususiyatga ega bo’lmagan so’zlar esa uslubiy betaraf so’zlar deyiladi. Muloqotning turli vaziyatlari hamda turli nutqiy uslublarda nutqning og’zaki va yozmashakligaaloqadorlik turlichadir. Nutq uslublarining so’zlashuv, badiiy, ilmiy, rasmiy, publitsistikkabi asosiyturlari mavjud. Ular orasida so’zlashuv uslubi asosan, og’zaki nutq shaklida namoyon bo’ladi. Masalan,ilmiy ma’ruzaning yoki ilmiy asarning matni yozma nutqqa, ilmiy ma’ruzaning o’zi esa og’zaki nutqqaxosdir. Shuningdek, badiiy uslubning ham yozma va og’zaki (xalq og’zaki ijodi) ko’rinishi mavjud. Kundalik hayotda, oilada, ko’cha-ko’yda, ish joylarida va boshqa joylarda kishilarning fikr almashishijarayonida qo’llanadigan nutq uslubi so’zlashuv uslubi sanaladi. So’zlashuv uslubi adabiyvaoddiyso’zlashuv uslublarini o’z ichiga oladi. Mavjud adabiy til me’yorlariga qat’iy amal qilingan, tartibgasolingan so’zlashuv uslubi- adabiy so’zlashuv uslubi, adabiy til me’yorlariga doimhamamalqilavermaydigan erkin muloqot shakli esa oddiy so’zlashuv uslubi hisoblanadi. Oddiyso’zlashuvuslubida so’zlovchi nutq vaziyatidan kelib chiqib, axborot uchun eng kerakli so’zlarniginaishlatadi.Qolganlari nutqiy vaziyatdan bilinib turadi, imo- ishoralar va mimikalar bilan to’ldiriladi. Masalan;kinoteatr chiptaxonasidan chipta olish uchun so’raysiz-beshinchidan ikkita (mengabeshinchiqatordan ikkita chipta bering deb o’tirmaysiz) Oddiy so’zlashuv uslubida nutqiy vositalarni tejashga intilish bilan birga bunga teskari bo’lgannutqiyortiqchalikka ham yo’l qo’yiladi. Oddiy so’zlashuv uslubida gap bo’laklarining tartibi hamanchaerkinbo’ladi. Ba’zan shevaga xos so’zlar qo’pol, dag’al bo’lishi mumkin, lekin bularni qo’llashso’zlovchining madaniy nutq sohibi emasligini bildiradi. So’zlashuv uslubining har ikkalaturi hamko’pincha dialog shaklida ro’yobga chiqadi. Ikki shaxsning o’zaro so’zlashuvi dialogik nutqanaladi.So’zlashuv uslubida so’zlar ko’pincha kinoya, piching, qochirimlarga boy bo’ladi. Bu uslubningo’zigaxos yana bir xususiyati- erkinligidir. So’zlashuv uslubida kitobiy uslublarda qo’llaniladigan “taklif qildi, sobiq, masalan”kabi so’zlaro’rnida “chaqirdi, oldingi, burungi, misol uchun” kabi so’zlar ishlatiladi. Ergash aka, Qumri opasingari birikmalarda aka, opa so’zlarida erkalash-kichraytirish qo’shimchalari qo’llanadi. Buuslubdaog’zi qulog’ida, joni chiqib ketdi kabi iboralar, frazeologik birliklar, maqol, matal, hikmatli so’zlarham uchraydi. Unli tovushlarni cho’zish (bor, kel), ayrim undosh tovushlarni cho’zib aytish (maza–mazza, Endimazza qilib ertak eshitinglar; haqi– haqqi, Haqqingni ol, o’g’lim) so’zlashuv uslubigaxosdir.So’zlashuv uslubida sodda gaplar, to’liqsiz gaplar, undalmali gaplardan foydalaniladi. II.BOB uchun xulosa Umumta’lim maktablarining 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarining uslubiy xususiyatlarini o‘rgatish o‘quvchilarda nafaqat grammatik bilimlarni mustahkamlash, balki matnni tahlil qilish, uslubiy jihatdan chuqur anglash, ifoda vositalaridan ongli foydalanish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Ushbu mavzuni o‘qitish metodikasini ishlab chiqish davomida quyidagi muhim jihatlar aniqlab olindi:  Zamon qo‘shimchalari turli uslubiy vazifalarni bajaradi, ya’ni ular matnning ohangini, uslubini, muallif munosabatini anglatishda faol ishtirok etadi;  Dars jarayonida zamon qo‘shimchalarining faqat grammatik funksiyasini emas, balki stilistik imkoniyatlarini ham yoritish zarur;  Amaliy mashqlar, matn tahlili, stilistik taqqoslashlar orqali o‘quvchilarning estetik didi, nutq madaniyati rivojlanadi;  O‘quvchilarga zamon qo‘shimchalarini turli uslubiy kontekstlarda qo‘llay olish malakasini berish — zamonaviy kompetensiyaviy yondashuvning muhim talabi hisoblanadi.  Shunday qilib, 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarining uslubiy xususiyatlarini metodik asosda o‘rgatish — o‘quvchilarning tilga bo‘lgan estetik yondashuvini, tafakkurini va ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. II BOB: 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarini o‘qitishning metodik asoslari 2.1. 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarni o‘qitishning o‘rni Talim fan va izlanish olib borish chegara bilmaydi, balki eng yangi bilim va ko’nikmalarni ulashish orqali insoniyatni taraqqiyotga yetaklaydi, bir nechta xalqlar taqdiriga daxldor bo’lgan muammolarga birgalikda yechim topish orqali mamlakatlar orasidagi do’stlik va hamkorlik rishtalarini mustahkamlaydi. O’zbekiston Respublikasi mustaqillika erishganidan so’ng barcha javhalarda bo’lgani kabi ta’lim va fan sohasida ham turli xildagi yangilanishlar olib borilmoqda. Davrlar o’zgaraveradi, unga mos ravishda taraqqiyot o’zanlari ham. Biroq insoniyat oldidagi asosiy missiya bo’lgan izlash-topish –qo’llash amaliyoti hech qachon eskirmaydi. Insonlar savollar ichida yashaydi, biriga javob topilishi bilan keyingisi ko’ndalang turadi. Albatta, yechimlar o’z-o’zidan kelinmaydi, buning uchun izlaniladi, kitoblar varaqlaniladi, ma’lumotlar to’planilib tahlil qilinadi. Bu esa butun bashariyat ilm fanga muhtojligini anglatadi. Chunki, savollardan iborat olamda yashab bo’lmaydi, qayerdadir ularga yechim topilishi shart. Hozirga qadar olimlar nafaqat yer sayyorasi, balki koinotdagi o’nlab jumboqlarga yechim topdi, sirli hodisalarning sabab va oqibatlarini tahlil qildi, tushuntirdi. Ammo mo’jizalardan iborat biz yashayotgan hayotda bilmaganlarimiz bilganlarimizdan ko’p. “Ta’lim to’g’risida”gi Qonunda ta’limning ravnaqi, uning insonparvarligi, ta’lim va tarbiya tizimining uzluksizligi, ilmiyligi va dunyoviyligi, ta’limda umuminsoniy va ilmiy qadriyatlarning ustuvorligi, davlat ta’lim standari doirasida hammaning bilim olishi uchun imkoniyat yaratilishi ta’kidlab ko’rsatilgan. Ona tili o’qitishning mazmuni jamiyat rivojlanishining hozirgi bosqichida davlatimizning maktab oldiga qo’ygan vazifasiga moslashgan. Bu vazifalar ko’p qirrali bo’lib, ularni bajarishda o’qituvchidan mas’uliyat va pedagogik mahorat talab etiladi. Bu vazifalarni bajarish jarayonida o’quvchilar axloqiy, estetik, mehnat, ekologik jihatdan tarbiyalanib boriladi. Shu o’rinda, ona tilimizni o’qitishda so’z yasalishiga o’zak va negiziga katta e’tibor beriladi. So’z yasalishida asosiy o’rin egallaydigan qo’shimchalar mavzusini o’quvchilarga puxta o’rgatishda mazkur maqola har tomonlama qo’l keladi. Maktab darslarida ona tili va adabiyot fanini o’qitishda aynan qo’shimchalar mavzusini har tomonlama o’rganishda yangi innovatsion metodlardan foydalangan holda dars jarayonini tashkilashtirish va o’quvchilarning darsga bo’lgan qiziqishini uyg’otishda bugungi kunda axborot komunikatsion vositalardan foydalanish keng yo’lga qo’yilgan. Aynan qo’shimchalarni o’rgatishda qo’shimchalarni va ularni turlari bilan tanishtirishda turli xil metodlardan foydalanish bugungi ta’lim jarayonini rivojlanishiga o’z hisasini qo’shadi. Zamon qo‘shimchalari tushunchasi. Zamon qo‘shimchalari fe’l so‘z turkumining muhim grammatik shakllaridan biri bo‘lib, ish-harakatning bajarilish vaqtini (o‘tgan, hozirgi yoki kelajak zamon) anglatish uchun shakllanadi. Ular so‘zga qo‘shilib, gapning mazmuni yoki muayyan ma’lumotni anglashga yordam beradi. Zamon qo‘shimchalari o‘zbek tilining grammatik sistemasida morfemalarining mazmun guruhini tashkil etadi.Zamoniylikni aniqlash: Ish-harakatning qachon sodir bo‘lganligi yoki sodir bo‘layotganini ko‘rsatadi. Zamon va modal ma’no uyg‘unligi: Ayrim hollarda zamon qo‘shimchalari gapning modal mazmuni ham ifodalanadi (mas., erkinlik, ehtimollik). Gapning sintaktik tuzilishi: Zamon qo‘shimchalari gapdagi fe’lning va boshqa so‘zlarning vazifasini aniqlaydi. Zamon qo‘shimchalarining morfologik xususiyati: O‘zbek tilidagi zamon qo‘shimchalari morfemalar tizimi tarkib topadi va buning fe’lning negiziga ulanadi. Ushbu qo‘shimchalar so‘zga qo‘shilib, harakatning vaqtini aniqlaydi va fe’lning grammatik tuzilishiga elementlar qo‘shadi. Asos (fe’l negizi): Fe’lning zamonini belgilaydi. Masalan, “bor-”, “kel-”. 1. Zamon qo‘shimchalari: Fe’l negiziga zamon qo‘shimchasi yuklanadi. Hozirgi zamon qo‘shimchalari: -yapti, -yapman, -moqda O‘tgan zamon shakllari: -di, -gan, -ibdi Kelayotgan zamon shakllari: -adi, -ar, -moqchi 2. Shakl va modal qo‘shimchalar: Zamon qo‘shimchasi so‘zning morfema nevisida bilan bog‘lanib shakllanadi. Masalan, “bor-di” fe’lida zamon qo‘shimchasi yordamida ish-harakatning o‘tganligini anglash mumkin. Shu bilan birga shakl hissasi bo‘ladi (berdim, beradi).Quyida qo’shimcha va uning turlariga oid bilimlarni tahlil qilib o’tamiz Qo’shimchalar ma’no va vazifalariga ko’ra uch xil: 1) so’z yasovchilar, 2) shakl yasovchilar, 3) so’z o’zgartiruvchilar. O’zak yoki negizga qo’shilib uning ma’nosi bilan bog’liq bo’lgan yangi ma’noli so’z yasaydigan qo’shimchalar so’z yasovchi qo’shimchalar deyiladi: ish-chi, gul- li, gul-la, qish-ki, mard-ona, qahramon-larcha, majbur - an kabi . So’z yasovchi qo’shimchalar yordamida bir so’z turkumidan boshqa turkumlarga xos so’zlar yasaladi: masalan, suv, chiroy, odam, harakat -ot; suvli, chiroyli, odamsimon, harakatchan- sifat; och, buz, kes, uch, - fe’l; ochiq, buziq, kes-kir, uchqur- sifat Shuningdek, so’z yasovchi qo’shimchalar bilan bir so’z turkumidan shu turkumga xos so’zlar yasaladi: ish, suhbat, vatan, yo’l, kitob -ot; ishchi, suhbatdosh, vatandosh, yo’ldosh, kitobxon- ot. So’z yasovchilar yordamida qo’shma (toshkentlik) juft (ota -onali) so’zlar ham yasaladi. Shu bilan birgalikda bir so’zga birdan ortiq so’z yasovchi qo’shmacha qo’shilgan holda ham so’zlar yasaladi. Masalan, terimchi so’zidagi ter - fe’l, terimot, terimchi -otdir. Bir so’zga birdan ortiq qo’shimchalar qo’shilib so’z yasalsa, bunday qo’shimchalar so’z tarkibini murakkablashtiradi. Shu bilan birgalikda ayrim so’z yasovchi qo’shimchalar tarkibi ikki yoki undan ortiq so’z yasovchi qo’shimchaga mos keladi, biroq bir qo’shimcha vazifasini bajaradi. Shunga ko’ra so’z yasovchi qo’shimchalar ikki xil: Sodda qo’shimchalar, murakkab qo’shimchalar. Bitta tarkibdan iborat bo’lgan qo’shimchalar sodda qo’shimchalar deyiladi: -chi, -dosh, -z or, -shunos, -lik. -Ikki yoki undan ortiq qo’shimchalarning birikuvidan tashkil topgan, bir qo’shimcha vazifasini bajaruvchi qo’shimchalar murakkab qo’shimchalar deyiladi: -chilik, garchilik, lan kabi. Masalan, chorvachilik, loygarchilik, o’ylan so’zlari tarkibidagi -chilik (ch-lik), -garchilik (gar-chi -lik), -lan (la- n) qismlardan tarkib topgan bitta murakkab qo’shimchadir. -chilik qo’shimchasi ayrim so’zlarda tarkiban ajralishi mumkin bo’lsa -da, : suv- ch-lik , o’quv -chilik ko’pgina so’zlarda bu qo’shimchani qismlarga ajratib bo’lmaydi: chorvachilik, bog’dorchilik kulolchilik kabi. So’z yasovchi qo’shimchalar so’z yasashdagi darajasi jihatidan uch xil: unumli qo’shimchalar, kam unum qo’shimchalar, unumsiz qo’shimchalar. Ko’plab so’zlarning yasalishi uchun ishtirok etadigan qo’shimchalar unumli qo’shimchalar deyiladi. Unumli qo’shimchalarga: ot yasovchi -chi (terimchi, ishchi, xizmatchi ); mavhum ot yasovchi -lik ( do’stlik, tinchlik); sifat yasovchi -li (kuchli, bilimli) ; - ma (aylanma yo’l, yasama kulgi), nisbiy sifat yasovchi -gi (-ki ,-qi) (kuzgi- qishki); fe’l yasovchi -la (oshla, suvla, ishla) kabilar kiradi. Kam miqdordagi so’zlarning yasalishida ishtirok etadigan qo’shimchalar kam unum qo’shimchalar deyiladi. Ot yasovchi: -dosh -kash, -bon,-boz, -dor, -im, -gich, -sifat yasovchi: -siz, -chil,-aki, - chog, -chak; fe’l yasovchi: -ik, -ig, -lan, -lash; ravish yasamasi: -an, -lab, -ona qo’shomchalari kam unum qo’shimchalardir. Hozirgi kunda yangi so’z yasamaydigan qo’shimchalar unumsiz qo’shimchalar deyiladi: -ag’on, -a, -g, -v, - g’oq, -gir, -qiz, -chil, -chan qo’shimchalari unumsiz qo’shimchalardir. So’z yasovchi qo’shimchalar omonimlik, sinonimlik, va antonimlik xususiyatlariga ham ega. Shaklan bir xil bo’lib turli turkumlardagi so’zlarni yasaydi qo’shimchalar omonim qo’shimchalar deyiladi: oq: o’roq, boshoq -ot ; qo’rqoq, tarqoq -sifat , - ch: sog’inch -ot; tinch -sifat. - ma: surma, turma -ot; osma, cho’zma-sifat. So’z yasovchi qo’shimchalar shakl yasovchi qo’shimchalar bilan ham omonim bo’la oladi. Masalan, qushcha, uycha so’zlaridagi -cha shakl yasovchi, yangicha, eskicha so’zlaridagi -cha so’z yasovchidir. Shaklan har xil bo’lib, bir hil ma’noli so’zlarni yasovchi qo’shimchalar sinonim qo’shimchalar deyiladi. Sifat yasovchi : -li, -ser, - dor: unumli, serunum, unumdor; -be, -siz: beaql, aqlsiz;- li, - ba, - mand davlatli, badavlat, davlatmand; -no, -siz: noinsof, insofsiz kabilar sinonim qo’shimchalardir. Bir -biriga zid ma’nolarni ifodalovchi so’zlar yasaydigan qo’shimchalar antonim qo’shimchalar deyiladi. - li, -siz: aqlli -aqlsiz; - no, -li: noinsof -insofli; -be, -li : bebaxt -baxtli. So’zlarning lug’aviy ma’nosini o’zgartirmay ularga turli ma’no bo’yoqlari beruvchi, grammatik ma’no ifodalovchi qo’shimchalar shakl yasovchi qo’shimchalar deyiladi. Shakl yasovchi qo’shimchalar yangi so’z yasamaydi, balki so’zning shaklini hosil qilib turli grammatik ma’nolarni ifodalashga xizmat qiladi. Shakl yasovchilar turli so’z turkumlarida turlicha vazifalarni bajaradi. Masalan, otlarda kichraytish -erkalash: qushcha, toylog’, qo’zichoq, bolagina; ko’plik: kitoblar, uylar kabi ma’nolarni ifodalasa , sifatda sifat darajalarini hosil qiladi: qizilroq, oqish, ko’kimtir. Shu xususiytlariga ko’ra shakl yasovchilar ikki xil: kategorial shakl yasovchi va nokategorial shakl yasovchilar. Kategorial shakl yasovchilar biror grammatik kategoriyaga xos shakllarni yasaydi. Otlardagi ko’plik, fe’llardagi shaxs -son, zamon, mayl nisbat shakllarini yasovchi qo’shimchalar kategorial yasovchilardir. Masalan, bolalar so’zidagi -lar ko’plik kategoriasini, boraman so’zidagi -man shaxs -son kategoriyasini hosil qiladi. Ma’lum biror grammatik kategoriyaga xos bo’lmagan shakllarini hosil qiluvchi qo’shimchalar nokategorial shakl yasovchilar hisoblanadi. Masalan, otlardagi kichraytish -erkalash qo’shimchalari sonning ma’no turini hosil qiluvchi qo’shimchalar, sifatdagi daraja, fe’lning xoslangan shakllari qo’shimchalari nokategorial shakl yasovchi qo’shimchalardir. Nutqda so’zlarni boshqa so’zlar bilan munosabatini (bog’lanishini ) ta’minlaydigan qo’shimchalar so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalar deyiladi. So’z o’zgartiruvchi qo’shimchalar grammatik ma’no ifodalaydi. Shuning uchun bunday qo’shimchalar sintaktik vazifa bajaradi. Masalan, Shohning qoshlari chimirilib, mo’ylovlarini uchi pastga osilib qoldi. Ushbu dapdagi so’zlarni bog’lashda -ning , - larini, -i ,-ga qo’shimchalarini muhim o’rni bor. Agar gap tarkibidan shu qo’shimchalar chiqarilib tashlansa, undagi so’zlar o’zaro bog’lanmaydi, natijada fikr fodalanmaydi. Bu holat so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalarning grammatik ma’nosiga nisbatan ham sintaktik vazifasini muhim ekanligini ko’rsatadi. So’z o’zgartiruvchilarga otlardagi kelishik, egalik, fe’llardagi shaxs-son qo’shimchalari kiradi. Bu qo’shimchalar xarakteriga ko’ra ikki xil: turlovchi qo’shimchalar, tuslovchi qo’shimchalar. Ot va otlashgan so’zlarga qo’shilib, ularni boshqa so’zlar bilan birikishini ta’minlaydigan qo’shimchalar turlovchi qo’shimchalar deyiladi. Otlardagi egalik va kelishik qo’shimchalari turlovchilardir. Fe’llarga qo’shilib shaxs -son ma’nosini ifodalovchi qo’shimchalar tuslovchi qo’shimchalar deyiladi. Fe’llardagi shaxs-son qo’shimchalari tuslovchilardir. So’z o’zgartiruvchi qo’shimchalarining qo’llanishi boshqa qo’shimchalarga nisbatan kengdir. Ular qaysi turkumga taalluqli bo’lsa, shu turkumdagi barcha so’zlarga qo’shiladi. Masalan, uyning, uyim, uyga bolaning, bolam, boladan, bordim, o’qidim, ishladim kabi.Boshqa qo’shimchalarda bu xususiyat nisbatab chegaralangan. (otlardagi ko’plik qo’shimchasi bundan mustasno). Maktablarda ona tili o'rgatishning mazmuni jam iyat rivojlanishining hozirgi bosqichida davlatimizning maktab oldiga qo'ygan vazifasiga moslangan. Bu vazifalar ko'p qirrali bo'lib, ularni bajarish o'quvchilar ongini o'stirishga, ularga g'oyaviy-siyosiy, axloqiy, estetik va mehnat tarbiyasini berishga yo'naltirilgan. Ona tilini o'rgatish natijasida o'quvchilarda o'z fikrini gram m atik to'g'ri, uslubiy aniq, mazm unli, ohangga rioya qilib ifodalay olish va uni imloviy to'g'ri yoza olish ko'nikmalari shakllantiriladi. Bu vazifa o'quv predmeti sifatida o'zbek tilining o'ziga xos xususiyati bo'lib, o'quvchini shaxs sifatida shakllantirishga yo'naltirilgan um um ta’lim vazifalari bilan bog'liq holda amalga oshiriladi. Ona tili kursida beriladigan bilimlar mazmunini o'zbek tilining tovush tuzilishi va yozma nutqda tovushlami ifodalash usullari haqidagi (fonetik va grafik); so'zlarning o'zgarishi va gapda so'zlam ing bog'lanishi haqidagi (grammatik, ya’ni morfologik va sintaktik); so'zning morfemik tarkibi va so'z yasalish usullari haqidagi (so'z yasaiishiga doir); so'zlam ing leksik-semantik guaihi haqidagi (lek- sikologik); o‘zbek tilining to ‘g‘ri yozuv tamoyillari va tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi (orfografik va punktuatsion) bilimlar tashkil etadi. Bu bilimlar, birinchidan, grammatik, fonetik, so‘z yasalishiga oid tushunchalarda, ikkinchidan, grafik, orfografik, punktuatsion qoidalarda namoyon boMadi. Bundan tashqari, o'zbek tili kursi fonetik, grafik, morfologik, sintaktik va boshqa ko'nikma va malakalarni ham o‘z ichiga oladi. Tilni o‘rganish jarayonida o‘quvchilarda boshqa ko'pgina o‘quv predmetlari uchun umumiy bo'lgan ko‘nikmalar (predmetlararo ko'nikmalar)ni hosil qilish ustida ham ish olib boriladi. Pedagogikada bunday predmetlararo ko‘nikmalarga analiz, sintez, abstraktlashtirish (til hodisalarini fikran tasawur etish), umumlashtirish, guruhlash, taqqoslash kabilar kiradi. Ushbu ko‘nikmalami o'quvchilarda shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash ulaming o‘quv faoliyatini faollashtirishga, bilimlarini muvaffaqiyatli egallashlariga imkoniyat yaratadi. Ona tili kursidan hosU qilinadigan maxsus ko'nikmalar bilan predmetlararo ko'nikmalar, birbiridan ajratilmagan holda o'quv-tarbiyaviy jarayonda shakllantiriladi. Beriladigan bilim va o'quvchilarda hosil qilinadigan maxsus ko'nikm alar maktab dasturlari va davlat ta ’lim standartida qayd etilgan. Boshlang'ich sinflarda o'rganish uchun tilni ongli egallashga va o'quvchilarda grafik va imloviy malakalarni shakllantirishga zamin bo'ladigan bilimlar tanlangan. Fonetika va grafika sohasida o'quvchilar so'zning tovush tarkibini, unli va undosh tovushlarning o'ziga xos xususiyatlarini, so'zda tovushning m a’noni farqlashdagi ahamiyatini to'g'ri tushunishga imkon beradigan bilimlarni o'zlashtiradilar, shuningdek, ularga so'zning tovush va grafik shakli o'rtasidagi nisbat (bog'lanish)ni ongli aniqlash, so'zni to'g'ri yozish imkoniyati yaratiladi. Morfologiya sohasidan ham so'zni ongli o'zlashtirish, uni to'g'ri ishlatish uchun katta amaliy ahamiyatga ega bo'lgan bilimlar tanlangan. Sintaksisdan dasturga nutq birligi sifatida gap haqidagi, gapda so'zlam ing bog'lanishi, bosh va ikkinchi darajali bo'laklar haqidagi bilimlar kiritilgan. So'zning morfemik tarkibi yuzasidan har bir morfemaning muhim belgilarini, ularning ahamiyati va so'zda birbiriga ta’sirini boshlang'ich sinf o'quvchilari tushunadigan va so'zlarni to 'g 'ri yozishda foydalanishlari uchun zarur bo'lgan hajmda m a’lumot berilgan. Dasturda „Leksika“ bo'limi alohida berilmagan, am m o o'quvchilar so'zlam ing leksik- semantik guruhlari (sinonimlar, antonim lar) haqida, ulam ing leksik m a’nolari haqida so'z turkumlari va so'z tarkibini o'rganish jarayonida m a’lumot oladilar. Kursning bunday qurilishi tilning barcha tom onlarini bir-biriga o'zaro ta ’sir etadigan bir butun hodisa sifatida o'rganishni taqozo etadi. Tilni o'rganishga bunday yondashish ta ’lim jaryonini o'quvchilar nutqini o'stirish vazifasini hal etishga yo'naltirish imkonini beradi. Dasturning „G ram m atika, imlo va nutq o'stirish" bo'lim i har bir sinfda quyidagicha qismlarni o'z ichiga oladi: „Tovushlar va harflar", „S o'z", „G ap", „Bog'lanishli nutq“ . Asosiy mavzular bosqichli izchillik tamoyiliga asoslanib. har to'rt sinfda o'rganiladi. H ar bir sinfda yetakchi m avzular ajratiladi. 1—2-sinfda fonetika va grafikaga oid mavzulami o'rganishga katta o'rin beriladi, chunki o'quvchilar o'qish va yozish jarayonini egallaydilar. 3- sinfda so'zning morfemik tarkibi va gapni o'rganish muhim hisoblanadi. So'z yasalishiga doir bilimlar asosida o'quvchilarda so'zning leksik m a’nosiga, undan nutqda foydalanishga ongli munosabat o'sadi. 4-sinfda so'z turkum larini o'rganish birinchi o'ringa qo'yiladi (morfologik bilim chuqurlashtiriladi, otlam ing egalik va kelishik qo'shim chalarini, fe’llarning tuslovchi qo'shim chalarini to 'g 'ri yozish malakalari shakllantiriladi). Bog'lanishli nutq ustida to 'rt yil davom ida gram m atik va orfografik m ateriallarni o'rganish bilan bog'liq holda reja asosida ish olib boriladi. Ona tili darslarida til hodisalari m a’nosi (semantikasi), qurilishi, vazifasi jihatidan o'rganiladi. O'zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan kundan boshlab jam iyatni isloh qilish siyosatini kun tartibiga qo'ydi. Barcha sohalardagi kabi ta ’lim sohasini isloh qilish siyosati ham izchillik bilan amalga oshirila boshlandi. Boshlang'ich ta ’lim bo'yicha Yangi tahrirdagi Davlat ta ’lim standard ham mustaqillik davridagi tajribalar natijasi sifatida maydonga keldi. U boshlang'ich ta’lim darsliklari va m etodik qo'llanm alarining vangi avlodini yaratishda dasturulamal vazifasini o'tam oqda. Boshlang'ich ta’lim Davlat ta ’lim standartining ,,Kirish“ qismida „Boshlang'ich ta ’lim jarayoni bolaning mantiqiy tafakkur qila olish salohiyati, aqliy rivojlanishi, dunyoqarashi, kommunikativ savodxonligi va o'z-o'zini anglash salohiyatini shakllantirishga, jism onan sog'lom bo'lishga, moddiy borliq go'zalliklarini his eta olishga, go'zallik va nafosatdan zavqlana olish, milliy urf-odatlarni o'zida singdirish va ardoqlash, ularga rioya qilishga o'rgatadi", — deb alohida ta ’kidlangan. Boshlang'ich ta’lim oldiga qo'yilgan bu kabi talablarni amalga oshirish ta ’lim mazmunini aniq belgilab olishni, o'qitishga yangicha yondashuvni taqozo etadi. Davlat ta’lim standartida ta ’kidlanganidek, „Boshlang'ich ta’lim bosqichida davlat va jamiyat tom onidan qo'yiladigan talab‘‘da ta ’lim sohalari bo'yicha o'zaro muvofiqlik, mutanosiblik, uyg'unlik to'la ta ’minlangan bo'lm og'i kerak. Shu jihatdan boshlang'ich ta’lim standartini belgilash ta’lim jarayonining tarkibini va xuddi shu tarkib komponentlarining m azm unini modern izatsiyalash, boshlang'ich ta ’lim jarayonida yangi, zamonaviy pedagogik texnologiyani qo'llash imkonini beradi. Boshlang'ich sinflarda ona tili ta’limi mazmuni ta ’limning mazkur bosqichiga qo'yilgan talablardan kelib chiqib belgilanadi. „Ta’lim to'g'risida“gi qonunda „Boshlang'ich ta’lim umumiy o'rta ta ’lim olish uchun zarur bo'lgan savodxonlik, bilim va ko'nikma asoslarini shakllantirishga qaratilgandir", deyiladi. Shundan kelib chiqqan holda „10-sinflarda ona tili ta’limining maqsadi, vazifalari sifatida DTSda quyidagilar belgilab berilgan: 1. ...bolaning tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirishga, erkin fikrlay olish, o'zgalar fikrini anglashi, o'z fikrini og'zaki va yozma ravishda bayon qila olishi, jam iyat a’zolari bilan erkin muloqotda bo'la olish ko'nikm a va malakalarini rivojlantirish. 2. ...o'z fikrini savodli, mantiqiy izchillikka rioya qilgan holda bayon eta olishga o'rgatish. 3. ...yozma nutq belgilarini talaffuzda ifodalash, matnni ifodali o'qiy olish ko'nikmasini shakllantirish. 4. O'qish sur’atini oshirish, ta’limning shu bosqichi uchun xos bo'lgan sidirg'a o'qishni egallashlariga erishish. 5. Fikmi yozma bayon etish bo'yicha belgilangan quyidagi ko'nikmalarni egallash: a) fikrning mantiqiy izchillikda ifodalanganligi; b) tavsifning mavzuga muvofiqligi va mukammalligi; d) tavsifda tilning ifoda vositalaridan foydalanish darajasi; e) imloviy savodxonlikni egallashlariga erishishi . Bularni amalga oshirish ona tili ta ’limi siklidagi fanlam ing, ya’ni savod o'rgatish, o'qish va ona tilining vazifasidir. Bu vazifalarni ado etish ko‘p jihatdan ta’lim mazmunni to ‘g‘ri belgilashga bog'liq. Ona tili ta ’limi mazmuni aniq va ilmiy-nazariy jihatdan to'g'ri belgilansagina, oldinga qo'yilgan talablar to'liq bajariladi. M a’lumki, DTSida belgilab berilgan ona tili ta’limi mazmuni aniq mavzular va til materiallari asosida dastur va darslikda o 'z ifodasini topadi. U lar biri ikkinchisining ijrochisi bo'lib, bir-biriga muvofiq kelishi lozim. Xulosa qilib aytish mumkinki, boshlang'ich sinf ona tili mazmuni metodist olim lam ing ko'p yillik kuzatishlari, tajribalari, tajriba natijalarining tahlili asosida takomillashtirilib kelinmoqda. Ayniqsa, ona tili o'qitishning amaliy ahamiyatiga alohida e ’tibor qaratilmoqda. Darsda o'quvchilaming o'quv faoliyatini tashkil etishga, foydalaniladigan til materialining g'oyaviy-siyosiy, estetik va badiiy qimmatli bo'lishiga, tilni o'rganish jarayonida bolalarda dunyoqarash elementlarini shakllantirishga alohida ahamiyat berish zarur. Ijodiy izlanish muhiti yaratilgan darslardagina zarur axloqiy sifatlar tarbiyalanadi. Ona tili darslarida o'zbek tiliga muhabbat va so'zga ehtiyotlik bilan munosabatni tarbiyalashga alohida e ’tibor beriladi. Buning uchun matn puxta tanlanadi. Tilni o'rganish jarayonida leksik- uslubiy ishlarga katta o'rin beriladi. Darsda she’r, soddalashtirilgan m atnlar bilan birga, yuksak badiiy m atnlardan ham foydalaniladi. Ona tili o'qitish jarayoni o'quvchilarda ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirishga qaratiladi. Ona tili darslari har bir kishi uchun zarur bo'lgan saranjom-sarishtalik, mustaqillik, tashabbuskorlik sifatlarini ham tarbiyalaydi. Yangi material o'rgatiladigan darsning mazmuni va mantiqiy o'rganiladigan til hodisasi hamda lining lingvistik mohiyatining bir-biriga ta’sir qilishiga m a’lum darajada sabab bo'ladi. O'qituvchi bu o'zaro bog'lanishni bilishi va uni o'quvchilar bilan birga topshiriqlami bajarish davomida asta ocha borishi muhimdir. Agar dars grammatik bilimlarni mustahkamlash, orfografik ko'nikm alarni shakllantirish maqsadini o'z oldiga qo'ysa, darsning mantiqiy shartlari asta murakkablashtirib borilgan mashqlar tizimini aks ettiradi. Bolalar biror imlo qoidasini yaxshilab bilib, o'rganib olishlari uchun bir-ikki mashq jamoaviy ravishda bajariladi. O 'quvchilar mustaqilligi oshgach, mashqni mustaqil ishlaydilar. Darsda bajarilgan mashqlar o'rtasidagi bog'lanishni shakllantiradigan ko'nikm aning xususiyati ham sabab bo'ladi. O'quv materialining mavzuga va darsning maqsadiga mos bo'lishi uning maqsadga yo'naltirilishini ta’minlaydi. Darsda foydalaniladigan barcha o'quv materiallari (shu jumladan, til dalillarini kuzatish, imlo va nutqqa oid mashqlarni bajarish uchun tanlanadigan materiallar ham) darsning maqsadiga juda mos bo'lishi zarur. O na tili darslari ijtimoiy-foydali bo'lishi uchun o'quvchilarda o'z fikrini gram m atik to'g'ri, uslubiy aniq, izchil ifodalash va boshqalar fikrini bera olish ko'nikmasini shakllantirishga qaratilishi lozim. Ona tili darslarida nutq o'stirish ko'rsatmasi grammatik materialni o'rgatishda o'quvchilam ing tilimizdagi har bir so'z turkumi yoki so'z qismining rolini bilib olishlariga erishtiradigan m etodik usullarni qo'llashni talab etadi, ya’ni grammatik nazariya gram m atik to'g'ri va aniq nutq malakalarini shakllantirishga, anglab, tushunib yozish malakalarini o'stirishga amalda tatbiq etish uchun o'rgatiladi. Darsda bolalar nutqini o'stirish darsning mazm unida va qo'llanilgan vazifalar turlarida o 'z aksini topadi. G ram m atik, so'z yasalishiga oid, imloviy materiallarni o'rganishni nutq o'stirish bilan bog'lash o'quvchilar aqliy faoliyatini boshqarish hisoblanadi. Bolalar nutqini o'stirish jarayoni ularning tafakkurini o'stirish bilan bog'liq. Ona tili darsi o'quvchilar taffakurini o'stirish ustida ishlash maqsadiga yo'naltirilganligiga qarab baholanadi. Bunda muayyan gram m atik va imloviy materialni o'rganish jarayonida shu materialni yaxshiroq o'zlashtirishni taminlaydigan, aqliy faoliyatni talab qiladigan mashqlarni o'tkazish tushuniladi. M asalan, ,,0'zakdosh so'zlar" tushunchasini shakllantirish uchun so'zlam ing leksik m a’nosi va m orfemik tarkibini taqqoslashni (ularning ma’nolarida umumiylikni va ularda bir xil o'zakning mavjudligini) bilish lozim. Zamon qo‘shimchalari fe’l so‘zi turkumining grammatik shakllanishida muhim vositalardan biri bo‘lib, ular gapda ish- harakatning qaysi zamonda sodir bo‘lganligini yoki bo‘lishini belgilaydi. Ushbu qo‘shimchalar grammatik ma’no ifodalaydi va mazmunig mazkur hamda mazmunini to‘g‘ri uzatilishiga xizmat qiladi. Zamon qo‘shimchalarining asosiy funksiyalari 1. Ish-harakatning zamonini belgilash. Zamon qo‘shimchalari orqali ish-harakatning qaysi vaqt oralig‘ida amalga oshganligi, davom etayotganligi yoki kelajakda sodir bo‘lishi ko‘rsatiladi.  Hozirgi zamon: Ish-harakat ayni damda sodir bo‘layotganini bildiradi (masalan: yoz yapman ).  O‘tgan zamon: Ish-harakatning oldin ketganini ifodalaydi (masalan: yozdi, yozgan).  Kelayotgan zamon: Ish-harakat hali sodir bo‘lmaganini, ammo bo‘lishini bildiradi (masalan: yozar, yozmoqchi). 2. Gap mazmunini aniqlashtirish. Zamon qo‘shimchalari gapning mazmunini tushunishga yordam beradi. Bu qo‘shimchalar yordamida boshqa unsurlar bilan uyg‘unlashib, gapning ma’noigligini aniqlaydi. Masalan: U keldi (o‘tgan zamon). U keladi (hozirgi zamon). 3. Modal va shaxs-son nuqtai nazaridan qo‘llab-quvvatlash. Zamon qo‘shimchalari modal ma’no va shaxs-son qo‘shimchalari bilan birga keladi, bu esa so‘zning modal va grammatik uyg‘unligini ta’minlaydi. Misollar: Men yozyapman . (Modal yo‘nalish: hozirgi zamon, birinchi shaxs, birlik) Biz kitob o‘qiyapmiz . (Modal yo‘nalish: hozirgi zamon, birinchi shaxs, ko‘plik) Men ertaga uyga boraman . (kelajak zamon yo‘nalishida ifodalangan shaxs- harakat) U kecha dars tayyorladi . (o‘tgan zamon yo‘nalishli) Biz hozir shaharga chiqmoqdamiz . (modal zamonli, hozirgi zamon) 4. Nutqning ifoda jihatdan tuzish. Zamon qo‘shimchalari yordamida gapning grammatik strukturasi shakllanadi. Bu gapning og‘zaki va yozma nutqdagi ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi. Misollar: Men kitob o‘qiyman . (Kelayotgan zamon shakli) Biz ishni bajardik . (O‘tgan zamon) O'quvchilar tafakkurini o'stirish uchun o'qituvchi darsga tayyorlanganda, vazifa turlarini tanlaydi, darsning materialini va uni o'zlashtirishda o'quvchilar bajaradigan aqliy faoliyat mashqlarini ham belgilab oladi. O'quvchilarga beriladigan nazariy bilim tildan ongli foydalanish imkonini beradi. Nazariyaga aham iyat berish, elem entar tarzda bo'lsa ham , o'quvchilam ing til hodisalari o'rtasidagi bog'lanishni bilib olishiga e ’tibor berish demakdir. Boshlang'ich sinf o'quvchilari bunday bog'lanishni bilsalar, nima uchun shunday? so'rog'iga javob topa oladilar. Masalan, „N im a uchun daftar so‘zi kelishik va egalik qo'shim chalari bilan turlanadi, o'qidik so'zi esa shaxs-son qo'shim chalari bilan tuslanadi?“ . Ona tili darslarining foydali bo'lishiga darsda og'zaki va yozma ishlarni maqsadga muvofiq o'tkazish, o'quvchilam ing o'quv ishlarini tekshirib, nazorat qilib borish, o'z vaqtida xatolarning oldini olish va to'g'rilash, texnika vositalaridan foydalanish kabi omillar katta ta ’sir ko'rsatadi. Ona tili darslarining turlari va qurilishi. Dars turlari uning didaktik maqsadiga ko'ra belgilanadi, chunonchi: yangi materialni o'rganish darsi, bilimni mustahkamlash darsi, umumlashtiruvchi-takrorlash darsi, bilimlarning qanchalik о ‘zlashtirilganini hisobga olish (tekshiruv) darsi va boshq. Har bir dars turi muayyan qurilishi bilan boshqasidan farqlanadi. Darsning didaktik maqsadi, turi va qurilishi o'rtasida m a’lum bog'lanish mavjud. Muayyan bir darsning didaktik maqsadi o'rganiladigan mavzuga va bu darsning darslar tizimida tutgan o'rniga qarab belgilanadi. O'qituvchi dasturda mavzuga ajratilgan soatlar sonini va o'rganiladigan materialning xususisiyatlarini hisobga olgan holda, dars turini tanlab, qurilishini belgilaydi. Dars qurilishida qat’iy andaza bo'lishi m umkin emas. Biroq darsda uy vazifasini tekshirish, takrorlash, yangi materialni tushuntirish, mustahkamlash, uyga vazifa berish bosqichlariga rioya qilish tajribada o'zini oqlayapti. Shunga qaramay, bularga ijodiy yondashish, darsning maqsadi va foydalaniladigan metodik usullariga asoslangan holda, darsni qaysi bosqich (yangi materialni tushuntirish, mustaqil ishni bajartirish yoki uy vazifasini tekshirish) dan boshlashni o'qituvchining o'zi hal qilib, bosqichlar orasidagi ichki bog'lanish, har bir bosqichdagi ishlaming mazmunini aniq belgilab olish katta ahamiyatga ega ekanini unutmasligi kerak. Darsning barcha bosqichlarini bir jarayonga birlashtirish o'qituvchidan yuksak mahorat talab etadi. Birinchi sinfdan boshlab o'quvchilar modul usulida mustaqil ishlashga o'rgatib borilsa, keyingi sinflarda ham shu kabi darslami tashkil etish osonlashadi, chunki o'quvchilarda bu haqda ko'nikmalar hosil bo'la boradi. O'qituvchi dars davomida dam olish daqiqalarini ham uyushtirishi kerak. 2.2. O‘quvchilarning yoshi va psixologik xususiyatlari hisobga olingan dars tahlili 10-sinf o‘quvchilarining ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishning psixologik xususiyatlari muammosi psixologiya fanida qiziqarli va ma’lum darajada tadqiq qilingan muammolardan biridir. Ijodkorlik deganda insonning yangilik yaratish, muammolarni yechishga qaratilgan ijodiy qobiliyati tushuniladi. Uning tag zamirida amaliylik, noodatiylik va erkinlik yotadi. Shuningdek, ijodiy fikrlash muayyan masala yuzasidan har tomonlama fikrlash, bir nuqtaga turli rakursdan qaray olishni anglatadi. Ijodiy fikrlash- bu shunday fikrlashki, natijada ma’lum bir muammoni tubdan yangi yoki takomillashtirilgan yechimini topish demakdir. Biz boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitish va tarbiyalashning eng muhim nazariy va amaliy jihatlarini bilishimiz kerak. Buning uchun avvalo, quyidagi psixologik - pedagogik muammolarni tushunib olmog‘imiz lozim: o‘quvchi shaxsining psixologik rivojlanganlik darajasi; o‘quvchi shaxsining shakllanishi va o‘quv- mehnat faoliyati mazmuni; o‘quvchi shaxsi tabiatining tavsifnomasi va ijtimoiy- psixologik xususiyatlari. O‘quvchi shaxsining psixologik rivojlanganlik darajasini to‘la yoritish uchun biz uning rivojlanish xususiyatlari borasida muayyan ma’lumotlarga ega bo‘lishimiz lozim. Biz faoliyatimiz davomida o‘quvchilarning psixologik rivojlanishi yosh xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liqligini kuzatamiz. Ruhiy jarayonlar va bola ruhiyatidagi o‘zgarishlar, chunonchi, diqqat va xotira darajasi, tafakkur xususiyatlari so‘z boyligi hamda nutqning rivojlanganlik darajasi va boshqalar ruhiy psixologik rivojlanishga ta’luqlidir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual salohiyatini rivojlanishida ularning tug‘ma qobiliyat va iste’dodining o‘rni muhim ahamiyatga ega. Tug‘ma qobiliyatga ega bo‘lgan yoshlarimiz kattalarning har bir ta’limiy, tarbiyaviy va kasbiy ta’limotlarini tez ilg‘ab oladilar va tez o‘zlashtirib hayotga tadbiq eta oladilar. Lekin bu qobiliyat va iste’dod, barcha yoshlarimizga tug‘ma talant nasib etavermaydi. Shunday ekan, qobiliyatni shakllantirib borish, yoshlarning iste’dodini oshirib borish birinchi navbatda pedagoglarimizga va keng jamoatchilik zimmasiga ya’ni oila, mahalla, o‘quv muassasalari zimmasiga tushadi. Bolalar o‘zidagi turli faoliyatlarga bo‘lgan tug‘ma layoqatlarni jamoada, o‘z ustida tinmayishlash jarayonida ro‘yobga chiqaradilar. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan munosabatda bo‘lishda sabr-toqat, vazminlik zarur. Fanlarda o‘zlashtira olmagan o‘quvchilarni qobiliyatsiz deyish xato, o‘qituvchining birinchi galdagi vazifasi – har bir o‘quvchining yosh va psixologik xususiyatini chuqur o‘rganish, uning qiziqishi va istaklarini aniqlash, ularni hisobga olgan holda pedagogik chora- tadbirlarni ko‘rishdir. Umuman, pedagogik jihatdan to‘g‘ri uyushtirilgan har qanday faoliyat bola shaxsining aqliy, axloqiy, estetik, jismoniy hamda irodaviy rivojlanishiga ijobiy ta’sir etadi. Bilim va ko‘nikmalarni muvaffaqiyatli egallash jarayonida inson rivojlanishning bir darajasidan boshqasiga o‘tadi. Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun eng qulay vaqtdir. Bu o‘quv jarayonida bolalarning ijodiy qobiliyatlarini turli yo‘nalishlarda, jumladan, badiiy, musiqiy, texnik va boshqalarda shakllantirish uchun qulay shart- sharoitlarni yaratishni talab qiladi. O‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun ham maktabda ham sinfda qulay shart-sharoitlarni yaratish darkor. Maktabda o‘quvchilarining ijodiy salohiyatini rivojlantirish uchun quyidagicha ishlarni olib borish zarur: • Ta’lim muassasasining ta’lim dasturiga o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishni nazarda tutuvchi sinfdan tashqari mashg‘ulotlarni kiritish. • Bolalarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga hissa qo‘shadigan ular bilan ishlash usullari va shakllarini qo‘llash. • Ota-onalar bilan ishlashni tashkil etish, ijodiy faoliyat doirasida o‘qituvchilar, o‘quvchilar va ota-onalarning o‘zaro hamkorligi algoritmini ishlab chiqish. Olingan natijalar va ularning tahlili. Maktabda ijodiy shaxsni tarbiyalash uchun o‘quvchining aqliy faolligini, mehnatsevarligi va zukkoligini rivojlantirishga qaratilgan o‘quv jarayonini tashkil etish usullariga e’tibor qaratish, o‘quvchini maqsadga erishish uchun zarur bo‘lgan bilimlarni mustaqil ravishda izlashga undash kerak. Bolalarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan ishning tabiati vaziyatga qarab o‘zgartirilishi mumkin. Turli sharoitlarda bolalarda ijodkorlikni rivojlantirish usullarini ko‘rib chiqamiz. 1. Darsda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish. O‘quvchilarni xabarlar tayyorlashga, insholar yozishga, krossvordlar va viktorinalar tuzishga, o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha ertaklar va ssenariylar yozishga jalb qilish orqali sinf darslari va mashg‘ulotlarini o‘tkazish jarayonida bolalarning ijodiy faoliyatini tashkil etish mumkin. Shuningdek, o‘qituvchi didaktik o‘yinlar va usullarni o‘tkazish usullaridan, o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini shakllantirish va kognitiv qiziqishni rivojlantirishga qaratilgan ijodiy topshiriqlardan foydalanishi mumkin. Bugungi kunda darsda o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish maqsadida o‘quvchilar e’tiborini jalb qilish, darsni interfaol o‘tkazish maqsadida kompyuter texnologiyalaridan keng foydalanilmoqda. 2. Sinfdan tashqari ishlarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish. Sinfdan va maktabdan tashqari ishlarning asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarning umummilliy va maxsus bilimlarini kengaytirish, turli xil ijodiy qobiliyatlarini, iste’dodlarini aniqlash va rivojlantirishga yordam beradi, ularda tashabbuskorlik va mustaqillik sifatlarini tarbiyalaydi. Maktabda sinfdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etish va o‘tkazish bolalar tomonidan ijobiy qabul qilinadi, ularning erkin bo‘lishiga va ijodiy qobiliyatlarini amalda qo‘llashga imkon beradi. Sinfdan tashqari ijodiy ishlarga mavzuli haftaliklar, ekskursiyalar tashkil etish, bayram tadbirlari, ijodiy tanlovlar kiradi. Darsdan tashqari ijodiy faoliyatni o‘tkazish jarayonida o‘quvchi pedagogik jarayonning bevosita ishtirokchisiga aylanadi, o‘qituvchi va jamoa bilanshaxsiy munosabatlarni o‘rnatish, birgalikdagi faoliyatni tashkil etish ko‘nikma va malakalarini rivojlantiradi va shakllantiradi. 3. Ijodiy qobiliyatlarni to‘garak va tanlovlarda rivojlantirish. To‘garak mashg‘ulotlari o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishning eng qulay usuli hisoblanadi. Fan to‘garaklari o‘quvchilarda o‘quv faniga qiziqish uyg‘otadi, o‘quvchilarning dunyoqarashini rivojlantiradi, o‘quvchining mustaqil ishlash ko‘nikmalarini egallashiga hissa qo‘shadi, fan bo‘yicha bilim saviyasini oshiradi. Teatr tomoshalari, viktorinalar, adabiy rasm xonalari, tanlov o‘yinlarida qatnashib, o‘quvchilar xayolot, fantaziya va xotirani faol rivojlantiradilar. Har tomonlama rivojlangan, o‘z nuqtai nazariga ega va uni dalillar bilan himoya qila oladigan shaxsni tarbiyalash uchun o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish kerak. Ijodiy faoliyat tufayli o‘quvchining hissiy holati, fikrlash va o‘zinio‘zi anglash rivojlanadi. Mehnat ijodning ichida boshqa faoliyatlar qatori (ancha yashirin, «ichki» sezgi, xotira, tafakkur va boshq.) faoliyat bo‘lsada, unda ijodning natijalari yaqqol ko‘rinadi. Boshlang‘ich sinf o‘quv jarayonlarida o‘quvchilarini ijodkorlikka o‘rgatishning o‘ziga xos psixologik xususiyatlari mavjud bo‘lib, ular har bir bolada o‘zgacha namoyon bo‘ladi. Psixologiyada shaxsiyatning xususiyatlari, o‘zlarini muntazam ravishda namoyon etadigan asosiy xususiyatlarning barcha turlarini qamrab oladi. Masalan, har bir kishi tasodifiy kerakli ma’lumotlarni unutishi mumkin, ammo umuman olganda hammasi unutilmaydi. Yagona holatlar belgilar xususiyatining mavjudligini ko‘rsatmaydi. Qarama-qarshilikka uchragan shaxslarning xarakteristikalari odat va bezovtalik kabi xususiyatlarni o‘z ichiga olishi mumkin, lekin bu boshqalarga g‘azablanishga qodir bo‘lgan har bir kishi ziddiyatli shaxs bo‘lishini anglatmaydi. Shuni aytib o‘tish joizki, inson hayot tajribasini yig‘ib oladigan barcha fazilatlar oladi. Doimiy ravishda emas, balki umr bo‘yi o‘zgarishi mumkin. Qobiliyatlar, qiziqishlar va xarakterlar - bularning barchasi hayot tarzida o‘zgarishi mumkin. Shaxs ekan, rivojlanadi va o‘zgaradi. Shaxsiyatning hech qaysi belgisi tug‘ma bo‘lishi mumkin emas, deb ishoniladi - ularning barchasi hayot davomida qo‘lga kiritilgan. Tug‘ilganda, insonga his-tuyg‘ular organlari, asab tizimi va miya ishlarini o‘z ichiga olgan fiziologik xususiyatlar beriladi va ularning xususiyatlari xarakterning rivojlanishi hisoblanadi. Zamonaviy o‘qituvchi bo‘lib yetishi uchun faqat nazariy bilim va amaliy ko‘nikmaga ega bo‘lishning o‘zi yetarli emas, balki mustaqil va ijodiy ishlash ham muhim ahamiyatga ega. Ijodkorlik - bu aqliy faoliyatning eng yuqori shakli, mustaqillik, yangi, o‘ziga xos narsa yaratish qobiliyati. Ijodiy faoliyat insonni belgilaydi, shuning uchun ijodiy shaxsning shakllanishi bugungi kunda nafaqat nazariy, balki amaliy ma’noga ega bo‘ladi. Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantirish boshlang‘ich ta’limning eng muhim vazifasidir. Zero, bu jarayon shaxs rivojlanishining barcha bosqichlarini qamrab oladi, tashabbuskorlikni, qarorlar qabul qilishda mustaqillikni, o‘zini erkin ifodalash odatini, o‘ziga ishonchni uyg‘otadi, chunki ta’limning asl maqsadi nafaqat ma’lum bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashdan iborat. Demak, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi oldida bolani, uning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish vazifasi turibdi. Ijodiy faoliyat, o`qituvchi faoliyatining samaradorligi o`quv jarayonining har bir o`quvchining ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishni qay darajada ta`minlaganligi, ijodiy shaxsni shakllantirishi va uni bilim, ijodiy ijtimoiy va mehnat faoliyatiga tayyorlashi bilan belgilanadi. Bolalar maktabga turli rivojlanish bilan keladi. Ko‘pgina bolalarda qobiliyatlar paydo bo‘lmaydi, ular chuqurlikda yashiringan. Ularnianiqlash va rivojlantirish bo‘yicha asosiy ish o‘qituvchiga tushadi. O‘quvchilarning qobiliyatlarini aniqlash va maqsadli rivojlantirish ta’lim va rivojlanishning eng muhim va asosiy vazifalaridan biridir. dcganda biz insonning shunday faoliyatini tushunamizki. uning samarasi o‘laroq xox bu tashqi dunyo predmeti bo‘lsin yoki dunyo borliq haqidagi yangilikka olib keluvchi tafakkur tuzilishi bo‘lsin yoki butun borliqqa yangi munosabat hissi bo‘lsin ularga oid yangi bir narsa yaratiladi. Agar qaysi jabhada bo‘lmasin inson hatti-harakali va faoliyatini diqqat bilan ko‘rib chiqsak, unda uning asosiy turini ko‘rishimiz mumkin. Insonning ba’zi bir harakatlarini rcproduktiv va ishlab chiqilgan yoki dasturlashtirilgan deb atash mumkin. Faoliyatining bu turi bizning xotiralarimiz bilan uzviy bog‘liq va uning mazmun mohiyati shu bilan bog‘liqki, inson oldin mavjud bo‘lgan hatti- harakatlami takrorlaydi. Inson hatti-harakatida rcproduktiv faoliyatdan tashqari ijodiy faoliyat ham mavjud, uning samarasi o‘laroq o‘tmishdagi tasavvur va harakat malakalarining ishlatilishi emas, balki yangi obraz va harakatlar paydo bo‘lishi kuzatiladi. Ijodiy ishlash jarayonida ta’lim oluvchida mustaqil fikrlash qobiliyati shakllanadi. Ijodiy fikrlash qobiliyatining shakllanishi natijasida, o‘quvchida tabiat hamda jamiyat qonunlarini, shuningdek, boshqa dunyoviy bilimlarni tizimlashtirish, ulami chuqur o‘rganish, tcgishli qarorlar qabul qilish ko‘nikmalari shakllanadi. O‘qitish jarayonini loyihalashtirishda o‘quvchilaming fanlardan ijodiy ta’lim olish jarayonini tashkil ctishni ta’minlovchi o‘quv-uslubiy ta’minotni ishlab chiqish talab etiladiki, uning bazasida o‘quv jarayoniga zamonaviy axborot texnologiyalarini qo‘llash imkoniyati bo‘lsin. Ijodiy ishlash jarayonida ta’lim oluvchida ijodiy va mustaqil fikrlash qobiliyatining rivojlanishi natijasida, unda jarayonlar hamda hodisalar, ob’ektlar haqida bilimlarni tizimlashtirish, ulami chuqur o‘rganish va tegishli qarorlar qabul qilish, nazariy bilimlarni amalda qo‘llash ko‘nikmalari shakllanadi Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarning ijodiy faoliyatini rivojlantirish uchun turli shart- sharoitlarlarni yaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun ta’lim talablarini aniqlash va shu talablar asosida uning ustuvor qo‘nalishlarini izlanuvchi ta’lim, muammoli vaziyatlar yaratish va ta’limga texnologik yondashuv asosida tashkil etilishi o‘quvchilar ijodiy faoliyatini rivojlantirishning samaradorligiga zamin tayyorlaydi. Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilar bilim olishining poydevori hisoblanar ekan, mazkur sinfdan boshlab, o‘quvchilarda ijodiy faoliyatni rivojlantirishni taqozo etadi. Shunday ekan o‘quvchilarda ijodkorlik, ijodiy faoliyatni rivojlantirish lozimligi kun tartibidagi muammo bo‘lib qoldi. Zero, 1-4 sinf o‘quvchilarida ijodiy faoliyatni rivojlantirishda o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini e’tiborga olish, ta’limni samarali tashkil etishda darslarni noan’anaviy tarzda o‘tkazish, darslarda innovatsion metodlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘quvchilarida ijodiy faoliyatni rivojlantirish ularni har tomonlama yetuk bo‘lishiga xizmat qiladi. II.BOB uchun xulosa 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarini o‘qitish — fe’lning grammatik kategoriyalarini chuqur o‘rgatish va ularni amaliy qo‘llashga o‘rgatishda muhim bosqich hisoblanadi. Bu mavzuni o‘qitishning metodik asoslarini aniqlash, ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, o‘quvchilarning til hodisalari haqidagi nazariy bilimlarini hayotiy vaziyatlarda qo‘llay olish malakalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Tadqiqot davomida quyidagi asosiy metodik xulosalarga kelindi:  Zamon qo‘shimchalarini o‘qitishda izchillik, mantiqiy ketma-ketlik va hayotiylik tamoyillariga amal qilish zarur;  Mazkur mavzu bo‘yicha ta’lim jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalar, muammoli o‘qitish usullari, interaktiv mashg‘ulotlar, hamkorlikda o‘rganish kabi metodlardan samarali foydalanish ta’lim sifatini oshiradi;  Darslarda nazariy bilimlar amaliy mashqlar, matn tahlili, muloqotli vaziyatlar orqali mustahkamlanishi lozim;  O‘quvchilarda fikrni zamon shakllari orqali aniq va uslubiy jihatdan to‘g‘ri ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirishga alohida e’tibor qaratilishi kerak. Xulosa qilib aytganda, zamon qo‘shimchalarini o‘qitishning metodik asoslarini puxta tashkil etish — ona tili darslarining samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning lingvistik va kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishda muhim omildir. Umumiy xulosa Zamonaviy ta’limda tilshunoslik bilimlarini faqat nazariy jihatdan emas, balki ularning amaliy va uslubiy xususiyatlarini ham o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, fe’l zamon qo‘shimchalarining nafaqat grammatik vazifasi, balki matn uslubiyatida tutgan o‘rni ham ona tili ta’limida chuqur yoritilishi zarur. Bu holat o‘quvchilarning til sezuvchanligini, tahliliy fikrlashini va nutq madaniyatini shakllantirishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot davomida quyidagi muhim xulosalarga kelindi:  Zamon qo‘shimchalari matnda harakat vaqtini ifodalashdan tashqari, muallifning munosabatini, matnning uslubiy ohangini, emotsional tusini belgilovchi vosita sifatida ham xizmat qiladi;  10-sinf o‘quvchilari uchun mazkur mavzuni o‘rgatishda uslubiy tahlil, taqqoslash, amaliy mashq va matn ustida ishlash metodlari muhim ahamiyat kasb etadi;  Zamon qo‘shimchalarining stilistik xususiyatlarini o‘rganish o‘quvchilarning adabiy matnlarni chuqur tushunishiga, nutqini boyitishiga yordam beradi;  O‘quvchilarda ifodali va kontekstga mos so‘zlash, uslubiy moslikni his etish kabi ko‘nikmalarni shakllantirish, kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’limning asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Umuman olganda, 10-sinf ona tili darslarida zamon qo‘shimchalarining uslubiy xususiyatlarini o‘qitish metodikasini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish — o‘quvchilarning grammatik bilimlarini uslubiy tahlil asosida chuqurlashtirishga, mustaqil fikrlash va adabiy-estetik didini shakllantirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Sh.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.56 b. 2. Sh.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.488 b. 3. Sh.Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash–yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.488 b. 4. Sh.Mirziyoyev Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlikhar bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent – “O‘zbekiston” -2017.104 b. 5. Ўзбекистон Республикаси Конститутцияси – Т.: Ўзбекистон, 2017. -46 б. 6. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi –T.: Yangiyo‘l poligraf service, 2017. – 1-160. b. 7. Qosimova K., Matjonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b. 8. Adizova N.B, Jumayev R.X., Qo‘ldoshev R.A., Ismatov S.R. Ona tili o‘qitish metodikasi. Buxoro. Durdona.: 2021. -292 b. 9.Adizova N.B., Adizova N.B. Ona tili o‘qitish metodikasi. –Buxoro: “Durdona”, 2021. -112 b. 10. Azimova I. A. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi 1-qism [Matn]: 1- sinf uchun darslik. – T.: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 104 b. 11. Azimova I. A. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi 2-qism [Matn]: 1- sinf uchun darslik. – T.: Respublika ta’lim markazi. 2021. – 104 b. 12. Azimova I. A… Ona tili va o‘qish savodxonligi 1 Metodik qo‘llanma [Matn]: o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma.–T.: Respublika ta’lim markazi, 2021. - 128 b 13. Azimova I.A… Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 2-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma. – T.: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 128 b. 14. G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Mamatova G., Boqiyeva H. Masharipova U., Sattorova X. Husnixat va uni o‘qitish metodikasi. –T.: TDPU, 2013. – 70 b. 15. Jumayev R.X., Ona tili o‘qitish metodikasi. Buxoro. Durdona.: 2021. - 120 b. 16. Matchonov S. Va boshq. O‘qish kitobi (4-sinf uchun darslik). –T.: Yangiyo‘l poligraf servis, 2017. – 216 b. 17. Mavlonova K. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism [Matn]: darslik 2-sinf uchun. – T.: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 120 b. 18. Mavlonova K. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 2-qism [Matn]: darslik 2-sinf uchun. – T.: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 120 b. 19. PIRLS 2021 Assessment Framework. Ina V S. Mullis, Michael O.Martin. International Association for the Yevaluation of Yeducational Achievement (IEA), TTMSS & PIRLS International Study Center, Lynch School of Yeducation. Boston Colleee. 2019. Www.timssanddirls.bc.edu . 20. Umarova M., Hakimova Sh. O‘qish kitobi (3-sinf uchun darslik). – T.: Cho‘lpon, 2019. – 283 b

10-sinf ona tili darslarida zamon qo’shimchlarning uslubiy xususiyatlarini o’qitish metodikasi

Купить