Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 40000UZS
Hajmi 319.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 08 Aprel 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

3 – 4 - sinf o’qish kitobidagi she’riy asarlarning mavzuiy va ifodaviy tasviri

Sotib olish
O`zbekistonda kutubxonachilik ishi
tarixi
REJA:
KIRISH........................................................................
I Bob O`zbekistonda qadimgi va o`rta asrlar davrida
kutubxonachilik
ishi................................................................
I.1   O`zbekistonning qadimgi   ва ўрта асирлар   davr и
kutubxonalari tarixi.
I.2 .Ўзбекистонда   XVI-XIX   asrlarda   kutubxonalar
faoliyati................................................................................
....
II.   Bob.   Ўзбекистонда   чор   Rossiyaси   ва   совет
даврида кутубхоначилик иши
II .1 Чор   Россияси   ҳукмронлиги   даврида
кутубхоначилик ишининг йўлга қуйилиши.
11.Совет   даврида   Ўзбекистонда   кутубхоналар
фаолияти.
Xulosa ..........................................................................
.. .Фойдаланилган адабиётлар рўйхати.
Илова                     КИРИШ
Mavzuning   dolzarbligi.   Mustaqillik   sharoitida
respublikada   yangi   о‘zgarishlar   amalga   oshirish
jarayonida,   jamiyat   a’zolarini   milliy   g‘oya   ruhida
tarbiyalash,   barkamol   avlodni   shakllantirishda   tarix
fanining ahamiyati va roli ortib bormoqda. “ ... biz tarixiy
xalq   an’analari,   urf-odatlari   va   marosimlari   asosida   xalq
ongini   shakllantirish   omillarini   kuchaytirishimiz
zarur”. 1
деб   таъкидлайди   Ўзбекистон   Республикаси
Президенти И.А.Каримов. Keyingi yillarda О‘zbekiston
tarixining   kо‘pgina   masalalari   о‘zining   ilmiy   jihatdan
xolis va haqqoniy yechimini topmoqda.
O`zbekistonda  kutubxonachilik  ishi   tarixiга   bugungi
kun   talablari   va   milliy   istiqlol   g‘oyasi   asosida   xolisona
baho   berish   dolzarb   vazifalardai   biri   hisoblanadi.
Ma’lumki   sovet   hokimiyati   va   kommunistik   partiya
hukmronligi   yillarida   siyosiy   yakkahukmronlik   tufayli
turli   sohalarda   amalga   oshirilayotgan   siyosat   va
belgalangan   chora-tadbirlar   qattiq   sir   tutilib,   haqiqiy
ahvol keng xalq ommasiga  noma’lumligicha qolgan. О‘z
о‘rnida   bunday   sharoitda   tarixchi   olimlarning   haqiqatni
yoritish imkoniyati yо‘q edi. 
1
 Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш останисида. Т.: Ўзбекистон, 2011, 87-бет. Mustaqillik   yillarida   Vatan   tarixining   k о ‘plab
soxtalashtirilgan, sovet hukmronligi yillarida ги тарихини
milliy   mafkura   asosida   qayta   о ‘rganilib   tadqiq   etil моқ di.
Biroq   hozirga   qadar   O`zbekistonda   kutubxonachilik   ishi
tarixi   masalasi   alohida   tadqiqot   obyekti   sifatida
о ‘rganilmagan.
О ‘zbekiston jahon hamjamiyatida  о ‘zining munosib
о ‘rnini   egallab,   siyosiy-iqtisodiy   hayotda   ulkan
yutuqlarga erishayotgan bir sharoitda uning kutubxonalari
faoliyati   sohasidagi   siyosatini   yanada   yuqori   darajaga
k о ‘tarish va rivojlantirish uchun yaqin   о ‘tmishdagi uning
y о ‘nalishlarini   aniqlash,   bu   borada   о ‘tmish   tajribalaridan
unumli   foydalanish   muhim   ilmiy   va   amaliy   ahamiyatga
molik dolzarb vazifalardan biriga aylandi.
Мавзунинг   ўрганилганлик   даражаси:   мавзуни
ўрганиш   юзасидан   кўпгина   соҳа   мутахассислари
асарлар   ёзиб,   изланишлар   олиб   борганлар. 2
Айниқса
2
    Abdurahim     о ‘g‘ li    Karimjon.   Sohibqiron    kutubxonasi  //  Xalq
s   о    ‘zi.-1996.-5yanv.         Berdimurodov   A.     Mirzo     Ulug‘bekning   
kutubxonasi     qayerda?   //   Darakchi.-2000.-15iyun.    .      Boytullayev   R.   
Bebaho     xazina   :   (   Amir     Temur   kutubxonasi       haqida)   //   Toshkent
oqshomi.-1996.-18okt.           Y   о    ‘ldoshev   E.     Xazinalar     maskani:   
(   Kutubxonalar     va   kitoblar     haqida)//   Muloqat.-2001.-№   6.-B   29-30.
Karimbekov   Q.,   Qorayev     SH.     Ma’naviyat     hissi   /   Taqrizchi:   E.
Hayitboyev.-T.:   О ‘qituvchi,   2000.-90   b.   Kitob   //   О ‘zbekiston     Milliy
ensiklopediyasi.   4   jild.   Zebunniso     Konigil.             /Tahrir   hay’ati:   M
Aminov   ,   T.   Daminov,   T.   Dolimov     va   boshq.   -   T.:   О ‘zbekiston     Milliy мустақиллик   йилларида   турли   тарихий   даврларда
Ўзбекистонда   кутубхона   иши   масаласига
бағишланган кўплаб илмий мақола ва рисолалар нашр
этилди.   Муаллифлар   ўз   асарларида   Ўзбекистонда
кутубхоначилик   ишининг   ўзига   хос   жихатларига
тўхталиб   ўтишга   ҳаракат   қилганлар.Асарият   илмий
мақолаларда   Темурийлар   даври   кутубхоначилик
ишини кенгроқ ёритишга харакат қилинган.
  Шунингдек,   бевосита   бирор   тарихий   даврда
кутубхона ишини ёритишга бағишланган асарлар ҳам
яратилди. 3
  БМИнинг даврий чегараси: битирув малакавий
ишида   қадимги   даврдан   то   мустақиллик   йилларигача
бўлган   даврда   Ўзбекистонда   кутубхоначилик   иши
тарихи ўрганилади.
ensiklopedyasi     Davlat     ilmiy     nashriyoti,   2002.-B.   616-617.
Kutubxona   //   О ‘zbekiston     Milliy   ensiklopedyasi   5   jild.   Konimex   –
Mirzoqush   /     Tahrir     hay’ati:   M.   Aminov,   T.   Daminov,   T.   Dolimov     va
boshq.- T.:   О ‘zbekiston   Milliy ensiklopedyasi  Davlat  ilmiy nashriyoti,
2003.-B. 150-151.
3
Mahmudov     M.     Qiroatxonalar     tarixidan:   (   X   asrdan     hozirgi
davrgacha     О‘rta     Osiyoda     bо‘lgan     qiroatxonalar     haqida)   //   Islom
nuri.-1995.-№   7.-   B.   4.   Norqulov   N.   Temuriylar     davri   madaniyati
tarixidan     lavhalar.-Urganch,   Xorazm     nashriyoti,   1996.-125   b.
Oxunjonov E. Turkistonda о‘rta  asr   kutubxonachilik  va bibliografiya
ishlari     madaniyati   /   TDMI.-T.,   1994.-59   b.   Rasulov     M.   Kutubxona   –
ziyoxona:   (   Kutubxonalar   haqida)   //   Muloqat.-2001.-№   6.-   B.25-26.
Turobov M. Temuriylar  davrida  kutubxonachilik //Muloqat.- 2001.-№
6.-B.33-34. ва бошқалар.   БМИ ning   maqsad   va   vazifalari .   Ишнинг   асосий
ма қ сади   Ў збекистонда   кутубхоначилик   иши  тарихини
янги   назарий   методологияга   асосланиб   баён   қилиш.
Мақсадга мувофиқ қўйдаги вазифалар белгиланди:
- O`zbekistonda   kutubxonachilik  ishi   tarixiniни   янги
илмий адабиётларга асосланиб ўрганиш;
-O`zbekistonning   qadimgi   davr   kutubxonalari
tarixini tahlil etish:
-ilk   va   rivojlangan   o`rta   asrlarda   kutubxonalar
tarixini yoritib berish:
-XVIII-XIX   asrlarda   xonliklardagi   kutubxonalar
faoliyati ни тахлил этиш;
  Чор   Россияси   ҳукмронлиги   шароитида
кутубхоначилик ишининг ахволини  очиб бериш:
-совет   tuzumi   davrida   O`zbekiston   kutubxonalari
фаолиятини ёритиб бериш;
БМИ ning   obyekti   sifatida   O`zbekistonda
kutubxonachilik   ishi   faoliyatining   tarixini   o`rganish   va
ularni   bugungi   kundagi   ahamiyatini   amalga   oshirishdagi
о ‘rni belgilab olindi.
БМИ ning   nazariy   va   uslubiy   asoslari.   БМИ ni
yozish   jarayonida     О ‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti I.A.Karimovning     “Tarixiy   xotirasiz   kelajak   y о ‘q”,
“Yuksak   ma’naviyat   –   yengilmas   kuch”,   “ О ‘zbekiston
mustaqillikka   erishish   ostonasida”kabi   asarlari,
О ‘zbekiston   tirixini   о ‘rganishga   oid   qaror   va   farmonlari,
ma’ruza   va   nutqlarida   ilgari   surilgan   ilmiy-nazariy   fikr-
g‘oyalari   hamda   tarix   haqidagi   konseptual   k о ‘rsatmalari
nazariy asos b о ‘lib xizmat qildi.     
БМИ ning   metodologik   asosini   О ‘zbekiston
Respublikasi   Prezdenti   I.A.   Karimovning   tadqiqotchilar
oldiga   q о ‘ygan   talablari   va   undan   kelib   chiqadigan
vazifalar   tashkil   et а di. Ишни   yozishda   tarixiy   tadqiqotlar
olib   borishning   obyektivlik,   tarixiylik,   sababiylik   va
holislik   tamoyillaridan   kelib   chiqqan   holda   ish   k о ‘rildi.
Xullas, voqealar qiyosiy, tanqidiy usulllar bilan mantiqiy
va xronologik izchillikda tahlil qilindi.
БМИнинг   илмий   янгилиги:   Ишда
Ўзбекистонда   турли   тарихий   даврларда
кутубхоначилик   ишининг   йўлга   қўйилиши,   қадимги
ва   ўрта   асирлар,   янги   замон   шароитида   кутубхона
ташкил   этиш   ва   улар   фаолиятининг   ўзига   хос
жихатлари янги назарий методологияга таянган холда
баён қилиб берилади. БМИ ining   ilmiy   va   amaliy   ahamiyati .   БМИ da
bayon   qilingan   fikrlar   va   mulohazalardan   тарих   фани
буйича     семинар   маш ғлотлари   олиб   боришда
фойдаланиш мумкин.
BMIning   tarkibiy   tuzilishi:   БМИ   kirish,   ikki   bob,
xulosa,   foydalanilgan   manbalar   va   adabiyotlar   rо‘yxati
hamda ilovadan iborat.
I   Bob   O`zbekistonda   qadimgi   va   o`rta   asrlar
davrida kutubxonachilik ishi
I.1   O`zbekistonning   qadimgi   ва   ўрта   асирлар
даври kutubxonalari tarixi .
Kitobning       paydo     bо‘lish     tarixi     yozuvning
yaratilish     va       shakllanish       jarayoni       bilan       uzviy bog‘liq.   Kadimgi     Misr,     Rim,     Yunoniston     va     О ‘rta
Osiyoda  kishilar  tosh, palma  daraxti  barglari, sopol  va
boshqa   materiallarga   yozib   fikrlarini   bayon   qilganlar.
Har     bir     kitob     о ‘nlab     shunday     materialllardan
tayyorlangan     plitalar     b о ‘lib,   og‘irligi     bir     necha
kilogram     b о ‘lgan.   Yozuv     materiali     sifatida     papirus
о ‘simligining     ishlatilishi   (miloddan       avvalgi   4-3   ming
yilliklarda)  bilan  о ‘rama  kitoblar,  paydo  b о ‘ldi. Bunday
kitoblarning     uzunligi     о ‘rtacha     10     m     atrofida     b о ‘lib,
ingichka     yumaloq     tayoqlarga     о ‘ralgan       va     maxsus
charm   yoki  yog‘och  g‘iloflarda  saqlangan.
Sharq       mamlakatlari,     qadimgi     Rim     va
Yunonstondagi       k о ‘pgina     nodir       asarlar     papirusga
bitilgan.   Miloddan     avvalgi     II   asrga     kelib     kitob
materiali  sifatida  pergament (teri) dan  foydalanilgan.
Qadimgi manbalarga kо‘rab keyinroq О‘rta Osiyoda
(IV-VI asrlar) anchagina о‘qimishli kishilar bо‘lganb ular
kalendarlar tuzishgan, bolalarni yozishga va arifmetikaga
о‘rgatishgan 4
.
О‘rta  Osiyoda, xususan, Xorazmda  miloddan  avval
1   ming     yillikning     1-   yarmida     vujudga     kelgan
4
 История Узбекиской ССР. “Фан” нашриёти, 1974, 37, 38, 50-бетлар. zardо‘shtiylik     dinining     muqaddas   kitobi   Avestoning
qadimgi  nusxasi  ham  12  ming  mol  terisiga  bitilgan.
 
Arablarning    О‘rta     Osiyodagi    istilosiga     qadar     bu
yerda     kо‘p       nodir     kitoblar     saqlangan     kutubxonalar
bо‘lgan.   II   -   IV     asrlarda     qadimgi   Rimda       muqovali
kitoblar     paydo     b о ‘ldi.     Ular     dastlab     papirus,   s о ‘ng
pergamentga     yozilgan.   Bunday     kitoblar     og‘ir     va
bes о ‘naqay     edi.   VI     asrdan       boshlab     kodeks     shakli
asosida     hozirgi   k о ‘rinishdag   kitoblar   paydo   b о ‘lgan.
Teriga     ishlangan       noyob     kitoblardan     biri   Musxafiy
Usmon  Qur’onidir. Qur’oni Karimning  bu  nusxasi  644
– 656   yillarda     xalifa   Usmon   tomonidan   k о ‘chirilgan
Qur’ondir.
                Qog‘ozning   kashf   qilinishi   kitob   tarixida   yangi
davr       ochdi.   Ayrim   ma’lumotlarga     qaraganda,   650
yillardayoq     Samarqandda     qog‘ozli     kitoblar     b о ‘lgan.
Qog‘oz     kitobning     k о ‘payishiga     va   tarqalishiga     yangi
imkoniyatlar  yaratdi. Kitob  bezashga  alohida  ahamiyat
berildi. Asta – sekin  xattotlik, muqavasozlik kabi  kasblar
ajralib     chiqdi.   Ayniqsa,   О ‘rta     Osiyoda     о ‘rta     asrlarda
xattotlik  san’ati  keng  rivojlandi. Mashhur  xattotlarning
k о ‘p     avlodlari     kitob     tayyorlash     usulini,     materiallar, siyoh,     xat     k о ‘chirish     texnikasini     takomillashtirib
bordilar.         
              Қадимги   замонда   Ўзбекистон   худудида   туркий
тилларда   ва   эрон   тилларда   сўзлашиб,   бир   бирлари
билан   яқиндан   алоқада   бўлган   ҳамда   ривожланган,
ўзига   хос   маданият   бунёд   этган   қабилалар   яшар
эди.Уларнинг   бир   бирлари   билан   қушилиб,   чатшиб
кетиши   тахминан   Х   асрга   келиб   ўзбек   элатининг
ташкил   топишига   олиб   келган.   Натижада   бу   элат
тилида адабий асарлар пайдо бўла бошлаган. Тарихий
ёдгорликлар   бу   даврдан   илгари   ҳам   подшолар   ва
қоҳинларнинг хазиналарида диний, тарихий ва адабий
мазмундаги     қул   ёзмалар   тўпланганлиги   ва
сақланганлигини   аниқлашга   имкон   беради.   ик
Қадимги ва  ўрта асир давлатларида  хазиналарда    қул
ёзмалар   мажмуалари,   маданий   бойликлар
сақланадиган   маҳсус   омборхоналар   вужудга   кела
бошлади.                      Ўзбекистондаги археологик  топилмалар бу
ерлик   халқлар   қадимги   замонда     ҳарфий     ёзувга     эга
бўлганликларини,   бу   ёзув   Ғарбий   Осиёда   пайдо
бўлиб,   савдо   карвонлари   орқали   бу   ерга   олиб
келинганлигини кўрсатади.
                   Хоразмда милоддан олдинги IV-III асирга
оид   Қўйқирилган   қалъа   шаҳри   вайронларини     қазиш
вақтида   қадимги   Хоразм   ёзувининг   намунаси
топилган. Мазкур ёзув орамий ёзуви асосида тузилган
бўлиб,   у   ҳарф   билан   ифодаланар   эди.   Бошқа
топилмалар   хам   Ўрта   Осиёда   ёзувнинг   кенг
тарқалганлигидан   далолат   беради.   Масалан,
Тупроққалъани   қазиш   вақтида     бутун   бошли   архив
қолдиқлари—чарм   ва   ёғочга     битилган     юздан   ортиқ
ҳужжат топилганки, улар Кушон   подшолиги даврига
таалуқлидир.   Афтидан   ,   бу   давирда   сўғд   ёзуви     ҳам
расм бўлган, бу ёзув ҳам орамий   ёзувига  асосланган
эди.     
                        Қадимги   манбаларга   кўра,   кейинроқ   Ўрта
Осиёда   анчагина   ўқимишли   кишилар   бўлган,   улар
календарлар   тузишган,   болаларни   ёзишга   ва
арифметикага ўргатишган                Бироқ Ўзбекистон халқларининг қадимги ёзма
ёдгорликлари   деярли   сақланиб   қолмаган,   улардан
кўпи   араблар   босиб   олаган   даврда   вайрон   бўлган.
Сўғд   ва   Хоразимнинг   араб   халифалиги   томонидан
қўйлган   ноиби   китобларни   ва   уларни   сақловчиларни
йўқ   қилиб   ташлаганлиги   ҳақида   биринчи   бўлиб
Беруний   маълумот   беради.   Араб   халифалигининг
вилоятларидан   бирига   айланиб   қолган   Ўрта   Осиёда
бой   миллий   маданиятининг   қайтдан   вужудга   келиши
учун анчагина вақт керак бўлади.     
                           IX-X асрларда Ўрта Осиёда савдо   сотиқ ва
ҳунармандчиликнинг   авж   олиши   натижасида
маданият   ҳам   ривож   топди,   бу   маданият   кўп
жиҳатлардан   Ғарбий   Европа   маданиятидан   ўзиб
кетади.   Араб   халифалигининг   ҳамма   чекка
жойларидан   Мавороуннаҳрга   олимлар,   шоирлар,
рассомлар кела бошлайдилар, чунки бу ерда илм  фан
ва   санъат   билан   шуғулланиш   учун   қулай   шароит
вужудга   келган   эди.   Мавороуннаҳрнинг   пойтахти
бўлган   Бухоро   илм     фан   ва   маданият   марказига
айланда.   Самарқанд,   Марв,   Урганч   шаҳарлари   ҳам
тараққий этади.                              Халифаликнинг   Ўрта   Осиё   вилоятларига
қарашли   бир   қанча   шаҳарлардаги   саройлар   ҳузурида
ўқимишли   ҳукмдорлар   ҳомийлигида   бой
кутибхоналар барпо этилади.
             Сомонийлар (874-999)  давлатининг пойтахти
бўлган   Бухорода   кўп   китобхоналар   ва   китоб
бозорларининг   бўлиши   илмий   билимларнинг
ёйилишига   имкон   берди.   Маълумки,   Абу   Али   ибн
Сино   Абу   Наср   Форобийнинг   ўзига   зарур     бўлган
асарини   Бухоро   бозоридаги   китоб   дўконидан
топганлиги   харктерлидир.   Бу   асарда   юнон   олими
Аристотелнинг қарашлари шарҳлаб берилган эди.  
                      Илгари саройлар ва мадрасаларда сақланиб
келган   қулёзмалар     бу   даврда   аста     секин
кутубхоналарда тўплана бошлайди. Айни вақтда   қўл
ёзмаларни     хилларга   ажратиш   усуллари   ишлаб
чиқилади, бу иш IX-X асрларга келиб юқори даражага
кўтарилади. 
              Бухоро амири  саройидаги кутубхона айниқса
машҳур   эди.   Буюк   олим   Ибн   Сино   ўсмирлик   чоғида ана   шу   кутбхонада     ишлаган   ва   ўз   таржимаи   ҳолида
уни эслатиб ўтган. 5
 
               Ҳикоя қилишларича, Бухоро амири Нуҳ ибн
Мансур   оғир   бир   дардга   дучор   бўлади.   Табобат
илмида   эндигина   шуҳрат   қозонаётган   ёш   Ибн   Сино
амирни бу дарддан халос қилади. Бир ўлимдан қолган
амир   Ибн   Синога   “Тила,   тлагингни   !   “   дейди.   Бошқа
одам   бўлганда,   эҳтимол,   амирдан   катта   бойлик
сўраган   бўларди,   албатта.   Лекин   Ибн   Сино
ундайлардан   эмасди.   У   амирликнинг   турли   туман
китобларга   бой   кутубхонасидан   фойдаланишига
рухсат   берилишини   сўрайди.   Олимнинг   китобга   бу
қадар   чанқоқлигига     ниҳоятда   қойил   қолган   Ибн
Мансур унинг бу истагини бажо келтиришга   фармон
беради.            
            “Мен кирган уйнинг хоналаридан бирида,  деб
ёзади   Ибн   Сино,   арабча   ва   шеърий   китоблар,
иккинчисида фикҳ илмига оид китоблар сақланар эди.
Эски   муаллифлар   ёзган   китоблар   рўйхатини   кўздан
кечириб,   керакли   китобни   сўрадим.   Мен   шундай
китобларни   кўрдимки,   кўпчилик   кишилар,   ҳатто
5
  Mahmudov  M.    Qiroatxonalar  tarixidan: ( X asrdan  hozirgi  
davrgacha  О‘rta  Osiyoda  bо‘lgan  qiroatxonalar  haqida) // Islom  
nuri.-1995.-№ 7.- B. уларнинг сарлавҳасини ҳам эшитмаган. Ўша пайтгача
ҳам, ўшандан кейин ҳам ҳеч қачон мен бунчалик кўп
китобни   кўрмагандим. 6
  Бу   китобларни   ўқиб   чиқиб,
зўр   манфаат   топдим”.   Лекин     бу   кутубхона     ёнғин
туфайли вайрон бўлган. 
                        Бухорода   сарой   кутубхоналаридан   ташқари
бир   қанча   мадрасаларда   ҳам   кутубхоналар   бўлган.
Чунончи,   Бухородаги   Фаржак   мадрасаси   тўғрисида
937   йилига   оид   манбада   эслатиб   ўтилади.   Бу
мадрасада каттагина кутубхона бўлиб, унда жуда кўп
қимматбаҳо   қўл   ёзмалар   сақланган.   Академик   В.В.
Бартольднинг   фикрича,   Фаражак   мадрасаси   Яқин
Шарқдаги мадрасаларнинг энг қадимийсидир. 
            XI-XII   асирларда   Ўрта   Осиё   халқларининг
маданий   турмушида   рўй   берган   янги   ҳодисалардан
бири   давлат   архивлари   ва   кутубхоналарнинг   барпо
этилиши   бўлди.   Бу   даврдаги   кутубхоналар     ҳақида
муффасал маълумотлар сақланиб қолган. 
Yirik     sulolaviy     kutubxonalar     Xorazmda     ham
mavjud     bо‘lgan.   Urganchda     xorazmshohlar,
mamuniylar     va     anushtageniylar     zamonida
kutubxonalar     barpo     etilgan.     Xorazm     shohi   Ma’mun
6
 Ўша жойда ibn     Ma’mun       kutubxonasida     kitob     yig‘ish     arab
istilosidan       ancha     oldin     boshlangan.   Bu     kutubxonani
boshqarishni     shoh   Ma’mun     mashhur   adabiyotshunos
va  tarixchi  as – Solibiyga  topshiradi.
Xorazm        shoh       Ma’mun     II caroyda   juda   kо‘p
olimlarni           birlashtirgan           «Ma’mun   akademiya»sini
tashkil   qiladi. 1010 yillarda   barcha   xorazmlik     olimlar
qatori     Beruniy     ham     ishlay     boshlaydi     va     shu     yerda
Abu     Ali   ibn     Sino     bilan     uchrashadi.   Ular     shundan
sо‘ng     anchagacha     birlikda     ijod     qiladilar.   Xorazmda
juda   kо‘p   ilmli    kishilar    yashagan,    XI – XII   asrlarda
bu   yurtda   olimlar     ishlashi   uchun   sharoit   yaxshi   edi.
Faxriddin  ar Riyozi  о‘zining  ensiklopedik  mazmundagi
« Ilmlar tо‘plami  »( Sobraniye  nauk)  asarini  yozgan.
Xorazm   kutubxonalaridan   yana   biri   bu   Xivadagi
Shaxobuddin     kutubxonasidir.     «Bunday   kutubxona
bundan     oldin     ham,     keyin     ham     bо‘lmagan,     chunki
undagi   qо‘lyozma     asarlar     fondi     Marvdagi
kutubxonadan  qolishmas  edi», deb  aytgan edi  Nasafiy.
«G‘aznaviylar     davrida       Xorazm,     Hamadon,
Isfaxon     singari     yirik     shaharlarning     kutubxonalari
Xurosondagi  barcha  iste’dodli  va  о‘qimishli  kishilarni о‘ziga     tortuvchi     markaz     bо‘lib     qolgan   edi»,     deb
yozadi  yirik  olim  A.A. Semyonov.
Mо‘g‘illar     istilosi     arafasida     Marvda     о‘nta     yirik
kutubxona     bо‘lgan,   birgina     Aziziya     madrasasi
kutubxonasida     12   ming     jildga     yaqin     kitoblar
saqlangan. 
XI    asr    boshlarida   Maxmud   G‘aznaviy   G‘aznada
madrasa     qurdiradi,   madrasaning     barcha     xonalarida
kitob     saqlash     uchun     maxsus     joylar     mavjud       bо‘lib,
ularda  qо‘lyozma  asarlar  chiroyli  qilib  terib  qо‘yilgan.
Boy   kutubxonalarga     ega     bо‘lgan     davlatlarda
qadimdan  fan  va  madaniyat  yaxshi  rivojlangan, buyuk
alloma  va  mashhur  kishilar  yetishib  chiqqan. Iskandar
Zulqarnayning     jahongir     bо‘lishi     uchun     ustozi
Arastuning   xizmati   qancha  bо‘lsa, Rumda   turib  butun
dunyo     sirlarini       bilgan     Arastuning       donishmand
darajasiga     yetishishida     unga     bosib     olgan     yurtlardan
kitoblarni     yuborib     turgan     shogirdi     Iskandarning
xizmati    ham    kattadir. Buxoroda   Ibn   Sino   davrigacha
ham     dunyoga       dong‘i     ketgan     mashhur     kutubxona
bо‘lgan,     keyinchalik     bu     kutubxona         yong‘inga
uchraganini     tarixdan     yaxshi     bilamiz.   Buyuk sohibqironning har   ikki   xazinasidan   biri -   kutubxonasi
hisoblangan.
     Мўғуллар истилоси арафасида Марвда  жуда йирик
китобхона   бўлган.   Улардан   бири   шаҳарнинг   Азизия
мадрасаси   ҳузуридаги   кутубхонада   12   минг   жилдга
яқин китоб бор эди. Бундан ташқари Шараф Улмулк,
Амадия,   Хитиния   мадрасалари   ҳузирида
кутубхоналар   бўлган.   Хонақолардан   бирида   Думария
номи   билан   машҳур   бўлган   кутубхона   бор   эди.   Бу
кутубхонада   Берунийнинг   30   дан   ортиқ   илмий
рисоласи сақланган.  7
   
                       Урганчда Шаҳобиддин Хивакий кутубхонаси
машҳур ҳисобланган, Ўрта Осиёнинг жуда кўп йирик
шаҳарларидаги   масжид   ва   мадрасалар   ҳузурида   ҳам
бўлган.   Маълумки,   XIII   асрда   Самарқанд,   Бухоро,
Фарғона,   Балх   ва   бошқа   кўп   шаҳарларда   чинакам
маданият  марказлари,  олимлар тўпланган  жой  бўлиб,
уларда жуда бой кутубхоналар мавжуд эди. 
            Ўрта Осиё давлатларида яшовчи халқлар учун
мўғуллар   босқини   ва   уларнинг   узоқ   давом   этган
зулми   оғир   фожия   бўлди.   Маданий   марказларнинг
7
  Mahmudov  M.    Qiroatxonalar  tarixidan: ( X asrdan  hozirgi  
davrgacha  О‘rta  Osiyoda  bо‘lgan  qiroatxonalar  haqida) // Islom  
nuri.-1995.-№ 7.- B. вайрон   бўлиши     ва   бой   кутубхоналарининг
хоновайрон     қилиниши   бепоён   ўлкада   маданиятнинг
бир   неча   аср   давомида   секин   ривожланиб   боришига
сабаб бўлди. 
Ayniqsa, kutubxonachilik   ishi   rivojlanishiga   Amir
Temur       va     Temuriylar     hokimiyati       yillarida       katta
e’tibor  berilgan.
Buyuk     sohibqiron     davrida     Samarqand     shahridan
kitob  olib  chiqish  man  etilgan, kitoblar   tengsiz  boylik
sifatida  q о ‘riqlangan.
Amir     Temur     (1336-1405)     avval     vatani
Shahrisabzda,   sо‘ng   mamlakat     poytaxti   Samarqandda
saroy     kutubxonasi     tashkil     qildi.   Temurning     saroy
kutubxonasi     uchun     butun     Movarounnaxr     bо‘ylab
kitobfurushlardan     va     shaxsiy     kutubxona     egalaridan
mashhur     mualliflarning       bejirim     bezatilgan       kitob
nusxalari     sotib     olindi.   Kutubxonada       qо‘lyozma
kо‘chirish,   kitoblarni     bezatish     ishlarini     milliy     kitob
san’atining  mohir  ustalari   olib  borganlar. Samarqandda
arab,  fors,  turk,  sanskrit,  yunon,  lotin,   arman  tilidagi
kо‘plab  bebaho  qо‘lyozmalar   Eron, Turkiya, Hindiston,
Iroq,   Armaniston,     kabi     davlatlardan,   Stambul,   Bruss,
Isfaxon, Hamadon, Sheroz,   Bag‘dod,   Basra,   Damashq, kabi  qadimiy  madaniyat  о‘chog‘i  bо‘lgan  shaharlardan
olib     kelingan     edi.   Olimlarning     taxminicha,     Temur
Samarqandga     VIII   asr     birinchi     choragida   Aynan
Basradan   Kufiy     xati     bilan     kо‘chirilgan     Qur’oni
Karimning  nusxasini  olib  kelgan.
Temurning   Samarqanddagi   kutubxonasida   1448-
yilda   shaharga   kо‘chmanchi   qabilalar   hujum   qilgan
paytda   qattiq   shikastlanadi.   Tarixchi   Kamoliddin
Abdurazzoq   “Matla’-as-Saadiyn”   degan   kitobida,
“sahroyi   otliqlarning   nazarida   hech   bir   qiymatga   ega
bо‘lmagan   kitob   va   qо‘lyozmalarning   bir   qismi   turgan
joylaridan   olib   tashlangan   va   oyoq   osti   qilingan”   deb
xabar beradi. 8
Amir     Temur     kutubxonasidan     faqat     saroy
vakillarigina     emas,   balki     muayyan     guruhdagi
kitobxonlar     ham     foydalanganlar.     Kutubxonadagi
kitoblar     fan     sohalari     b о ‘yicha     r о ‘yxatga     olinib,
sandiqlarda     saqlangan.   Bu     tartib     kitoblarni     hisobga
olish   uchun     emas,   balki     foydalanish       oson     b о ‘lishi
uchun   ham    о ‘rnatilgan. Temurdan   s о ‘ng   uning   noyob
kutubxonasi     nabirasi     Ulug‘bekka   1394-1449)     meros
b о ‘lib  qolgan.
8
 “ Новый Восток ” , 1925, № 10-11, 382-бет Temur     о ‘z     hayotining     k о ‘p     qismini   harbiy
yurishlarda    о ‘tkazadi, bunday   yurishlarning   ba’zilarida
Ulug‘bek     ham     qatnashadi.   Safar     vaqtida     har     narsani
bilib     olishga     qiziquvchi     yosh     Ulug‘bek   о ‘ziga     xos
k о ‘chma   «kutubxona»dan     foydalangan.     Bu     jonli
kutubxona     b о ‘lib,     unda     tarixchilar,   shoirlar,   olimlar
yig‘ilishib,  suhbat  qilishar  edi. 9
Ulug‘bekning   otasi    Shohrux   Hirot  huk m dori    edi.
Ulug‘bek     otasi     huzuriga     kelib     bu     yerda   haqiqiy
kutubxona  bilan  tanishadi va  kitobga  b о ‘lgan  qiziqishi
yanada   oshadi.   Ulug‘bek    о ‘n   yetti   yoshida (1411 yil)
bobosining     dabdabali     poytaxtiga     voris     hokim     b о ‘ldi.
Ulug‘bek     davrida   О ‘rta       Osiyo     kutubxonachilik     ishi
yanada     rivojlandi. Ayniqsa, Ulug‘bek   topshirig‘i   bilan
1428   -   29   yillarda     Samarqanddagi     observatoriya
qoshida     tashkil     etilgan     kutubxona     eng     boy     kitob
fondiga  ega  b о ‘lgan.
Taxmin     qilishlaricha,   Ulug‘bek     yiqqan     kitoblar
xazinasi     Pergam   q о ‘lyozmalaridan   boshlangan, Temur
Pergam    shahrini       bosib    olganda    q о ‘lyozmalarni    ham
karvon     bilan     Samarqandga     olib     kelgan.   Kutubxona
9
  Turobov M. Temuriylar  davrida  kutubxonachilik //Muloqat.- 2001.-
№ 6.-B.33-34 Ulug‘bek  davrida  betinim  boyib borgan. U  juda  bilimli
b о ‘lib ,  о ‘z  kutubxonasida soatlab    о ‘tirib  mutolaa  qilar
edi. Kutubxonada   Platon, Gippokrat, Ptolomey, Aristotel
asarlari   t о ‘plangan   va   yaxshi   saqlangan   edi. Bulardan
tashqari,   bu     yerda     vatandoshlarimiz     buyuk     olim
Muhammad     ibn     Muso   Xorazmiyning     algebraga     doir
mashhur     risolasi,   Abu   Rayxon   Beruniyning   «Qadimgi
xalqlardan     qolgan     yodgorliklar»   va   «Astronomiya
kaliti»     nomli     asarlari,   Al   –   Battoniyning     astronomik
jadvallari;   Abu     Ali     ibn   Sinoning     «Tib     qonunlari»
risolasi     b о ‘lgan.   Ulug‘bek     yulduzlar     t о ‘g‘risidagi     fan
tarixini  shu  qadar   о ‘rganib chiqdiki,  natijada   о ‘zi  ham
shu   sohada   ilmiy   ishlar   qilib, kitoblar     yoza boshladi.
K о ‘p     yillik     samarali     mehnati     natijasida     «Ziji     jadidi
K о ‘ragoniy»,  «Ulug‘bek   ziji»   dunyoga   keldi.  1018    ta
yulduzning     holatini     k о ‘rsatib       beruvchi     mazkur     asar
uzoq     yillar     davomida     eng     aniq     va     mukammal     asar
b о ‘lib     qoldi.   Kitobda     jadvallardan     tashqari,     katta
muqaddima   ham   b о ‘lib,   unda   astronomik   kuzatishlar
metodikasi     berilgan.   Shuning     uchun     Ulug‘bek     fan
tarixiga  buyuk  astronom  sifatida  kirgan. 10
10
  Turobov M. Temuriylar  davrida  kutubxonachilik //Muloqat.- 2001.-
№ 6.-B.33-34 U     taxtga   о ‘tirgan     dastlabki     yillardayoq     о ‘z
atrofiga       olimlarni     t о ‘pladi.   Shulardan     biri     munajjim
donishmand     Qozizoda     Rumiy     b о ‘lib,   Ulug‘bek     uni
ustozim  deb  bilgan.
Ulug‘bek  serzavq  sulton  b о ‘lib, musiqa  va  tarixga
ham     qiziqardi.   U     kutubxonasining     mudiri     vazifasiga
shogirdi     Ali     Qushchini     tayinlagan.   1449     yilda     halok
b о ‘lgan     Ulug‘bek     kitoblar     xazinasining     bundan
keyingi     qismati     ham     Ali     Qushchi     bilan     bog‘liq
b о ‘lgan.
Ulug‘bek    о ‘qib  chiqqan   kitoblardan    о ‘z   asarlari
uchun     sitata     olgan,   shuning     uchun       turli     olimlarning
asarlari     uning     kutubxonasining     boyligi     haqida
ma lum   bir    tasavvur        hosil   qilishga   imkon   beradi.’
Kutubxonada     filologik   ishlar    ham    olib   borilar      edi,
shu     yerda     Firdavsiyning     mashhur     «Shohnoma»
dostonining   mukammal  matni   tuzilgan b о ‘lib,  mazkur
q о ‘lanmada   yigirmata     katta     ajib   miniatyura   mavjud.
Kutubxona     ustaxonasida     yana     bir     durdona     masallar
majmuasi  «Kamila  va Damina»  ham  k о ‘chirilgan.
Bu       kutubxona     fondida     nodir     q о ‘lyozma     asarlar
juda     k о ‘p   saqlangan.   Kutubxona     tarixini     о ‘rgangan
olimlarning     fikri   ham,     rivoyatlar     ham     turlicha,     lekin ularning     hammasi       bir     fikrda,   ya’ni     q о ‘lyozmalar
saqlanib     qolgan,   uni     qidirish     kerak,     degan     fikrda
yakdildirlar.
Temuriylardan   Shohruh   Mirzo, Boysung‘ur   Mirzo
va     Husayn     Boyqaroning     kutubxonasi     ham     adabiy   –
badiiy,     ilmiy     kitoblarning     xilma   –   xilligi       va     soni
jihatdan     Temurning     Samarqanddagi     kutubxonasidan
qolishmas  edi.
Shohruh  Mirzoning   о ‘g‘li  Mirzo  Boysunqur  1397
yil  16  oktabrda   dunyoga     kelgan. U   zehnli  aqlli,   dono
bola     b о ‘lgan,     о ‘qish     va     yozishni     juda     barvaqt
о ‘rgangan. Bosunqur   17   yoshga   t о ‘lganda   otasi   unga
Tus,   Mashhad,   Abivard,   Shumulqon,   Habushon,     Niso,
Mozandaron,   Astrobod,   Jurjon     viloyatlarining
hokimligini     topshiradi.   1416     yili     u     otasining   vaziri
mansabiga     k о ‘tariladi.   Yosh     b о ‘lsa     ham,     u     davlat
ishlarini     mohirlik     bilan     olib     boradi.     Otasi     safarga
ketganida,   uning     о ‘rniga     noiblik     ham     qiladi.   Birodari
Ulug‘bek     singari   Boysunqur     ham     ilmi     va   fazilatlari
bilan     taniladi.   Boysung‘ur     Mirzo     Hirotda     ulkan
kutubxona     ta’sis     etadi.   Unda     qirq     nafar     yetuk
hunarmand;  xushnavis   xattot     Mavlono Ja’far   Tabriziy
raisligida     kitobat     bilan     mashg‘ul     b о ‘lib,   kitobatga lozim   b о ‘lgan   varroqlik, sahhoflik, tasvir, tazhib, tajlid,
vassolik, zarafshonlik va boshqa   nafosat,   badiiy   san’at
ijodi  bilan  band  b о ‘lganlar.
Mavlono     Ja’far     Tabriziy     -     Boysunqur       Mirzo
kutubxonasining raisi,   nasta’liq   xatining   ijrochisi,   Mir
Alining  shogirdi  edi.
Mirzo     Boysunqur     tashkil     etgan     kutubxona     va
nigorxonasida quyidagi  naqqosh  va  xattot,  musavvirlar
ishlar   edi: Mavlono   Shams     Boysung uriy   xattotlikda‘
Boysunqur     Mirzoning     ustozi,     olti     nav     yozuvini
mukammal  bilgan  yetuk  xattot. 11
Xalil     Haraviy     Boysung ur     Mirzo     tarbiyasini	
‘
olganlardan,   u     chizgan     Amir     Temur     surati     bizgacha
yetib  kelgan.
Qavomiddin  Sheroziy Shohruh  Mirzo  zamonining	
–
mashhur  muhandisi,  me mori  va  tarrohi  edi.	
’
О ‘sha   davr   tarixnavislarining   e’tirofiga   k о ‘ra, shu
40  nafar  hunarmand  о ‘z  hamdast  ham  peshalari  bilan
har     biri     zamon       ajibasi,     davron       nodirasi     b о ‘lgan.
Boysung‘ur     Mirzo     kutubxonasini     yirik     nafis     san’at
akademiyasi  desa  ham  b о ‘ladi. Chunki  bu  yerda  faqat
11
  Turobov M. Temuriylar  davrida  kutubxonachilik //Muloqat.- 2001.-
№ 6.-B.33-34 kitob     k о ‘chirish     bilan     shug‘ullanibgina   qolmay,   nodir
q о ‘lyozmalarning  ilmiy  tanqidiy  matnini  tiklab,  tasvirli
albomlar  ham  tuzganlar.
Boysung‘ur     boshliq      hunar     egalari     Firdavsiyning
«Shoxnoma»   sini     turli     q о ‘lyozma     nusxalarini     t о ‘plab
birinchi     bor     t о ‘liq     va     mukammal     nusxada
k о ‘chirganlar.   Mazkur     q о ‘lyozma     Ja’far     Tabriziy
tomonidan  1425 – 1430  yillari  k о ‘chirilib,  musavvirlar
uni     yigirmata     surat     bilan     bezab     tasvirlaydilar.
Boysung‘ur     Mirzo     «Shohnoma»   ning     bu     nusxasiga
muqaddima     yozadi     va     bu   adabiyot     tarixida
«Boysung‘ur   muqaddimasi» nomi  bilan  mashhurdir.
Boysung‘ur     Mirzo     olti     xil     yozuvni     mukammal
bilgan     xattot   ham     b о ‘lgan.   Mashhaddagi     onasi
sharafiga     qurilgan     Gavharshodbegim     maschitidagi
yozuvlarni  uning   о ‘zi  yozgan.
Boysung‘ur  Mirzo  kutubxonasida  yaratilgan    о ‘sha
davr     tasviriy     san’ati     durdonalari     b о ‘lmish     tasvirli
kitoblar     s о ‘ngi     paytlargacha     topilmasdan     kelar     edi.
G‘arbiy     Yevropa     va   Sharq     san’atshunos     olimlarining
tadqiqotlari     natijasida     mazkur     q о ‘lyozmalarning
ba’zilarining     saqlanayotgan       joylari     aniqlandi.   Ular
garchi  turli  mamlakatlarga  tarqalib  ketgan  b о ‘lsa  ham, kutubxonadagi     ba’zi     kitoblar     bizgacha     yetib     kelgan.
Hozirgi     kunda   Boysung‘ur     kutubxonasida       yaratilgan
kitoblarning       aksari   Istambul     va     Tehron     muzeylarida
saqlanmoqda.
               Hazrat  Alisher  Navoiy  kitob   san’ati  tarixida
о‘ziga     xos       davrni     boshlab     berdi.   Uning     bevosita
kо‘magi     bilan     Behzod,     Sulton   Ali     Mashhadiy,     shoh
Muzaffar   kabi   о‘nlab   kitob   san’atida   mohir   xattotlar
yetishib  chiqdi. Buyuk  bobokalonlarimiz  kitob  yaratish
bilan     birga     ularni       avaylab   -     asrash     borasida   ham
о‘rnak kо‘rsatganlar.
«Jamiyatda     yuksak     ma naviy     fazilatlarni     kamol’
toptirish,     milliy     mafkurani     shakllantirish,     yoshlarni
boy     madaniy     merosimiz,     tarixiy     an analarimizga,	
’
umuminsoniy     qadriyatlarga     hurmat,     Vatanga
muhabbat,     istiqlol     g oyalariga     sadoqat     ruhida	
‘
tarbiyalash     mamlakatimizda     amalga     oshirilayotgan
barcha  islohatlarning  hal  qiluvchi   omilidir», - deyiladi
О‘zbekiston     Prezidentining     «   Ma’naviyat   –   ma’rifat»
jamoatchilik     markazi     faoliyatini     yanada
takomillashtirish       va     samaradorligini     oshrish
tо‘g‘risida»gi  Farmonida. Darhaqiqat,   bu     vazifalarni     bajarish     uchun
kutubxonalarsiz   hech ish   qilib   bо‘lmaydi.
О ‘rta     Osiyo     xalqining     fan       va     madaniyati       bir
yarim   asr    davomida     m о ‘g‘il     istilochilari   tomonidan
vayron     qilingan.     Keyinchalik       tiklanish     davrida
mahalliy     hukmdorlar     orasida     sulolaviy     kutubxonalar
tashkil     topgan,   kitob     xazinasini     t о ‘plash     an’anaga
aylangan.  
     I.2.Ўзбекистонда   XVI-XIX   asrlarda
kutubxonalar faoliyati .
                  XVI   асрнинг   бошларида   бутун   Ўрта   Осиёда
ҳокимият   шайбонилар   сулоласининг   асосчиси
Мухаммад   Шайбонихон   қўлига   ўтади.   Темур
давлатлари вайроналарида янги давлат ташкил топган
дастлабки   даврларда   иккита   шаҳар-Самарқанд   билан
Бухоро   пойтахт   бўлади.   Кейинроқ,   XVI   асирнинг
иккинчи яримида , давлатнинг маркази Бухоро бўлиб
қолади.   
                     Шайбонийлар даврида Мавороуннаҳрда  ҳаёт
бирмунча   жонланади.   Кўплаб   тарихий   асарлар   ўзбек
тилига   таржима   қилинади,   кутубхоналар   ташкил
этилади,   борлари   эса   кенгайтирилади.   Бухорода
Абдулазизхон   кутубхонаси   ташкил   қилинди.
Замонасининг   энг   таниқли   хаттоти   ҳисобланган   Мир
Али   Харавий   ва   Аҳмад   Ҳусайнийлар   мазкур
кутубхонада китоб кучириш билан машғул бўлганлар.
Шунингдек,   Абдуллахон   II   нинг   кутубхонаси   ҳам
халқ   орасида   машҳур   эди.   Бу   кутубхонага   Мир Алининг   шогирди,   машҳур   хаттот   Мир   Ҳусайн   ал
Ҳусайний узоқ вақт бошчилик қилган.  
                    Кутубхоналар   қошида   махсус   сураткашлар,
муқовасозлар   бўлган.   “Вақфнома”   номли   қадимий
асарда ёзилишича, Шайбонийхоннинг Самарқанддаги
мадрасасида   китоблар   энг   қимматбаҳо   буюм
сифатида алоҳида сандиқларда сақланган.
                        Шуни   айтиш   керакки,   ҳукмдорлар   орасида
китобга   ишқивозлари   кўп   бўлган.   Китобга   ҳақиқатан
ҳам   чанқоқ   кишилар   эса   турли   билимлар   хазинаси
ҳисобланмиш   китобдан   баҳраманд   бўлиш
имкониятига эга эмас эдилар.  
                        Ўрта   асрлар   охирларида     Ўрта   Осиёда,
шунингдек,   бутун   мусулмон     Шарқида   диний
қарашларнинг     устунлиги   сабабли,   кўпгина     давлат
кутубхоналарининг   илмий   аҳамияти   жуда   сусайди,
яъни   илмий   ва   дунёвий   адабиёт   ўрнини   диний   ва
илми фикҳга оид адабиёт ола бошлади.     
             Диний қарашларнинг кучайиши шайбонийлар
сулоласига   мнсуб   хонларнинг   энг   йирик
кутубхоналари таркибига ҳам таъсир этади. Масалан,
сўфизимнинг   йирик   вакили   шайх   Махдуми
Аъзамнинг   шогирди   бўлган   Убайдуллахоннинг кутубхонасида   жуда   кўп   диний   адабиёт   мавжудлиги
билан   ажралиб   турар   эди,   бу   кутубхонада
Убайдуллахоннинг   “Маънавий   мураббийси”   бўлмиш
Махдуми   Аъзамнинг   бир   қанча   рисолалари   ҳам
бўлган.
Shayboniyxonlardan     keyingi     yillarda   Buxoro
xonligida     islomiy     ma’naviyat     yanada     keng     tarqaldi.
Tabiiy   va  aniq  fanlar  endi  oldingidek  ahamiyatga  ega
b о ‘lmay   qoldi.   Bu     davrda   Mirzo       Ulug‘bek     va
Samarqand       observatoriyasining     xodimi     Ali     Qushchi
kabi       yirik     olimlari     yetishib     chiqmadi.   Shunga
qaramasdan     din     arboblari     ichida     о ‘zining   bilimliligi
bilan     shuhrat    qozongan   kishilar    b о ‘lgan   va    ulardan
biri  Muhammad  Sharifdir. Manbalarda   taniqli  shoir  va
faylasuf   Yusuf   Qorabegi   va yirik   huquqshunos   olim ,
«Sir»lar     haqida     traktat     asarining     muallifi     Nasriddin
Buxori  haqida  ma lumotlar   saqlanib   qolgan.’
Ashtarxoniylar     davrida     madaniyat     yanada
rivojlandi,     adabiy     yodgorliklar     yuzaga     keldi,   xalq
orasidan  yetishib  chiqqan  shoirlar  Sayid  Nasafi, Turdi
va     boshqa     k о ‘plab     shoirlar     ijodi     gulladi.   1692       yil
200 ta   shoir      ijodidan   namunalarni     о ‘z   ichiga   olgan
antalogiya  tuzildi. Ashtarxoniylar     kutubxonasida     turli     davrlarda
quyidagi   7   kishi     ish     olib     borgan:   Mirza     Mо‘min
Munshiy,   Muxammad   –   Amin     kitobdor,   Nasrid-Din
kitobdor, Mir  sayid  Jalol  kitobdor, Qozi  Lutfillox, Xoji
Abd   –   ar   –   Raxmon     kitobdor,   Xoji     Mir   Muxammad
Yoqub  kitobdor.
XVII   asr   oxirlarida   qо‘lyozma   kitoblarni     bezash
ishlari     ancha     rivojlandi,   shuningdek,     shaxsiy
kutubxonalar         va     kitob     yig‘ish     kuchaydi.   Shuni
ta’kidlash   lozimki, Samarqand   va Buxoroda bu   davrda
yozuv     qog‘ozi     yuqori     sifatli     bо‘lib,     bu     ayniqsa
Abdulazizxon     (1645   –   1680   yy)     hukmronligi     davriga
tо‘g‘ri  keladi.
Ma’lumki, Buxoroda   qadimi   qо‘lyozma   kitoblarni
yig‘ishda  Abdulaziz      va   ukasi    Subxonqulixon (1680 –
1702yy)   larning     xizmati     katta     bо‘lib,   Subxonqulixon
yozuvchi     va     tabobatga     qiziquvchi     shaxs     edi.   Uning
hukmronligi     davrida     Buxoroda     mashhur     «Buxoro
shifoxonasi»   (doru   shifo)   qurilgan,   hamda     shu     yerda
katta     kutubxona     ham     tashkil     etilgan     edi.   Kutubxona
fondida     ilmiy     va     tibiyotga     oid     adabiyotlar     saqlanar
edi. Yana   shu    davrda   shaxsiy    qо‘lyozma    kitoblardan
tashkil     topgan,   barcha     foydalanishi   mumkin   bо‘lgan jamoa     kutubxonasi   yuzaga   kelgan.   Kutubxona   qoshida
qо‘lyozma     kitoblarni     bezovchi     rassomlar,   xattotlar,   va
eskirgan     kitoblarni     ta’mirlovchi     mutaxassislar     uchun
ustaxona bо‘lgan.
Shuningdek     miniatyurachilar     maktabi       mavjud
bо‘lib, unda   о‘sha davrning   mashhur   ustalari   Maxmud
Murzib,   Abdulla     og‘a     Rizo       va   boshqalar     faoliyat
kо‘rsatganlar.
Ammo     keyinchalik     о‘zaro     urushlar,   saroy
tо‘ntarishlari  natijasida  kutubxonaga katta  katta   talafot
yetkazilgan.   Natijada     maschitlar     vayron     bо‘lib,
qо‘lyozma kitoblar  yaroqsiz  holga  tushib  qolgan.
      Ўша   давирда     Бухородаги     энг   йирик
кутубхоналардан   бири   бўлган   Қулбобо   Кўкалдош
кутубхонасининг   деярли   бутун   фонди   мусилмон
ҳуқуқ   илмига   оид   қўлланмалардан   иборат   бўлган.   Бу
кутубхона   мадрасани   қурган   Қулбобо   томонидан
мадрасага васият қилиб қолдирилган эди
            XVIII асирнинг охири – XIX  асрнинг биринчи
яримида, бундан илгарироқ таркиб топган одатга кўра
,     кутубхоналар   хон   “ғазнасидан”   ажралиб   чиқа
бошлаган.   Бухорордаги   сарой   кутубхонасига
бошчилик   қилиш   алоҳида   шахсга   топшириладиган бўлди,   бу   шахс   илоҳиёт   фозиллари,   ёзувчи   ва
шоирлар ёзган,   тақдим этган асарларни қабул қилиш
билан шуғулланар эди.  
                       Бу даврга келиб Бухоро хонлигининг юқори
доиралари   илгариги   маданий   анъаналаридан   маҳрум
бўлдилар.  Бу ҳол фан соҳасига айниқса кучли таъсир
этди.  Хусусий кутубхоналарда ҳам диний ва ҳуқуқий
асарлар   кўпая   бошлади.   Медицина,   астрономия   ва
дунёвий  билимларнинг   бошыа  соҳаларига   оид  илмий
китоблар эса айрим кишилар томонидангина тўпланар
ва сақланар эди.  
                              1820   йилида   Бухорога   келган   Ж.
Мейдендорф   амирликдаги   кутубхоналар   хақида
кимматли маълумотларни келтириб ўтади.     
                                Бухоро   мадрасаларига   кутубхоналар
тўғрисида   Мейдендорфдан   15   йил   кейин   ёзган   И.
Савельев   Мейдендорф   берган   маълумотларни
тасдиқлайди   ва   1833   йилда   Бухорода   бўлган   П.И.
Демезоннинг   фикирарига   асосланиб,   Демезон
“китоблар орасида энг машҳур Шарқ асарларинигина
топди,   улардан   айримлари   бир   нечта   нусхадан   эди”,
деб ёзади. С. Айний, бир вақтлар бу китобхоналар бой
бўлиб,   мхсус   қўриқчилар   томонидан   эҳтиёт   қилинар эди,   деб   хабар   беради.   Китобларни   сақлаш   ва
кутубхонани   тўлдириш   учун   маблағлар   васият   қилиб
қолдирилган.   Бундай   кутубхоналардаги   китобларга,
худди   мадраса   мулки   туғрисидаги   ҳужжатларда
бўлганидек,   арабча   қилиб:   “Бу   сотилмайди,   сотиб
олинмайди,   васият   қилинмайди,   мерос   қилиб
қолдирилмайди”.   “бу   сўзларни   бажармаганлар
худонинг   ғазабига,   пайғанбар   ғазабига,   барча
авлиёлар ва фаришталар ғазабига дучор бўлғуси”, деб
ёзиб қўйлган эди.     
                           Бухородаги амир кутубхонаси хақида А.А.
Семёнов   ўзининг   сўнги   асарларидан   бирида   ҳикоя
қилади.   Китобларнинг   бир   қисми   алоҳида   қуриқчи
назоратида   бўлган   амир   кутубхонаси   фондига
киритилган.   Амир   саройида   китоббардор   сарой
кутубхоначиси ловозими бор эди. 
                   Бухоро Россияга қўшилгандан кейин бу ерга
келган   рус   сайёҳи   Н.   Стремоухов   ҳам   қимматли
маълумотларни бериб ўтади.   
                          Бухоро   кутубхоналарининг   бой   эканлиги
тўғрисидаги фикр ХХ аср бошларида ҳам мавжуд эди.
“Шуро”   журналида   (1913   йил,   №   1)   кутубхоналар
ҳақида   мақолалар   ёзган   Муҳаммад   Камол Музаффаров   саройда   сақланаётган   минглаб   қўл
ёзмалар   ва   босма   китоблар   борлигини   айтади.   У   бу
китобларни   тўплашни   ва   шаҳарда   катта   шинам
кутубхона   ташкил   этишни   ,   бу   кутубхонада   ҳар   хил
зарур   луғатлар   ва   маълумотномалар   бўлишини
таклиф этади.
                              Амирлар   кутубхонаси   1915   йилдагина
тартибга   келтирилган.   Бу   кутубхонада   47   мингдан
ортиқ китоб бор деб тахмин қилинар эди. 
                         А.А. Семёнов 1915 йилда кутубхона   хақида
маълумотлар   бериб   ўтади.   Унинг   таъкидлашича,
Бухоро   амирлари   кутубхонаси,   шу   жумладан,   энг
қимматли   қўл   ёзмалари   мажмуаси   1920   йилда   собиқ
амирлик пойтахтини ўққа тутиш вақтда ҳамда шундан
кейин чиқган ёнғин чоғида кучли зарар кқради.
                       Хива ва Қўқон хонликларида ҳам (Х1Х аср)
бой   қўл   ёзмалар   сақланувчи   кутубхоналар   бўлган.
Чунончи   Хива   хони   Муҳаммад   Раҳим   II   60   –
йилларида   катта   кутубхона   барпо   этган   бўлиб,   бу
кутубхонада   араб   ва   форс   тилларида   битилган   кўп
асарлар ҳам бор эди.   
                            Бу   кутубхона   қолдиқлари   Хивада   узоқ
вақтгача   сақланиб   қолган.   Кейинчалик   1000   га   яқин қўл   ёзма   Тошкентдаги   Шарқ   қўлёзмалари
институтига сақлаш учун топширилган.
            Халқлар   ҳаётида   қўлёзмалар   ва   кутубхоналар
муҳим ўрин тутган.  
XVIII     asrga     kelib     Buxoro   ,   Xiva     va   Qо‘qon
xonliklarida     madaniy     hayotda     deyarli     о‘zgarish
bо‘lmadi,     lekin     shu   davrga     kelib   qо‘lyozma     kitoblar
ancha     kо‘paydi.   Bu     davrda   ushbu     davlatlarda     saroy
kutubxonalari       va   boshqa   kutubxonalar     qо‘lyozma
fondlari     saqlanib         qolgan     edi.   Ammo     ba’zi     saroy
kutubxonalarida     qо‘lyozma     kitoblar     yaxshi
saqlanmagan,   ba’zilari     eskirib     qolgan   ,   ba’zi     kitoblar
kitob  bozorlarida  arzon  narxda  sotib yuborilgan.
Buxoroda     amir     kutubxonasi   juda     mashhur
kutubxona     bо‘lib,   Jо‘rabek     va   Ostonqul   Qushbegining
yozishicha,     u   yerda     qо‘lyozma       asarlar     juda     kо‘p
bо‘lib   ,   ular     xitoy,   uyg‘ur,   arab     va   boshqa     tillarda
yozilgan.   Kutubxona     alohida     xazina   sifatida
qо‘riqlangan,   lekin     kitoblarni     saqlash     joyi     zax
bо‘lganligi     uchun     kitoblarning   kо‘p     qismi   zaxdan
yomon  holga  tushib qolgan. 12
12
  Бухара  и  Мировая  культура: Материалы   I  Международною  симпозиума.-
Бухара, 1993. Amir  kutubxonasi XX asrning  boshlarida  Maxmud
Kamol  Muzaffariy  tomonidan  qayta  tiklandi. U barcha
tarqalib  ketgan  kitoblarni  yig‘ishni  va  katta kutubxona
yaratishni buyuradi.
Buxoro     amirligining     oxirgi     yillarida     kutubxona
Arkda     joylashgan     b о ‘lib,   u   yerda     mashhur     asarlar,
q о ‘lyozma     kitoblar     va   amir   Muzaffarning   q о ‘lyozma
asarlari     ham   saqlangan.   О ‘sha     davrda   amir
kutubxonasida,   Buxoro   aholisining   aytishicha,   47500
nusxada   q о ‘lyozma  va  bosma kitoblar  saqlangan.
A.A.   Semyonov       kutubxonani     diqqat   bilan
о ‘rganib,   q о ‘lyozma     asarlar     fondini   tartibga     soladi   va
amir  kutubxonasiga  yuqori  baho  beradi.
XVIII   asrda   О ‘rta     Osiyoning   yirik       davlatlarida
shaxsiy     kutubxonalar,   madrasa       va   machitlar     oldida
kutubxonalar,   hamda       kitob     bozorlari   ishi   rivojlandi.
Buxoroning   boy   kutubxonalari XIX     asrning   oxri   XX
asr       boshlarigacha     mavjud     b о ‘lib,   bebaho     durdonalar
xazinasi     hisoblanadi.   Tarixchi,   adabiyotshunos     amir
amaldorlaridan     biri   Muxammad   Sharif     Sadr     Ziyo
kutubxonaning     oxirgi     yillaridagi     rahbar     va
jonkuyarlaridan   edi. XVIII   –   XIX   asrda   Xiva   xonligida     ham   madaniyat
va     fan       ancha     rivojlangan   b о ‘lib,   kitob     yig‘ish     va
kutubxonalarga   e’tibor       katta     edi.   Tarixiy     manbalar
shuni   k о ‘rsatadiki, Abulg‘ozixon   hukmronligi     davrida
boshqa     о ‘lkalardan     q о ‘lyozma       va   bosma     kitoblar
k о ‘plab  olib  kelingan. Ushbu  q о ‘lyozma  asarlar  ichida
bebaho   asar  «Shajara – i – turk   va   m о ‘g‘ul»   turkiylar
tarixi  asari  ham  b о ‘lgan.
XVIII   asrning   oxiri   X IX   asrning   birinchi   yarmida,
bundan ilgariroq tarkib topgan odatga kо‘ra, kutubxonalar
xon   “g‘aznasidan”   ajralib   chiqa   boshlagan.   Buxorodagi
saroy   kutubxonasiga   boshchilik   qilish   alohida   shaxsga
topshiriladigan   bо‘ldi.   Bu   shaxs   ilohiyot   fozillari,
yozuvchi va shoirlar yozgan, taqdim etgan asarlarni qabul
qilish bilan shug‘ullanar edi. 13
Muxammad     Raximxon   II   (1865-1910yy)
hukmronligi     davrida     saroy   kutubxonasi     fondi     yanada
kengayib   boyigan. Xon   adabiyotga   qiziqqanligi   uchun
о‘zi       ham     gohi   -   gohida     kitob     yig‘ish     ishlari       bilan
shug‘ullangan,   «Feruz»   taxallusi     bilan     she’rlar     yozib,
saroyda     juda     kо‘p     qobiliyatli   shoirlarni     tо‘plagan.
13
 А.А. Семёнов. Бухарской трактат о чинах и званиях и обязанностях носителей их в 
средневековой Бухаре. Советской востоковедение. В ып.  V . М-Л, 1948, 143-б. Feruz     boshchiligida     saroyning   30   ta     shoiri     she’rlari
kiritilgan  antologiya   chiqarilgan.
Xiva     О‘rta     Osiyoning     fan     va     madaniyat
о‘chog‘laridan     biri   edi.   XVIII   asrning     70   yillarida
Xivada   bosmaxona     tashkil     etilgan.   Bu     davrga     kelib
tarixiy  va  boshqa  asarlarni  о‘zbek tiliga  tarjima  qilish
ishlari yanada  rivojlandi. 
Xiva   va   Qо‘qon   xonliklarida   ham   (XIX   asr)   boy
qо‘lyozmalar   saqlanuvchi   kutubxonalar   bо‘lgan.
Chunonchi   Xiva   xoni   Muhammad   Rahim   II   60-yillarda
katta kutubxona barpo etgan bо‘lib, bu kutubxonada arab
va fors tillarida bitilgan kо‘p asarlar ham bor edi. 14
Shaharga     kelgan     taniqli   sayyohlarga     sovg‘a
tariqasida   qо‘lyozma     asarlar   berilgan.   Xiva     xoni
kutubxonasi    Xiva   yurishi,   ya’ni 1873 yil    may oyidan
boshlab     boshqa   tildagi   jurnal   va   kitoblar     bilan   yanada
boyib     ketdi.   Kutubxonadagi     kitoblarning     katta   qismi
tarjimalar     edi.   Ular     orasida   140   tomda   129   ta     tarixiy
asar,   30 tomda   20 ta   Sharq   shoirlarining   kitoblari, 50
tomdagi     40ta     huquqiy     diniy     kitoblar,   18   nusxada
qu ron  va  50 dan  ortiq  turli  darsliklar  saqlangan. ’ Bu
yerda Yunus Mirabaning «Xiva xonlari  tarixi» asari  ham
14
 Рукописная библиотека хана Мухаммад-Рахима, “Правда Востока” газетаси, 1945 йил 16 
ноябрь. saqlangan   .   Bu   asarda     Xiva     xonlari   tarixi     Iltuzar   xon
davridan to ruslar  kirib  kelguniga  qadar  b о ‘lgan  voqea
va     hodisalar   t о ‘liq     bayon     etilgan.     Yuqorida       tilga
olingan     manbalar     Xiva     yurishi   davrida     saroy
kutubxonasidan  tortib  olingan.
Xiva     xonligi     kutubxonasining     taqdiri     Xiva
yurishidan     s о ‘ng   juda     ayanchli     b о ‘ldi.   Kutubxonaning
bebaho   nodir   q о ‘lyozma   asarlarining   juda   katta qismi
1874   yil     general   K.   P.   Kaufman     tomonidan     Peterburg
ommaviy     kutubxonasiga     sovg‘a     qilingan.   Shundan
keyin   kutubxona   fondi     kamayib     qolgan,     kitoblar     bir
xonaga joylashtirilgan.
Xiva     xoni     Muxammad       Raxim   –   Tozabog‘ye   о ‘z
davrida   kutubxonaning   bir   qismini Arkda   va yana   bir
qismini yozgi   qarorgohida   saqlagan. Bu   yerda   kitoblar
har     doim   yangi     tomlar       va     nusxalar     bilan     t о ‘ldirib
borilgan     hamda     barchasi     r о ‘yxatga     olingan.
Tozabog‘ye     kutubxonasi   juda     boy     b о ‘lib,   bu     yerda
Sharq     q о ‘lyozma     kitoblaridan     tashqari     rus     tilidagi
jurnallar     ham       saqlanardi.   Arkda     saqlanayotgan     560
nomdagi  q о ‘lyozma  kitoblarning  katalogi  tuzilgan  edi.
Kutubxonada  tarixiy   asarlar, monografiyalar  juda  k о ‘p
b о ‘lib,     ulardan:   «Allaqulixon     tarixi»,   «Raximqulixon tarixi»,   «Muxammad   -   aminxon     tarixi»   kabilar     hozirga
qadar       saqlanib     qolgan.   Kitoblar   juda     katta     mahorat
bilan   muqovalangan   va   bezatilgan     b о ‘lib,   kutubxonada
maxsus     muqovasoz     ustalar   mashhur     hattotlar       bilan
birgalikda     ishlagan.   Taniqli     hattotlar     Muxammad
Yoqub   Xoja   va   Xudoy   Bergan     xon   Sayid   Raxim   II
tomonidan     buyurilgan       ishlarni   bajarganlar.     Umuman
olganda     Xiva     xonlari     kutubxonalari     bebaho     xazina
desak  mubolg a  b‘ о ‘lmaydi.
XVIII   asrda       О ‘rta     Osiyo       hududida     Buxoro
amirligi    va   Xiva   xonligidan keyin       Q о ‘qon     xonligi
yuzaga     keldi.   Bu     xonlikda     ham     fan     va     madaniyat
boshqa     xonliklar     singari     tez     rivojlanganligi     sababli
kitob   va       kutubxonaga   b о ‘lgan e’tibor   katta edi. Xon
saroyi  oldida  kutubxona  tashkil  qilingan  b о ‘lib,  oxirgi
xonlar     Umarxon,   Murodxon     va   Xudoyorxon
hukumronligi     davrida     kutubxona     kengaytirilib     fondi
ancha     t о ‘ldirilgan.     Q о ‘qon     xoni     Umarxon   (1809-
1812yy)   shoir     va     adabiyotshunos     edi.   U   q о ‘lyozma
kitoblar   yig‘ishga   qiziqqan   va   «Amir» taxallusi   bilan
she’rlar     yozgan.   Saroyda     shoirlarni     yig‘ib     tez   -   tez
mushoiralar   о ‘tkazib  turgan. Unda shoira  Nodira,  ya’ni
xonning   rafiqas   ham   qatnashgan.   Taxminan   1822   yil shoir     Yusuf     Tunqator     va   xattot     Yusuf     Muxammad
tomonidan   «18   ta   shoirlarning     t о ‘plami»         asarlari
antalogiyasi  ozroq  nusxada  toshbosmada chiqarilgan.
Kutubxonada     oxirgi   xon     Xudoyorxon     davrida
q о ‘lyozma     kitoblar     t о ‘plash       ishi   о ‘sib,     kitoblarning
anchasi       aholidan     yig‘ilgan.   Shahrisabzlik     mulla
Muxammad   -   Raxim       tomonidan    saroy     kutubxonasiga
bir     necha     q о ‘lyozma     kitoblar     in’om   qilingan.
Muxammad  - Raxim  о ‘zi  kitob  yig‘ishga  qiziqib, 27 yil
ichida u   Hindiston, Afg‘oniston     va boshqa   davlatlarga
sayohat     qilib     bebaho   kitoblarni   qidirgan     va   vataniga
olib  kelgan.
Q о ‘qon  xoni kutubxonasidan  saroy  xodimlari  va
xizmatchilari  foydalanganlar. Masalan,  davlat  arbobi  va
tarixchi     Mirza     Aziz     q о ‘lyozma     kitoblardan     tez   -   tez
foydalanib  turgan. Kutubxona  fondida  «Q о ‘qon  xonligi
tarixi»   asari     saqlangan     b о ‘lib,   asar     О ‘rta     Osiyodagi
m о ‘g‘ul     va     boshqa     davlatlar     tarixi     haqidagi
ma’lumotlarni beradi.
1875   yil   ruslarning   K о ‘qonga   yurishidan   s о ‘ng
xon  kutubxonasidan  103  ta arab tilida yozilgan,  asosan
diniy   xarakterdagi     q о ‘lyozma     kitoblar     tortib     olingan.
Ularning     orasida     «Baxru   al-javhari»,   «Tuxfat-   ulxoni», «Jaxongirxon     tarixi»   kabi       jahonga     mashhur       asarlar
bor  edi. Kutubxonadagi  juda  k о ‘p  arab, turk, chig‘atoy
–   turk     tillaridagi   q о ‘lyozma     kitoblar     Peterburg
kutubxonasiga  yuborildi. XX asr  boshlariga  kelib    xon
kutubxonasi     inqirozga     uchray     boshladi,   kutubxona
kitoblari     tarqalib,   ancha   qismi     bozorlarda     sotilib
ketgan.
XIX  asr  oxiri  va XX  asr  boshlarida  madrasalar
qoshida   kutubxonalar       b о ‘lib,   q о ‘lyozma     kitoblarni
t о ‘plovchi     kishilar     soni   ham     k о ‘payib     ketdi.   О ‘sha
vaqtda  katta  katta  yer  egalari  ham  madrasalar   tashkil
qilishga   harakat     qilganlar.   Madrasa     kutubxonalarida
asosan Sharq q о ‘lyozma   kitoblari   b о ‘lib, ularning   katta
qismi  diniy, huquqiy, tarixiy   xarakterdagi  asarlar  edi.
Buxoro   xonligida   madrasa kutubxonalari   foliyati
yaxshilanib, XIX   asr    о ‘rtalarida   ularning   soni  15 taga
yetdi.   Hissor     shahridagi       madrasada     katta   kutubxona
b о ‘lib,   odamlarning     aytishicha,     Buxoro     amirining
tog‘asi     Sodiq   –   t о ‘ra     ushbu     kutubxona     fondini
t о ‘ldirish     bilan       shug‘ullangan.   U       75   .000   tangaga
Buxorodan     juda   k о ‘p     q о ‘lyozma   va   bebaho     kitoblarni
sotib oladi. Abduraufning     yozishicha,   XX   asr       boshlarida
Buxoroning     о ‘zida     200   ga     yaqin     madrasalar     b о ‘lib,
ular  uch toifaga  b о ‘lingan   oliy,   о ‘rta  va  quyi. Deyarli
barcha     madrasalarda     kutubxonalar     b о ‘lgan,   ular
fondining     katta   qimi   sharqiy     q о ‘lyozma   kitoblardan
iborat     edi.     Madrasa     kutubxonalari     asosan     vaqf
yerlaridan  kelgan  daromad  hisobiga  t о ‘ldirib  borilgan.
Xiva  xonligida  ham   madrasa  va  machitlar   juda
k о ‘p   edi.   XIX     asrning     40   chi     yillariga     kelib     22   ta
madrasa     faoliyat     k о ‘rsatgan.     Xivada       Allaqulixon
davrida  katta  madrasa  qurilgan,    madrasa  ichida  juda
boy  kutubxona  joylashgan. Kutubxona  xonning  shaxsiy
kutubxonasidagi    kitoblar     va  qimmat     baho    adabiyotlar
bilan  t о ‘ldirilgan.
XIX     asrning     ikkinchi     yarmida     Q о ‘qon     xonligi
katta   shaharlarida  va  Toshkentda  20 ta  yirik  madrasa
b о ‘lib,     unda     talabalar       uchun     kutubxonalar     ham
b о ‘lgan.   Toshkentdagi     X о ‘ja     Axror   Baroqxon
madrasasi  va  K о ‘kaldosh  madrasalari  har   tomonlama
mashhur  ilm  dargohi  hisoblanadi.
О ‘zbekiston     hududida     XIX   asr     oxiri     XX   asr
boshlarida       shaxsiy     kutubxonalar     ham     yuzaga     keldi.
Ayniqsa,     Buxoro,   Farg‘ona,   Toshkent     shaharlarida ularning   soni    k о ‘paydi. Shaxsiy   kutubxonalar   fondida
tarix,     huquq,     falsafa     b о ‘yicha     q о ‘lyozma       kitoblar,
sovet  xarakteridagi  adabiyotlar  k о ‘proq  edi.
Qadimgi     manbalardan     bizga     ma’lumki,   О ‘rta
Osiyo     tarixi,     madaniyati,     fani     va     san’ati         jahon
sivilizatsiyasida       salmoqli     о ‘rinni     egallagan.   Bizning
mamlakatimizda     madaniy     merosga     katta    etibor     bilan
qaraladi.   Kutubxona   ma’naviy     boyliklarni     avloddan
avlodga   yetkazib    beruvchi     aloqa    vositasi     hisoblanadi.
О ‘zbekiston     hududida     q о ‘lyozma     kitoblardan     tashkil
topgan  kutubxonalar  arab  bosqinchilaridan  ancha  oldin
mavjud  b о ‘lgan.
Xulosa     qilib     aytganda,     О ‘rta   Osiyo   hududidagi
xalqlar qadimdan  kutubxonalardan    ilm  oluvchi    ziyo
maskani   sifatida   foydalanib   kelganlar, hamda   ularning
orasidan     jahonga     mashhur     olimu     fuzalolar       yetishib
chiqqanlar.
                
        
                        
II.   Bob.   Ўзбекистонда   чор   Rossiyaси   ва   совет
даврида кутубхоначилик иши 11.1.Чор   Россияси   ҳукмронлиги   даврида
кутубхоначилик ишининг йўлга қуйилиши.
                    Х1Х   асирнинг   иккинчи   ярмида   Ўрта
Осиёнинг Россия томонидан босиб олиниши туфайли
барча соҳалар фаолиятида ўзгаришлар юз берди. 1867
йилга келиб босиб олинган ерларда маркази Тошкент
бўлган   Туркистон   генерал   губернаторлиги   ташкил
этилди.    
                1875     yil     ruslarning     Kо‘qonga     yurishidan     sо‘ng     xon
kutubxonasidan     103     ta   arab   tilida   yozilgan,     asosan     diniy
xarakterdagi  qо‘lyozma  kitoblar  tortib  olingan.  Ularning  orasida
«Baxru   al-javhari»,   «Tuxfat-ulxoni»,   «Jaxongirxon     tarixi»   kabi
jahonga     mashhur       asarlar     bor     edi.   Kutubxonadagi     juda     k о ‘p
arab,   turk,   chig‘atoy   –   turk     tillaridagi   q о ‘lyozma     kitoblar
Peterburg  kutubxonasiga  yuborildi. XX asr  boshlariga  kelib   xon
kutubxonasi     inqirozga     uchray     boshladi,   kutubxona     kitoblari
tarqalib, ancha qismi  bozorlarda  sotilib  ketgan.
XIX     asr     oxiri     va   XX     asr     boshlarida     madrasalar
qoshida   kutubxonalar       b о ‘lib,   q о ‘lyozma     kitoblarni
t о ‘plovchi     kishilar     soni   ham     k о ‘payib     ketdi.   О ‘sha
vaqtda  katta  katta  yer  egalari  ham  madrasalar   tashkil
qilishga   harakat     qilganlar.   Madrasa     kutubxonalarida
asosan   Sharq   q о ‘lyozma     kitoblari     b о ‘lib,   ularning     katta
qismi  diniy, huquqiy, tarixiy   xarakterdagi  asarlar  edi.
Mamlakatimizda   madaniy-ma’rifiy   muassasalarning   tarkibiy   qismi
bо‘lgan   kutubxonalarning   tutgan   о‘rni   beqiyosdir.   Chunki kutubxona–kitoblar va kishilik jamiyati tarixi majmui, shu ma’noda
u   insonparvar   muassasadir.   Kutubxonalarda   insoniyat   erishgan
barcha ilmlar, turli fan sohalari b о ‘yicha kitoblar t о ‘plangan. 
      Чор   Россияси   ўлкада   ўзига   хос   мустамлакачилик
сиёсатини   бошлади.Рус   маъмурлари   Ўрта   Осиёга
кучириб   келтирилган   аҳоли   учун   баъзи   илмий
ташкилотларни   ҳам   ташкил   этишга   харакат   қилди.
Ўрта   Осиёда   қишлоқ   хўжалигини   интенсивроқ
ривожлантириш,   саноатни   вужудга   келтириш,
савдони   ривожлантириш   учун   шарт-шароит   мавжуд
бўлсада   уларни   ривожлантириш   тадбирлари   жиддий
олиб   борилмади.   Аммо   баъзи   рус   зиёлилари   ўлкада
маданий   ҳаётни   жонлантириш   юзасидан   тадбирлар
олиб   бордилар.   Х1Х   аср   иккинчи   ярмининг
ўрталарида   бошлаб   Ўрта   Осиёга   жуда   кўп   илмий
экспедициялар йўл олди. Эндигина иш бошлаётган ва
ўз фаолиятини илмий иш билан қўшиб олиб боришни
истаган   кўплаб   ёш   олимлар   Туркистон   ўлкасига
ўқитувчилик,   врачлик,   агрономлик   ва   бошқа
ихтисосларда   хизмат   қилиш   учун   жон   деб   келар
эдилар.   
                       Россия илмий жамоатчилигининг вакиллари
Ўрта   Осиёда   Бутунроссия   илмий   муассасалари   ва жамиятлари   бўлимларини   очдилар,   ҳар   томонлама
илмий-тадқиқот   ишлари   олиб   бордилар   ҳамда
маҳаллий   аҳоли   ўртасида   маданий   –маърифий
ишларни   бошлаб   юбордилар.   Уларнинг   кўплари
ўзларини   Туркистон   ўлкасининг   табиий
бойликларини   ҳар   томонлама   тадқиқ   этишга   ва   Ўрта
Осиё   халқларининг   тарихини,   маданиятини,   тили   ва
иқтисодий   турмушни   чуқур   турмушини   чуқур
ўрганишига ҳаракат қилдилар.   
                             Чор маъмурлари ўз манфаатларидан келиб
чиқиб   илмий   тадқиқотларнинг   ривожлатириши
Туркистонга   ва   у   билан   ёнма-ён   мамлакатларга   доир
босма   материалларни   тўплаш   вазифасини   илгари
сурди.
                            1875   йилдан   кейин   ўлкани   ўрганиш   ва
ўзлаштириш   мақсадида   уюштирилган   жуда   кўп
экспедициялар   тўғрисидаги   қисқа   ҳисоботлар   ва
маълумотлар   кенг   эълон   қилина   бошлади.   Н.М.
Приживалский,   И.В.   Мушкетовнинг   асарлари,   П.П.
Семёнов   билан   Н.А.   Севрцовнинг   йўл   хотиралари,
Н.А. Маевнинг Туркистон ўлкаси ҳақидаги асарлар ва
бошқалар   нашр   этилди.   Вақтли   нашрларда   Ўрта Осиёнинг  иқтисодий  ва сиёсий  тарихи,  этнографияси
масалаларига оид кўп мақолалар пайдо бўлди.   
                            Туркистон   билан   қизиқадиган   ҳар   бир
кишининг   кўплаб   газета,   журнал   ва   китоблардан
фойдаланишга   тўғри   келди.   Петербургда   бундай
нашрлар   ва   китоблардан   фойдаланишнинг   иложи
бўлса,   аксинча   Туркистонда   зарур   адабиёт   йўқ   эди.
Тошкентда   халқ   кутубхонаси   ташкил   этиш   зарурати
туғилди.   
              Тошкентда кутубхона ташкил этиш масаласи
Петербург   ва   Маскванинг   илмий   ва   жамоат
ташкилотлари   универтетлар,   кутубхоналар,   Рус
география жамияти, Археология комиссияси ва бошқа
муассасалар   ўз   китоб   фондларидан   ўлкага
жунатдилар.                       1867   йилдаёқ     кутубхона   учун
юборилган   дастлабки   китоблар   1868   йилда   жуда
қийинчилик   билан   Тошкентга   етиб   келади,   чунки   у
вақтда темир йўл йўқ эди.
                            Ана   шу   дастлабки   бир   нечта   юз   китоб
Туркистон   халқ   кутубхонасининг   ташкил   этилиши
олимларнинг   ўлкани   тадқиқ   этиш   орасидаги   ишини
енгиллаштириш йўлидаги биринчи қадам бўлади.                Кутубхонанинг ташкил этилиши Ўрта Осиёда
илм   фан   ривожида   муҳим   воқиеа   бўлди.Кутубхога
ходимлари сони беш кишидан ошмас эди. 
                           Кутубхона маҳаллий маъмурятининг доими
назорати   остида   бўлиб,   асосан   Ўрта   Осиёни   ва   унга
қўшни   мамлакатларни   ўрганишга   алоқадар   нашрлар
билан, шунингдек, бошқа масалаларга оид озгинагина
адабиёт билан тўлиб борди. Кутубхона фонди  деярли
мутлоқа   рус   тилида   бўлиб,   унинг   китобхонлари
асосан   рус   офицерлари,   амалдорлари   ва   уларнинг
оилаларидан,   шунингдек,   ўкувчилардан   иборат   эди.
Дастлабки   китобхоналар   тўғрисида   1870   йил   май
ойидан   1871   йил   сентябиргача   бўлган   даврдаги
маълумот   сақланиб   қолган.   Ҳаммаси   бўлиб   75
китобхона   бўлиб,   шундан   45   таси   офицер,   19   таси
амалдор, 5 таси савдогар, 2 таси ҳарбий котиб, 2 таси
руҳоний, биттаси мҳаллий мактаб талабаси эди.         
                             Шундай бўлишига қарамай, кутубхона ҳар
қалай   маърифий   иш   олиб   борди   ҳамда   Х1Х   аср   рус
адабиётининг   демократик   ғояларини   ёйишга   ҳаракат
қилди.
                1882 йил декабирнинг ошларида Туркистон
генерал губернатори М.Г. Черняевнинг буйруғи билан кутубхона   ревизия   қилинади;   ревизияни   алохида
топшириқлар бўйча амалдор, “Петирбург харобалари”
асарининг автори, реакцион ёзувчи В.В. Кристовский
ўтказади. У Черняевга топширган билдиришномасида
кутубхонанинг   фаолиятини   ниҳоятда   ёмон   деб
таърифлайди.В.   Кристовский   ўз   рапортида,   -
Салтиков, Добролюбов, Писарев, Некрасов ва шиллер
асарларига   талаб   энг   кўп   эканлиги   маълум   бўлди
бўлганлигини баён қилади. 
                            Генерал   М.Г.   Черняев   Крестовскийнинг
рапортига   асосланиб,   “вақт   ўтиши   билан   мазкур
кутубхона   тутаётган   йўл   Туркистон   ўлкаси   олий
маъмурияти   бу   кутубхонани   таъсис   этиш   чоғида
назарда  тутган   жиддий  ва  фойдали мақсадга   унчалик
мувофиқ   эмас,   бунинг   устига   китобхонанинг   ишлаб
туриши   учун   ҳар   йили   хазинадан   анча   пул   маблағ
сарфлонмоқда”   деб   ҳисоблаб,   1882   йил   13   декабр
қуйидагича буйриқ чиқарди “ 1) 1883 йил 1 январдан
эътиборан   Тошкент   халқ   кутубхонасининг   мустақил
муассасалик фаолиятига барҳам берилсин”.  
                            Буйруққа   асосан   кутубхона     “бир   ёқлама
характерга”   эга   бўлган   муассаса   сифатида   ёпиб
қўйлади   .   Шу   даврда   кутубхонанинг   13040   жилддан иборат фондида 9184 жилд “умуман Осиёга нисбатан
алоҳида   аҳамиятга   эга   бўлган,   шунингдек,   илмнинг
барча соҳаларига оид илмий асарлар ҳам бор эди”. Бу
асарлар Тошкент музейига берилди , “шу билан бирга
музейда   Осиё   мсалаларига   оид   махсус   китобхона
ташкил этилиб, ундан Осиёни ўрганиш билан жиддий
шуғулланувчи   кишилар   ҳамма   вақт   материал
олишлари   мумкин   деб   кўрсатиб   қўйилади”.   Қолган
китоблар Туркистон ҳарбий округи, Тошкент Ҳарбий
госпитали кутубхоналарига ва озгинаси ўқув юртлари
кутубхоналарига берилди.    
              Бироқ жамоатчиликнинг тазйиқи билан 1884
йилда   кутубхона   иши   қайта   тикланди,   бошқа
кутубхоналарга  бериб юборилган  китоблар  эса унинг
фондига   кайтарилади.   Кутубхона   бевосита   генерал
губернаторнинг   канцеляриясига   бўйсундирилиб,
одатда тасодифий кишилар томонидан, асосан ҳеч бир
тайёргарлиги   бўлмаган   офицерлар   ва   амалдорлар
томонидан   бошқариларди.   Шу   сабабли     фондларни
комплектлаш   асосан   ҳарбий   ва   маъмурий
манфатларга   хизмат   қиладиган   асарлар   ҳисобига,
унинг   жуда   озгина   қисми   эса   бошқа   масалаларга
бағишланган адабиёт ҳисобига тўлдирилар эди.                              Шунга  қарамай, кутубхонанинг фаолияти
катта   ахамиятга   эга   эди.   Бу   соҳада   бир   неча   бор
машҳур   олимлар   ва   китобшунослардан   тузилган
кузатув   комитетлари   катта   роль   ўйнади.   М.И.
Бродовский,   Н.П.   Остроумов,   В.Ф.   Ошанин,   Н.А.
Маев,   Н.В.   Дмитровский,   А.А.   Диваев   ва   бошқалар
кутубхона   фондидан   фойдаланиб   ўлка   хаётига   доир
изланишлар   олиб   бориб,   қимматли   маълумотларни
қолдирадилар. 
                           Ўрта Осиёни ўрганиш билан шуғилланган
таниқли   рус   олимлари   –   археолаг   В.Л.   Вяткин,
академик   В.В.   Бартольд   ва   бошқалар   кутубхонага
фаол   ёрдам   бериб   туришган,   натижада   кутубхона
қимматли   асарлар   ва   материаллар   билан   тўлиб
борган.   “Умуман   Ўрта   Осиёга,   айниқса   Тўркистон
ўлкасига   оид   асарлар   ва   мақолаларнинг   Туркистон
тўплами”   кутубхона   фондларида   тўпланган
манбаларнинг   ажойиб   мажмуаси   бўлди.   Бу   тўплам
594 томдан иборат эди. Тўпламнинг 416 томи машҳур
рус библиографи В.И. Межов томонадан тайёрланган.
Бу   томларга   1867-1887   йилларга   оид   материаллар
киритилган.   Сўнгра   тўплам   устида   олиб   борилиётган
иш   тўхтаб   қолган   ва1907   йилда   бу   иш   қайта тикланган.   1907   йилдан   бўлган   дварда   ҳар   хил
библиографлар   тўпламнинг   175   томини   туздилар.
“Туркистон   тўплами”   да   Туркистон   халқларининг
тарихи,   иқтисоди,   этнографияси,   археологияси,
турмуш   ва   маданиятига   оид   маълумотлар   ёритилган.
Шу сабабли Ўрта Осиёни ўрганувчи ҳар бир киши бу
тўплам материалларсиз иш кўра олмас эди.
                         Бу тўплам кутубхонани ташкил этиш билан
бир   вақтда   тузила   бошлаган   эди.   Кауфман   Тошкент
ҳалқ   кутубхонасини   ташкил   этиш   тўғрисида   1867
йилда Петербургда музокора олиб бораётган чоғидаёқ
В.И.   Межовга   Ўрта   Осиё   ҳақидаги   адабиёт
библиографиясини   тузишни   таклиф   қилган   эди.
Межов бу таклифни қабул қилади.  
                           Межов доими равишда Петербургда ишлар
экан,   Россияда   чиқаётган   китблар,   журналлар   ва
газеталарнинг барчасини кузатиб бориш имкониятига
эга   эди.   У   ажратилган   маблағ   ҳисобига   Ўрта   Осиё
ҳақида ва у билан чегарадош мамлакактлар ҳақида ва
у   билан   чегарадош   мамлакатлар   ҳақида   гап   борган
барча   нашрларни   сотиб   олади,   шу   билан   бирга   катта
асарларнингина   эмас,   балки   кичкинагина,   унча
аҳамиятсиз   бўлган   хабарларни   ҳам   тўплади   “...Ўлка тўғрисида нималар ёзилган бўлса, ҳаммасини ўз ичига
оладиган   кутубхона   шубҳасиз   наф   келтириши   лозим.
“Тўплам”га   кирган   катта   мақолалардан,   эхтимол,
ҳатто   жуда   кичик   мқолалардан   биронтаси   бирон-бир
маъмурий   ва   иқтисодий   масаланинг   янги   бир
томонини   ёритиб   бериши   мумкинлигини   қаердан
билиб бўлади? Шу сабабдан “Туркистон тўплами” ни
тузар   эканман,   мен   умуман   Ўрта   Осиёга   ва   айниқса,
Туркистонга   алоқадор   биронта   ҳам   мақолани   четда
қолдирганим йўқ”.  
                        Туркистон   халқ   кутубхонаси   ўз   фаолияти
давомида   ўз   китоб   ва   қўл   ёзмалар   фондларини
комплектлаш соҳасида анча ишлар қилди. 1880 йилда
кутубхонада   рус   ва   хорижий   тилларда   ёзилган   10
минг   китоб   мавжуд   бўлса,   1905   йилда   унда   40   минг
жилддан   ортиқ   китоб   бор   эди.   Кутубхонада   Шарқ
қўлёзмаларини тўплашга асос солинди. 
                        Кутубхонани   қимматли   нашрлар   билан
тўлдиришда   Кузатув   комитети   аъзолари:   энтамолог
В.Ф.   Ошанин,   ўлканшунос   сайёҳ   Н.А.   Маев,   педагог
С.М.   Граменицкий,   табиатшунос   И.И.   Краузе   ва
бошқаларнинг хизмати катта бўлди.                         Н.В.   Дмитровский   томонидан   1894   йилда
тузилган   Туркистон   ҳалқ   кутубхонаси   рус   бўлими
китобларининг   каталоги,   таниқли   библиограф   К.Е.
Бетгеринг   фикрича,   “айрим   соҳалар   бўйича   ҳалқ
кутубхоналари   каталоглари   учун   намуна   бўлиб
хизмат   қилиши   мумкин   эди”.   Чунки   тузувчи
“каталогнинг   универсал   характерини   унинг
ўлкашунослик   вазифаси   билан   ажойиб   тарзда
уйғунлаштирилган   эди:   Туркистон   ёки   Ўрта   Осиёга
оид материал борлиги ҳар бир китобга ва журналнинг
ҳар бир сонига белгилаб қўйилган эди”.  
                          Дмитровский   “Туркистон   халқ
кутубхонасининг   йигирма   беш   йиллиги”.   Номли
мақоласида   Туркистондаги   дастлабки   хусусий
кутубхоналар   ҳақида   қизиқ   маълумотлар   беради.   Бу
хусусий   кутубхоналар   Туркистон   ҳалқ   кутубхонаси
фондлари   таркибига   киритилган   эди.   Тошкент
судьяси П.П. Пукалов биринчи бўлиб ўз китобларини
Туркистон   кутубхонасига   ҳадия   қилган.   У
Кантемирдан   Гоголга   қадар   бўлган   рус
классикларининг   асарларидан   400   жилдни
кутубхонага   ҳадия   қилган   эди.   Кутубхона   таркибиги
антик   авторларнинг     немисчага   ва   французчага таржима   қилинган   асарлари   ҳамда   Ғарбий   Европа
классиклари   асарларининг   асл   нусхалари   бор   эди.
Шунингдек,   география,   табииёт   фанлари,
тилшуносликка доир китоблар ҳам бўлган. 
            1870 йилда Тошкентга келган шарқшунос П.И.
Пашинодан   илмий   мазмундаги   48   та   китоб   сотиб
олинган.   1865-1868   йилларда   Тошкентда   хизмат
қилган   генерал-майор   А.Н.   Гейнснинг   шахсий
кутубхонаси   Туркистон   кутубхонасини   тўлдиришга
қимматли   ҳисса   қўшди.   Унинг   кутубхонасида   рус,
фрнцуз ва немис тилларидаги  450 жилд китоб бўлиб,
улар орасида Ўрта Осиё тўғрисидаги ажойиб ва нодир
асарлар   ҳам   анчагина   эди.   Орадан   кўп   ўтмай
губернатор   канцеляриясининг   иш   юритувчиси   А.И.
Лазаревнинг   унча   катта   бўлмаган   кутубхонаси   сотиб
олинган;   унда   табиий-тарихий   мавзуларга   оид
адабиётлари  бор эди.  
                  Бутун бошли кутубхоналарни сотиб олишдан
ташқари   туркистонлик   зиёлилардан   ҳам   айрим
китоблар   харид   қилинган.   Масалан,   И.И.   Хамутов,
Тошкент   меъмори   С.В.   Леханов   ва   бошқалардан
китоблар сотиб олинган.                         Туркистон халқ кутубхонаси кейинчалик ҳам
шахсий   кутубхоналарни   сотиб   олиш   ҳисобига   бойиб
борган.   1890   йилда   марҳум   медицина   доктори
Деревянков   қарашли   кичкина   кутубхона   сотиб
олинган. 
                          1891   йилда   Тошкенда   дастлабки   ўзбек
археологлардан   бири,   танга   ва   қадимий   буюмлар
коллекционери   Акром   Асқаров   вафот   этади.
Марҳумнинг   меросхўрлари   Туркистон   кутубхонасига
қул   ёзма   қуръон   ва   унинг   тавсифини,   Мирза
Бедилнинг   шеърлар   тўпламини   ваошқа   китобларни
кутубхонага топширадилар. 
              1893 йилда С.А. Лидский кутубхонага мудир
қилиб   тайинланади,   у   1899   йилгача   кутубхонага
бошчилик   қилади.   Маълумотига   кўра   таббиётчи
бўлган   Лидский   муваффақиётли   равишда   тадқиқот
иши   олиб   боради   ва   кутубхонани   таббиёт   фанларига
оид адабиёт билан тшлдиришга катта этибор беради.
                80 йилларнинг бошларида Тошкентга сургун
қилинган   князь   Н.К.   Романов   Туркистон
кутубхонасига   1896   йилда   5   минг   жилдга   яқин
китобни   ҳадя   этгандан   кейин   кутубхона   фондлари
айниқса   бойийди.   “Окраина”   газетаси,   бу   китоблар орасида   “Ўрта   Осиёни   ва   у   билан   чегарадош
мамлакатларни   ўрганишга   доир”   асарлар   бор   эдики,
кутубхонанинг   ўзи   бундай   қимматли   ва   нодир
асарларни   “ҳеч   қачон   сотиб   ололмаган   бўларди”   деб
хабар қилган эди. 
                                    В.В.  Бартольд  ҳадя   қилинган  китоблар
орасида   “инглиз   тадқиқотчиларининг   Ҳиндистон   ва
Афғонистон   тарихига   доир   асарларидан   шунчаки
тузилган   кўпгина   нодир   ва   қимматли   нашрлар”     бор
эди   деб   таъқидлаган   эди.   Кутубхона   томонидан
хусусий   китоб   коллекцияларни   сотиб   олиш
кейинчалик   ҳам   унинг   фондларини   тўлдиришнинг
муҳим манбаи бўлиб қолаверди.
                  Туркистон халқ кутубхонасининг фаолияти
1906-1910 йилларда сезиларли равишда жонланди, бу
даврда   кутубхонадан   фойдаланувчилар   сони,
кутубхонага   келиш   ва   берилган   китоблар   сони
кўпайди. 1906 йилдан бошлаб фойдаланувчилар 5,4 ва
2   сўмдан   гаров   пули   тўлайдиган   “уч   разряд”га
ўлинади,   шундай   қилиб,   кутубхона   озгина   маблағи
бўлган кишилар ва ўқувчи ёшлар учун очиб қўйилди.
Ҳар куни ўқув залига 40 дан 80 тагача одам келар эди.
1916 йилда китоблардан 1500 китобхон фойдаланган, шу   билан   бирга   кутубхонага   келувчилар   сони
қарийиб   30   минга   яқин   ташкил   этиб,   38   мингдан
ортқроқ номдаги китоблар берилган                    
                            Кутубхона  очилган  вақтда   ҳаммаси  бўлиб
1700 жилд китоб бўлган бўлса, 1917 йилга келиб унда
80 минг жилд китоб бор эди 
                              Туркистоннинг   илмий  жамиятлари   қисқа
вақт   ичида   ўлкани   ўрганиш   тарихида   асосий   ўринни
эгаллади. Жамиятларнинг кутубхоналари рус фани ва
маданиятини   тарғиб   қилиш,   табиий   бойликларни
ўрганиш,   бепоён   Туркистон   ўлкаси   аҳолисининг
ҳаёти   ва   турмуш   тарзи   билан   таништириш   соҳасида
катта   ишлар   қилди;   бу   кутубхоналарнинг   китоблари
асосан   жамият   аъзоларидан   олинган   илмий
мазмундаги   китоблардан   иборат.Ўрта   Осиё   илмий
жамияти   1869   йилда   тузилиб,   1872   йилга   қадар   иш
олиб   борди.   Бу   жамиятнинг   фаолияти   жуда
қисқабўлди. Ўлкада халқ музейи ташкил этиш , русча-
ўзбекча   ва   ўзбекча   –русча   луғатларни   нашр   этишга
тайёрлаш,   ўзбек   ва   тожик   тилларини   ўрганиш   учун
дарсликлар  тайёрлаш-жамият   аъзолари   қилган  ишлар
ана шулардан иборат бўлди.                               Жамиятнинг   йиғилишларида   кутубхона
масаласи   ҳам   бир   неча   бор   муҳокама   қилинган.
Жамиятга   келган   илмий   мзмундаги   китоблар
Туркистон   ҳалқ   кутубхонасига   текинга   берилди,   шу
кутубхонанинг   мажмуаларидан   жамият   аъзолари   ҳақ
тўламай фойдаланадилар, деб қарор қилинди. 
                          1891   йилнинг   ўрталарида   Рус   техника
жамиятининг   Туркистон   бўлими   ташкил   топди.
Бўлимнинг ташаббуси билан ўлкада биринчи техника
кутубхонаси   ташкил   этилган   эди.   Кутубхона   асосан
обуна   бўлиш   ва   ҳадия   қилинган   китоблар   ҳисобига
ташкил   топган   бўлиб,   унда   1896   йилда   235   жилд
китоб,   техникага   оид   вақтли   нашрларнинг   йиллик
комплектлари бор эди. Жамиятнинг марказий бўлими
Туркистон   бўлими   кутубхонасига   ўз   нашрларини
ҳадия   қилган.   1897   йилнинг   31   декабрига   келиб
кутубхона   400   жилддан   ортиқ   китобга   эга   эди,   бу
китоблар   илмий-техника   билимларини   тарғиб   қилиш
учун асос бўлади. 
               Россия боғдорчилик жамиятининг Туркистон
бўлими   ҳам   ўз   кутубхонасига   эга   эди.   Шуни
таъкидлаш   керакки,   бу   жамият   маҳаллий   қишлоқ
хўжалик   ишлаб   чиқаришини   ривожлантириш   ва такомиллаштиришга   катта   ҳисса   қўшди,   замонавий
аграномия   билими   ва   усулларини   тарғиб   қилди,
пахтачилик,   боғдорчилик,   асаларичилик   ва   бошқа
соҳаларга доир энг янги адабиёт тарқатди.   
                Жамиятнинг кутубхонаси Тошкент тажриба
плантацияси   ҳузурида   эди.   Жамият   аъзолари   билан
бир   қаторда   бошқа   шахсларга   ҳам   китоб   ва
журналлардан   фойдаланиш   ҳуқуқи   берилган   эди.
Кутубхона   йил   сайин   янги   нашрлар   билан   тўлдириб
борилди. 
      1 1.2.Совет   даврида   Ўзбекистонда   кутубхоналар
фаолияти.
Ўзбекистонда   совет   даври   хукмронлиги
шароитида   кутубхоналар   ишини   ташкил   этишда
муайян   ишлар   амалга   оширилди.   Бу   даврда
кутубхоналарга   асосан   ҳукмрон   партиянинг   асосий
тарғиботчиси   сифатида   қаралди.Янги   давр   талабидан
келиб   чиқиб,   республиканинг   йирик   шахарларида,
ўқув   юртларида   кутубхоналар   ташкил   этилди.   Бу
даврдаги   кутубхоналарда   асосан   сиёсий     мазмундаги
адабиётлар кўпроқ сақланиди. Ўзбекистондаги асосий миллий кутубхона
1923 yildan boshlab bosma asarlardan majburiy
nusxa ola boshlagan. 1948 yilda kutubxonaga
Alisher Navoiy nomi berilgan 15
.
Kutubxona     1956   yildan   buyon   xalqaro   kitob
almashuvini amalga oshirib, uning sheriklari jahonning 24
mamlakatidan   30   dan   ortiq   tashkilotlardir.   Kutubxona
yirik   xalqaro   kutub-   xonachilik   tashkilotlari:   IFLA,
YevroOsiyo   kutubxonalar   Assotsiatsiyasi,   elektron
kutubxonalar   va   yangi   axborot   texnologiyalarini   ishlab
chiqaruvchilar   hamda   foydalanuvchilar   xalqaro
Assotsiatsiyasining a’zosi.
Kutubxona   kо‘plab   xalqaro   tashkilotlar   va
jamg‘armalar   bilan,   shuningdek,   О‘zbekistonda
akkreditatsiya   qilingan   chet   mamlakatlarning
elchixonalari bilan mustahkam ijodiy aloqa- lar о‘rnatgan
bо‘lib,   madaniyati,   diniy   qarashlari   va   tarixiy   ildizlari
turlicha   bо‘lgan   xalqlarning   yaqinlashishiga   о‘zining
hissasini qо‘shmoqda.  
Hozirgi   kunda   kutubxona   fondi   jahonning   75
tillaridagi deyarli 10 mln. nusxaga yetgan.
15
  Охунжонов Э. Туркистонда ўрта  аср   кутубхоначилик  ва библиография  ишлари
маданияти / ТДМИ.-Т., 1994.-59 б. Kutubxona   respublikamizdagi   barcha
kutubxonalarga   kutubxonashunoslik,
bibliografiyashunoslik   va   kitobshunoslik   sohalari
bо‘yicha metodik rahbarlik qiladi.
Muhammad   Yusuf   nomidagi   Andijon   viloyat
bolalar   kutubxonasi   1964   yilda   tashkil   etilgan.   Dastlab
kutubxona fondi 7000 nusxadan iborat bо‘lgan.
1983   yil   iyun   oyida   kutubxona   uchun   zamonaviy
ikki qavatli bino qurilib foydalanishga topshirilgan.
Kutubxona   asosan   maktabgacha   tarbiya   va   14
yoshgacha   bо‘lgan   bolalarga   hamda   ularning   о‘qishiga
rahbarlik qiluvchilarga xizmat kо‘rsatadi.
Kutubxonada   Kitob   saqlash,   Tо‘kislash   va
adabiyotlarga   ishlov   berish,   Maktabgacha   tarbiya
yoshidagi  va 1–4-sinf      о‘quvchilariga xizmat  kо‘rsatish,
5–9-sinf   о‘quvchilariga   xizmat   kо‘rsatish,   Ilmiy-metodik
bо‘limlari,   shuningdek,   Nogiron   bolalar   о‘quv   axborot
markazi hamda Kо‘rgazma zali, Tadbirlar zali, San’at zali
va qiroatxona  mavjud.
О ‘zbekiston   Respublikasi   Davlat   bolalar   kutubxonasi
1965 yilda tashkil etilgan.
1921   yil   30   iyunda   Buxoro   shahrida   shahar
kutubxonasi   eshiklari   ochilgan.   Uning   tashabbuskori maorif   noziri   Musojon   Saidjonov   bо‘lgan.
Kutubxonaning birinchi kitobxoni  buxorolik sharqshunos
olim   Qori   Ibod  Odilov   bо‘lgan.   Dastlab   kutubxona   1187
nusxa kitob fondi va 350 kitobxonga ega edi.
1938   yilda   Buxoro     shahar   markaziy   kutubxonasi
viloyat kutubxonasi deb nomlangan va unga Abu Ali Ibn
Sino nomi berilgan.
1971   yilda   kutubxona   uchun   maxsus   yangi   bino
qurilib, foydalanishga topshirilgan.
Kutubxonaning   Sharq   adabiyotlari   bо‘limidagi
nodir    kolleksiyalar  asosini  Buxoroning sо‘ngi amiri Mir
Sayid   Olimxonning   mang‘it   kutubxonasi   va   amirlikning
mansabdor   shaxslari   kutubxonalarida   tо‘plangan   kitoblar
tashkil etadi. 
Kutubxonada   Kitob   saqlash,   Tо‘kislash,
Adabiyotlarga   ishlov   berish,   Kitobxonlarga   xizmat
kо‘rsatish, Shahar abonementi, Ilmiy-metodik,   Axborot-
bibliografiya,   Gazeta   va   jurnallar,     Sharq   adabiyotlari,
О‘smirlar   abonementi   bо‘limlari,     О‘lkashunoslik
shо‘basi  va Oilaviy qiroatxona mavjud. 16
16
  Маҳмудов  М.    Қироатхоналар  тарихидан: ( Х асрдан  ҳозирги  давргача  Ўрта  
Осиёда  бўлган  қироатхоналар  ҳақида) // Ислом  нури.-1995.-№ 7.- Б. 4. Hozirda   kutubxona   fondi   239066   nusxa   bо‘lib,
viloyatdagi   450   ta   ommaviy   kutubxonalarga   metodik
rahbarlik qiladi. 
  Buxoro   viloyat   bolalar   kutubxonasi   viloyat
universal   ilmiy   kutubxonasining   bolalar   bо‘limi   negizida
1964 yil 1 iyulda tashkil etilgan. Dastlab kutubxona fondi
13 ming nus- xadan iborat bо‘lib,   15 nafar kutubxonachi
xodimlar   ish   olib   borardi.Shu   davrda   kutubxonaga
A.V.Samoxina  rahbar edi.
1970   yilda   kutubxona   Amir   Sayid   Olimxon
madrasasi binosiga kо‘chirilgan.
1973   yilda   kutubxona   viloyat   Mehnat   shuhrati
kitobiga kiritilgan. Kutubxona   q oshidagi  kinostudiyaning
«Saxiy ki-tob podsholigida» kinofilmi uchun faxriy yorli q
sovrindori     va   Tabiatni   muhofaza   qilish   jamiyatining
«Tabiat   bolalar   xayolida»   nomli   k о ‘rgazmasi   diplomi   va
О ‘zbekiston   xalq   x о ‘jaligi   k о ‘rgazmasining   II   darajali
diplomiga sazovor b о ‘lgan.
Nodira nomidagi Namangan viloyat universal ilmiy
kutubxonasi 1918 yilda Namangan shahrida paxta zavodi
qoshida   540   nusxa   kitob   fondi   bilan   ish   faoliyatini
boshlagan.   1929   yilga   kelib   sobiq   Dzerjinskiy
kо‘chasidagi   binoga   kо‘chib   о‘tgan.   1941   yilda kutubxona   viloyat   kutubxonasiga   aylantirilgan.   1980
yilda   kutubxona   uchun   500   ming   nusxa   kitob   fondiga
mо‘ljallangan maxsus 4 kavatli bino qurilib foydalanishga
topshirilgan   va   shahar   ijroiya   qо‘mitasining   qaroriga
binoan   kutubxonaga   shoira   Nodirabegim   nomi   berilgan.
Kutubxona   1923   yildan   boshlab   bosma   asarlardan
majburiy   nusxa   ola   boshlagan.   1948   yilda   kutubxonaga
Alisher Navoiy nomi berilgan 17
.
Kutubxonada XVII–XVIII    asrlarda nashr  qilingan
kitoblar,   1940   yildan   buyon   chiqarilgan   gazeta   va
jurnallar saqlanib kelinmoqda. 
Hozirgi   kunda   kutubxonada   9   ta   bо‘lim,   ya’ni,
Kitob   saq-   lash,   Tо‘kislash,   Adabiyotlarga   ishlov   berish,
Kitobxonlarga   xizmat   kо‘rsatish,   Badiiy   va   san’atga   oid
yangi adabiyotlar, Iqtisodiyot, Texnika, Qishloq xо‘jaligi,
Tibbiyot   bо‘yicha   adabiyotlar,   Ilmiy-metodik,   Matbuot
nashrlari,   Axborot-bibliografiya   va   Huquqiy   axborot
markazi mavjud.
Samarqand   viloyat   universal   ilmiy   kutubxonasi
1911 yilda tashkil etilgan.  О ‘sha davrda kutubxona shahar
kutubxonasi   deb   yuritilgan.   Kutubxonaning
17
  Охунжонов Э. Туркистонда ўрта  аср   кутубхоначилик  ва библиография  ишлари
маданияти / ТДМИ.-Т., 1994.-59 б. asoschilaridan   biri   arxeolog   V.Vyatkin   hisoblanadi.
Kutubxonaning   birinchi   rahbari             V.Andreyevdir.
Dastlab   kutubxona   fondi   2   ming   nusxadan   iborat
b о ‘lgan. 18
1937   yilda   kutubxonaga   A.S.   Pushkin   nomi
berilgan.
1970   yilda   500   ming   nusxadagi   adabiyotlarga
m о ‘ljallangan bino  q urilib, foydalanishga topshirilgan.
Kutubxonada   Kitob   saqlash,   T о ‘kislash,
Adabiyotlarga ish-lov berish, Talaba va  о ‘quvchi yoshlar,
Vaqtli   matbuot,   Ma’lumot-bibliografiya,   Texnika   va
Qishloq x о ‘jaligi adabiyotlari, Oilaviy qiroatxona, San’at,
Xorijiy   adabiyotlar,   Ilmiy   meto-dik,   Katalog   va
kartotekalar,  О ‘lkashunoslikka doir adabiyotlar b о ‘limlari
va  H uquqiy axborot markazi mavjud.  
2002 yil   30 oktabrda Gete  instituti   Inter   Natsiones
k о ‘magida kutubxonada nemis qiroatxonasi ochilgan. 
Bugungi   kunda   kutubxona   fondida   630   ming
nusxadagi adabiyotlardan iborat. 
Kutubxona   viloyatdagi   739   ta   ommaviy
kutubxonalarga metodik rahbarlik qiladi.
18
  Маҳмудов  М.    Қироатхоналар  тарихидан: ( Х асрдан  ҳозирги  давргача  Ўрта  
Осиёда  бўлган  қироатхоналар  ҳақида) // Ислом  нури.-1995.-№ 7.- Б. 4. Samarqand   viloyat   bolalar   kutubxonasi   1953   yilda
1-sonli   shahar   kutubxonasi   negizida   tashkil   etilgan.
Kutubxona   binosi   sobiq   viloyat   pionerlar   saroyida
joylashgan edi.
Dastlab   kutubxona   fondi   15   ming   nusxadan   iborat
b о ‘lgan.
1970   yilda   viloyat   bolalar   kutubxonasi   Pushkin
nomidagi viloyat universal ilmiy kutubxonasining oldingi
joy-   lashgan   binosiga   k о ‘chirilgan   va   shu   yili
kutubxonaga Abu Rayhon Beruniy nomi berilgan. 
Kutubxona   Kitob   saqlash,   Adabiyotlarga   ishlov
berish   va   tо‘kislash,   Kitobxonlarga   xizmat   kо‘rsatish,
Nafosat,   Ma’lumot-bibliografiya,   Ilmiy-metodik
bо‘limlaridan   iborat.     Kutubxona   viloyatdagi   bolalar
uylari   va   maktab-internatlariga   kutubxona   xizmatini
kо‘rsatish   uchun   ularni   otaliqqa   olgan.     Kutubxonada
о ‘zbek   va   rus   tillarini   о ‘rganish   b о ‘yicha   kurslar   tashkil
etilgan. 
Hozirgi   kunda   kutubxona   fondida   153     ming
nusxadan ortiq adabiyotlar saqla n moqda.
Kutubxona   viloyatdagi   38   ta   bolalar
kutubxonalariga metodik rahbarlik qiladi. Sirdaryo   viloyat   universal   ilmiy   kutubxonasi   1964
yilning   sentabr   oyida   Guliston   tumani   Nekrasov   nomli
kutubxona negizida tashkil etilgan. 
Dastlab   kutubxona   fondi   21   ming   nusxadan   iborat
b о ‘lgan.
1987   yilning   5   noyabrida   400   ming   nusxa   kitobga
m о ‘ljallangan   zamonaviy   bino   qurilib,   foydalanishga
topshirilgan.   Kutubxonaga   esa   Alisher   Navoiy   nomi
berilgan.
Kutubxonada   Kitob   saqlash,   T о ‘kislash,
Adabiyotlarga   ishlov   berish   va   kataloglashtirish,
Kitobxonlarga   xizmat   k о ‘rsatish,   Ilmiy-metodik,
Bibliografiya,  О ‘smirlar b о ‘limlari va Shahar abonementi,
San’at   va   musiqa-nota   adabiyotlari,   Qishloq   x о ‘jaligi ,
Te xnika adabiyotlari sh о ‘balari mavjud.
Kitobxonlarga   Umumiy   о ‘quv   kiroatxonasi,   Vaqtli
nashrlar qiroatxonasi va Milliy adabiyotlar qiroatxonasida
xizmat k о ‘rsatiladi.
Hozirgi   kunda   kutubxonada   200   ming   nusxadan
ortiq adabiyotlar saqlanadi.
Kutubxona   viloyatdagi   197   ta   ommaviy
kutubxonalarga metodik rahbarlik qiladi. Sirdaryo   viloyat   bolalar   kutubxonasi   1967   yilda
tashkil etilgan. 
  Kutubxonada   kitobxon   bolalarni   kutubxonaga
yanada   k о ‘proq   jalb   etish   va   ularning   о ‘qishdan   tashqari
b о ‘sh   vaqtlarini   mazmunli   о ‘tkazish   maqsadida   «Kitob
haftaligi»   о ‘tkazish   an’anaga   aylangan.   Taniqli   yozuvchi
va   shoirlar   bilan   uchrashuvlar,   «Yosh   qalamkashlar»,
«Rasm chizish», «Yosh shoirlar», «Eng yaxshi kitobxon»
k о ‘rik-tanlovlari  tez-tez  о ‘tkazilib turiladi.
Hozirgi   kunda   kutubxonada   Kitob   saqlash,
T о ‘kislash,   Adabiyotlarga   ishlov   berish,   Kitobxonlarga
xizmat   k о ‘rsatish,   Metodik-bibliografik   b о ‘limlari
faoliyat k о ‘rsatmoqda.
Tarmoq   kutubxonalariga   metodik   yordam   sifatida
kutubxonada   har   oyning   birinchi   chorshanba   kuni
«Kutubxonachiga   yordam   kuni»   deb   belgilangan.   Shu
kuni viloyat bolalar kutubxonasi xodimlaridan qiziqtirgan
savollarga   javob   va   kutubxona   xizmati   b о ‘yicha   kerakli
metodik yordamlar olish mumkin.
Kutubxona   fondi   hozirgi   kunda   107779   nusxadagi
adabiyotlarni tashkil etadi. Kutubxona   viloyatdagi   18   ta   bolalar
kutubxonalariga metodik rahbarlik qiladi. 19
Surxondaryo   viloyat   universal   ilmiy   kutubxonasi
1936   yilda   tashkil   etilgan.   О‘sha   davrda     shahar
kutubxonasi   nomi   bilan   yuritilgan.   Dastlab   kutubxona
fondi   20   ming   nusxadan   iborat   edi.   Mariya   Pavlovna
Kobyakova kutubxonaning birinchi rahbari bо‘lgan.
Viloyat ijroiya qо‘mitasining 1942 yil 1 yanvardagi
buyrug‘i   bilan   shahar   kutubxonasi   negizida   viloyat
kutubxonasi tashkil qilingan. Shu davrda kutubxona fondi
40   ming   nusxaga   yaqin   bо‘lib,   5   ta   kutubxonachi   xodim
ish olib borardi.
1948   yilda   viloyat   kutubxonasining   tashabbusi
bilan tuman kutubxonalarida  sirt q i abonement ochilgan.
Xalq   deputatlari     viloyat   kengashi   ijroiya   q о ‘mita-
sining   1991   yil   22   apreldagi   1-sonli   qaroriga   asosan
kutubxonaga Adib Sobir Termiziy nomi berilgan.
Hozirgi   kunda   kutubxonada   Kitob   saqlash,
Adabiyotlarga   ishlov   berish   va   jamlash,   Kitobxonlarga
xizmat   k о ‘rsatish,   Metodik,   Bibliografiya   b о ‘limlari
mavjud.
19
  Тўраева     М.   Инсоният     хазинаси   :   Маданият     меросимиз   //   Фан       ва   турмуш.-
1998.-№ 6.-Б.12. Kutubxonada   233757   nusxadan   ortiq   adabiyotlar
saqlanadi.
Kutubxona   viloyatdagi   412   ta   ommaviy
kutubxonalarga metodik rahbarlik qiladi.
Surxondaryo   viloyat   bolalar   kutubxonasi   1965
yilda  Termiz   shahar   bolalar   kutubxonasi   negizida   tashkil
etilgan.   Kutubxona   dastlab   sobiq   «Oktabr   40   yilligi»
(hozirgi   qо‘g‘irchoq   teatri),   sо‘ngra   shahar   pionerlar   uyi
binolarida faoliyat kо‘rsatgan.
Dastlab   kutubxona   fondi   9472   nusxadagi
adabiyotlardan   iborat   bо‘lgan.   Mariya   Maksimovna
Vasilenko kutubxonaga rahbarlik qilgan.
1972   yilda   kutubxona   uchun   maxsus   bino   qurilib,
foydalanishga topshirilgan va kutubxonaga viloyat bolalar
kutubxonasi maqomi berilgan.
1991   yilda   kutubxonaga   G‘afur   G‘ulom   nomi
berilgan.
Hozirgi   kunda   kutubxonada   Kitob   saqlash,
Kutubxona   fondini   t о ‘ldirish,   Adabiyotlarga     ishlov
berish,   Kitobxonlarga   xizmat   k о ‘rsatish,   Metodik-
bibliografiya,   Ma’muriy-x о ‘jalik     b о ‘limlari   ish   olib
bormoqda. Kutubxona   fondida   hozirgi   kunda   147842
nusxadagi adabiyotlar saqla n moqda.
Kutubxona   viloyatdagi   20   ta   bolalar
kutubxonalariga metodik rahbarlik qiladi. 
«Turon»   Toshkent   viloyat   universal   ilmiy
kutubxonasi   1913   yilda   toshkentlik   ma’rifatparvar
jadidlarning   shu   nomdagi   jamiyati   vakillari   tashabbusi
bilan   tashkil   etilgan.   U   1918   yilda   mustaqil   ommaviy
kutubxona sifatida qayta tashkil etildi.
Shu   davrdan   boshlab   qiroatxonada   jadidlarning
ma’rifatparvarlik kecha va uchrashuvlari, jonli musiqa va
she’riy nazmlarning taralishi  bilan mashhur bо‘lgan.
Dastlab   kutubxona   fondi   4   ming   nusxadan   iborat
b о ‘lgan.
Kutubxonada   1918   yildan   buyon   nashr   qilingan
gazetalar fondi saqlanadi.
Kutubxonada   Kitob   saqlash,   T о ‘kislash,
Adabiyotlarga   ishlov   berish,   Almashuv   fondi,
Kitobxonlarga   xizmat   k о ‘rsatish,   Ilmiy-metodik,
Ma’lumot-bibliografiya,   Axborot   va   zamonaviy
texnologiyalar b о ‘limlari mavjud.
Kutubxona fondidagi 60 ming nusxa  о ‘zbek tilidagi
adabiyotlarning   elektron   katalogi,   shuningdek,   «Turon durdonalari»   nomli   sayt   ham   tuzilgan.   Kutubxonaning
bugungi   kundagi   fondi   370   ming   nusxadan   ortiq   b о ‘lib,
viloyatdagi   500   ta   ommaviy   kutubxonalarga   metodik
rahbarlik qiladi.
Toshkent   shahar   «Bilim»     markaziy   kutubxonasi
1937   yilda   Bobur   nomli   (sobiq   Kirov)   madaniyat   va
istirohat   bog‘i   xududidagi   sobiq   Turkiston   general
gubernatori binosida tashkil etilgan.
1977 yilda Yakkasaroy va Sirg‘ali tumanlaridagi 10
ta   ommaviy   kutubxonalar   birlashtirilib,   «Bilim»   shahar
markaziy kutubxonasi tizimiga aylantirildi.
Respublika   markaziy   kо‘zi   ojizlar   kutubxonasi     1951   yilda
tashkil etilgan.
Dmitrovskiy “ Turkiston xalq kutubxonasining yigirma besh
yilligi” 20
  degan   maqolasida   Turkistonda   dastlabki   xususiy
kutubxonalar haqida qiziq ma’lumotlar beradi.
1966   yilda   kutubxona   Respublika   markaziy   kо‘zi   ojizlar
kutubxonasiga   aylantirilgan.   Kutubxona   shu   davrdan   boshlab
kо‘rish   qobiliyati   cheklangan   fuqarolarga   kutubxona   xizmatini
kо‘rsatish   bо‘yicha   metodik   va   muvofiqlashtirish   markazi
hisoblanadi.
Kutubxona   kо‘zi  ojiz  kitobxonlarning  oila   a’zolariga,   kо‘zi
ojizlar   jamiyati   tizimidagi   tashkilot,   muassasa   va   kor-   xonalarda
xizmat   qiluvchilarga,   kо‘z   kasalliklari   bо‘yicha   faoliyat
kо‘rsatuvchi shifokorlar, kо‘zi ojiz bolalar, maktab о‘quvchilari va
о‘qituvchilariga xizmat kо‘rsatadi.
Kutubxona   fondi   Lui   Brayl   alifbosidagi   nashrlar,   magnit
tasmalariga   yozilgan   «gapiruvchi»   о‘ram   va   kassetalar,
gramplastinkalar,   bо‘rtma   harfdagi   kitoblar   va   vaqtli   nashrlardan
iborat. 
20
“Туркестанские Ведомости”  1896, №15, 18, 33-34, 37.  Xulosa.
  Ўзбекистонда     кутубхоначилик   иши   тарихи
мавзусини   ўрганиш   натижасида   қўйидаги
хулосаларга келинди: Биринчидан, ёзувнинг  paydo  bо‘lishi  va  hujjatli
manbalarni,   qо‘lyozma     va   keyinchalik     bosma
kitoblarning     kо‘payishi     kutubxonalarning     yuzaga
kelishiga  sabab  bо‘ldi.  Kutubxonalar  miloddan  avvalgi
2 ming yillikda  vujudga  kelib, yozuvlar  sopol bitiklarda
yozilgan     edi.   Miloddan     avvalgi   VII     asr       о ‘rtalarida
Sharqdagi     k о ‘p     saroylarda     qadimgi     Misr     va   Rim
ibodatxonalari   qoshida   kutubxonalar   b о ‘lgan. Qadimgi
davrdagi   kutubxonalardan   eng   mashhuri   Aleksandriya
kutubxonasidir.
Иккинчидан,   О ‘zbekiston     hududida     miloddan
avvalgi     1   –   ming   yillikning   s о ‘ngi     asrlarida     dastlabki
kutubxonalar     paydo     b о ‘lgan.   Bular     ilk     kutubxonalar
b о ‘lib,   ўлкада   илм   ва   фан   тараққиёти   нихоятда   эрта
уйғонганлигидан   дарак   беради.Шу   боис,   О‘rta     Osiyo
tarixi,     madaniyati,     fani     va     san’ati         jahon
sivilizatsiyasida       salmoqli     о‘rinni     egallagan.   Bizning
mamlakatimizda     madaniy     merosga     katta    etibor     bilan
qaraladi.   Kutubxona   ma’naviy     boyliklarni     avloddan
avlodga   yetkazib    beruvchi     aloqa    vositasi     hisoblanadi.
О ‘zbekiston     hududida     q о ‘lyozma     kitoblardan     tashkil
topgan  kutubxonalar  arab  bosqinchilaridan  ancha  oldin
mavjud  b о ‘lgan.  Учинчидан,   араблар   ҳужуми   натижасида   Ўрта
Осиёда   қадимдан   сақланиб   келаётган   ноёб   қулёзма
асарлар   ва   турли   мазмундаги   китоблар   йўқ   қилиб
ташланган   бўлсада,   аммо   1Х   Х11   асирларда   Ўрта
Осиё   жахоннинг   асосий   илм   ва   фан   марказларидан
бирига   айланиди   ва     ҳукмрон   сулола   вакиллари
томонидан   саройда   йирик   кутубхоналар   ташкил
этилди.   Айниқса   Сосонийлар,   Хоразмшохлар
сулоласи   даврида   ушбу   масалага   алоҳида   этибор
қаратилдики,   натижада   бу   даврда   улкада   буюк
алломалар етишиб чиқдилар.
Тўртинчидан, Амир Темур ва Темурийлар даври
кутубхоначилик   ишини   ташкил   этишда   том   маънода
янги   давр   бўлди.   Амир   Темур   ва   унинг   набираси
Улуғбекнингомийлигида   кутубхоналар   фаолияти
йўлга   қуйилиб,   жахоннинг   кўплаб   мамлакатларидан
нодир қўлёзма асарлари Самарқандда тўпланди.
Бешинчидан,   Шайбонийлар   даврида   Бухоро
асосий   илм   ва   фан   марказларидан   бири   сифатида
ривожланиб,   йирик   кутубхоналар   ташкил   этилди.
Шайбоний хукмдорлар  кутубхоналар ривожига  катта
хисса қушдилар. Уларнинг ҳаракатлари билан кўплаб
ноёб   асарлар   кўчиртирилиб   кўпайтирилди. Shayboniyxon   о‘zi    ham    juda   ilmli    kishi    bо‘lib,   ilm
ahlari     uchun       saroyi     oldida     yirik     va     mashhur
kutubxona     tashkil     qilgan.   Kutubxonada     kitoblar
sandiqlarda     chiroyli     qilib     terilgan.   Bu     yerda     noyob
kitoblar   bilan   bir   qatorda   xonning о‘zi   yozgan   she’r
va     asarlari,   zamondosh     alloma     va     shoirlarning
qо‘lyozma  asarlari  ham saqlanib  kelingan.
Олтинчидан,   Чор   Россияси   томонидан   Ўрта
Осиёнинг   истило   қилиниши   билан   бошқа   соҳалар
қатори   кутубхоначилик   ишида   ҳам   баъзи
ўзгартиришлар амалга оширилди.
Еттинчидан,   совет   хукмронлиги   йилларида
кутубхоналар     коммунистик   партиянинг   асосий
тарғиботчисига   айлантирилди.   Улар   фаолиятини
йўлга   қуйишда   ана   шу   мақсадлар   асосий   ўринда
турди. Adabiyotlar  r о ‘yxati
1. Karimov   I.   .Vatan   sajdagoh   kabi   muqaddasdir.   –
Toshkent: О‘zbekiston, 1996. – 366 b.
2. Karimov   I.   О‘zbekiston   buyuk   kelajak   sari.   –
Toshkent: О‘zbekiston, 1996. – 394 b.
3. Karimov   I.   Bizdan   ozod   va   obod   vatan   qolsin.   –
Toshkent: О‘zbekiston, 1996. – 380 b.
4. Karimov   I.   О‘zbekiston   XXI   asr   bо‘sag‘asida:
xavfsizlikka   tahdid,   barqarorlik   shartlari   va   taraqqiyot
kafolatlari. – Toshkent: О‘zbekiston, 1997. – 326 b. 5. Karimov   I.   Tarixiy   xotirasiz   kelajak   y о ‘q.   –
Toshkent: Sharq, 1998. – 31 b. 
6. Karimov   I.   Xavfsizlik   va   barqaror   taraqqiyot
y о ‘lida. T.6. – Toshkent:  О ‘zbekiston, 1998. – 429 b.
7. Karimov I. Biz kelajagimizni  о ‘z q о ‘limiz bilan 
quramiz. T.7. – Toshkent:  О ‘zbekiston, 1999. – 413 b.
        8. Karimov I. Ozod va obod Vatan, erkin va varavon
hayot-pirovard   maqsadimiz.   –   Toshkent:   О ‘zbekiston,
2000. – 525 b.
9. Karimov   I.   Vatan   ravnaqi   uchun   har   birimiz
mas’ulmiz. – Toshkent:  О ‘zbekiston, 2001. – 439 b.
10. Karimov   I   .     Xavfsizlik   va   tinchlik   uchun
kurashmoq kerak. T.10. – Toshkent:  О ‘zbekiston, 2002. –
432 b.
11.   Karimov   I.   Biz   tanlagan   y о ‘l-demokratik
taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik y о ‘li.   T.11.
– Toshkent: О‘zbekiston, 2005. – 320 b.
12.   Karimov   I.   О‘zbek   xalqi   hech   qachon   hech
kimga qaram   bо‘lmaydi.  – Toshkent:   О‘zbekiston,  2007.
– 448 b.
13.   Abdurahim     о ‘g‘ li     Karimjon.   Sohibqiron
kutubxonasi // Xalq  s    о   ‘zi.-1996.-5yanv.    14.      Berdimurodov   A.     Mirzo     Ulug‘bekning   
kutubxonasi  qayerda? // Darakchi.-2000.-15iyun.
15.     Boytullayev R.  Bebaho   xazina : ( Amir   Temur   
kutubxonasi   haqida) // Toshkent  oqshomi.-1996.-18okt.
16.      Gulxov A.   Asrlar   qa’ridan: Jahondagi   qadimiy   
kutubxonalar     haqida     ocherklar.-T.:      О    ‘zbekiston,   1979.-   
120 b.
17.      Y    о   ‘ldoshev   E.     Xazinalar     maskani:   
( Kutubxonalar   va kitoblar   haqida)// Muloqat.-2001.-№
6.-B 29-30.
18.   Karimbekov   Q.,   Qorayev     SH.     Ma’naviyat
hissi / Taqrizchi: E. Hayitboyev.-T.:  О ‘qituvchi, 2000.-90
b.
19.   Kitob   //   О ‘zbekiston     Milliy   ensiklopediyasi.   4
jild. Zebunniso  Konigil.      /Tahrir hay’ati: M 
20.   Aminov , T. Daminov, T. Dolimov   va boshq. -
T.:   О ‘zbekiston     Milliy     ensiklopedyasi     Davlat     ilmiy
nashriyoti, 2002.-B. 616-617.
21.   Kutubxona //   О ‘zbekiston   Milliy ensiklopedyasi
5   jild.   Konimex   –   Mirzoqush   /     Tahrir     hay’ati:   M.
Aminov,   T.   Daminov,   T.   Dolimov     va   boshq.-   T.:
О ‘zbekiston     Milliy   ensiklopedyasi     Davlat     ilmiy
nashriyoti, 2003.-B. 150-151. 22.   Mahmudov     M.     Qiroatxonalar     tarixidan:   (   X
asrdan     hozirgi     davrgacha     О ‘rta     Osiyoda     b о ‘lgan
qiroatxonalar  haqida) // Islom  nuri.-1995.-№ 7.- B. 4.
23.   Norqulov   N.   Temuriylar     davri   madaniyati
tarixidan     lavhalar.-Urganch,   Xorazm     nashriyoti,   1996.-
125 b.
24.   Oxunjonov   E.   Turkistonda   о ‘rta     asr
kutubxonachilik     va   bibliografiya     ishlari     madaniyati   /
TDMI.-T., 1994.-59 b.
25.   Rasulov     M.   Kutubxona   –   ziyoxona:
( Kutubxonalar haqida) // Muloqat.-2001.-№ 6.- B.25-26.
26.   Sohibova  M.   О ‘tmish     saboqlari   (  Kutubxonalar
haqida) // Fan  va turmush.-2000.-№ 3.- B. 19.
27.   Turobov   M.   Temuriylar     davrida
kutubxonachilik //Muloqat.- 2001.-№ 6.-B.33-34.
28.   T о ‘rayeva     M.   Insoniyat     xazinasi   :   Madaniyat
merosimiz // Fan   va turmush.- 1998.-№ 6.-B.12.
29.   Qayumov   A.   Abu     Rayhon   Beruniy.   Abu     Ali
ibn  sino.- T.: Yosh  gvardiya, 1987.-240 b.
30.   Axundjanov   E.A.   Ocherki     po     istorii     knigi     i
knijnogo   dela   v   Sredney     Azii.-T.:   Izdat.     im.   Ibn   Sino,
1993.-160 s. 31.   BOUNB     im.   Ibn     Sino   :   Putevoditel.-   Buxara,
2001.
32.   Buxara     i     Mirovaya     kultura:   Materiali     I
Mejdunarodnoyu  simpoziuma.-Buxara, 1993.
33.   Kormilitsin   A.I.   Rukopisniye     kolleksii     i
biblioteki     na     territorii   Uzbekistana     epoxi
srednevekovya / In -t. Rukopisey   im. X.S. Suleymanova
AN R Uz., TGIK im. A. Kadiri / Kor. V.I. Kormilitsina. -
T., 1993. – 62 s.
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Umumta’lim maktabining 2–4-sinf o’quvchilarida o’zbek tilida tasvirlash ko’nikmalarini shakllantirish
  • Sinflarda biologiya fanidan laboratoriya mashg'ulotlarini tashkil qilish metodikasi
  • Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish
  • Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish
  • Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский