A.Husayniyning “Badoye’ us-sanoe’ asarida badiiy san’atlar tasnifi

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	112.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

A.Husayniyning “Badoye’ us-sanoe’ asarida badiiy san’atlar tasnifi

Купить

2 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………….…………3 I BOB. Adabiyotshunoslikda badiiyat ilmining o‘rganilishi haqida I.1. Adabiyotshunoslikda badiiy san’atlar talqini …….......................................…..7 I.2. “Balog ‘ at” tushunchasi. Ilmi bayon va ilmi ma’oniy...................................….11 I.3. Ilmi badi’…………………………………………….........…………….....….19 II. Atoulloh Husayniyning “Badoyi’u-s-sanoyi’” asaridagi san’atlar II.1. Lafziy san’atlar…………………………………………..............….......…...23 II. 2. Ma’naviy san’atlar………………………...………...............………..……..35 II. 3. Lafziy ma’naviy san’atlar………………………………...…........................47 II. 4. Ma’noga ta’sir qiluvchi ayblar………………...……...…..............................54 Xulosa……………………………………………………………….…….….......58 Foydalanilgan adabiyotlar……………

3 KIRISH Tadqiqot mavzusining dolzarbligi . Mustaqillik qo ‘ lga kiritilgan ilk davrlardan boshlab muhtaram yurtboshimiz I.A.Karimov tashabbusi bilan yetishib kelayotgan yosh avlodga bo ‘ lgan e ’ tibor tubdan o ‘ zgaradi. I.A.Karimovning “Farzandlarimiz bizdan ko ‘ ra, kuchli, bilimli, dono va albatta, baxtli bo ‘ lishlari shart” 1 , degan shiorlari esa bu borada olib boriladigan ishlarning asosi bo ‘ lib, xizmat qildi. Keyingi yillarda yosh avlodni bilimli, dono qilib tarbiyalashda asosiy etibor ta ’ lim sohasiga qaratiladi. Bu esa hozirda ta ’ lim olayotgan va kelgusida turli xil sohalarda mutaxassilarga aylanishni maqsad qilayotgan biz kabi yoshlar qalbida ishonchni yanada ortib berishiga sabab bo ‘ ladi. Yana shuni ta ’ kidlab o ‘ tish zarurki, mustaqillik bizga boy berilgan qadriyatl

4 “Badoyi ’ u-s-sanoyi ’ ” asari bir necha tillarga tarjima qilingan bo ‘ lsa-da, uning o ‘ ziga xos xususiyatlari maxsus o ‘ rganilmagan. Demak, ushbu tadqiqot mavzuining dolzarbligi Atoulloh Husayniy yozgan “Badoyi ’ u-s-sanoyi ’ ” asari mundarijasining o ‘ rganilishi bilan belgilanadi. Ilmiy izlanishning maqsad va vazifalari. Atoulloh Husayniyning “Badoyi ’ u-s-sanoyi ’ ” asarida badiiy san ’ atlar tasnifini o ‘ rganish mazkur tadqiqotning maqsadidir. Shuningdek, tadqiqotda quyidagi vazifalar belgilandi: - Balog ‘ at ilmi haqida ma ’ lumot yig ‘ ish; - “Badoyi ’ u-s-sanoyi ’ ” asarining tarkibini tadqiq qilish; - lafziy san ’ atlar tarkibini o ‘ rganish; - ma ’ naviy san ’ atlar tarkibini o ‘ rganish; - lafziy- ma ’ naviy san ’ atlar tarkibini o ‘ rganish; - ma ’ noga ta ’ sir qiluvchi

5 Adabiyotshunoslikda mazkur asar va uning tarjimalari haqida ayrim maqolalar 7 e ’ lon qilingan. Lekin Atoulloh Husayniyning “Badoyi ’ u-s-sanoyi ’ ” asarida badiiy san ’ atlar tasnifi xususida maxsus ilmiy-tadqiqot ishi olib borilmagan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Atoulloh Husayniyning “Badoyi ’ u-s- sanoyi ’ ” asarida badiiy san ’ atlar tasnifi tadqiq qilindi. - adabiyotshunoslikda badiiy san’atlar talqini tadqiq qilindi; - she’rshunoslik ilmidagi “Balog‘at” tushunchasi o‘rganilib, tahlil qilindi; - ilmi bayon, ilmi ma’oniy va ilmi badi’ tushunchalari o‘rganildi; - asarda keltirilgan ma’naviy, lafziy hamda lafziyu ma’naviy san’atlar alohida o‘rganilib, misollar vositasida sharhlashga, shuningdek, boshqa ilmiy asarlar bilan qiyosiy o‘rganishga harakat qilindi; - “Badoyi’u-s-sanoyi’” as

6 Tadqiqot natijalaridan mumtoz adabiy manbalar badiiyatini o ‘ rganishga oid maxsus kurslarni o ‘ qitishda foydalanish mumkin. Ishning tuzilishi va hajmi. Ushbu bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, yetti fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxatidan iborat. I BOB. ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIYAT ILMINING O‘RGANILISHI HAQIDA I.1. ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY SAN’ATLAR TALQINI Forsiy “mahosin”larning yetuk namunasini yaratgan Atoulloh Husayniy “Badoye’u-s-sanoye’” (“San’at yangiliklari”) asarida 220 dan ortiq san’at turlarini

7 farqlash bilan birga ularni lafziy san’atlar, ma’naviy san’atlar hamda lafziyu ma’naviy san’atlar kabi uch yo‘nalishda taqsim qiladi. Sharq mumtoz adabiyotshunosligida Atoulloh Husayniyning “Badoye’u-s-sanoye’” asari о‘zining ilmiy qimmati bilan alohida о‘rin tutadi. Asarning yaratilishida ilm va ma’rifat homiysi Alisher Navoiyning xizmati biyos. Bu haqda shoir о‘zining “Majolis un- nafois” tazkirasida shunday e’tirof etadi: “Mir Atoulloh Nishopurdindur. Andin ilm tahsili uchun shahrg‘a (ya’ni Hirotga) keldi. “Qofiya” va “Mutavassit” о‘qur erdi. Donishmand bо‘lg‘uncha bir nav’ mustahsan maoshqa muvaffaq bо‘ldikim, andin ortuq bо‘lmoq mumkin ermas. Bo vujudi donishmandliq, she’ru muammovu sanoyi’da dag‘i mahorat paydo qildi. Muammog‘a kо‘p mashg‘ul bо‘lur erdi. Halo saboq kasratidan a

8 s-sino’a” (“Mukammal san’atlar”) kitobi yozilg‘ay va anda she’rning jami’ fununi mufassalu mukammal bayon etilgay”. Turkiy tildagi poetikaga oid XV asrning nodir namunasi Shayx Ahmad Taroziyning “Fununu-l-balog‘a” (“Balog‘at fanlari”) asarida forsiy “ilmi bade’”lar tajribasi umumlashtirilgan, asarda tahlilga tortilgan san’atlar sonining ortishi bilan she’riyat namunalarining badiiyati ham chuqurlashib, mavzu va janr doirasi kengayib borgan. Muallifning yozishicha, “har aqsomi sanoat va anvo’i balog‘atkim, fusaho va bulag‘o arosinda mo‘tabardur, majmu’ni jam’ qilib, har bir san’atqa turkiy lafz birla misol kelturub va kechgan zurafo va shuaroning bu sanoat birla tazyin qilg‘an arabiy va forsiy nazm va nasr so‘zlarinda nazir kelturduk. Va ba’zi yerda “Kalomi majid”tin va Rasul alayhi-s

9 mufrad, jam’u-n-ma at-tafriq vat-taqsim, kalomu-l-mujome’, husnu-l-matla’, husnu-l-taxallus, husnu-t-ta’lil, husn-talab husnu-l-maqta’, at-tarzih”. Shayx Taroziy domlaning ulkan xizmatlaridan yana biri shuki, u o‘z asarini turkiy tilda yozish bilan cheklanmay, bu tilda ijod qilgan ellikdan ortiq shoir va nosirlarning sara asarlaridan namunalar bergan.Ayrim hollarda misoli uchramagan o‘rinlarda o‘z ijodidan namunalar keltirib, talqindagi san’at turini o‘zbek kitobxoniga to‘la yetib borishiga harakat qilgan. Nihoyat, XX asrning boshlarida yaratilgan adabiyotshunoslikka doir ilk nazariy qo‘llanmalar sanalgan Abdurahmon Sa’diyning “Amaliy ham nazariy adabiyot darslari”, Fitratning “Adabiyot qoidalari” asarlari mafkuraviy tazyiq ostidagi davr mevasi bo‘lgani uchun ham endi ularda Qur’oni ka

10 va malakasiga muvofiqligi uchun ham ushbu so‘zlik har bir adabiyot muallimi, talaba va iqtidorli o‘quvchilarning stolidan doimiy o‘rin olishga arziydi. Demak, mumtoz adabiyotshunoslikda eng qadimgi ilm turlaridan biri sanalgan ilmi bade’, ya’ni badiiy san’atlar haqidagi ilm doimo yangilanishda va taraqqiyotda ekanini unutmaslik kerak . I.2. “BALOG ‘ AT” TUSHUNCHASI. ILMI BAYON VA ILMI MA’ONIY Lug ‘ atda “balog ‘ at” so ‘ zi – yetish, oxiriga yetish ma ’ nolariga ega. Tilshunoslikda esa nutqdan ko ‘ zlangan yetuk darajadagi ma ’ noni to ‘ g ‘ ri fasohat bilan yetkazishga aytiladi. Unda har bir gap munosib o ‘ rinda keladi va eshitgan ko ‘ ngillarga yaxshi ta ’ sir qiladi.

11 1. Nutq balog ‘ ati. Nutqning fasohatli bo ‘ lishi bilan bir qatorda holat taqozosiga ham mos kelishi. Balog ‘ atli kalom mazmunan aniq bo ‘ lgan, iborasi fasih bo ‘ lgan, aytilayotgan o ‘ rniga va tinglovchilarga munosib bo ‘ lgan kalomdir. Balog ‘ atning 2 chegarasi bor: a) Eng yuqori darajasi. Bu – so ‘ z bilan ojiz qoldirish darajasi. b) Eng pastki darajasi. Bu – agar undan ham pastroq darajaga tushilsa, balog ‘ at sohiblari nazdida “hayvonlar tovushi” darajasiga tushib qolinadigan daraja. Ushbu 2 chegara o ‘ rtasida ko ‘ pgina darajalar bo ‘ lib, ular so ‘ zga husn bag ‘ ishlaydigan jihatlarning ko ‘ lami va sifatiga bog ‘ liq. Nutqdagi balog ‘ at fasohat shartlariga rioya qilishi bilan bir vaqtda quyidagi jihatlarga ham e ’ tibor qaratadi. (quyidagi gaplarni yana ko ‘ rib chiqish

12 Balog ‘ at tolibi tilni, sarf va nahvni yaxshi bilishi hamda arab tilidan yaxshi xabardor bo ‘ lishi kerak. Balog ‘ atning elementlariga quyidagilar kiradi: lafz, ma ’ no, shuningdek, so ‘ zlarni ta ’ kid, ta ’ sir va husn jihatdan kuchli joylashtirish, so ‘ ng nutqning vaqti, o ‘ rni, mavzusiga ko ‘ ra, tinglovchilar holatiga, hukmronlik qilib turgan kayfiyat e ’ tiboriga ko ‘ ra so ‘ zlarni va uslubni tanlashdagi sinchkovlik. Balog ‘ at ilmini o ‘ rganish asnosida biz quyidagi foydalarga erishishimiz mumkin: - Aytilgan gapdagi yaxshi bilan yomonni to ‘ la farqlay oladigan bo ‘ lish; - Ma ’ noni ifodalab berishda xatarli (shubhaga soladigan) narsalardan uzoqda bo ‘ lish; - Aytilgan gapdagi so ‘ zlarning joylashuv tarkibini yaxshi o ‘ rganib olish; Sof adabiy iboralar bilan so ‘ zlagan

13 Balog ‘ atli nutq bu siyqasi chiqqan so ‘ zlar yoki bozor doirasidagi suhbat emas, balki, har tomonlama tanlangan kalomdir. U tuzilish jihatdan mukammal jumlalar, qolipiga ko ‘ ra eng maqbul iboralar bo ‘ lib, chiroyli, tushunarli va kuchli ma ’ nolarni o ‘ zida mujassam etadi. Balo ‘ gatli nutqda gapning eshituvchi holiga, kayfiyatiga va aql darajasiga ahamiyat beriladi. Kalom ustalari bu to ‘ g ‘ rida, har maqomning kalomi bor, deyishgan. Tilshunos olimlar balog ‘ atni ta ’ riflab , u haqda shunday deyishgan: Balog ‘ at bu kalomning holat taqozosiga muvofiq kelmog ‘ idir. Demak, balog ‘ at Nutq balog ‘ ati va Notiq balog ‘ ati kabi turlarga bo ‘ linadi. Ilmi bayon. Arab balog ‘ atida bayonning tarkibigi tashbih, majoz, istiora, kinoya kiradi. Bayon ilmida t ashbih, uning qismlari, tur

14 Majoz so ‘ zni ma ’ lum bir maqsadda o ‘ z ma ’ nosidan boshqa bir ma ’ noda, ko ‘ chma ma ’ noda ishlatishdir. So ‘ zning ko ‘ chma ma ’ nosi doim matn ichida, u bog ‘ lanib kelayotgan boshqa so ‘ z orqali anglashiladi. So ‘ zning matndan tashqarida anglatgan ma ’ nosi esa so ‘ zning o ‘ z ma ’ nosi hisoblanadi. Masalan: Falonchi durlar bilan so ‘ zlaydi . Ushbu jumladagi “durlar” so ‘ zi ko ‘ chma ma ’ noda kelgan, buning isboti gap tarkibidagi “so ‘ zlaydi” lafzidir. Bundan “falonchi fasohatli so ‘ zlar bilan – durdonalar bilan so ‘ zlaydi” ma ’ nosi kelib chiqadi. Boshqacha aytsak, durlar so ‘ zini o ‘ z ma ’ nosida tushunishimizga “so ‘ zlaydi” lafzi mone ’ lik qiladi. Bu o ‘ rinda so ‘ zning ko ‘ chma ma ’ noda tushunilishiga uning o ‘ z ma ’ nosi va matndan kelib chiqib anglashil

15 bog ‘ lanib kelayotgan boshqa so ‘ z orqali anglashiladi. So ‘ zning matndan tashqarida anglatgan ma ’ nosi esa so ‘ zning o ‘ z ma ’ nosi hisoblanadi. Masalan: Falonchi durlar bilan so ‘ zlaydi . Ushbu jumladagi “durlar” so ‘ zi ko ‘ chma ma ’ noda kelgan, buning isboti gap tarkibidagi “so ‘ zlaydi” lafzidir. Bundan “falonchi fasohatli so ‘ zlar bilan – durdonalar bilan so ‘ zlaydi” ma ’ nosi kelib chiqadi. Boshqacha aytsak, durlar so ‘ zini o ‘ z ma ’ nosida tushunishimizga “so ‘ zlaydi” lafzi mone ’ lik qiladi. Bu o ‘ rinda so ‘ zning ko ‘ chma ma ’ noda tushunilishiga uning o ‘ z ma ’ nosi va matndan kelib chiqib anglashilayotgan ma ’ no (durdek chiroyli so ‘ zlar) orasidagi aloqadorlik asos bo ‘ lmoqda. Demak, so ‘ zning ko ‘ chma ma ’ noda ishlatilishiga uning o ‘ z ma ’ nosi bila

16 Alif. Lom. Ro. Bu kitobni senga odamlarni Robbilarining izni ila zulmatlardan nurga, aziz va maqtalgan zotning yo ‘ liga chiqarishing uchun nozil qildik. Ya’ni zalolatdan hidoyatga. “Zulmat” va “nur” so ‘ zlari o ‘ zlarining haqiqiy ma ’ nolarida ishlatilmagan. Bu yerda zalolat va zulmat, hidoyat va nur so ‘ zlari o ‘ rtasida o ‘ xshashlik bor. Zulmatdagi odam to ‘ g ‘ ri yo ‘ lni topa olmaydi, u nurga muhtoj. Zalolatdagilar esa o ‘ zlari sezmasalar ham to ‘ g ‘ ri yo ‘ ldan – hidoyatdan uzoqdadirlar, zotan “zalolat” ning ma ’ nosi ham “adashish” deganidir. Istiora aslida “ikki tarafi”ning biri (mushabbah yoki mushabbah bihi), o ‘ xshashlik sohasi va vositasi hazf qilingan tashbehdir. Istiorada mushabbah “mustaor lahu” (istiora qilinayotgan, ya ’ ni, ko ‘ chma ma ’ no uning uchun qo ‘ l

17 Kinoyada iboraning o ‘ z ma ’ nosidan qochib, boshqa zarur ma ’ no ko ‘ zda tutiladi. Kinoya 3 qismga bo ‘ linadi: 1. Sifatni ifodalash uchun aytilayotgan kinoya, masalan Xansoning ushbu bayti: ِدا َمِعْلا ُعي ِفَر ِدا َجَّنلا ُلي ِوَط اتش ا َم ا َذِإِِدا َمِّرلا ُري ِثَك Bu yerda داجنلا ليوط (qilichining qini uzun) dan ةماقلا ليوط ma ’ nosi ko ‘ zda tutilgan. Qo ‘ lingni bo ‘ yningga bog ‘ lab olma. Uni bir yo ‘ la yozib ham yuborma. Yana malomat va hasratda o ‘ tirib qolmagin. Bu oyatda ikkita kinoya bor. Birinchisi: bu yerda baxillik sifati nazarda tutilmoqda. Chunki qo ‘ li bo ‘ yniga bog ‘ langan odam qo ‘ lini pullariga cho ‘ zmaydi. Ikkinchisi: طسبلا لك اهطسبت لا و ya ’ ni bu yerdagi sifat isrofdir. Chunki qo ‘ li judayam ochiq insonning puli qolmaydi. Quyidagi she ’ r Bani Qays

$18 Bu yerdagi “saxiylik” sifatini maqtalayotgan kishiga to ‘ g ‘ ridan to ‘ g ‘ ri nisbat berilmayapti, balki unga bog ‘ liq bitta narsaga nisbat berilyapti, u ham bo ‘ lsa o ‘ sha kishi sayr qiladigan joydir. U qaerda bo ‘ lsa saxovat ham o ‘ sha joyda yuradi. Mana shu she ’ r nisbatli kinoyaga misol bo ‘ la oladi Ulug ‘ vorlik uning ikki kiyimi orasida, karamlik esa uning to ‘ ni ostida. Ilmi ma’oniy. Balog ‘ atning yana bir bo ‘ limi “m a ’ nolar ilmi ” ( مل\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010ع ي \u0010\u0010نا\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010\u0010عملا ) deb ataladi. Ma ’ nolar ilmi borasidagi izlanishlar kalomning, u qay darajada mukammal tuzilgan bo ‘ lishidan qat ’ iy nazar, tinglovchilar va gapirilayotgan o ‘ rinning holatiga mos kelishi$