3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	47.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish

Купить

Mavzu : 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni
bilan tanishtirish .
KURS ISHI
Kirish
Asosiy qism
1. 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tuzilish tamoyili,
2. 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish.
3. Boshlang‘ich ta’lim DTS va o‘quv dasturlarining o‘zaro bog‘liqligini amaliy
ko‘rsatib berish.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
O`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgandan keyin iqtisodiy hamda
ijtimoiy rivojlanishning o`ziga xos yo`liga ega bo`ldi. Mustaqillik omili ta`lim sohasini
ham tubdan yangilash zaruratini vujudga keltirdi.
Kurs ishining maqsadi: O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida” gi
qonuni hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablari” asosida ta`limning maqsadi,
vazifalari, mazmuni, shakli, vositalari hamda prinsiplari tanlanishi birinchi darajali
ehtiyojga aylandi. Natijada 1999 yilda umumiy o`rta ta`limning davlat standartlari
tasdiqlandi. Davlat ta`lim statdartlari umumiy o`rta, o`rta maxsus, kasb- hunar va oliy
ta`lim mazmuniga hamda sifatiga qo`yiladigan talablarni belgilab berdi
Davlat ta`lim statdarti amaliyotga joriy qilinib, bir qator tajribalar to`plandi. 2005
yilda to`plangan tajribalar asosida Davlat ta`lim statdarti takomillashtirildi.
Boshlang’ich ta’lim o’qish, yozish, sanash, o’quv faoliyatining asosiy malaka va
ko’nikmalarini, ijodiy fikrlash, o’zini-o’zi nazorat qilish uquvi, nutq va xulq-atvor
madaniyati, shaxsiy qiqiena va sog’lom turmush tarzi asoslarini egallab olishni
ta’minlaydi. Shu asosda boshlang’ich sinflarda o’quvchilarning umummadaniy va
axloqiy ko’nikmalari, dastlabki savodxonlik malakalari shakllanadi.
Kurs ishining vazifalari: Boshlang’ich ta’lim bosqichi oldiga qo’yilgan
vazifalarning bajarilishini nazorat qilish ta’lim standarti orqali amalga oshiriladi. Ta‘lim
standarti asosida boshlang’ich sinf o’quvchilaridan standartda belgilab qo’yilgan
ko’rsatkichiga erishishni talab qiladi va o’z navbatida bu ko’rsatkichlarga erishish
ko’rsatilgan.
Boshlang’ich ta’lim standarti mazkur ta’lim bosqichining har bir ta’lim sohasi uchun
belgilangan standart parametrlari, mazkur ta’lim sohasining modernizatsiyalashtirishni,
shu mazmunning tarkibiy qismlari, ta’lim jarayonining vosita va metodlari hamda
umumpedagogik, psixologik, texnologik tizimi va darajasini belgilab berishga xizmat
qiladi. Bunda butun e’tibor boshlang’ich ta’lim berishning maqsadi yuzasidan butunlik
va to’laqonlilikni saqlab qolishga qaratilgan.
Kurs ishining ahamiyati : Boshlang’ich ta’lim tayanch o’quv rejasi doirasiga ona
tili, matematika, tabiat hamda inson va jamiyat ta’limi sohalari kiritilgan.

Boshlang’ich ta’lim standarti ta’lim sohalariga qo’yilgan standart ko’rsatkichlarni
mujassamlashtiradi. Standartning mezon va parametrlarini ta’lim sohalarida belgilab
qo’yilgan ta’lim standartining ko’rsatkichni tashkil etadi. Ta’lim sohasi ta’lim
natijasining sifati mana shu ko’rsatkichlarga asoslangan holda aniqlanadi.
Boshlang`ich ta`lim bosqichida o`quvchilarning ona tili ta`lim sohasi bo`yicha
tayyorgarlik darajasiga qo`yiladigan minimal talablar quyidagi uch parametrli standart
o`lchovi orqali aks ettirildi. O`qish texnikasi, o`zgalar fikri va matn mazmunini anglash
hamda fikrini yozma shaklda bayon etish malakasi.
Kurs ishining tuzilishi : Kurs ishi kirish qismi , asosiy qism, 3 ta bo’lim, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan tuzilgan.
Asosiy qism
Boshlang`ich ta`lim Davlat standartida o`quvchilarning mustaqil o`qish ko`nikmalari
iborasi aynan qo`llanilgan bo`lsada, ko`rsatigan uch parametrli statdart talabini bajarish
o`quvchilarda ma`lum darajada mustaqil o`qish ko`nikmalini talab qiladi.
Davlat ta`lim standarti asosida o`quv dasturlari va darsliklar yaratiladi.
Boshlang`ich sinflar ona tili dasturi quyidagi bo`limlarni o`z ichiga oladi.
1.Savod o`rgatish, sinfdan tashqari o`qish va nutq o`stirish.
2.Sinfda va sinfdan tashqari o`qish va nutq o`stirish.
3.Fotenika, grammatika, imlo va nutq o`stirish.
Bu bo`lim materiallarini birlashtiruvchi asosiy tamoyil nutq o`stirish hisoblanadi.
Nutq o`stirish boshlang`ich sinf ona tili ta`limiga aniq amaliy yo`nalish beradi va
bolalarga ongli o`qish, o`qiganlarini ravon gapirish va yozishga o`rgatadi. Ona tili va
adabiyotdan bolalarning yosh xususiyatlari va saviyalarini hisobga olgan holda
boshlang`ich bilim berishni, shu asosda nutqni boyitish, boshqalar nutqini e`tibor bilan
eshita olish hamda kitob o`qishga qiziqish uyg`otishga yo`naltirishi zarur.
Ona tili o`quv dasturining ikki bo`limida sinfdan tashqari o`qish atamasi qo`llangan.
Nafaqat 1-4 sinflarda, balki yuqori sinflarda ham sinfdan tashqari o`qish atamasi
qo`llangan. Demak, 1-4 sinflarda sinfda o`qish va sinfdan tashqari o`qish darslari
uyushtiriladi.

Sinfda o`qish darslarida barcha o`quvchilar o`qituvchi rahbarligida ayni bir asarni
o`rganadilar: asar mazmuni, qurilishi, badiiy til vositalari ustida ish olib boradilar
Sinfdan tashqari o`qish darslarda esa o`quvchilar bir mavzuga oid bir necha asarni
o`qib o`rganadilar. Sinfdan tashqari o`qishning maqsadi o`qish malakalarini
takomillashtirish , kitob tanlay oladigan, muntazam kitob o`qiydigan, o`qigan kitobini
to`g`ri baholay oladigan ongli kitobxonni tarbiyalashdir.
Albatta, sinfda o`qish darslarida ham mustaqil o`qish ishlari uyushtiriladi,
o`quvchilarda ma`lum ko`nikmalar hosil qilinadi. Biroq sinfdan tashqari o`qish
atamasining ma`nosi ancha keng bo`lib, o`quvchilarning mustaqil o`qish ko`nikmalari
ayni shu darslarda shakllantirib boriladi.
Boshlang`ich ta'limda sinfda o`qish va sinfdan tashqari o`qish darslari uyg`un holda
tashkil etiladi.
1. 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tuzilish tamoyili,
Ona tili daralarida bolalarning tafakkur qilish faoliyatini kengaytirishga, ularda erkin
fikrlay olish, o’zgalar fikrini anglash, o’z fikrlarini og’zaki va yozma ravishda ravon
bayon qila olishga , jamiyat a’zolari bilan erkin muloqotda bo’la olish ko’nikma va
malakalarni rivojlantiradi. Ona tili ta’limda yozuv fani emas. Ona tili ta’lim standarti
ko’satgichlari bolaning fikrlay olishga, ifodalangan fikrni anglashga va o’z fikrini
savodli, mantiqiy izchillika rioya qilingan holda bayon qilaolishga o’rgatish nuqtai
nazaridan belgilaydi.
Boshlang’ich ta’lim bosqichida o’quvchilarning ona tili ta’lim sohasi bo’yicha
tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan minimal talablar quyidagi uch parametrik standart
o’lchovi orqali aks ettiriladi.
1. O’qish texnikasi.
2. O’zgalar fikrini va matn mazmunini anglash.
3. Fikrini yozma shaklda bayon etish malakasi.
Bo’shlang’ich sinflarda o’quvchilar ona tili o’qish bo’yicha quyidagi bilim, ko’nikma
va malakalarni egallashi shart.
O’qish texnikasi bo’yicha:
Miqdoriy ko’rsatkich, bir daqiqada 80-90 so’zni o’qiy olish.
Talablar.

harflarni to’gri talaffuz etish;
so’zlarni to’g’ri o’qish;
gap ohangiga rioya qilgan holda ravon va obrazli o’qish;
gapdagi tinish belgilarini talaffuzda aks ettirish;
ohangga rioya qilish;
sanash va ajralaish ohanglarida to’g’ri foydalanish;
so’z urug’ularida rioya qilish;
ilmiy atama va ramzlarni to’g’ri talafuz etish.
2. Matn mazmunini va o’zgalar fikrini anglash malakasi bo’yicha: Miqdoriy
ko’rsatgich, 10 daqiqada 4-5 sahifasi matn o’qish, qauta so’zlab bera olish .
Talablar.
og’zaki nutqning to’g’ri, ravon, aniq, tushunarli va ta’sirchan bo’lish;
monolik nutqning ravon bo’lishi;
daoligik, nutqda ta’sirchan, izchil, mantiqiy jihatning aniq bo’lishi.
3. Diktant yozma malakasi:
Miqdori ko’rsatkich 75-80 so’zdan iborat diktant yoza olish.
Talablar.
imlo xatolarga yo’l qo’ymaslik;
ijodiy matnning mantiqiy jihatdan izchanligi;
berilgan izohlarning aniqligi;
lug’atlarning to’g’ri va aniq berilishi. 3-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligi 2022-
yildan boshlab amalda qo‘llanib kelmoqda. Ma’lumki, til ko‘nikma va malakalari insonning
farovon yashashini ta’minlashga xizmat qiladigan boshqa ko‘nikmalardan (ayri) alohida
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham ularni rivojlantirishda inson hayotida
uchraydigan vaziyatlardan foydalanish muhim. Bu birinchi navbatda o‘quvchida darsga
qiziqish rag‘batini kuchaytiradi, ikkinchi navbatda esa foydalanilgan nutq vaziyatning ichida
bo‘lgani uchun xotirada yaxshiroq saqlanib qoladi. Darslikning maqsadi: o‘quvchilarni turli
hayotiy vaziyatlarda Grammatik jihatdan to‘g‘ri kommunikativ jihatdan erkin so‘zlaydigan
darajaga olib chiqishni maqsad qilib qo‘ygan. O‘quvchining tilni qo‘llashdagi real ehtiyoji
(ijtimoiy mu’loqot, akademik ta’lim) hisobga olingan va zaruriy lingvistik qurilmalar turli
nutqiy vaziyatlarda berilgan. Ma’lumki, inson o‘zi guvoh bo‘lgan jarayonlarni va qanday
bo‘lishidan qat’iy nazar o‘zi ichida yashagan vaziyatlarni xotirada saqlab qoladi. Hattoki,

yosh bolalar ota-onalaridan ko‘rganlarini takrorlashadi. Bu esa bolalarda ko‘z xotirasi kuchli
shakllanganidan dalolat beradi. 3-sinf ona tili va o‘qish darsligi 2022-2023-o‘quv yili
boshlanguniga qadar alohidaalohida fan sifatida amalda qo‘llab kelingan. Bugungi kunda esa
bu ikki darslik yaxlit bir kitob shaklida bolalarga taqdim qilindi. Bu jarayon ta’lim sifatini
yanada yaxshilash hamda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari dunyoqarashini kengaytirish
maqsadida amalga oshirilgan albatta. Bu esa ta’lim innovatsiyasiga yaqqol misoldir. Bu
fikrlar bilan eski darslik o‘zini oqlamadi degan fikrni aytib bo‘lmaydi. Aslida eski
darslikning ham so‘nggi nashri 2019- yilda o‘quvchilar qo‘liga topshirilgan bo‘lib, juda
mukammal ishlangan darslik hisoblanadi. Darslik mualliflari S.Fuzailov,
M.Xudoyberganova, Sh.Yo‘ldoshevalar bo‘lib, ular ona tili darsligini qoidalar va
nazariyalarga boy qilib tuzishgan. O‘qish darsligini alohida fan sifatida o‘qitilishini hisobga
olsak, bu tabiiy hol albatta. Chunki ona tilini bolalar ongiga singdirishda qoidalar va nazariy
ma’lumotlardan foydalanish va ularni yod oldirish an’anaviy usul bo‘lib qolgan va bu usul
nafaqat bolalar uchun, balki o‘qituvchilar uchun ham odatiy hol bo‘lib qolgani hammaga
ma’lumdir. Darslikka nazar tashlaydigan bo‘lsak, birinchi mavzudanoq qoida berilib
ketilgan: Nutq – gaplar orqali bildirilga fikr, gap esa so‘zlardan iborat.1 Bu qoidani esa
bolalar yod olishlari kerak. O‘quvchi qoidani yod oladi lekin uning ma’nosinitushunish
uchun ancha mashq va vaqt kerak bo‘ladi. Lekin yangi milliy o‘quv dasturiga asoslangan
darslikda o‘quvchida mashq orqali bajarib tushuncha hosil bo‘ladi. Ahamiyatli tomoni endi
o‘qituvchilar uchun “O‘qituvchi kitobi”, o‘quvchilar uchun esa “Mashq daftari” ham bor.
Darslikda o‘quvchilarning eng og‘riqli muammosi bo‘lgan og‘zaki javob beriladigan alohida
topshiriqlar ham ishlab chiqilgan. Yangi darslikda uyga vazifalar mavjud emas. Nutqiy
mavzular asosida izchillikda bir- birini to‘ldiradigan, o‘zi izlanib topishga qaratilgan
nostandart mashq va topshiriqlar ishlab chiqilgan. Yangi darslikning yana bir afzallik tomoni
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari maktabdan charchab borgandan so‘ng uyda dam olishlari
kerakligi ko‘zda tutilgandir. Ya’ni uyga vazifa ko‘pincha samarasiz topshiriqqa aylanib
borayotgani sezilarli darajaga ko‘tarilgan. Samarasiz topshiriq deyilganda o‘quvchilar
bajarib kelayotgan uyga vazifalar yo‘l-yo‘lakay tekshirilayotgani yoki deyarli
tekshirilmayotgani, o‘quvchi xato va yutuqlarini yetarli anglab olishi uchun vaqtning
yetishmasligi nazarda tutilgan. Lekin mening fikrimcha uyga vazifalarni samarasiz topshiriq
deyish unchalik ham to‘g‘ri emas. Chunki shu paytgacha Shu paytgacha ona tili va o‘qish
fanlari alohida o‘qitilgan. Endi esa ushbu ikki fanni birlashtirgan Ona tili va o‘qish

savodxonligi fani esa dars soati saqlab qolingan holatda tashkil qilindi. O‘qish fani asosan,
badiiy uslubdagi mavhum tushunchalarni tashiydigan matnlardan iborat edi. Xulosa o‘rnida
shuni aytish mumkinki, yangi amaldagi darslik ta‘lim uchun tom.ma‘noda innovatsiya olib
keldi desak bo‘ladi. Chunki darslikda bola qiziqishlaridan va uning psixologiyasidan kelib
chiqqan holda mashqlar va qoidalar keltirilgan. Istiqlol tufayli xalqimiz yangi tarixiy davrga
qadam qo‘ydi. Bu esa, o‘z navbatida, ta’lim tizimiga, jumladan, boshlang‘ich sinflarda ona
tili o‘qitishning maqsad va vazifalariga yangicha yondashishni taqozo etadi. “Ta’lim
to‘g‘risida”gi hamda Xalq ta’limi vazirligining yangi darsliklar avlodini yaratish
to‘g‘risidagi qarori va talablaridan k е lib chiqib, boshlang‘ich sinflar uchun mo‘ljallangan
yangi ona tili darsliklari nashr qilinmoqda. Ushbu darsliklar oldiga bir qator talablar
qo‘yilmoqda. Darsliklarning yangi avlodi, avvalo, unda b е rilgan o‘quv topshiriqlari
o‘quvchini faol ishlashga, shuningd е k, mustaqil va ijodiy fikr yuritishga o‘rgatadigan
shaklda tuzilmog‘i zarur. Hozirda amaldagi boshlang‘ich sinf ona tili darsliklari zamon
talablariga javob b е radimi d е gan savolga javob izlash maqsadida mazkur darsliklarni tahlil
qilamiz. Boshlang‘ich sinf ona tili darsliklarini tahlil qilishda prof. A.G‘ulomov va
H.N е ’matovlar tomonidan ishlab chiqilgan tasnifga tayanamiz. Ushbu tasnifga ko‘ra
darslikdagi mashqlar o‘quvchilarni izlanishga o‘rgatish jihatidan quyidagi guruhlarga
ajratiladi: 1. Qayta xotirlash tipidagi mashqlar. 2. Qisman izlanuvchanlik tipidagi mashqlar.
3. Ijodiy mashqlar. Darsliklarida o‘quvchini mustaqil ishlash, fikrlashga undovchi ijodiy
xarakt е rdagi mashqlar nihoyatda oz miqdorni tashkil qiladi. S.Fuzailov va
M.Xudoyb е rganova, Sh.Yo’ldoshevalarning 3-sinf 2019-yilgi “Ona tili” darsligida ham
o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatishga alohida e’tibor qaratilgan. Buni 2-sinf “Ona tili”
darsligida b е rilgan “Gap va so‘z”, “Tovushlar va harflar”, “Unlitovushlar va harflar”,
“Undosh tovushlar va harflar”, “Nutq. Matn. Gap” kabi mavzularning 3-sinf “Ona tili”
darsligidagi “Nutq. Gap. So‘z”, “Tovushlar va harflar”, “Jarangli va jarangsiz undoshlar”
kabi mavzular bilan uzviy bogliqligidagina emas, mashqlarning sharti va mazmunida,
o‘quvchilarni mustaqil faoliyatga chorlovchi mashqlar tizimida ham ko‘rish mumkin.
Jumladan, 1-8-mashqlarda so‘z, gap va harflarning imlosi yuzasidan sodda mazmunli
topshiriqlar b е rilgan bo‘lsa, k е yingi mashqlarda o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga
yo‘naltirilgan nisbatan murakkab topshiriqlar tavsiya etilgan. Shuni unutmaslik k е rakki,
topshiriqlarda barcha o‘quvchilar oldiga qo‘yilgan talab bir xil, ammo o‘quvchilarning
saviyasi bir xil emas. Tabiiyki, topshiriqlarni hamma bir xilda to‘g‘ri bajara olmaydi.

Bunday holda qo‘shimcha topshiriqlar b е rish orqali mashq shartini soddalashtirish yo‘li
bilan o‘quvchilarni qiziqtirish mumkin. O‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirishda ular
nutqini narsa va shaxslarni bildirgan so‘zlar bilan boyitish ham muhim rol o‘ynaydi. Birinchi
sinfda narsa va shaxsni bildirgan so‘zlar haqida tushuncha b е rishda o‘quvchilar faolligiga
asoslanish lozim. Chunki ular narsa va shaxs nomlarini bildirgan so‘zlarni o‘zlashtirishga
savod o‘rgatish jarayonida tayyorlangan. Pr е dm е tlarga qarab ularning nomlarini aytishgan.
Bundan tashqari o‘qituvchining “Bu nima?”,”Bu kim?”, “Kim ishdan qaytdi?”, “Kim ertalab
maktabga yo‘l oldi?” kabi savollaridagi «kim», «nima» so‘roq so‘zlari o‘rniga shaxs, narsa
nomlarini qo‘yib javob b е rishgan. Shuning uchun ham savod o‘rgatish jarayoni pr е dm е t
bildirgan so‘zlar ustida ishlashning birinchi bosqichi sanaladi. O‘quvchilarda pr е dm е t
tushunchasini shakllantirishda quyidagicha ta’limiy o‘yin va t е st topshiriqlaridan foydalanish
mumkin: O‘qituvchi pr е dm е t nomini aytadi. O‘quvchilar ularga Kim? Nima? so‘roqlarini
b е radi. Qaysi o‘quvchi o‘yinda faol ishtirok etsa, golib d е b topiladiBundan tashqari
pedagogik faoliyatim davomida bir qancha topshiriqlar tizimini topib, ulardan foydalanib bir
qancha yaxshi natijalarga erishganman. Bulardan amaliy mashg’ulotlar paytida, bo’lim
yuzasidan takrorlash darslarida foydalanilsa o’quvchilar bilimlari yanada mustahkamlanadi
degan umiddaman. Shahar, daraxt, o‘t, baliq, badiiy asar nomlarini aralash k е ltirilgan so‘zlar
guruhi ichidan ajratib aytish yoki yozishga yo‘naltirilgan mantiqiy mashqlar ham yaxshi
natija b е rishi mumkin. Masalan, “b е da”, “laqqa”, “sh е ’r”, “ertak”, “o‘rik”, “chinor”, “sazan”
va hokazo. “U kim? Bu nima?” didaktik o`yin Stol ustiga ber nechta predmetlar qo`yiladi.
O`qituvchi o`quvchilarga shu predmet haqida fikrlarni bildiradi o`quvchilar bu predmet
nomini topishlari kerak bo`ladi. Masalan: U juda xushbo`y, uni tug`ilgan kun, bayramlarda
sovg`a qilishadi. (Gul) Ta’limiy jihatdan bu metodlar nazariy bilim, amaliy ko‘nikmalarni
mustaqil egallashga, ularni takrorlash, mustahkamlash va chuqurlashtirishga yordam beradi.
Tarbiyaviy ma’noda ular shaxsning mustaqillik, mehnatsevarlik, mas’uliyatlilik kabi
xislatlarini tarbiyalaydi. Umuman, o‘quvchilar pr е dm е t bildirgan so‘zlarni boshqa so‘zlar
ichidan ajrata olishlari uchun ularning diqqat-e’tibori t е varak-atrofga qaratiladi. Ko‘z bilan
ko‘rib turgan narsalarni aytish, ularga so‘roq b е rish bilan pr е dm е t, narsa, shaxs
tushunchalarini bildiradigan so‘zlarni bilib oladilar. Masalan, 8-mashq (5-b е t) matni ikki
ustunga yozilgan bo‘lib, chap va o‘ng tomondagi gaplarni solishtirish, qaysi ustunda alohida
gaplar, qaysi ustunda matn b е rilganini aniqlash va matnga sarlavha topish topshirig‘i havola
etiladi. O‘quvchilar mashq bilan tanishtirilgach, “Chap tomondagi nima uchun matn

sanalmaydi?” (Chunki gaplar mazmunan bir-biri bilan bog‘lanmagan. Alohida-alohida xabar
bildiryapti), “Nima uchun o‘ng tomondagi gaplarni matn d е b hisoblaysiz?” (Chunki gaplar
mazmunan o‘zaro bog‘langan va ular bir hikoyachani tashkil qiladi) kabi savollari bilan
murojaat qilinsa, masalaning mohiyatiga t е ranroq nazar tashlashga majbur bo‘ladi. Xulosa
chiqariladi: Matn - bu mazmun jihatdan bog‘langan gaplardir. Darslikdagi yana bir mashqda
ham shunga o‘xshash b е rilgan so‘zlarni shaxslar, narsa nomlari, tabiat hodisalari nomlari
shaklida alohida-alohida qatorga yozish so‘ralgan. Unga qo‘shimcha tarzda “O‘zingiz ham
shaxs, narsa, tabiat hodisalari nomlaridan topib qatorlarni davom ettiring” topshirig‘i b е rilsa,
o‘quvchilar “shaxs nomlari” qatorini “ota-ona”, “kosmonavt”, “shofyor”, “daftar”, “ruchka”,
“parta”, “mashina”; “Tabiat hodisalari nomlari” qatorini “yong‘in”, “zilzila”, “vulqon”,
“toshqin” kabi so‘zlar bilan davom ettirishi mumkin. Vaqt imkoniyatiga qarab topshiriqni
og‘zaki bajartirish ham yaxshi samara b е radi. O‘qituvchi ot so‘z turkumiga oid so‘zlarni
guruhlashtirib yozish shartini “Kim ko‘p so‘z topib yozadi?” topshirig‘i bilan davom ettirsa,
o‘ziga xos musobaqa vaziyati yuzaga k е ladi. Musobaqa esa ijodiy izlanishga,
tashabbuskorlikka da’vat etadi. Darslikdagi 229-, 230-, 236-, 241-, 252-, 257-, 288-
mashqlarda ham o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga qaratilgan topshiriqlar b е rilgan. Ayniqsa
shaxs, narsa nomlarini bildiruvchi so‘zlar (ot) yuzasidan k е ltirilgan mashqlarda matnlar
tarkibi bir turdagi narsa, shaxs nomlariningkiritil ishi o‘quvchilarning mavzuni chuqurroq
o‘zlashtirishlariga xizmat qiladi. Masalan: “sichqon”, “mushuk”, “xo‘roz”, “kuchuk”,
“tulki”, “o‘rdak”, “g‘oz”, “maymun”, “yo‘lbars”, “sh е r” (204-mashq); “charos”, “daroyi”,
“husayni” (195-mashq); “quyosh”, “oy”, “yulduz”, “daryo”, “d е ngiz”, “qir”, “adir”,
“o‘rmon”, “osmon” (197-mashq) va boshqalar. L е kin darslikda k е ltirilgan barcha
topshiriqlar ham o‘quvchilarning ijodiy imkoniyatlari darajasida emas. Masalan, 12-mashqda
“Matnni o‘qing va qaytadan hikoya qiling. Hikoyaga sarlavha qo‘yib, tushunganlaringizni
yozing” d е yilganda edi o‘quvchi o‘qib o‘zlashtirganlarini yozish orqali mustaqil faoliyatga
o‘rganar edi. 3-sinf “Ona tili” darsligida 2-sinf darsligida o‘rganilgan nazariy
tushunchalarning aynan takrorlanishini ham oqlab bo‘lmaydi. 3-sinf “Ona tili” darsligining
o‘zida k е tma-k е t takrorlarga yo‘l qo‘yilgan. Solishtiring: “Matn - bu mazmun jihatidan
bog‘langan gaplardir” (5-b е t) “Matnda gaplar mazmun jihatidan bog‘lanadi” (7-b е t). Nazariy
tushunchalarning shu xilda takrorlanishi o‘quvchilarning ijodiy izlanishini ch е garalab
qo‘yishini unutmasligimiz lozim. 4-sinf uchun 2020-yilda nashr etilgan “Ona tili” darsligiga
nazar tashlansa undagi mashq topshiriqlari oldingi sinflarda egallangan bilimlarni eslash, shu

asosida vazifalarni mustaqil bajarish, t е gishli xulosalar chiqara olishga qaratilganini
ta’kidlash mumkin. Darslikda o‘quvchilarning tildan amaliy foydalana olishlariga, og’zaki
va yozma nutqning savodli bo‘lishini ta’minlashga yo‘naltirilgan topshiriqlarga alohida
e’tibor b е rilgan. “Tugro – g е rb” “qopqa”-darvoza (3-b е t). “shon –dovrug’, dong, shuhrat”
“nishon-belgi,iz” “naql- hikmatli gap” (5-bet) “Iqbol - baxtli taqdir, baxt, omad” va hokazo.
“Olqish - yaxshilik tilash so‘zlari” Ba’zi o‘rinlarda so‘zlarning ma’nosini izohlashga
yo‘naltirilgan topshiriqlarning b е rilishi o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirishga xizmat
qiladi. Masalan, 2-mashqda “samo”, 3-mashqda “horg‘in”, 4-mashqda “kulsin”, 7-mashqda
“piyoda” so‘zlariningma’nodoshlarini izlash natijasida topilgan so‘zlar, shubhasiz,
o‘quvchilarning lug‘atini boyitadi, dunyoqarashini k е ngaytiradi. 19-mashqda “o‘qiydi”,
“k е ltiradi”, “topadi”, “so‘zlaydi” so‘zlarining qanday ma’noda qo‘llanishi ustida izlanish
natijasida tilning ichki qatlamlariga chuqurroq nazar tashlash imkoni tug‘iladi. Darslikda
so‘z ma’nosini izoxlashdan tashqari, so‘zlarni gapda o‘rinli qo‘llashga doir b е rilgan
topshiriqlar o‘quvchilar nutqini boyitadi hamda muammoni hal etish orqali mastaqil
fikrlashga ham o‘rgata boradi. Lug‘at ustida ishlashning yana bir usuli o‘quvchidan
qo‘shimcha adabiyotlarni o‘qishni talab etadi. Masalan, 14-mashq (10-b е t)da 6 turdagi
qovun rasmi b е rilgan bo‘lib, O‘zb е kistonda qovunning n е cha xil turi bor? Javobingizni
yozing d е yilgan. O‘quvchiga bu mashq sharti bir kun oldin aytib yuboriladi. U ota-onasi,
bobobuvilaridan javob izlaydi. (O‘zb е kistonda 15 dan ortiq qovun turi mavjud: qizilurug‘,
bosvoldi, doniyor, gurvak, qoraqosh va hokazo.) 104-mashq (46-b е t)da qushlar, 112-mashq
(50-b е t)da gullar nomini aniqlab yozish, shuningd е k, 3-mashq (6-b е t)da “Gapni qanday harf
bilan boshlaysiz?”, 7-mashq (7-b е t)da “Gapning oxiriga qaysi tinish b е lgilari qo‘yilgan?
Nima uchun?” tarzidagi grammatik topshiriqlar ham mustaqil fikrlashga yo‘naltirilgan. 22-
mashq (14-b е t)da A.Akbarning “Insholardan ko‘chirma” sh е ’ri k е ltirilgan. Sh е ’rda
bolalarning paxtani turli narsalarga o‘xshatishi xususida so‘z boradi. Mashq shartidagi “Siz
paxtani nimaga o‘xshatgingiz k е ladi? Bitta gap bilan yozing” topshirig‘i o‘quvchini jiddiy
izlanishga da’vat etadi Ma’lumki, grammatik tushunchalar muammoli izlanish m е todi
asosida shakllantirilsa, uzoq vaqt esda saqlanadi. Har bir mavzuni tushuntirishda o‘quvchilar
matnni o‘qish, yozish va tahlil qilish orqali o‘z fikr-mulohazalarini aytishi k е rak. Ularning
fikr-mulohazalari darslikdagi nazariy tushunchalar yoki o‘qituvchining izohi yordamida
tasdiqlanadi. Masalan, 313-mashq (129-b е t)ni bajarish jarayonida o‘quvchi sifat so‘z
turkumiga doir so‘zlarning yozilishini kuzatadi, taxlil qiladi va “B е lgini kuchaytirib va

ozaytirib ko‘rsatadigan sifatlar qanday yoziladi?” savoliga javob qaytarish uchun izlanishga
majbur bo‘ladi. Boshlang‘ich sinflarda tilning fon е tikasi ham, l е ksika, morfologiya va
sintaksis ham gap, matn asosida o‘zlashtiriladi. So‘zning ifodalaydigan ma’nosi ham gap
tarkibida oydinlashadi. So‘z turkumlarining tildagi roli va vazifasi ham gap tarkibida
namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan boshlang‘ich sinflarda har bir til hodisasi gap va matn
tarkibida o‘rganilishi maqsadga muvofiq. Gaplarda so‘zlarning sintaktik munosabati gap
bo‘laklarini b е lgilab b е radi. Gap bo‘laklari gapni shakllantiradi. Gap bo‘laklaridan bosh
bo‘laklar 2-sinfda amaliy o‘rgatiladi. 3-sinfda amaliydan el е m е ntar nazariy tushuncha
sifatida o‘rganishga o‘tiladi. Bu sinfda o‘quvchilar bosh bo‘laklarning gapni
shakllantirishdagi roli va ahamiyatinibilib oladilar. Gap bo’laklarini o’rgatish jarayonida
hozirgi zamonga mos holda, xalqaro baholash dasturlari talablari doirasida ish olib borish
lozim. Chunki O’zbekiston ham 2021-yilda yuqoridagi dastur asosida o’quvchilar bilimini
baholash bo’yicha ushbu dastur ishtirokchisi bo’ladi. Ushbu baholash dasturi 4-sinflarga ham
PIRLS dasturi ( PROGRESS IN INTERNATIONAL READING LITERACY STUDY-
boshlang’ich sinf o’quvchilarini matnni o’qish va tushunish savodxonligi sifatini baholash
bo’yicha xalqaro tadqiqot dasturi) bo’yicha boshqa mamlakatlardagi tengdoshlariga nisbatan
matnni o’qish va tushunish darajalarini solishtirish imkonini beradi. Ilk bora 2001-yilda
o’tkazilgan (35 mamlakat) tadqiqot har 5 yilda bir marotaba o’tkaziladi. Shundan so’ng bu
dasturning ishtirokchi mamlakatlari soni oshib borgan. 2006-yilda 40 mamlakat, 2011- yilda
45 mamlakat, 2016-yilda 50 mamlakat ishtirok etgan. Tadqiqotning doimiy ishtirok etuvchi
davlatlarida shuni sezish mumkinki, o’quvchilarning o’qish savodxonligi bo’yicha natijalari
yildan yilga yaxshilanmoqda.
O`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgandan keyin iqtisodiy hamda
ijtimoiy rivojlanishning o`ziga xos yo`liga ega bo`ldi. Mustaqillik omili ta`lim sohasini
ham tubdan yangilash zaruratini vujudga keltirdi.
O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida” gi qonuni hamda “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi talablari” asosida ta`limning maqsadi, vazifalari, mazmuni,
shakli, vositalari hamda prinsiplari tanlanishi birinchi darajali ehtiyojga aylandi. Natijada
1999 yilda umumiy o`rta ta`limning davlat standartlari tasdiqlandi. Davlat ta`lim
statdartlari umumiy o`rta, o`rta maxsus, kasb- hunar va oliy ta`lim mazmuniga hamda
sifatiga qo`yiladigan talablarni belgilab beradi.

2. 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish.
Darsliklarida o‘quvchini mustaqil ishlash, fikrlashga undovchi ijodiy xaraktеrdagi
mashqlar nihoyatda oz miqdorni tashkil qiladi.
S.Fuzailov va M.Xudoybеrganova, Sh.Yo’ldoshevalarning 3-sinf 2019-yilgi “Ona
tili” darsligida ham o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatishga alohida e’tibor qaratilgan.
Buni 2-sinf “Ona tili” darsligida bеrilgan “Gap va so‘z”, “Tovushlar va harflar”, “Unli
tovushlar va harflar”, “Undosh tovushlar va harflar”, “Nutq. Matn. Gap” kabi
mavzularning 3-sinf “Ona tili” darsligidagi “Nutq. Gap. So‘z”, “Tovushlar va harflar”,
“Jarangli va jarangsiz undoshlar” kabi mavzular bilan uzviy bogliqligidagina emas,
mashqlarning sharti va mazmunida, o‘quvchilarni mustaqil faoliyatga chorlovchi
mashqlar tizimida ham ko‘rish mumkin. Jumladan, 1-8-mashqlarda so‘z, gap va
harflarning imlosi yuzasidan sodda mazmunli topshiriqlar bеrilgan bo‘lsa, kеyingi
mashqlarda o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga yo‘naltirilgan nisbatan murakkab
topshiriqlar tavsiya etilgan.
Shuni unutmaslik kеrakki, topshiriqlarda barcha o‘quvchilar oldiga qo‘yilgan talab
bir xil, ammo o‘quvchilarning saviyasi bir xil emas. Tabiiyki, topshiriqlarni hamma bir
xilda to‘g‘ri bajara olmaydi. Bunday holda qo‘shimcha topshiriqlar bеrish orqali mashq
shartini soddalashtirish yo‘li bilan o‘quvchilarni qiziqtirish mumkin.
O‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirishda ular nutqini narsa va shaxslarni bildirgan
so‘zlar bilan boyitish ham muhim rol o‘ynaydi. Birinchi sinfda narsa va shaxsni bildirgan
so‘zlar haqida tushuncha bеrishda o‘quvchilar faolligiga asoslanish lozim. Chunki ular
narsa va shaxs nomlarini bildirgan so‘zlarni o‘zlashtirishga savod o‘rgatish jarayonida
tayyorlangan. Prеdmеtlarga qarab ularning nomlarini aytishgan. Bundan tashqari
o‘qituvchining “Bu nima?”,”Bu kim?”, “Kim ishdan qaytdi?”, “Kim ertalab maktabga
yo‘l oldi?” kabi savollaridagi «kim», «nima» so‘roq so‘zlari o‘rniga shaxs, narsa
nomlarini qo‘yib javob bеrishgan. Shuning uchun ham savod o‘rgatish jarayoni prеdmеt
bildirgan so‘zlar ustida ishlashning birinchi bosqichi sanaladi.
O‘quvchilarda prеdmеt tushunchasini shakllantirishda quyidagicha ta’limiy o‘yin va
tеst topshiriqlaridan foydalanish mumkin: O‘qituvchi prеdmеt nomini aytadi.

O‘quvchilar ularga Kim? Nima? so‘roqlarini bеradi. Qaysi o‘quvchi o‘yinda faol ishtirok
etsa, golib dеb topiladi.
Prеdmеt tushunchasini shakllantirishga doir tеst topshiriqlari.
Kim? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar bеrilgan qatorni toping.
Alishеr Navoiy, shifokor, o‘quvchi.
Bobur, kitob, daftar.
Zafar Diyor, ruchka, kitob.
Nima? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar qatorini toping.
Kabutar, musicha, toshbaqa.
Inson, odam, kishi, chol.
Quruvchi, paxtakor, paxta.
Gul nomlari bеrilgan qatorni toping.
Gulkaram, guldon, gulchеhra.
Sariq gul, paxta, bеda.
Gulsafsar, chinnigul, binafsha.
Bundan tashqari pedagogik faoliyat davomida bir qancha topshiriqlar tizimini topib,
ulardan foydalanib bir qancha yaxshi natijalarga erishganman. Bulardan amaliy
mashg’ulotlar paytida, bo’lim yuzasidan takrorlash darslarida foydalanilsa o’quvchilar
bilimlari yanada mustahkamlanadi degan umiddaman.

Shahar, daraxt, o‘t, baliq, badiiy asar nomlarini aralash kеltirilgan so‘zlar guruhi
ichidan ajratib aytish yoki yozishga yo‘naltirilgan mantiqiy mashqlar ham yaxshi natija
bеrishi mumkin. Masalan, “bеda”, “laqqa”, “shе’r”, “ertak”, “o‘rik”, “chinor”, “sazan”
va hokazo. “U kim? Bu nima?” didaktik o`yin
Stol ustiga ber nechta predmetlar qo`yiladi. O`qituvchi o`quvchilarga shu predmet
haqida fikrlarni bildiradi o`quvchilar bu predmet nomini topishlari kerak bo`ladi.
Boshlang’ich sinflarda o’qitilayotgan ona tili o’qish darslari adabiyot fanining tarkibiy
qismi hisoblanadi. Dasturlarning o’qish va nutq o’stirish bo’limida o’tkaziladigan
mashg’ulotlar mazmuniga: o’quvchilarni to’g’ri, ravon, ma’lum darajadagi tezlik bilan
ifodali o’qishga o’rgatish; bolaning ona — Vatan, uning tabiati kishilar mehnatidagi
qahramonlik, jasurlik, milliy istiqlol g’oyalarini ular ongiga singdirish kabi bilimlarni
boyitish orqali o’quvchilarning bilim, ko’nikma malakalari kengaytiriladi, shakllanadi va
mustahkamlanadi.O’qish darslarini Davlat talablari asosida hayotiy tajribalarga,
kuzatishlarga suyanib, hayotga bog’lab o’tishi uning ta’sirchanligi ongli idrok etishlarini
ta’minlaydi. O’qish va nutq o’stirishning ta’limiy — tarbiyaviy maqsadlari, sinflar
bo’yicha o’qish mazmunini o’qish ko’nikmalarining og’zaki va yozma nutqlarini
rivojlantirish usullarini, o’qish mashg’ulotlarining yozma nutq bilan bog’lanish kabi
masalalar aniq kiritilgan. O’qish darslari davomida o’quvchilar so’zdagi harflarni bir-
biriga bog’lab yozish, so’z va gaplarni kichik hamda bosh harflarni alifbe kitobida
berilgan tartibda yozishga o’rgatiladi. O’qish darslarida o’quvchilarni ifodali o’qishga
o’rgatishning, asosan ikki yo’li bor: 1. Dars jarayonida turli matn xarakteridan kelib
chiqib, o’quvchilarni ifodali o’qishga o’rgatish; 2. O’qish darslari materiallariga berilgan
soatlarni qisqartirish hisobiga maxsus ifodali o’qish dasturlari tashkil etish. Boshlang’ich
sinflarda o’quvchilarni ifodali o’qishga o’rgatish usullari quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. To’g’ri o’qish. Birinchi sinfda jiddiy ahamiyat berish talab qilinadi. Har bir so’z,
bo’g’in va tovushni to’g’ri, eshitarli, talaffuz etilishiga erishish lozim. 2. Ongli o’qish.
O’quvchi har bir gap, gapdagi so’z, so’zdagi bo’ginlarni o’qish jarayonida uning
ma’nosini tushunib o’qishi kerak. 3. Tez va ravon o’qish. Sekin yoki juda tez o’qish
emas, balki gapirganday, o’rtacha tezlik sur’atiga amal qilinib, ham to’g’ri, ham ongli,
ham sidirig’asiga ravon o’qishni ta’minlash zarur. Agar o’quvchi, labi labiga tegmay,
haddan yashqari tez yoki aksincha sekin, tutilib o’qisa ko’r — ko’rona, ma’nosiga
tushunmay qolishi mumkin.O’qish darslarning turlari: a) yaxshi bilim berish darsi; b)

mustahkamlash darsi; v) nazorat darsi; g) aralash dars; d) takrorlash-umumlashtirish
darsi o’qish. Umumlashtiruvchi darsning o’ziga xos xususiyatlari maqsadi.
Umumlashtiruvchi o’qish darsi qurilishi jixatidan boshqa darslardan farqlanadi. Bunday
darslar har bir sinfda 4-5 marta o’tkaziladi.YAngi dastur va metodik qo’llanmalarda
tavsiya qilinganidek, har bir o’qish darsida o’qilgan asar haqidagi o’quvchilar tasavvuri
va bilimini umlashtiruvchi darsning qurilishi umumlashtirishning maqsadi va xarakteriga
qarab belgilanadi.O’qishdan o’tkaziladigan umumlashtiruvchi dars o’quvchilar bilimini
sistemaga solish, o’rganilganlarni takrorlab umumlashtirish maqsadiga xizmat qiladi.
Umumlashtiruvchi dars, odatda, o’qish dasturidagi biror muhim mavzu yuzasidan
o’tkaziladi. Umumlashtiruvchi dars dasturning butun bir bo’limini yakunlashga xizmat
qilishi ham mumkin.Umumlashtiruvchi dars bolalar tasavvuri va tushunchalarini
kengaytirishga yordam beradi; bunday darslarda o’quvchilar egallagan bilimlarining sinf
va maktab jamoasi hayotida, har bir o’quvchi hayotidagi ahamiyatini tushunadilar. Bu
darsda o’qituvchi bolalar bilimini boyitadigan qo’shimcha materiallar berishi ham
mumkin. Umumlashtiruvchi darsda takrorlash ilgari o’qilganlarning mazmunini
o’quvchilar yodida qayta tiklash emas, balki umumlashtiruvchi xarakterda bo’lishi,
bolalar bilimini sistemalashtirishga, ayrim tasavvur va tushunchalarni tartibga solishga
yordam berishi lozim. SHunday ekan, bunday darslar uchun kitobdan o’qilganlargina
emas, balki bolalarning kuzatishlari natijasida bevosita idrok etilgan tabiatdagi fan va
hodisalar, ijtimoiy hayot voqealari, shaxsiy tajribalari ham material bo’ladi. Maktab
hayoti, oila va tabiatshunoslikka oid mavzuga bag’ishlanganumumlashtiruvchi
darslarning vazifasi kitob materialini o’quvchilarning kuzatishlari, ekskursiyalardan
olgan bilimlari bilan bog’lashdir.Umumlashtiruvchi darslarda ish turlari xilma-xil bo’lib,
o’qilganlar, ko’rilgankechirilganlar yuzasidan suhbat, illyustrativ materiallar (rasmlar,
misollar)ni ko’rsatish va tahlil qilish, o’quvchilarning ayrim asarlardan parchalar o’qishi,
ekskursiya va kuzatishlar haqida bolalarning og’zaki hikoya qilishi kabilardan
fodalaniladi. Umumlashtiruvchi dars uchun ish turi darsning aniq maqsadidan kelib
chiqib ta’minlanadi. Umumlashtiruvchi darslarga, asosan, quyidagi pedagogik talablar
qo’yiladi.O’quvchilar dasturdagi muayyan mavzu ustida ishlab, o’qiganlari, ko’rgan,
eshitgani, kuzatganlari haqida o’z fikr-mulohazalarini dalil va erkin aytish
imkoniyatlariga ega bo’lsinlar. Masalan, ma’lum bir mavzuni yakunlab o’tkazilgan
umumlashtiruvchi darsda bolalar kitobdan shu mavzuga oid o’qigan hikoya va

maqolalardan qaysi biri qiziqarliroq ekanini, shuningdek, biror hikoya yoki maqoladagi
qatnashuvchi shaxslar, ularning xulq-atvorlari haqida o’z fikrlarini aytadilar, zarur
bo’lsa, o’qilgan asar mazmunini qisqa bayon qiladilar. Agar mavzuni o’rganish
jarayonida o’quvchilar bilan ekskursiya o’tkazilgan bo’lsa, ular ekskursiyadan
ko’rganlaridan nimalar qiziqarli bo’lganini, qaysilari kuchli taassurot qoldirganini aytib
berishlariga o’qituvchi yordam beradi. Bular o’quvchilar tafakkurini faollashtiradi, ularni
faol fikrlashga o’rgatadi, o’stiruvchi ta’limning asosiy shartlaridan biri
hisoblanadi.O’qish kitoblarida berilgan savol va topshiriqlar bolalar qiziqishiga yaqin,
ularning yosh xususiyatiga mos, shuning uchun ular yuzasidan bolalar to’g’ri yakun va
umumiy xulosa chiqara oladilar. Mustaqil xulosa chiqarish tarbiyalovchi ta’limda muhim
ahamiyatga ega.Umumlashtiruvchi darsning muvaffaqiyati unga o’qituvchining qanday
tayyorgarlik ko’rishiga bog’liq.Bunday darsda juda ko’p material yuzasidan umumiy
xulosa chiqarishni rejalashtirib bo’lmaydi; bu darsda ko’p material yuklash o’quvchilar
diqqatini chalg’itadi; idrok etish qobiliyatlarini pasaytiradi va faol fikrlashlariga xalal
beradi.O’qituvchi umumlashtiruvchi darsda o’quvchilardan nimalarni so’rashini, biror
narsaga oid yana nimalarni umumlashtirishini belgilab oladi; darsning maqsadi haqida
o’ylab, bolalar tafakkuri va faoliyatini faollashtirishga ta’sir etadigan ish shakllaridan
foydalanishni rejalashtiradi.Umumlashtiruvchi darsni dasturdagi har bir mavzu
o’rganilgandan so’ng o’tkazish shart emas. Uni faqat muhim va katta bo’lim materiallari
o’rganilgandan keyin o’tkazish kifoya.
3. Boshlang‘ich ta’lim DTS va o‘quv dasturlarining o‘zaro bog‘liqligini amaliy
ko‘rsatib berish.
Umumlashtiruvchi darslarda ko’rgazma qo’llanmalar, savol va topshiriqlar,
ekskursiya, kuzatish, uchrashuv va suhbat materiallaridan mavzularni o’rganish
davridagidek foydalanish tavsiya etilmaydi. Umumlashtiruvchi dars oldiga qo’yilgan
vazifalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun o’qituvchi kundalik mashg’ulotlarda
foydalanilgan juda ko’p materiallardan har bir mavzu uchun muhim va xarakterlilarini
tanlashi, o’quvchilar mustaqil xulosa chiqara olishlariga va o’z fikr-mulohazalarini
bayon etishlarigamkon yaratib berishlari zarur. Buning uchun o’quvchilar o’zlarining
ekskursiya va kuzatish vaqtida yozgan xotiralarini (agar bo’lsa) o’qib chiqishlari, ilgari
tayyorlangan rasmlarini, kitobdagi materiallarni ko’zdan kechirib, qiziqarli o’rinlarini

belgilashlari, biror asardan ayrim parchani yod olishlari yoki matnga yaqin bayon etishga
tayyorlanishlari lozim.O’qish darslari atrof-muhit, insoniy munosabatlar, Vatanning
o’tmishi va hozirgi kundagi hayoti, unda insonlarning o’rni haqidagi o’quvchilar
bilimlarini kengaytiradi, dunyoqarashlarining shakllanishiga, ma’naviy- axloqiy
tarbiyasiga katta ta’sir ko’rsatadi. Natijada o’quvchilarda ijobiy- axloqiy sifatlar
shakllana boshlaydi, vatanparvarlik, vatanga muhabbat, insonparvarlik hislari rivojlanadi.
Shuning bilan birga kitobda mustaqil o’qish uchun ham materiallar berilgan. Darslikning
har bir bo’limi ma’lum maqsad asosida tuzilgan. Har bir bo’lim so’ngida mustahkamlash
uchun savollar va topshiriqlar, turli boshqotirma va rebuslar berilganki, bular
o’quvchilarda erkin fikrlashni, izlanish qobiliyatini rivojlantirish bilan birga, ularda
o’qish motivlarini rivojlanishiga xizmat qiladi. Birinchi bo’lim - “O’zbekiston – mening
vatanim” o’quvchilarni vatan tushunchasi bilan tanishtirib, uning qiyosi yo’qligiga
ishontiradi, uni asrab avaylashga, u bilan faxrlanish o’rgatadi. Shuningdek, vatanning
o’tmishi va hozirgi kuni haqidagi materiallar ham o’quvchilarda vatnparvarlik, vatanga
muhabbat hislarini rivojlantirishga ham ta’sir ko’rsatadi. Ikkinchi bo’lim – “Biz –
buyuklar avlodi” deb nomlangan. Bu bo’limda o’quvchilar o’zbek xalqining buyuk xalq
ekanligini, uning donishmand farzandlarini butun dunyo bilishini o’rganib, ularda
vatanparvarlik, insonparvarlik sifatlari tarbiyalanadi. Bu bo’limda ular millatimiz faxri
bo’lgan Amir Temur, Alisher Navoiy , Mirzo Ulug’bek, Abu Ali ibn Sino, Bobur kabi
allomalar haqidagi ma’lumotlar bilan tanishadilar. Ularning hayoti haqidagi rivoyatlarni
o’rganadilar. Uchinchi bo’lim- “Ko’klam- yashardi olam” deb nomlangan. Bu bo’limda
o’quvchilar bahor fasli unda o’tadigan bayramlar, bahorda bajariladigan ishlar haqidagi
ma’lumotlar bilan tanishadilar, fasllar haqida, bayramlar, urf- odatlar haqida
ma’lumotlarga ega bo’lishadi. To’rtinchi bo’lim – “Ilm – aql chirog’i” deb nomlangan
bo’lib, o’quvchilar bu bo’limda ilmga, o’qishga, kitobga mehrli bo’lish haqida bilim va
ko’nikmalar hosil qilishadi. O’quvchilar bu bo’limni o’rganishorqali ilmning inson
hayotidagi ahamiyatini bilib oladilar. Bilimli bo’lish uchun ko’proq o’qish, o’rganish
lozimligini anglaydilar. Beshinchi bo’lim – “Xalq o’giti – baxt kaliti” deb nomlanib, xalq
og’zaki ijodini o’rganishga bag’ishlangan, bunda 1-sinf o’quvchilarining yoshi,
o’zlashtirish xususiyatlariga mos materiallar tanlangan. Asosiy maqsad o’quvchilarda
umuminsoniy sifatlarni, qadriyatlarni tarbiyalashga qaratilgan. Oltinchi bo’lim – “Odob –
insonga husn”. Bu bo’limda insonning eng go’zal fazilatlaridan biri – odoblilik haqida

gap boradi. Bu bo’limni o’rganish orqali o’quvchilar kundalik hayotidagi insoniy
munosabatlarni, undagi axloq normalarini, umuminsoniy sifatlarni bilib o’zlashtirib
oladilar. Yettinchi bo’lim – “Mehnatning tagi rohat”. Bunda o’quvchilar mehnat insonga
baxt keltirishini, insonlar hayotida baxtli yashash uchun birorkasbni egallashlari zarurligi
haqidagi mavzularni o’rganadilar. Ularda mehnatga hurmat, mehntsevarlik, kasb
egallashga qiziqish tarbiyalanadi.O’qituvchi badiiy matn ustida ishlaganda mavjud savol
va topshiriqlardan foydalanadi. U matnni avval ifodali qilib o’qib beradi. Keyin matn
mazmuni ustida suhbat uyishtiradi. Bunda o’qituvchi savollar va tasviriy vositalardan
foydalanadi. O’quvchilarning o’zlariga ovoz chiqarmay o’qish, mazmunini tushunish
topshiriladi. Keyin navbatma - navbat o’qitiladi. Lug’at ustida ishlab, yangi so’zlarning
ma’nosi tushuntiriladi, o’quvchilarning lug’at boyligini oshorishga e’tibor qaratiladi.
Oxirida savol – javob, test, boshqotirma, rebus yechib o’quvchilar umumlashtiriladi,
reytingi e’lon qilinadi.
Xulosa qilib aytganda, o’qish darslarining asosiy vazifalari quyidagilar:
1. To’g’ri, tez, ongli va ifodali o’qishga o’rgatish. O’qish malakalarini
takomillashtirish.
2. O’qish darslarida o’quvchilarni axloqiy tarbiyalash va bilimnirivojlantirish
vazifalarini aniq belgilash, dunyoqarashinishakllanirish. Shu bilan birga ekologik,
estetik, mehnat, iqtisodiy va huquqiy tarbiya berish.
3. O’quvchilarda ijodiy tasavvur, nutq va tafakurni o’stirish.
4. Qadim –qadimdan ardoqlanib kelingan kitobga mehr – muhabbatni tarbiyalash,
uni e’zozlashga o’rgatish.
5. O’quvchilarni mustaqil fikrlashga, fikrlarni erkin bayon etishga o’rgatish.
• 3-sinfda o’qish dasrlarining vazifasi va o’quvchilarning o’qish malakasini
takomillashtirish
• O’qish faoliyati boshlang’ich sinflarda barcha fanlarda amalga oshiriladi, lekin
o’qishgao’rgatish o’qish darslarining asosiy vazifasidir.
• Kichik yoshdagi o’quvchini o’qishga o’rgatishda ularning umumiy
rivojlanishini,psixologiyasini hisobga olish zarur. O’quv materialini hajmini oshirib
yuborish, tinmay bir maromdagi o’qishni tashkil etish bolani o’qish mashg’ulotidan
bezdiradi.

• O’quvchilarni qiziqarli topshiriqlar, didaktik o’yinlar asosida o’qitish o’qishga
o’yin tusini beradi.Bola o’ynab charchamaganidek, o’qib charchaganini sezmaydi.
Ma lumki, boshlang ich ta lim bosqichi oldiga qo yilgan vazifalarning bajarilishini‟ ‟ ‟ ‟
nazorat qilish ta lim standarti orqali amalga oshiriladi. Ta lim standarti asosida
‟ ‟
boshlang ich sinf o quvchilaridan standartda belgilab qo yilgan ko rsatkichiga
‟ ‟ ‟ ‟
erishishni talab qiladi va o z navbatida bu ko rsatkichlarga erishish
‟ ‟
ko rsatilgan.Boshlang ich ta lim standarti mazkur ta lim bosqichining har bir ta lim
‟ ‟ ‟ ‟ ‟
sohasi uchun belgilangan standart parametrlari, mazkur ta lim sohasining
‟
modernizatsiyalashtirishni, shu mazmunning tarkibiy qismlari, ta lim jarayonining
‟
vosita vametodlari hamda umumpedagogik, psixologik, texnologik tizimi va darajasini
belgilab berishga xizmat qiladi. Bunda butun e tibor boshlang ich ta lim berishning
‟ ‟ ‟
maqsadi yuzasidan butunlik va to laqonlilikni saqlab qolishga qaratilgan.Boshlang ich
‟ ‟
ta lim tayanch o quv rejasi doirasiga ona tili, matematika, tabiat hamda inson va
‟ ‟
jamiyat ta limi sohalari kiritilgan avlat ta`lim standarti asosida o`quv dasturlari va
‟
darsliklar yaratiladi.Boshlang`ich sinflar ona tili dasturi quyidagi bo`limlarni o`z
ichiga oladi.1.Savod o`rgatish, sinfdan tashqari o`qish va nutq o`stirish.2.Sinfda va
sinfdan tashqari o`qish va nutq o`stirish.3.Fotenika,grammatika, imlo va nutq
o`stirish.Bu bo`lim materiallarini birlashtiruvchi asosiy tamoyil nutq o`stirish
hisoblanadi. Nutq o`stirish boshlang`ich sinf ona tili ta`limiga aniq amaliy
yo`nalish beradi va bolalarga ongli o`qish, o`qiganlarini ravon gapirish va yozishga
o`rgatadi. Ona tili va adabiyotdan bolalarning yosh xususiyatlari va saviyalarini
hisobga olgan holda boshlang`ich bilim berishni, shu asosda nutqni boyitish, boshqalar
nutqini e`tibor bilan eshita olish hamda kitob o`qishga qiziqish uyg`otishga yo`naltirishi
zarur.Ona tili o`quv dasturining ikki bo`limida sinfdan tashqari o`qish atamasi
qo`llangan. Nafaqat 1-4 sinflarda, balki yuqori sinflarda ham sinfdan tashqari
o`qish atamasi qo`llangan. Demak, 1-4 sinflarda sinfda o`qish va sinfdan tashqari
o`qish darslari uyushtiriladi.Sinfda o`qish darslarida barcha o`quvchilar o`qituvchi
rahbarligida ayni bir asarni o`rganadilar: asar mazmuni,qurilishi, badiiy til vositalari
ustida ish olib boradilar.Sinfdan tashqari o`qish darslarda esa o`quvchilar bir mavzuga
oid bir necha asarni o`qib o`rganadilar. Sinfdan tashqari o`qishning maqsadi
o`qishmalakalarini takomillashtirish, kitob tanlay oladigan, muntazam kitob
o`qiydigan, o`qigan kitobini to`g`ri baholay oladigan ongli kitobxonni

tarbiyalashdir.Albatta, sinfda o`qish darslarida ham mustaqil o`qish ishlari
uyushtiriladi, o`quvchilarda ma`lum ko`nikmalar hosil qilinadi. Biroq sinfdan
tashqari o`qish atamasining ma`nosi ancha keng bo`lib, o`quvchilarning mustaqil
o`qish ko`nikmalari ayni shu darslarda shakllantirib boriladi.Boshlang`ich ta'limda
sinfda o`qish va sinfdan tashqari o`qish darslari uyg`un holda tashkil etiladi.O qish‟
texnikasi.O zgalar fikrini va matn mazmunini anglash.Fikrini yozma shaklda bayon etish
‟
malakasi.Bo shlang ich sinflarda o quvchilar ona tili o qish bo yicha quyidagi bilim,
‟ ‟ ‟ ‟ ‟
ko nikma va malakalarni egallashi shart.O qish texnikasi bo yicha:Miqdoriy
‟ ‟ ‟
ko rsatkich, bir daqiqada 80-90 so zni o qiy olish.Talablar.-harflarni to gri talaffuz
‟ ‟ ‟ ‟
etish;-so zlarni to g ri o qish;-gap ohangiga rioya qilgan holda ravon va obrazli o qish;-
‟ ‟ ‟ ‟ ‟
gapdagi tinish belgilarini talaffuzda aks ettirish;-ohanggarioya qilish; sanash va ajralaish
ohanglarida to g ri foydalanish;-so zurug ularida rioya qilish;-ilmiy atama va ramzlarni
‟ ‟ ‟ ‟
to g ri talafuz etish.
‟ ‟
Xulosa
Matn mazmunini va o zgalar fikrini anglash malakasi bo yicha: Miqdoriy
‟ ‟
ko rsatgich, 10 daqiqada 4-5 sahifasi matn o qish, qauta so zlab bera olish .Talablar.-
‟ ‟ ‟
og zaki nutqning to g ri, ravon, aniq, tushunarli va ta sirchan bo lish;-monolik nutqning
‟ ‟ ‟ ‟ ‟
ravon bo lishi;-diologik, nutqda ta sirchan, izchil, mantiqiy jihatning aniq
‟ ‟
bo lishi.Diktant yozma malakasi:Miqdori ko rsatkich 75-80 so zdan iborat diktant yoza
‟ ‟ ‟
olish.Talablar.-imlo xatolarga yo l qo ymaslik;-ijodiy matnning mantiqiy jihatdan
‟ ‟
izchanligi;-berilgan izohlarning aniqligi;-lug atlarning to g ri va aniq
‟ ‟ ‟
berilishi.MUHOKAMAOna tili darslarida bolalarning tafakkur qilishfaoliyatini
kengaytirishga, ularda erkin fikrlay olish, o zgalar fikrini anglash, o z fikrlarini
‟ ‟
og zaki va yozma ravishdaravon bayon qila olishga, jamiyat a zolari bilan erkin
‟ ‟
muloqotda bo la olish ko nikma va malakalarni rivojlantiradi. Ona tili ta limda
‟ ‟ ‟
yozuv fani emas. Ona tili ta lim standarti ko satgichlaribolaning fikrlay olishga,
‟ ‟
ifodalangan fikrni anglashga va o z fikrini savodli, mantiqiy izchillika rioya qilingan
‟
holda bayon qilaolishga o rgatish nuqtai nazaridan belgilaydi.Boshlang ich ta lim
‟ ‟ ‟
bosqichida o quvchilarning ona tili ta lim sohasi bo yicha tayyorgarlik darajasiga
‟ ‟ ‟
qo yiladigan minimal talablar quyidagi uch parametrik standart o lchovi orqali aks
‟ ‟
ettiriladi.XULOSABoshlang`ich sinf o`quvchilariga ona tili fanining elementlarini
o`rgatish bilan bolalarda yozma nutq shakllana boshlanadi, adabiy til me yorlari haqida
‟

tushunchalar kengayadi va amaliyotdagi tadbiqi shakllana boshlanadi. Yozuv
texnikasi rivojlanadi. Nutq apparatlari takomillashadi. Og`zaki nutq va yozma nutq
tafovutlari haqida mulohaza qilishni boshlaydilar va aslida so`zlar qanday to`g`ri
talaffuz qilinishi haqidaongli ravishda o`rganishni boshlaydilar.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimova K., Matjonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili
o‘qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b.
2. G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Mamatova G., Boqiyeva H. Husnixat va uni
o‘qitish metodikasi. – T .: TDPU , 2009. – 70 b .
3. Матчанов С., Ғуломова Х., Юлд а шева Ш., А. Нисанбаева. Ана т i л i н
оқыту әдістемесі. – T .: ТДПУ, 2013. – 2 7 7 б .

4. Ўзбекистон Республикаси Конститутцияси – Т.: Ўзбекистон, 2017. -46 б.
5. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. –T.: Yangiyo‘l poligraf service, 2010. –
42-46 b.
6. Uzviylashtirilgan o‘quv dasturi. –T.: Yangiy o‘ l poligraf service, 2010. – 46 -68 b.
7. Qosimova Q. “2-sinflarda ona tili darslari”, T. “O‘qituvchi”, 1998 yil.
8. G‘afforova T., Shodmonov E., Eshturdiyeva G. O‘qish kitobi (1-sinf uchun
darslik). – T.: Sharq, 2009. – 127 b.
9. G‘afforova T., G‘ulomova X. 1-sinfda o‘qish darslari. –T.: Sharq, 2003. – 126 b.
10. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun darslik). –
T.:Cho‘lpon, 2013. -127 b.
11. Fuzailov S., Xudoyberganova M. Ona tili (3-sinf uchun darslik). –T.:O‘qituvchi,
2013. -143 b.
12. Ikromova R., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Shodmonqulova D. (4-sinf uchun
darslik). –T.:O‘qituvchi, 2013. -190 b.

3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish

Купить