Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 71.6KB
Покупки 3
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

840 Продаж

2- sinf ona tili va o'qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish metodikasi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI T ERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI BOSHLANG’ICH TA’LIM KAFEDRASI (SIRTQI) “BOSHLANG’ICH TA’LIM VA SPORT TARBIYAVIY ISH” YO’NALISHI 4-KURS 406-GURUH TALABASI MENGNOROVA BAHRINISO NING “ONA TILI O’QITISH METODIKASI” FANIDAN TAYYORLAGAN KURS ISHI MAVZU: 2- SINF ONA TILI VA O'QISH DARSLARIDA TARQATMA MATERIALLARDAN FOYDALANISH METODIKASI Talaba:_______________________ Ilmiy rahbar: _______________________ TERMIZ-2023 1 MAVZU: 2- SINF ONA TILI VA O'QISH DARSLARIDA TARQATMA MATERIALLARDAN FOYDALANISH METODIKASI Mundarija: Kirish .....................................................................................................................3 I.BOB.2- sinf ona tili va o'qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish metodikasi 1.1 2-sinf ona tili va o`qish darslarining maqsad va vazifalari ...................................9 1.2. 2-sinf o`quvchilarining ona tili va o`qish fanidanbilim, ko`nikma va malakalariga qo`yilgan asosiy talablar ...........................................................................................14 II.BOB.2-sinf o`quvchilarining ona tili va o`qish fanidanbilim, ko`nikma va malakalariga qo`yilgan asosiy talablar 2-sinf ona tili va o’qish darslarida qo’llaniladigan tarqatma material turlarini o’rganish 2.1. 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish masalalari .......................................................................19 2.2. 2-sinfda ona tili, o`qish darslarida qo`llaniladigan tarqatma materiallar ..........................................................................22 Xulosa ....................................................................................................................28 Adabiyotlar ro`yxati ..............................................................................................30 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Respublikamiz mustaqilligining dastlabki yillaridayoq xalq ta`limi sohasida tub islohotlar boshlab yuborildi. Zero, bundan buyon “Ma`naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash, ta`lim va maorifni yuksaltirish, milliy o`yg`onish g`oyasini ruyobga chiqaradigan yangi avlodni voyaga yetkazish davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri bo`lib qoladi” 1 . O`tgan qisqa davr ichida “Boshlang`ich sinflarda ona tili o`qitish konsepsiyasi”, O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” qabul qilinib, uning talablariga ko`ra sinovdan o`tkazilgan davlat ta`lim standartlari tasdiqlandi va yangi mazmundagi darsliklar yaratildi. Boshlang`ich sinf o`qituvchilari pedagogik texnologiya, axborot hamda innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish va o`z faoliyatlarida qo`llashga bo`lgan qiziqishlari kuchaydi, o`quvchilarning ijodiy ishlash ko`nikma va malakalarini rivojlantirish bosh maqsadga aylandi; o`qitishning eng samarali, ayniqsa, noan`anaviy, interfaol metod, vosita va usullarini tatbiq etishga bo`lgan intilishlari ortdi. Yangilanish borasidagi muvaffaqiyatlarni ko`rsatish, kamchiliklarni aniqlash, bajarilmayotgan ishlarni belgilash dolzarb muammoga aylandi. Mustaqil Respublikamizda komil inson tarbiyasi doimo Prezidentimizning diqqat e`tiborida bo`lib keldi. Jumladan, bolaning dunyoqarashi, didi, salohiyati shakllanadigan boshlang`ich sinflarga eng yetuk, eng tajribali murabbiylar berkitib qo`yilishini oddiy mantiqning o`zi talab etadi - deb ta`kidlaydi Prezidentimiz I. A. Karimov 2 . Yana shuni aytish mumkinki, Prezidentimiz milliy istiqlol g`oyasini barchaga, shu jumladan, endigina shaxs sifatida shakllanib o`sayotgan bolalarga qanday usullar yordamida singdirish mumkinligi juda nozik masala ekanligini qayd qilib o`tadilar. Mustaqil O`zbekistonimizning yanada ravnaq topishida barkamol shaxsni, komil insonni har tomonlama tarbiyalash eng dolzarb vazifalardan biridir 3 . O`zbekiston Respublikasi Prezidenti “Tarixiy xotirasiz - kelajak yo`q” 3 asarida komil inson tushunchasiga aniq ta`rif keltirganlar. “Komil inson deganda biz, eng avvalo, ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan, xulq - atvori bilan o`zgalarga ibrat bo`la oladigan, bilimli, ma`rifatli kishilarni tushunamiz” 4 . Ta`lim tizimi va maktab oldiga maqsad qilib, ya`ni komil insonni tarbiyalab voyaga yetkazish qo`yildi. Ta`lim sohasida olib borilayotgan islohatlarning tub mohiyati ta`lim mazmuni va shaklini takomillashtirishga qaratilgan. O`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgandan keyin iqtisodiy hamda ijtimoiy rivojlanishning o`ziga xos yo`liga ega bo`ldi. Mustaqillik omili ta`lim sohasini ham tubdan yangilash zaruriyatini vujudga keltirdi. Mustaqillik - eng ulug`, eng aziz ne`mat. Ozodlik, hurriyat, erkinlik. Bu oliy tushunchani yurakdan his qilish, anglab yashash - buyuk saodat. Mustaqillik - xalqimiz uchun erkin, baxtli va farovon, hech kimdan kam bo`lmagan hayot kechirish imkonini bergani, yurtdoshlarimizning barcha sohalarda o`z iste`dod va qoboliyatini to`la namoyon etishi, huquq va erkinliklarini ro`yobga chiqarishi uchun beqiyos imkoniyatlar yaratgani bilan qadrlidir. “Bugun mustaqil taraqqiyot yillarida bosib o`tgan, oson kechmagan yo`limizni, amalga oshirgan ishlarimizni, erishgan yutuq va marralarimizni sarhisob qilar ekanmiz, hech shubhasiz, xolisona bir xulosaga kelishimiz tabiiydir. Yani bundan o`n to`qqiz yil oldin yurtimizda erkin va mustaqil demokratik davlat va ochiq fuqarolik jamiyatni qurish, iqtisodiyotimizni keskin va chuqur isloh etish, aholimiz manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan kuchli ijtimoiy siyosatni amalga oshirish bo`yicha qabul qilgan azmu qarorimiz yakkayu yagona to`g`ri qaror ekanini bugun hayotning o`zi tasdiqlab bermoqda”, - deydi Prezidentimiz I. A. Karimov 5 . “Vatanimizning kelajagi, xalqimizning ertangi kuni, mamlakatimizning jahon hamjamiyatidagi obro`-e`tibori avvalambor farzandlarimizning unib-o`sib, ulg`ayib, qanday inson bo`lib hayotga kirib borishiga bog`liqdir. Biz bunday o`tkir haqiqatni hech qachon unutmasligimiz kerak ” 6 , - deb ta`kidlaydi Prezidentimiz. O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida”gi Qonuni hamda “Kadrlar 4 tayyorlash milliy dasturi talablari asosda ta`limning maqsadi, vazifalari, mazmuni, shakli, vositalari hamda prinsiplari tanlanishi birinchi darajali ehtiyojga aylandi. Bugun biz tarixiy bir davrda - xalqimiz o`z oldiga ezgu va ulug` maqsadlar qo`yib, tinch-osoyishta hayot kechirayotgan, ma`naviyatni yengilmas kuch sifatida baholayotgan murakkab bir davrda yashamoqdamiz. O`zbek xalqi nihoyatda boy va rang-barang adabiy merosga ega bo`lib, u turli davrlarda yaratilgan xalq og`zaki ijodi namunalari, turli janrlarda bitilgan hamda asrlar osha o`z qimmatini yo`qotmagan bebaho asarlarni o`z ichiga oladi. Avvalambor shuni aytish kerakki, olis ota-bobolarimizning aql- zakovati, qalb qo`ri, mahsuli bo`lmish bu noyob yodgorliklarning zamon to`fonlaridan, qanchadan-qancha og`ir sinovlardan o`tib, bizning davrimizgacha yetib kelganining o`zida katta ma`no mujassam. Jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, insoniyat hayotiga turli yangiliklarning kirib kelishi ta`lim sohasida ham bir qator o`zgarishlar qilinishini taqozo etmoqda. Hozirgi kunda ta`lim sohasida erishilgan yutuqlarni saqlagan holda, bir xillikdan bir qolipga tushib qolishdan saqlanmoq zarur. Ta`limning kishi xotirasini rivojlantirishga asoslangan turidan inson tafakkurini har tomonlama rivojlantirish, o`quvchilar egallagan bilimlarni amaliyotga qo`llash, ularda amaliy ko`nikma va malakalar hosil etishga qaratilgan turiga o`tishga harakat qilish shu kunning talabidir. Shunga erishilsagina Vatanimiz kelajagi bo`lgan yosh avlod tarbiyasi oldiga qo`yilgan vazifa oqilona hal etilishi mumkin. Bola hayotida bog`chadan so`ng maktabning dastlabki davrlari muhim o`rin tutadi. Shu bois boshlang`ich ta`lim davri ta`lim jarayonidagi eng mas`uliyatli davrdir. Bu paytda bolaning savodi chiqishi bilan birga, uning dunyoqarashi shakllanadi, tafakkur qilish malakasi rivojlanadi. O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g , risida”gi Qonuni hamda “Boshlang`ich ta`lim Konsepsiyasi”da ta`kidlanganidek, o`quvchilarni mustaqil fikrlashga o`rgatuvchi, ijodiy tafakkurni rivojlantiruvchi usullarni qo`llab, ularga fan asoslaridan chuqur bilim berish hozirgi zamon boshlang`ich ta`limining 5 asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Mazkur vazifani amalga oshirish uchun esa yangi pedagogik texnologiyalar, turli xil tarqatma materiallardan foydalanish boshlang`ich sinf o`quvchisining rivojlanishi va kamol topishida muhim ahamiyat, kasb etadi. Ayniqsa, turli xil tarqatma materiallardan foydalanish juda yaxshi natija beradi. Ona tili va o`qish darslarida turli xil tarqatma materiallardan foydalanish bolalarning og`zaki va yozma nutq madaniyati, mustaqil fikrlash qobiliyati hamda ijodiy tafakkur faoliyatini rivojlantirib boradi. O`qituvchining ta`lim-tarbiya jarayonini to`g`ri va oqilona boshqara olishi o`quvchi shaxsi kamolotida nihoyatda ahamiyatlidir. Bu boradagi ishlarni muvaffaqiyatli hal etish, o`qituvchidan, albatta, chuqur bilim, izlanish, fidoiylik hamda katta tajriba talab etadi. Zero, yosh avlodni, chuqur bilimli, mustaqil fikrlaydigan qilib tarbiyalash boshlang`ich sinf o`qituvchilari zimmasidadir. Bugungi kunda ta`lim tizimida olib borilayotgan islohotlar o`quvchining muayyan intelektual salohiyatini to`liq yuzaga chiqishiga olib keladi. O`qituvchi ta`lim samaradorligiga xizmat qiladigan ijobiy tajribalarni o`rganmay turib, biron- bir muvaffaqiyatga erisha olmaydi. Ona tili va o`qish darslaridagi tarqatma materiallardan foydalanish ustida ishlash jarayonini takomillashtirish hozirgi davrdagi dolzarb vazifalardandir. Bu holat bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligini ko`rsatuvchi dalillardan biri desak, xato qilmagan bo`lamiz. Kurs ishining maqsadi : 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish orqali o`quvchilar nutqini rivojlantirishning samarali metodlari va usullarini aniqlash bilan belgilanadi. Kurs ishining vazifalari : 2- sinf ona tili va o`qish darslarida o`quvchilar nutqini o`stirishning, xususan, tarqatma materiallardan foydalanishning psixologik va metodik asoslarini belgilash; tarqatma materiallardan foydalanishning ilmiy asoslangan, amaliyotda tekshirib ko`rilgan eng samarali yo`llari, usullari va bular bo`yicha topshiriqlar tizimini ishlab chiqish. Kurs ishining predmeti: 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma 6 materiallardan foydalanishni samarali tashkil etish jarayonidir. Kurs ishining obyekti: 2 -sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanishning ilmiy asosini va topshiriqlar tizimini ishlab chiqish. Kurs ishining ilmiy farazi: 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanishning ilmiy asosi va topshiriqlar tizimi ishlab chiqilsa, boshlang`ich sinflarda “Ona tili” dasturi takomillashtirilsa, “Ona tili” darsliklari, o`quv qo`llanmalari va didaktik materiallar mazmuni shunday so`zlar bilan boyitilsa, o`quvchilar nutqini faollashtirishga qaratilgan mashqlar tizimi va tarqatma materiallardan foydalanish tizimi ishlab chiqilsa, bularning o`quvchilar nutq madaniyatini shakllantirishdagi o`rni, nutqning ta`sirchanligini oshirishdagi ahamiyati ko`rsatilsa, o`quvchilarda muomala odobi shakllanadi, ularda chiroyli so`zlash madaniyati yuzasidan ilk tushuncha va malakalar hosil bo`ladi, bolalarning tevarak - atrofni aniq, to`g`ri har taraflama idrok etishlari ta`minlanadi; binobarin, darslarning samaradorligini bir pog`ona yuqori ko`tarish imkoniyati yuzaga keladi. Kurs ishining metodologik asosi: O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”, davlat hujjatlari, shuningdek, boshlang`ich ta`lim bo`yicha Davlat ta`lim standartlari, “Boshlang`ich ta`lim konsepsiyasi”, ona tilidan o`quv dasturlari, maktab darsliklari, boshlang`ich sinflarda maktab darsliklarini yaratish mezonlari, pedagogika, psixologiya va ona tili o`qitishning nazariy asoslarini tashkil etadi. Kurs ishining metodlari: 2 -sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanishga doir psixologik va metodik adabiyotlarni o`rganish va ular yuzasidan nazariy mushohada yuritish;  dastur va darsliklarni tahlil qilish;  2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish bo`yicha darslarni kuzatish va tahlil qilish;  o`quvchilar so`z boyligi va nutqini o`rganish, unga tavsif berish; 7  o`qituvchilar bilan suhbatlar o`tkazish, ilg`or ish tajribalarini o`rganish va umumlashtirish;  -o`qituvchilarga mo`ljallangan savolnomalar tuzish va javoblar olish;  -nazorat yozma ishlarini o`tkazish va ularni tahlil qilish;  tajriba - sinov materiallarini tayyorlash va uni o`tkazish;  tajriba - sinov ishlarining natijalarini tahlil qilish va xulosalar chiqarish. Kurs ishining yangiligi: 2 -sinf ona tili va o`qish darslarida turli xil tarqatma materiallardan foydalanildi, o`quvchilarga beriladigan zaruriy bilim, malaka va ko`nikmalar tizimi belgilandi, 2 - sinf o`quvchilarini ona tili darslarining, subekti-faol ishlovchisiga aylantirish yo`llari ishlab chiqildi. 8 I.BOB. 2- sinf ona tili va o'qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish metodikasi 1.1. 2-sinf ona tili va o`qish darslarining maqsad va vazifalari O`zbekiston Respublikasida qabul qilingan “Ta`lim to`g`risida»gi Qonun va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi yosh avlodni tarbiyalashning asosiy istiqbol va yo`nalishlarini belgilab berdi. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturida ta`limni tubdan isloh qilishning asosiy yo`nalishlari ko`rsatib berilgan. Unda: “Uzluksiz ta`lim ijodkor, ijtimoiy faol, ma`naviy boy shaxs shakllanishi va yuqori malakali raqobatbardosh kadrlar ildam tayyorlanishi uchun zarur shart- sharoitlar yaratadi” 7 ,- deb ko`rsatilgan. Shuningdek, dasturda qo`yilgan maqsadga erishish yo`llari ham ko`rsatilgan. Ta`lim berish ilg`or pedagogik texnologiyalarining zamonaviy o`quv- uslubiy majmualarini yaratish va o`quv- tarbiya jarayonini didaktik jihatdan ta`minlash umumiy o`rta ta`limning asosiy shartlaridan biri sifatida belgilangan. Darhaqiqat, tarqatma materiallar, ilg`or pedagogik texnologiyalar ta`lim jarayonining ta`sirchanligini oshiradi, o`quvchilarning mustaqil fikrlash jarayonini shakllantiradi, o`quvchilarda bilimga ishtiyoq va qiziqishni oshiradi, bilimlarni mustahkam o`zlashtirish, ulardan amaliyotda erkin foydalanish ko`nikma va malakalarini shakllantiradi. Davlat ta`lim standartlari talabi ham bu sohada katta ahamiyat kasb etadi. Chunki, davlat ta`lim standartlari Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi talablari asosida tuzilgan bo`lib, unda mutaxassislar tayyorlashda umumjahon talablari asos qilib olingan. Standart talablari asosida ta`lim jarayonida ilg`or pedagogik texnologiya talablariga asoslanish, ta`limni jahon taraqqiyoti darajasida tashkil qilish imkoniyati mavjud. Maktabda bolalarni o`qishga o`rgatishdan maqsad og`zaki nutq yuzasidan o`quvchilarda mustahkam bilim hosil qilish, ishlab chiqarishning, hayotning hamma sohalarida faol ijodiy faoliyat ko`rsata oladigan savodli va madaniyatli kishilarni tarbiyalab yetishtirishdir. Umumiy ta`lim maktablarining asosiy vazifalari yosh avlodga fan asoslaridan chuqur va mustahkam bilim berish, ularni amalda qo`llash malakalarini hosil qilishdir. 1 Boshlang`ich ta`limda ona tili predmeti bolani mantiqiy fikrlashga o`rgatadi, ularning tilning kommunikativ (aloqa-aralashuvga xizmat qilishi) vazifasini; o`z fikrini mantiqiy izchillikda bayon qilish, o`zgalar nutqini eshitish orqali anglay olishlariga xizmat qiladi. 1 Shojalilov A., Toshmatova G., Matjonov S., Sariеv Sh. O’qish kitobi. 4–sinf uchun darslik. – T.: O’qituvchi, 2001. –352 9 Mazkur kurs ishida 2-sinf ona tili darslarining maqsad va vazifalari, ona tili darslari o`quvchilar nutqini so`zlar bilan boyitishga mas`ulligini hisobga olgan holda lug`at ustida ishlash, o`quvchilarning savodxonligini oshirishga qaratilgan imloviy mashqlar xususida metodik tavsiyalar berildi. Shuningdek, darsda o`quvchilarning faolligini oshirishga, fikrlash orqali o`zlashtirishlarini ta`minlashga e`tibor berilgan holda dars namunalari ishlab chiqildi. Ularda o`quvchilarni to`g`ri talaffuzga, til ma`nolarini to`g`ri anglashlariga, ham og`zaki, ham yozma nutqlarining savodli bo`lishiga, matndan to`g`ri nusxa ko`chirib yozish, eshitib va yoddan yozishga o`rgatish; tarqatma materiallardan samarali foydalanishga; Vatanimizning istiqloldan keyingi taraqqiyoti, o`tmishi, milliy urf-odatlari, tarixiy siymolari haqida bilim berish, umuman, borliq va jamiyat haqidagi mavjud bilimlarini yanada boyitish maqsad qilib olindi. Bularni amalga oshirishda ona tili ta`limining turli metodlaridan, metodik ish turlaridan foydalanildi. Ular o`quvchini o`ylashga, izlanishga, xulosalar chiqarishga undaydi, ona tiliga bo`lgan qiziqishlarini oshiradi. Birinchi sinfda ona tilini o`qitish o`quvchilarning lug`at boyligini oshirish, og`zaki va yozma nutqini rivojlantirish (ya`ni to`g`ri o`qish va yozish)ga, fonetika, leksika, so`z yasalishi, grammatikaga oid bilimlarni o`rganish uchun zamin yaratishga xizmat qilmog`i lozim. Ona tili darslarida o`quvchilar “Tovushlar va harflar”, “Bo`g`in” “So`z ma`nosi”, (“Shaxs va narsani bildirgan so`zlar”, “Belgini bildirgan so`zlar”, “Harakatni bildirgan so`zlar”, “Sanoq va tartibni bildirgan so`zlar”) “Nutq va gap” kabi bo`limlar asosida tilga oid elementar bilimlarni egallaydilar. Bunda, asosan, grammatik tushunchalarni amaliy o`rgatishga e`tibor qaratilgan. O`quvchi mashq matnini o`qish va yozish jarayonida grammatik tushuncha va qoidalarni amaliy bajarib boradi va keyingi sinflarda bu qoida va tushunchalarni nazariy o`rganishga zamin yaratadi. Asosiy diqqat bolaning nutqi va lug`at boyligini oshirish, imlo savodxonligini tarkib toptirish, ya`ni to`g`ri o`qish va yozish ko`nikmasini shakllantirish, ona tili darslarini samarali tashkillashtirishga qaratiladi. Shuningdek, ona tili darslarida o`quvchilarning chiroyli yozuviga e`tabor qaratish muhim ahamiyatga ega. Chunki birinchi sinfdan boshlaboq o`quvchilarning chiroyli yozuviga e`tabor qilinsa, yuqori sinflarda va hayoti davomida inson did bilan chiroyli yozish malakasiga ega bo`ladi. 9 O`qituvchi o`quvchilarni har qanday vazifani ongli bajarishga maxsus o`rgatadi. Shu maqsadda darslikda birinchi uchragan mashqlarni bajarish uchun shu mashq 10 topshirig`ini nechta qismdan iboratligini va ularni qaysi tartibda bajarish zarurligini o`quvchilarga tushuntiradi. Mashqni sinfda yoki uyda bajarganda avval nima qilish kerakligini, topshiriqlarni bajarish tartibini aniqlab olish va tavsiya qilingan tartibda bajarish zarurligi uqtiriladi; o`quvchilar o`zlari bajargan ishlarning to`g`riligini tekshirishga o`rgatiladi. Mashqlarni ongli bajarish bilan o`quvchilar mashqni nima uchun, qanday maqsadda ishlaganlarini va u nimalarni o`rgatishini tushunadilar. Bu sinfda o`quvchilar avval grafik shakli talaffuziga mos bo`lgan so`zlarni yozishni bilib oladilar. So`zlarni harflarni tushurib qoldirmay yoki o`rnini almashtirmay yozishga o`rgatish tilni o`qitishda muhim vazifa hisoblanadi. Fonetik bilim va ko`nikma grafik ko`nikma uchun asos bo`ladi.Shunung uchun yozuv malakasini shakllantirishda fonetik material amaliy yo`nalishda o`rgatiladi. Shularni hisobga olib darslikda ko`p mashqlar: 10 so`z yoki gap yozishga tayyorlash (e`tibor bilan o`qish aniq tallaffuz qilish); 2)izohlab yozish; 3)darslikdan tekshirish kabi bosqichlarni o`z ichiga oladi. O`quvchilarni xatboshini idrok qilishga, xatboshidan yoza olishga o`rgatish, ona tili darslarini birinchi kunidayoq bu ko`nikmani mustahkamlab borish talab qilinadi. O`quvchilar bilimini nazorat qilish maqsadida ta`limiy, keyinroq o`quvchilar saviyasiga mos tekshirish dektantlari o`tkazish rejalashtirilgan. Diktant yozdirilgach, uni, albatta tekshirib, o`quvchilar yo`l qo`ygan kamchilik va xatolar aniqlanadi, xatolar guruhlarga ajratiladi va yo`l qo`yilgan xatolarni to`g`irlashga, ayrim xatolarning oldini olishga yordam beradigan mashqlar tayyorlanadi;keyini ona-tili darsining ikkinchi qismidan 20 daqiqa vaqt (ayrim hollarda bir dars) ajratib, diktant tahlili va xatolar ustida ishlash mashg`uloti o`tkaziladi. Dasturga ko`ra 1-2-sinflarda o`quvchilar yozgan mashqlarning barchasi tekshirilishi zarur. Aks holda darslarning samarasi bo`lmaydi. Kichik yoshdagi o`quvchilarga ona tilini samarali o`rgatish uchun ularni tilni o`rgatishga qiziqtirish,ularning o`quv faoliyatini faollashtirish va aqliy faoliyatlariga maqsadga muvofiq rahbarlik qilish, xususan o`quvchilarga materialni o`zlashtirish ussullarini o`rgatish zarur. Yangi pedagogik texnalogiyalarni qo`llash bugungi kun talabi. Shu maqsadda bir necha yaxlitlashtirilgan (integralashtirilgan) dars turlaridan namunalar berildi. 11 Darslarda test savollari.tarqatma materiallarni qo`llash taxminiy berildi. Har bir o`qituvchi o`z imkoniyati, maqsadidan kelib chiqqan holda ularni qo`llash o`rinlarini o`zgartirishi mumkin. Dastur materiallarining o`quv yiliga taxminiy taqsimoti. (Haftada 4 soatdan. 34 haftada 136soat) 1 chorak (36 soat). Takrorlash. Tutiq belgisi. O`zbek alifbosi. 2 chorak (28 soat). Nutq. Matn. Gap. So`z va bo`g`in. Bo`g`in ko`chirish. Jarangli va jarangsiz undosh tovushlar.Ularni harf bilan ifodalash. Aytilishda tushib qoladigan undoshlar. So`z ichida ketma-ket kelgan bir xil undoshlar. 3 chorak (40 soat). So`z ichida ketma-ket kelgan bir xil undoshlar. Narsa va shaxs nomini bildirgan so`zlar. Kishlarning ismi va familiyasi, hayvonlarga qo`yilgan nom, shahar qishloq, ko`cha daryo nomlarida bosh harf. Narsa va shaxs harakatini bildirgan so`zlar. 4 chorak (32 soat). Narsa va shaxs belgisini bildirgan so`zlar. Sanoq va tartibni bildirgan so`zlar. Gap. Bo`g`in. Bog`lanishli nutq. Yil oxirida takrorlash. Darslarda o`quvchilarning til materiallarini oson o`zlashtirishlarini, grammatik tahlilni sodda, aniq yo`llar bilan amalga oshirishlari uchun turli jadvallardan foydalaniladi. Ona tili darslarini tashkil etishda o`quvchini fikrlashga, mulohaza yuritishga undovchi, taqqoslash va kuzatishga asoslangan holda xulosa chiqarishga yo`llovchi, tahlilni muayyan izchillikda amalga oshirishni ta`minlovchi topshiriqlar beriladi. 12 O`quvchilar to`g`ri, ongli o`qishni egallagan taqdirdagina ifodali o`qiy oladilar. Ifodali o`qishga o`rgatish o`qishga o`rgatish bilan bir paytda amalga oshiriladi. O`quvchilari o`qishni bilishni namoyish etish maqsadida qichqirib o`qiydi. Bu o`quvchi sog`lig`iga salbiy ta`sir etadi, eshituvchini charchatadi. Qichqirish tufayli o`quvchining nafasi yetmay, o`qishni oxirigacha davom ettira olmaydi. Shuni hisobga olgan holda o`qituvchi o`quvchilarga nafasni to`g`ri olish va to`g`ri sarflash namunasini ko`rsatishi, tovushlarning to`g`ri artikulyatsiyasini o`rgatishi, adabiy talaffuz normalari haqida elementar ma`lumot berishi lozim. Ifodali o`qishga o`rgatishda avvalo o`qituvchi o`zi ifodali o`qish namunasini ko`rsatishi kerak. Ifodali o`qish ko`rgazmalilikdir, deydi metodist olimlar. Ifodali o`qishga o`rgatish, birinchidan, asar qahramonlarining xatti- harakatini tahlil qilishni, badiiy til vositalari vazifasi va ma`nosini tushuntirishni, ikkinchidan, asar matnidagi pauzalarning o`rnini, nutq tempini belgilashni, uchinchidan, o`qishni mashq qilishni taqozo etadi. O`qish darslari shu tarzda o`quvchida kitobga, kitob o`qishga muhabbat uyg`otishi zarur. O`qish darslarida asarda yozuvchi aytmoqchi bo`lgan fikr - g`oyani ochish o`quvchini tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. Chunki o`qish darslarining asosiy vazifalaridan biri o`quvchilarni axloqiy, estetik va mehnatsevarlik ruhida tarbiyalashdir. Badiiy asar voqealari til vositasida reallashadi. Asar tahlilida asar tilini o`rganish o`quvchilar lug`atini boyitadi, nutqini o`stiradi. Dars ishlanmalarida bunga alohida e`tibor berildi. O`qituvchi ham sinf o`quvchilarining saviyasidan kelib chiqib, asar tili tahlilini chuqurroq, kengroq ko`lamda uyushtirishi mumkin. O`qish darslarida asar tahlili bilan bog`liq har bir ish o`quvchi shaxsini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, ona tili va o`qish darslarining asosiy maqsadi har tomonlama etuk, barkamol shaxsni tarbiyalashdir. 13 1.2. 2-sinf o`quvchilarining ona tili va o`qish fanidan bilim, ko`nikma va malakalariga qo`yilgan asosiy talablar “Ta`lim to`g`risida»gi Qonunda ta`limning ravnaqi, uning insonparvarligi, ta`lim va tarbiya tizimining uzluksizligi, ilmiyligi va dunyoviyligi, ta`limda umuminsoniy va ilmiy qadriyatlarning ustuvorligi, davlat ta`lim standartlari doirasida hammaning bilim olishi uchun imkoniyat yaratilishi bilan belgilanishi bejiz emas. 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish bo`yicha beriladigan zaruriy bilim, malaka va ko`nikmalar deganda biz o`quvchilarning kundalik muloqat - muomala madaniyati hamda ona tilida ish yuritish uchun xizmat qiladigan bilim, malaka va ko`nikmalar tizimini tushunamiz. Demak, bog`lanishli nutqni shakllantirish va rivojlantirishga qaratilgan bilim, malaka va ko`nikmalar tizimi belgilangan mavzular bo`yicha egallangan zaruriy bilim, malaka va ko`nikmalar tizimidir. 2-sinf o`quvchilarining bog`lanishli nutqini shakllantirish va rivojlantirish uchun esa so`zning ma`nosini tushunish, uni to`g`ri va o`rinli qo`llash, gapni grammatik jihatdan to`g`ri shakllantirish, talaffuz me`yorlari va gap ohangiga rioya qilish singarilar muhim ahamiyatga ega. Bog`lanishli nutq uchun o`ta zarur bo`lgan dastlabki malaka va ko`nikmalar o`quvchilarga avvalo 1-sinfdan boshlab singdiriladi. «O`zbekiston Respublikasida umumiy o`rta ta`lim to`g`risida»gi Nizomda ta`kidlanganidek: «Boshlang`ich ta`lim o`qish, yozish, sanash, o`quv faoliyatining asosiy malaka va ko`nikmalari, ijodiy fikrlash, o`zini-o`zi nazorat qilish uquvi, nutq va xulq-atvor madaniyati, shaxsiy gigiena va sog`lom turmush tarzi asoslarining egallab olinishini ta`minlashga da`vat etilgan». Shu asosga ko`ra, boshlang`ich sinflarda o`quvchilarning umummadaniy va axloqiy ko`nikmalari, dastlabki savodxonlik malakalari shakllantirilishi lozim. Boshlang`ich ta`lim jarayoni bolaning mantiqiy tafakkur qila olish salohiyati, aqliy rivojlanishi, dunyoqarashi, kommunikativ savodxonligi va o`z- o`zini anglash salohiyatini shakllantirishga, jismonan sog`lom bo`lishga, moddiy borliq go`zalliklarini his eta olishga, go`zallik va nafosatdan zavqlana olish, milliy 14 urf-odatlarni o`zida singdirish va ardoqlash, ularga rioya qilishga o`rgatadi. Boshlang`ich ta`lim bosqichi oldiga qo`yilgan vazifalarning bajarilishini nazorat qilish ta`lim standarti orqali amalga oshiriladi. Ta`lim standarti asosida davlat boshlang`ich sinf o`quvchilaridan standartda belgilab qo`yilgan ko`rsatkichlarga erishishni talab qiladi va o`z navbatida, bu ko`rsatkichlarga erishish uchun zarur bo`lgan ta`limiy xizmatlar va vositalar bilan ta`minlaydi. Boshlang`ich ta`lim davlat standarti o`quv predmetlari bo`yicha emas, balki ta`lim sohalari bo`yicha belgilandi. Ta`lim sohalari bo`yicha standart ko`rsatkichlari 7(6)-11 yoshdagi bolalarning rivojlanish darajasi, ehtiyoj va imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda ijtimoiy talab taqozo qilgan ta`lim mazmunining miqdoriga asoslanib belgilanadi. Boshlang`ich ta`lim davlat ta`lim standartining belgilanishi shu bosqichda ta`lim mazmuni ko`lamini chegaralash, ta`lim sohalarini integratsiyalash imkonini beradi. Davlat ta`lim standartini belgilash boshlang`ich ta`lim mazmunini konseptual asosga tayangan holda modernizatsiyalash (davr talablari nuqtayi nazardan yangilash)ni ko`zda tutadi . Davlat ta`lim standarti boshlang`ich ta`lim jarayoni oldiga qo`yilgan ijtimoiy talabga asoslangan holda o`quvchilar egallashlari lozim bo`lgan bilim, ko`nikma va malakalarga qo`yiladigan talablarni belgilab beradi. Bu esa, o`z navbatida, o`quvchilarning egallagan bilim, ko`nikma va malakalarini baholash mezonlarini belgilashga imkon beradi. Boshlang`ich ta`lim standartining asosini davlat va jamiyatning dolzarb ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ayni shu boshlang`ich sinf o`quvchilarida ko`nikma va malaka hosil qilishga qaratilgan ta`lim sohalarining mujassamlashgan parametrlari tashkil qiladi. Boshlang`ich ta`lim standarti mazkur ta`lim bosqichining har bir ta`lim sohasi uchun belgilangan standart parametrlari, mazkur ta`lim sohasining modernizatsiyalashtirilishi, shu mazmunning tarkibiy qismlari, ta`lim jarayonining vosita va metodlari hamda umumpedagogik, psixologik, texnologik tizimi va darajasini belgilab berishga xizmat qiladi. Bunda butun e`tibor boshlang`ich ta`lim berishning maqsadi yuzasidan butunlik, uzviylik, tadrijiylik va to`laqonlilikni saqlab qolishga qaratiladi. 15 Boshlang`ich ta`lim bosqichiga davlat va jamiyat tomonidan qo`yiladigan talabda ta`lim sohalari bo`yicha o`zaro muvofiqlik, mutanosiblik, uyg`unlik to`la ta`minlangan bo`lmog`i kerak. Shu jihatdan boshlang`ich ta`lim standartini belgilash ta`lim jarayonining tarkibini va xuddi shu tarkib komponentlarining mazmunini modernizatsiyalash, boshlang`ich ta`lim jarayonida yangi, zamonaviy pedagogik texnologiyani qo`llash imkonini beradi. Quyidagi pedagogik omillar ta`lim jarayonida yangi texnologiyalarni qo`llash uchun asos yarata oladi: - boshlang`ich ta`lim jarayoniga kiritilgan har bir ta`lim sohasi bo`yicha belgilanadigan ta`lim mazmuniga mos tarzda o`quv materialining tadrijiy tarzda berilishini ta`minlash; - ta`lim jarayonini ta`lim sohalarining maqsadiga bo`ysundirish va ta`lim sohalararo maqsadlar mutanosibligini ta`minlash; - har bir ta`lim sohasi bo`yicha boshlang`ich sinf o`quvchilarida hosil bo`ladigan bilim, ko`nikma va malakalarning aniq darajalarini hamda ta`lim natijasini baholash mezoniga qo`yiladigan talablarni boshlang`ich ta`lim standartining asosiy parametrlari bo`yicha ishlab chiqish. Boshlang`ich ta`lim standarti ta`lim sohalariga qo`yilgan standart ko`rsatkichlarni mujassamlashtiradi. Standartning mezon va parametrlarini ta`lim sohalarida belgilab qo`yilgan ta`lim standartining ko`rsatkichlari tashkil etadi. Ta`lim sohalari bo`yicha ta`lim natijasining sifati xuddi mana shu ko`rsatkichlarga asoslangan holda aniqlanadi. Bu o`rinda, belgilab qo`yilgan ko`rsatkichlar umumlashtiriladi hamda aniq o`lchov birliklarida ifodalanadi. Davrning dolzarb talablari va jamiyat taraqqiyoti bilan barobar rivojlanib boruvchi ta`lim tamoyillariga asoslanib, jahon tajribasiga tayangan holda O`zbekiston Respublikasidagi boshlang`ich ta`lim tayanch o`quv rejasi doirasiga ona tili, o`qish, matematika, tabiat hamda inson va jamiyat ta`limi sohalari kiritiladi. Ona tili o`qish ta`limi bolalarning tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirishga, erkin fikrlay olishi, o`zgalar fikrini anglashi, o`z fikrlarini og`zaki va yozma ravishda ravon bayon qila olishi, jamiyat a`zolari bilan erkin muloqotda 16 bo`la olish ko`nikma va malakalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu o`rinda ona tili ta`limiga o`quv fani emas, balki, butun ta`lim tizimini uyushtiruvchi ta`lim jarayoni sifatida qaraladi. Ona tili ta`limi standarti ko`rsatkichlari bolani fikrlay olish, ifodalangan fikrni anglash va o`z fikrini savodli, mantiqiy izchillikka rioya qilgan holda bayon eta olishga o`rgatish nuqtai nazaridan belgilanadi. Boshlang`ich ta`lim bosqichida o`quvchilarning ona tili ta`limi sohasi bo`yicha tayyorgarlik darajasiga qo`yiladigan talablar quyidagi uch parametrli standart mezon orqali aks ettiriladi: o`qish texnikasi, o`zgalar fikrini va matn mazmunini anglash hamda fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi. O`qish texnikasi bolaning savodxonlik, yozma nutq belgilarini, talaffuzda ifodalash ko`nikmasini aniqlash maqsadida kiritilgan. Bu parametr orqali o`quvchining notanish bo`lgan matnni ifodali o`qiy olish ko`nikmasi aniqlanadi. Bunda miqdoriy ko`rsatkich sifatida ifodali o`qish tezligi, ya`ni berilgan matndan minutiga nechta so`z o`qiy olish ko`rsatkichi belgilangan. Sinfdan sinfga o`tish, miqdoriy ko`rsatkichdagi belgilar soni oshishi bilan birga, berilgan matnni o`qishdagi talablar ham bolaning yoshiga monand ravishda ortib boradi. Matn mazmunini anglash, o`zgalar nutqini eshitish va fikrini anglash malakasi o`quvchining og`zaki bayon qilayotgan o`zgalar fikrini hamda yozma matn mazmunini anglay olish darajasini aniqlash maqsadida kiritilgan. Bu parametrning ko`rsatkichlari o`quvchi 10 minutda qancha sahifa matnni o`qishi, o`zgalar fikrini va matn mazmunini anglash hamda uni og`zaki qayta bayon qilish darajasini aniqlaydi. Fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi murakkab jarayon bo`lib, ona tili ta`limining maqsadi shu parametrda mujassamlashadi va o`quvchi tomonidan yaratilgan matnda aks etadi. Bu parametr bo`yicha ta`lim sifatining natijasini baholashda o`qituvchi tomonidan quyidagi ko`nikmalarning darajasi aniqlanadi: - fikrning mantiqiy izchillikda ifodalanganligi; - mavzuning murakkablik darajasi (sodda, murakkab, aniq va h.k.); - tavsifning mavzuga muvofiqligi va mukammalligi; 17 - tavsifda tilning ifoda vositalaridan foydalanish darajasi; - imloviy (yozma) savodxonlik. Bilimlarni o`rganish jarayoni darslik materiallari, o`quvchilarning nutq tayyorgarligi bilan uzviy bog`langan holda olib boriladi. Bu ishlar darslarning samaradorligini oshiradi. Shu bilan birga muammoli darslarni tashkil qilishda o`quv materialini o`rganishga ko`p vaqt ketadi. Shuning uchun o`qituvchi vaqtni ratsional taqsimlashi, ba`zi ikkinchi darajali narsalarga e`tibor bermasdan, mashg`ulotni yangi mavzuni o`rgatishdan boshlashi lozim bo`ladi. Ona tili va o`qish darslarida mavzularni o`rgatish bo`yicha olingan bilimlarni mustahkamlash uchun “Ijodkorlar bellashuvi” o`tkazish ko`zda tutiladi. Bellashuvda mavzu asosida tarqatma materiallar tarqatilab, mavzu bo`yicha savollarga javob berish, gapning chegarasini aniqlash, ma`lum bir mavzuda xatosiz va chiroyli yozish singari muammolar bo`yicha guruhlararo bellashuv o`tkazish maqsadga muvofiqdir. 2-sinf ona tili va o`qish darslarida o`rganilayotgan mavzularni yanada mustahkamlash uchun “Tarqatma materiallar olamiga sayohat” dars mashg`ulotlari o`tkaziladi. Dars mashg`ulotida o`quvchilar o`qituvchi rahbarligida tarqatma materiallar olamiga sirtqi sayohatga chiqadilar. Sayohat jarayonida o`quvchilar bir necha to`siqqa duch keladilar (har bir o`quv topshirig`i bir to`siqdir.) Masalan, “Qaysi guruh belgini bildiruvchi so`zlar ishtirokida tez matn yaratadi ” kabi, o`qituvchi tomonidan berilgan topshiriqlar ustida ishlash bo`yicha “Men tez va to`g`ri o`qiyman” mavzusida tarqatma materiallardan foydalanib, o`yin - musobaqa tashkil etsak ham samarali bo`ladi. Mavzu o`rganilib bo`lingandan keyin o`quvchilardan tarjimayi hol yozishni talab qilsak, ular qiynalmasdan yoza oladi. Shunday qilib, 2-sinf ona tili va o`qish darslarida belgilangan mavzular bo`yicha tarqatma materiallar asosidagi zaruriy bilimlar shu bilimlarga muvofiq keladigan malaka va ko`nikmalarni, ijodiy faoliyat tizimini hamda o`qituvchi va o`quvchi orasidagi munosabatlarni o`z ichiga qamrab olgan. 18 II.BOB. 2-sinf ona tili va o’qish darslarida qo’llaniladigan tarqatma material turlarini o’rganish 2.1. 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish masalalari. O`qitishning ko`rgazmali metodlarini qo`llash Ya. A. Komenskiyning “Buyuk didaktika” asarida o`z ifodasini topgan ko`rgazmalilikning didaktik prinsipidan kelib chiqadi. o`quvchilar sezib idrok etishi mumkin bo`lgan narsalarni, albatta, sezgilar vositasi bilan, ya`ni ko`rish mumkin bo`lgan narsalarni ko`z bilan ko`rib, eshitish mumkin bo`lgan narsalarni quloq bilan eshitib, hidi bor narsalarni hidlab ko`rib, ta`mini sezish mumkin bo`lgan narsalarni tatib ko`rib, ushlab sezish mumkin bo`lgan narsalarni bilib olishlari kerak”,- deb yozgan edi. O`qitishning ko`rgazmali metodlarini barcha yirik pedagoglar ma`qullashgan va rivojlantirishgan. I. G. Pestalotssi bunday yozgan edi: “Mening eng muhim, boshlang`ich nuqtayi nazarim quyidagilardan iboratdir: tabiatning o`zini kishi tomonidan mushohada qilishi o`qitishning yagona haqiqiy poydevori hisoblanadi, chunki u inson bilimining yagona asosi hisoblanadi. Bundan keyin keladiganlarning hammasi ana shu hissiy idrokning shunchaki bir natijasi yoki mavhum tushunchasi hisoblanadi ”. Pestalotssi ko`rgazmalilik prinsipini ma`lum darajada boyitdi. U ko`rgazmalilikning zarurligini himoya qilish bilan bir vaqtda, sezgi organlari atrofimizdagi borliq to`g`risida tartibsiz ma`lumotlar olib keladi, deb hisoblagan edi. Ta`lim kuzatishlaridagi tartibsizlikni yo`qotish, buyumlarni aniq belgilab berishi, ularning bir turdagilarini va o`zaro yaqinlarini esa birlashtirishi, ya`ni tushunchani shakllantirishi kerak. Ko`rgazmalilikning o`quv jarayonida nihoyatda muhim ahamiyatga ega ekanligi to`g`risida kundalik kuzatishlar va kishilarning kundalik ish tajribalarigina emas (yuz marta eshitgandan bir marta ko`rgan yaxshi), balki maxsus tajribalar ham guvohlik beradi. Ko`rgazmali idrok katta imkoniyatlarga ega. Eslab qolishda ko`rgazmalilikning o`zi emas, balki ularning nutq va amaliy faoliyat bilan biriktirilishi eng yuqori samaradorlikka ega bo`ladi. 19 O`qitishda qo`llaniladigan ko`rgazmali vositalarga quyidagilar kiradi: l. O`qituvchining namoyish qilishi, ekskursiya, sayr va hokazolar davomida o`quvchilar tanishadigan asl holidagi tabiiy obyektlar. - Real obyektlarni aks ettiruvchi maxsus tayyorlanadigan illyustratsiya- tasviriy vositalar-plakatlar, sxemalar, tarqatma materiallar, rasmlar, fotosuratlar. - Ko`rgazmalilikning shartli-ramziy vositalari-kartalar, globuslar. - Tabiiy-matematik yo`nalishdagi priborlar, modellar. - Ko`rgazmalilikning texnik namoyish qilish vositalari-kino, diafilmlar, diapozitivlar. - Tovush, ko`rish-eshitish vositalari-video yozuv. Shundan ta`limning ko`rgazmali metodlarini ikki guruhga: illyustratsiya metodlari va namoyish qilish metodlariga ajratish mumkin. Illyustratsiya metodlariga-plakatlar, kartalar, chizmalar, sxemalar, tarqatma materiallar, rasmlar, fotosuratlar, jadvallar, grafiklar kiradi. Namoyish qilish metodlariga-priborlar, dinamik qo`llanmalar, texnik namoyish qilish vositalari-kino, diafilmlar, diapozitivlar, tovush, ko`rish-eshitish vositalari kiradi. Hamma maktab kabinetlarida plakat, tarqatma materiallar, karta va boshqa ko`rgazmali qurollarning turlari mavjud bo`lib, ular uchun maxsus joylar ajratilgan. Ularni tez topib olish uchun kabinetlarda maxsus ko`rsatkich-kataloglar mavjud bo`lishi kerak. Maktablarda bosma usuldagi didaktik materiallar, albomlar va shu kabi individual ko`rgazmali vositalar ham mavjud. Darslarda ko`rgazma vositalardan, tarqatma materiallar o`quvchilarning fikrlash faoliyatlarini, nutqiy muomalasini oshiradi. Ya`ni o`quvchi chuqur va mustahkam eslab hamda xotirada saqlab qolishi shart bo`lgan narsalar, uning saviyasi, dunyoqarashining bir qismiga aylanadigani - u mustahkam eslab qoladigan obyektdir. Ma`lumki, o`qituvchi o`quv yili davomida har bir darsda tarqatma materaldan foydalanadi. Bu materiallar shu sinfning ona tili darsligi materiallariga qo`shimcha bo`lib, ancha ilgari o`tilgan materiallarni takrorlash, esga tushurish, chuqurlashtirishda ham, 2-sinfda o`rganiladigan va yil davomida o`rganilgan materialarni takrorlab 20 mustahkamlashda ham, nihoyat, 2-sinfda o`rganilganlarni umumiy tarzda takrorlab, tizimlashtirishda ham o`qituvchiga yordamchi materal sifatida xizmat qiladi. O`qituvchi, bir tomondan, ona tili darsligi materiallarni (ham nazariy, ham amaliy materaillarni) puxta bilishi, ikkinchi tomondan, shu sinf uchun tuzilgan tarqatma materiallarni ham yaxshi o`rgangan bo`lishi kerak. O`quvchilar dastlab darslikda berilgan topshiriqlarini goh o`qituvchi yordamida, goh mustaqil ravishda o`qib, uni bajarish tartibini va yo`llarini o`rgandilar, undan so`ng tarqatma kartochkalar bilan mustaqil ishlaydilar. Tarqatma materiallarining topshiriqlari xilma-xil bo`lib, ular o`quvchilarning mustaqil ishini uyushtirishda va shu orqali ularda mustaqil fikr yuritish, izlanish, tahlil qilish, xilosalar chiqarish kabi malakalarni hosil qilishda muhim ahamiyatga ega. Tarqatma materiallar bilan to`g`ri, tizimli, maqsadga mos ishlashni uyushtirgan o`qituvchi mustaqil ishlarni uyushtirish va uni tadrijiy takomillashtirib borish, o`quvchilarning o`zlastirish darajasini tekshirish, bo`sh o`zlashtiradigan o`quvchilarni aniqlab, ular bilan yakkama-yakka ishlash, o`quvchilarning mavzular yuzasidan olgan bilimlarini kengaytirish, mustahkamlash, o`quvchilarda mustaqillik, javobgarlik, o`z- o`zini tekshirish, umuman, ularda bilimga, o`qish- o`rganishga, mustaqil ishlashga qiziqish uyg`otish, izlanuvchanlik, topqirlik, ijodiy va ongli yondashish, grammatik qoidalarini, to`g`ri yozuv va to`g`ri talaffuz normalarini o`zlashtirshlariga erishish mumkun. Tarqatma materiallardan sinfda bajariladigan topshiriq sifatida ham, uy vazifasi sifatida ham foydalanish mumkin. Shuningdek, bir kartochka materialidan boshqa mavzuda foydalanish ham mumkin. Tarqatma materiallarda o`quvchilarning o`g`zaki va yozma nutqini o`stirish, berilgan so`zlar bilan gaplar, matnlar tuzish; tushirib qoldirilgan so`zlarni mazmunga mos holda o`rniga qo`yish; aniq grammatik (fonetik, orfografik, orfoepik, morfologik, sintaktik, punktuatsion) topshiriqlarni tushunib bajarish shartidan kelib chiqadigan topshiriqlar berilgan. O`qituvchi bu didaktik materiallaridan foydalanish davrida o`quvchilarning bilim darajasini, mustaqil ishlay olish xususiyatini hisobga olishi lozim. 21 2.2. 2-sinfda ona tili, o`qish va xat-savod o`rgatishda qo`llaniladigan tarqatma materiallar Ona tili va o`qish darslarida kesma harflar va bo`g`inlar, predmet rasmlari, syujetli rasmlar, topshiriqli kartochkalar, kabi tarqatma materiallardan, kartondan yasaladigan tasmachalardan foydalaniladi. Kesma harflar bilan quyidagicha ishlanadi: - Biror so`z rasm va biror tarqatma material mazmuni muhokama qilinib, tovushlar mashqi o`tkazilgach, shu tovushlar kesma harflar bilan almashtirilib, doskaga so`z yoki kichik gaplar tuziladi. - Kesma harflar yordamida tuzilgan so`zlardan ayrim harflarni olib qo`yish (bor- or, bo`r- o`r, she`r-sher), uni boshqa harflar bilan almashtirish (bir- ber, bor-bur-bo`r) mumkin. - Yozuv darslarida biror so`zni yozishdan oldin shu so`z kesma harflar bilan tuzdiriladi va o`qitiladi. Bolalar tuzilgan so`zlardagi bosma harflarni yozma shakllari bilan ifodalash malakasiga ega bo`ladilar. Bular orfografik xatolarni ham oldini oladi. - Kesma harflar bilim darajasi har xil bo`lgan bilan ishlashda ham qulay. Kesma harflar bilan ayrim bolalarga so`z tuzdirilsa, boshqalariga gap tuzdiriladi. - Ulgurmovchi o`quvchilarni o`qishga o`rgatishda ham kesma harflar yaxshi yordam beradi. Bunday o`quvchilarga avval ikki harfli, so`ng 3-4 harfli so`zlar tuzdirilib o`qitiladi. - Kesma harflar bilan surunkali ishlash bolalarning bo`g`inlab, so`zma- so`z, ravon o`qish ko`nikmalarini tarbiyalaydi. Turli predmet rasmi tasvirlangan tarqatma materiallardan savod o`rgatish davrining barcha bosqichlarida foydalanish maqsadga muvofiq. Rasmlar yordamida o`rganilgan tovush va harfni mustahkamlash uchun quyidagi mashq turlari o`tkaziladi: a) nomida o`rganilgan tovush-harflar ishtirok etgan rasmlar ko`rsatiladi; b) rasmda tasvirlangan predmetning nomidagi birinchi harfni yozadilar kesma harfdan topadilar; v) nomining 22 bosh harfiga moslab predmet rasmini guruhlaydilar; nomi to`liq yozilgan, biror bo`g`ni yoki birinchi harfi yozilgan rasm-kartochkalardan foydalanish ham mumkin. O`qituvchi konvertga o`rganilgan so`zlarga mos rasmlar solib, o`quvchilarga tarqatadi va konvertdan o`rganilgan so`zlarga mos rasmlarni tanlashni buyuradi. Rasm-kartochkalari bilan birga o`rganilgan harflar solingan konvert ham tarqatilishi mumkin. Bunda o`qituvchi rasm nomini aytadi, o`quvchilar shu rasmni topib, konvertdan uning birinchi harfini topib ustiga qo`yadilar. Syujetli rasmlar yordamida gaplar tuzdiriladi . Topshiriqli kartochkalarda “Rasmni ko`r va ayt”, “Rasmni ko`r, nomini doskaga yoz” kabi topshiriqlar bo`ladi. Yuqoridagi tarqatma materiallardan bolalarning bilim saviyasini, qobiliyatini hisobga olgan holda foydalaniladi. Tasmachalar gap tuzishda qo`llaniladi. Tasmachani o`qituvchi kartondan quyidagi ko`rinishda tayyorlaydi. ---- -------------- ---------------- (3 so`zli darak gap uchun ) ---- -------------- ----------------- ? (3 so`zli so`roq gap uchun) ---- -------------- ---------------- ! (3 so`zli his-hayajon gap uchun) Har bir so`zni ifodalaydigan tasmacha ( ------) alohida bo`ladi. So`zning necha bo`g`inli ekanini ham ko`rsatish lozim bo`lganda tasmachalar chiziqlar bilan bo`linishi mumkin. Tasmachalar kam vaqt sarflashga va darsga bolalarning qiziqishini oshirishga yordam beradi. Fonarchalar ham karton qog`ozdan tayyorlanadi. O`quvchining topshiriqni to`g`ri yoki noto`g`ri bajarayotganini qolgan o`quvchilar fonarchani ko`tarish orqali aytadilar. Yashil fonarcha topshiriqning to`g`ri bajarilganligini, qizil fonarcha noto`g`ri bajarilganini ifodalaydi. Xat-savod o`rgatishda epidiaskop, magnitofon, kinoapparat, televizor, kadoskop kabi texnik vositalardan foydalaniladi. Masalan, epidiaskop orqali kichkina harf, bo`g`in, so`z yoki rasmlar kattalashtirib ko`rsatiadi. Bolalar talaffuzidagi nuqsonlarni bartaraf etish, nutqini ravon qilish, ifodali o`qish malakalarini egallashlari uchun magnitofon lentasi orqali o`qilishi qiyin so`zlar, she`r, 23 ertak va qo`shiqlar eshittiriladi. Bu jarayon 3 minutdan oshmasligi kerak. Buning uchun magnitofon lentasiga o`quvchilarga tavsiya etiladigan so`zlar, badiiy asarlar oldindan o`qish normalari asosida yoziladi. Masalan, “Sholg`om” ertagi videomagnitofondan eshittirilishi, so`ng o`quvchilarga uning mazmunini gapirtirish mumkin. Shundan so`ng kitobdagi rasmlar asosida ertak mazmuni qismlarga bo`linadi. r tovushining to`g`ri talaffuzi o`rganilayotganda traktor, tramvay, sentabr, oktabr, noyabr kabi so`zlar dastlab bo`g`inlab, keyin bo`g`inlamay butunicha videomagnitofondan eshittiriladi. So`ng bu so`zlar talaffuzi o`quvchilarga mashq qildiriladi. Shu so`zlar yuzasidan mantiqiy mashq o`tkaziladi, ya`ni bolalar so`zlarni guruhlab, bir so`z bilan aytadilar. Yoki tarkibida r tovushli so`zlar ko`p ishtirok etgan she`r eshittirilishi mumkin: Archa, archa, jon archa, Yaproqlaring ninacha. Atrofingda aylanib, Qo` shiq aytadi barcha. Sinfdan tashqari o`qish uchun tanlangan asarlardagi personajlar nutqi dialog tarzida (erkak yoki ayol, qo`y yoki bo`ri tovushini ifodalab) yozib olinib, eshittirilishi mumkin. Sinfda jamoa bo`lib ishlash, o`rgangan harflar ishtirokida bo`g`in, so`z, gap tuzish uchun odmi matodan tikilgan katta “Harf kassasi” bo`lishi shart. Bo`g`in, so`z tuzishda kerakli harflarni tez topish uchun “Harf kassasi”ga 40 xonali cho`ntaklar tikilib, o`rganilgan harflardan biri alifbe tartibida cho`ntakcha ustiga yopishtiriladi, qolganlari esa cho`ntak ichiga solib qo`yiladi, yopishtiriladigan harflarning unlisi qizil rangda, undoshi esa ko`k yoki qora rangda bo`lishi zarur. Har bir o`quvchida “Harf kassasi” bo`lib, ular bilan ham xuddi sinf “Harf kassasi” dagidek ish olib boriladi. Kesma harflarning katta shakldagisi sinf “Harf kassasi” uchun foydalanilsa, “Alifbe”ga ilova tarzida berilgan harflarni esa har bir o`quvchi qirqib olib, o`zining “Harf kassasi”ga o`rgangan harfini yopishtirib, boshqalarini kassada saqlaydi. “Harf kassasi” o`quvchilarni bo`g`nlab va keyinchalik so`zlarni to`liq o`qishga, to`g`ri yozishga o`rgatishda, gap, so`z, bo`g`in va tovushlarni sintezlashda ayniqsa 24 ahamiyatlidir. So`z va gaplarni faqat “Harf kassasi”da yozdiribgina qolmay, balki sirli mato deb atalgan ko`rgazmali quroldan ham foydalanish mumkin. Uni tayyorlash uchun bir metr odmi paxmoq mato olib, ilish uchun uning yuqori va past tomoniga ingichka taxtacha qoqiladi va doska yoniga ilib qo`yiladi. Paxmoq matoning tukli tomoniga xuddi “Harf kassasi”dek, bo`g`in, so`z va gaplar tuzamiz. Faqat harflarning orqasiga jilvir qog`oz yoki yelim surtib qum yopishtiriladi. Harflar orqasidagi qum donachalari paxmoq tuklariga yopishadi va harf terilaveradi. Buni sirli mato deb atashimizning boisi ham shunda, harflarning osonlik bilan terilishi bolalarga sirli va zavqli tuyuladi. Sirli mato qo`llanmasidan matematika, tasviriy san`at, mehnat darslarida ham foydalanish mumkin. “Harf terish kartoni” ham mashg`ulotlarni jonlantiradi. Uni tayyorlash uchun eni 70 santimetrni, bo`yi 90 santiometrli karton olinib, unga eni 4 santimetrm uzunligi taxminan 30 santimetrli 5 ta karton lenta yopishtiriladi. Har bir karton lenta orasida 10-15 yeridan joy qoldiriladi. Bu lentalar orasining pastki yarmiga yelim surtilib, kartonga besh qator qilib yopishtirib chiqiladi. Kartonning o`ng, chap hamda pastki tomonlariga 36 ta ochiq konvert yopishtiriladi. Kesma harflar konvertchalarga bir qismi ko`rinadigan qilib solib qo`yiladi. 2-sinf ona tili darslarida o`quvchilar bilimini oshirish va o`qituvchining mehnatini samarali qilish vositalaridan biri o`qitishning ko`rgazmali bo`lishidir. Metodist S. Matchonov ko`rgazmalilikning didaktik ahamiyatini ta`kidlab, shunday qiyosiy fakt keltirgan edi: “Siz bolaga qandaydir beshta noma`lum so`zni o`rgating, u bu so`zlarni bilib olguncha uzoq vaqt ketadi va behuda bosh qotiradi. Lekin suratlar vositasida o`rgatilgan 20 so`zni o`quvchi hash-pash deguncha o`rganib oladi” 19 . Ayniqsa, ona tili darslarida ko`rgazmali qurollardan foydalanish darsning samaradorligini yanada oshiradi. Jumladan, ish harakatni bildirgan so`zlarni o`rganishda ko`pgina mavhum tushunchalar mohiyati aniqroq ochiladi. O`quvchilar ularni puxta o`zlashtirib oladilar. 1. O`quvchilar tarqatma materiallar, jadval va grafik vositalar bilan ishlash davomida bog`lanishli nutq malakalarini ham takomillashtirib boradilar. 25 2. O`quvchilarning darsga qiziqishi oshadi. 3. Tabiat va jamiat hodisalarini bilish faoliyatining asosiy bosqichlari, jonli kuzatish, tahlil qilish, qiyoslash va umumlashtirish haqida dastlabki tushuncha va malakalarga ega bo`ladilar. 2-sinf o`quvchilari yoshiga mos va materialning xarakteri har bir darsda ko`rgazmali quroldan foydalanishni taqozo etadi. O`quvchi qancha yosh bo`lsa, materialni ko`rgazmalilik orqali o`rgatishga shunchalik zaruriyat tug`ladi. Ikkinchidan, o`quvchiga ko`rsatilmagan fakt va material ko`pincha mavhum bo`ladi. O`quvchi yangi fakt va hodisani ko`rib idrok etsa, uning mohiyatini tezroq aniqlaydi. O`quvchi ko`rish orqali ham predmet - hodisa haqida ham, ularning tildagi ifodasi haqida bilim oladi. Didaktika tarixida ham ko`rgazmalilikning o`rni va mohiyati alohida e`tirof etilgan. Bu ona tili o`qitishning asosiy tamoyillaridandir. 2-sinfda o`qitishni ko`rgazmali o`tkazish uchun barcha shart-sharoit mavjud. Texnik vositalar o`qitishning ilmiy va g`oyaviy tomondan yaxshilanishida eng muhim omillardandir. Ilg`or o`qituvchilar bu imkoniyatlardan samarali foydalanib, o`z o`quvchilarining ona tilini puxta bilishlariga erishmoqdalar. Ko`rgazmali qurollardan yangi bilim berishda ham foydalanish mumkin. Masalan: Ish harakatni bildiradigan so`zlar haqida o`quvchilarga ma`lumot berilayotganda qizlar giloslarni terayaptilar yoki do`ppi tikayotgan chevarning rasmidan foydalanilsa, harakat bilan narsa orasidagi munosabatni tushunib olish uchun katta imkoniyat yaratiladi. Harakatning bajarilganini yoki bajarilmaganini tuzgan gaplaridan ajratiladi. Ish harakatni bildiradigan so`zlarni o`qitish yo`llari bo`yicha 2-sinfda olib borgan tajriba darslarida tarqatma materiallardan foydalandim. Har bir o`qituvchi o`quv yili davomida darslarda tarqatma material, kartochkalardan foydalanadi. Bu materiallar o`tiladigan dars mavzusi materialiga qo`shimcha bo`lib, oldin o`tilgan mavzularni takrorlash, esga tushurishda o`quvchiga yordamchi material sifatida xizmat qiladi. O`quvchilar dastlab darslikda berilgan mashq topshiriqlarini goh o`qituvchi yordamida, goh mustaqil ravishda o`qib, uni bajarish tartibi va yo`llarini o`rganadilar, 26 undan so`ng tarqatma kartochkalar bilan mustaqil ishlaydilar. Kartochkalar bilan to`g`ri, maqsadga mos ishlashni uyushtirgan o`qituvchi mustaqil ishlarni uyushtirish va uni tadrijiy takomillashtirib borish, o`quvchilarning o`zlashtirish darajasini tekshirish, bo`sh o`zlashtiruvchi o`quvchilarni aniqlab, ular bilan yakkama-yakka ishlash o`quvchilarning mavzular yuzasidan olgan bilimlarini kengaytirib, mustahkamlash, o`quvchilarda mustaqillik, javobgarlik, o`z- o`zini tekshirish, mustaqil ishlashga qiziqish o`yg`otish, izlanuvchanlik, topqirlik, ijodiy va ongli yondashish, grammatik qoidalarni to`g`ri yozuv va to`g`ri talaffuz qilish me`yorlarini o`zlashtirishga erishish mumkin. Asosan, o`quvchilarda mavzu yuzasidan malaka va ko`nikmalari shakllanadi. 2-sinf ona tili darslarida ish harakatni bildirgan so`zlarni o`tishda quyidagi tarqatma materiallardan foydalaniladi. 27 XULOSA 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish bo`yicha o`tkazilgan tajriba-sinov ishlarining natijalariga asoslanib, quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin. 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanishdan asosiy maqsad o`quvchilarni bilimlar olamiga olib kirish, so`z sehrining jilolaridan bahramand etish hamda nutqiy malakalar ustida ishlash o`qitishning asosiy yo`nalishini tashkil etadi. Aniqlovchi tajriba ishlari shuni ko`rsatdiki, 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan to`g`ri va o`rinli foydalana olmasligi tufayli jiddiy qiyinchiliklarga duch kelmoqda. 2-sinf ona tili va o`qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanishda topshiriqlarning sharti amaliy maqsadlarni ko`zlashi kerak. Tarqatma materiallar o`quvchilar nutqini o`stirish yoki ularda sinchkovlik, kuzatuvchanlikni rivojlantirishga xizmat qilmog`i kerak. Tarqatma materiallar o`tilgan mavzularni takrorlash, mustahkamlash, olingan bilimlarni sistemalashtirish maqsadida ishlatiladi. Kartochkalarni tarqatishdan avval o`quvchilar o`qituvchi bilan birgalikda darslikda berilgan mashqlarni bajarib, mashqlar shartini tushunish, bajarilish tartibini va yo`llarini o`rganishga qaratilishi lozim. Tarqatma materiallar bilan ishlashda o`qituvchi har bir o`quvchining individual bilim darajasini, bilimlarni o`zlashtirish darajasini, ularning har bir mavzu yuzasidan o`zlashtirgan bilim darajalarini alohida tarzda qayd qilib borish imkoniyatiga ega bo`lishi, bundan tashqari, tarqatma materiallardan foydalanishda bo`sh o`zlashtiradigan o`quvchilar bilan alohida ishlash, o`quvchilarning mustaqil ishlarini izchil ravishda murakkablashtirib borish imkoniyatini e`tiborga olishi kerak. Tarqatma materiallarining topshiriqlari xilma-xil bo`lib, ular o`quvchilarning mustaqil ishini uyushtirishda va shu orqali ularda mustaqil fikr yuritish, izlanish, tahlil qilish, xilosalar chiqarish kabi malakalarni hosil qilishda muhim ahamiyatga ega. Tarqatma materiallar bilan to`g`ri, tizimli, maqsadga mos ishlashni uyushtirgan o`qituvchi mustaqil ishlarni uyushtirish va uni tadrijiy takomillashtirib borish, 28 o`quvchilarning o`zlastirish darajasini tekshirish, bo`sh o`zlashtiradigan o`quvchilarni aniqlab, ular bilan yakkama-yakka ishlash, o`quvchilarning mavzular yuzasidan olgan bilimlarini kengaytirish, mustahkamlash, o`quvchilarda mustaqillik, javobgarlik, o`z- o`zini tekshirish, umuman, ularda bilimga, o`qish- o`rganishga, mustaqil ishlashga qiziqish uyg`otish, izlanuvchanlik, topqirlik, ijodiy va ongli yondashish, grammatik qoidalarini, to`g`ri yozuv va to`g`ri talaffuz normalarini o`zlashtirshlariga erishish mumkun. Tarqatma materiallardan sinfda bajariladigan topshiriq sifatida ham, uy vazifasi sifatida ham foydalanish mumkin. Shuningdek, bir kartochka materialidan boshqa mavzuda foydalanish ham mumkin. Tarqatma materiallarda o`quvchilarning o`g`zaki va yozma nutqini o`stirish, berilgan so`zlar bilan gaplar, matnlar tuzish; tushirib qoldirilgan so`zlarni mazmunga mos holda o`rniga qo`yish; aniq grammatik (fonetik, orfografik, orfoepik, morfologik, sintaktik, punktuatsion) topshiriqlarni tushunib bajarish shartidan kelib chiqadigan topshiriqlar berilgan. O`qituvchi bu didaktik materiallaridan foydalanish davrida o`quvchilarning bilim darajasini, mustaqil ishlay olish xususiyatini hisobga olishi lozim. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Sh.M. Mirziyoyev “Erkin va farovon demokratik O’zbekiston Davlatini birgalikda barpo etamiz” –T.: “O’zbekiston” 2016-y 56-b. 2. Sh.M. Mirziyoyev “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak”. –T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -104-b. 3. Sh.M. Mirziyoyev “Qonun usutuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovoniligining garovi”–T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -48- 4. Sh.M. Mirziyoyev “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”–T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -488-b. 5. Sh.M. Mirziyoyev “Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz”. –T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -592 b. 6.Abdullayeva Q. Va b. O’qish axborot vositalarii. (Bilim bog’i) 2-sinf. – T.: O’qituvchi, 2003 y., 192 7. Adizov B. R. Boshlanqich ta'limni ijodiy tashkil etishning nazariy asoslari. 13.00.01. — pеdagogika nazariyasi va tarixi. — T.:2003 y, 44 b. 8.Boshlanqich ta'lim Kontsеpsiyasi //Boshlanqich ta'lim, 1998, №6, 15-18 bеt. 9. Jumaboеv M. Bolalar adabiyoti. Darslik–majmua. –T.: O’qituvchi, 1994 y. – 10.Saidahmеdov N. Pеdagogik amaliyotda yangi pеdagogik tеxnologiyalarni qo’llash tеxnologiyalari. Toshkеnt: 2000 y. - 46 b. 11.Umumiy o’rta ta'limning Davlat ta'lim standartlari va o’quv dasturi. Boshlang’ich ta'lim. // O’zbеkiston Rеspublikasi Xalq ta'limi vazirligining Axborotnomasi. 7-maxsus son. –T.: «Sharq», 480 b. 12.Umarova M, Hakimova Sh. O’qish kitobi. 3-sinf.(to’ldirilgan 10 nashri) T.:«Cho’lpon», 2010 y. 224 13. Shojalilov A., Toshmatova G., Matjonov S., Sariеv Sh. O’qish kitobi. 4–sinf uchun darslik. – T.: O’qituvchi, 2001. –352 30 Internet saytlari 1. www.natlib.uz internet kutubxona 2. www.ziyonet.uz materiallari 3. www.kitob.uz 4. www.tdpu.uz 5. www.referat.arxiv.uz 6. www.testing.uz 7. www.math.com 31

2- sinf ona tili va o'qish darslarida tarqatma materiallardan foydalanish metodikasi

Купить