Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 52.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

A.Qodiriyning «Mehrobdan chayon» romanida kompozitsiya usullari

Купить
1MAVZU: A.QODIRIYNING “MEHROBDAN CHAYON” ROMANIDA KOMPOZITSIYA USULLAR KURS ISHI 2MUNTARIJA KIRISH …………………………………………………………………………………………..3 1. BOB. Adabiyotshunoslikda kompozitsiya va uning usullari…….…….5 1.1. Kompozitsiya va uning usullari………………………………………….5 1.2.Kompozitsiya elemenlari……………………………………………..…10 II.BOB. A.QODIRIYNING “MEHROBDAN CHAYON” ROMANIDA KOMPOZITSIYA USULLARI TAHLILI……………………………….17 2.1.A.Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanida kompozitsiya usullari tahlili………………………………………………………………………..17. XULOSA……………………………………………………………………24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….25 3 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi . O'zbek adabiyotida shunday ijodkorlar borki, ularning ijod namunalari barhayot,hech qachon o'lmaydi. Shunday ijodkorlardan biri, buyuk romannavis, sohir so'z ustasi - Abdulla Qodiriydir. Abdulla Qodiriyni adabiyotning barcha turiga mansub asarlari bugungi kunda ham kitobxonlar e'tiboridan qolgan emas. Qodiriy so'z mohiyatini, adabiyot mohiyatini, san'at mohiyatini tushungan, bilgan, anglay olgan. "Adabiyot - so'z san'atidir. Uning afzalligi shundaki, u shaxsni, predmetlarni, voqealarni yaqqol va yorqin ifodalay oladi. Tashqi dunyoning rang-barang hodisalarini ham, inson qalbi dialektikasining cheksiz qatlamlarini ham ichiga qamrab oladi - uning tasvir va ta'sir imkoniyatlari benihoyadir. Inson - san'at va adabiyotning bosh predmetidir. Kurs ishining vazifalari: 1. Adabiyotshunoslikda kompozitsiya va uning usullari tavsiflash. 2.Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanida kompozitsiya usullarini tahlil qilish. Kurs ishining maqsadi: Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon”romanida kompozitsiya usullarini aniqlash va tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining obyekti: Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romani Kurs ishining predmeti: A.Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanida kompozitsiya usullari Kurs ishida qo llanilgan metodlar.ʻ Analitik usul metodi va bibliografik usul metodlaridan unumli foydalanilgan. Kurs ishining tuzilishi :Kurs ishi tuzilishi jihatidan kirish, 2 bob, 3 reja , xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4I.BOB. Adabiyotshunoslikda kompozitsiya va uning usullari Tabiat va jamiyatdagi predmetlar ham o‘ziga xos tuzilishga ega. Chunonchi, bog‘bon muayyan maqsad bilan ko‘chat o‘tkazish jarayonida yerga aniq shakl beradi yokibinokor o‘zi qurayotgan binoning tashqi ko‘rinishini ham diqqat markazida tutadi. Shuningdek, maishiy, uy-ro‘zg‘or buyumlari ham ma’lu m shaklda bo‘ladi.Ana shu shakl shu buyumlarning o‘ziga xos kompozitsiyasidir. Badiiy ijod jarayoni ham xudii shunday: har qanday san’at asari o‘z strukturasiga ya’ni kompozitsiyasiga ega bo’ladi.Shusiz san’at asarini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Kompozitsiya lotincha so‘z bo‘lib, “tuzilish,qurilish , tarkib” demakdir. Badiiy asar kompozitsiyasiga : “badiiy asar qismlari, detallari, badiiy tasvir vositalarining ma’lum maqsad asosida muayyan tartibda joylashtirilishi” deb ta’rif beriladi. Bundan kompozitsiya badiiy asarning barcha unsurlari bilan uzviy aloqador ekanligi anglashiladi. Har qanday asarning mazmuni, g‘oyasi, qahramonlari qiyofasi, ta’sirchanlik darajasi uning kompozitsiyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Chunki ijodkorning mahorati, uning hayotni, inson obrazini ko‘rsatishdagi o‘ziga xos izlanishlari, avvalo, asar kompozitsiyasida aniq namoyon bo‘ladi. Chunki kompozitsiya asarning barcha jihati - qahramonlar qiyofasi, ularning xatti-harakati, holati, nutqi, voqealar yuz bergan joy manzarasi va hokazolarni ham o‘z ichiga qamrab oladi. Arxitektonika esa adabiy asarning tashqi qurilishi, ya’ni uning asosiy qismlari (boblar, fasllar; parda, ko‘rinish)ning yaxlit birlashtirilishidir. «Kompozitsiya» termini arxitektonikaga nisbatan keng qamrovli tushuncha bo‘lib, arxitektonika ham uning tarkibiga kiruvchi unsurdir. Kompozitsiya esa badiiy asar qismlarini yaxlit badiiy niyat asosida joylashtirish asosida badiiy mazmunni shakllantirish va ifodalash uchun asardagi barcha qismlarni muayyan maqsadga muvofiq o‘zaro uyg‘unlashtirishdir. Shunga erishilganida asar tarkibidagi har bir unsur o‘ziga xos vazifani bajaradi. Asar tarkibidagi matn qurilishi (bob, sarlavha, asosiy va yondosh matn), badiiy nutq shakllari (hikoyalash, tavsif, dialog), rivoya subyektlari (muallif, personaj, o‘zga shaxs), nuqtai nazar (roviy yoki personaj nigohi orqali ko‘rish)larning maqsadli almashinib turishi, personajlar sistemasi (bosh, ikkinchi darajali va yordamchi personajlar tarzida darajalanishi, ularning shunga mos o‘zaro munosabati), syujet qurilishi (voqealarning zamon yoki sabab- natija munosabati asosidagi aloqadorligi, yuz berish va hikoya qilinish vaqti, turli makon va zamonda kechayotgan voqealarning o‘zaro bog‘liqligi, makoniy va zamoniy o‘zgarishlarning asoslanishi va boshqa) kabilar kompozitsiyaning asosiy unsurlaridir. Bundan kompozitsiya asarni san’at hodisasiga aylantiradigan eng muhim omil ekanligi ayon bo‘ladi. Shuning uchun muayyan asar badiiyati haqida gap ketganda, ijodkorning badiiy mahorati haqida so‘z borganda, albatta, birinchi navbatda, asar kompozitsiyasiga e’tibor qaratiladi. Chunki aynan kompozitsiya tufayli badiiy asarda hayot muayyan badiiy shaklga solingan holda aks ettiriladi, unda yangi reallik - badiiy voqelik 5yaratiladi.Kompozistiya asar mazmunini eng mukammal tusda reallashtiruvchi shakliy kategoriyadir. U ijodiy metod, adabiy yo‘nalish, oqim va ularga xos ijod tamoyillari bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Jahon adabiyotshunosligida amebey kompozitsiya termini mavjud. 2 Amebey kompozitsiya – (gr. amidaios – o‘zaro so‘zidan). Badiiy asarning parallelizmga, biror asosiy qismlari yoki obrazlarining takrorlanishiga asoslangan qurilishi. Amebey kompozitsiya dastlab qadimgi grek adabiyotida yuzaga kelgan. U xalq she’riyatida ko‘p uchraydi. Amebey kompozistiya asosida qurilgan asarlarning badiiy ta’sir kuchi yuqori bo‘ladi. Kompozitsiyaning mohiyati, funksiyasi va ahamiyati haqida qarashlar mushtarak bo‘lsa-da, uning elementlari – kompozitsion birliklar masalasida turlicha fikrlar mavjud. Jumladan, ayrim mutaxassislar asarning bitta tasvir shakli (rivoya, tavsif, dialog, monolog, ichki monolog, maktub, lirik chekinish kabi) saqlangan qismini, boshqa birlari esa uning bitta nuqtai nazardan tasvirlangan qismini bitta kompozitsion birlik hisoblaydilar. Shuningdek, kompozitsiyani asar nutqiy qurilishidan kelib chiqqan holda tavsiflash yoki u haqda syujetni asos qilib olgan holda fikrlash an’anasi ham mavjud. Kompozitsiya syujetdan kengroq hodisa sanaladi, chunki u syujetni ham, syujetdan tashqarida qoluvchi vositalarni ham o‘zida jamg‘aradi. Syujetdan tashqarida qolgan badiiy unsurlar – kompozitsion vositalar deb yuritiladi va ularning barchasi asarning birbutun va mukammal bo‘lishiga xizmat qiladi. Shuning uchun ham kompozitsiyani adabiy asarga tugallik va yaxlitlik baxshida etuvchi,yakunlovchi adabiy-badiiy shakl deb yuritadilar. Kompozitsion vositalardan ba’zilarini hukmingizga havola qilamiz. 1. Asar sarlavhasi . «Aniqlik va qisqalik nasrning birinchi ustunligidir. U fikrni talab etadi, busiz go‘zal ifoda hech narsaga xizmat qilmaydi» ekan, asar sarlavhasi bir yoki bir necha so‘zda ifodalanishi, yuzlab sahifalarga sochilgan mazmunni o‘zida aniq jamg‘arishi, nomlanishidanoq kitobxonnini o‘ziga jalb qilishi lozim. Ko‘p xollarda asar sarlavhasi uning mazmuni bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi. Masalan, “Quyosh qoraymas” Oybek romanining simvolik- falsafiy nomi. “Qutlug’ qon” (Oybek), “Ulug’bek xazinasi” (O.Yoqubov), “Yulduzli tunlar”, “Ona lochin vidosi” (P.Qodirov), “O’g’ri”, “Bemor” (A.Qahhor), “Chinor” (A.Muxtor), “Iymon” (I.Sulton), “Qudratli to’lqin” (Sh.Rashidov), “Shaytanat” (T.Malik), “Lolazor” (Murod Muhammad Do’st), “Egilgan bosh” (O.Muxtor), “Oq qushlar, oppoq qushlar” (O.Yoqubov), “Otamdan qolgan dalalar” (Tog’ay Murod), “Ikki eshik orasida” (O’.hoshimov) kabi asar nomlarining tarixini o’rganishning o’zidayoq ko’pgina saboq va o’gitlarning beradi.Jumladan, “dunyo hikmatlarini mo’jizalar tarzida tuya oladigan va shunga monand ifoda qila oladigan” san’atkorning iqrornomasiga quloq osaylik: “Keyingi vaqtda-keksalik, xastalik sabab-juda kam uyqu bo’lib qoldim. Uyqu qochganda bosh-keti yo’q, uzuq-yuluq o’y-xayol qalashib kelaverarkan. Shunda tunchiroq ostida turgan daftarga ba’zi tasodifiy fikrlarni yozib qo’yadigan bo’ldim.Daftarimni “tundalik” deb atadim. Bu “janr”ning 6“kundalik”dan farqi shuki, unda xronologik tartibdagi voqealar bo’lmaydi.Bu gaplar, biri bog’dan, biri tog’dan bo’lsa ham, kimnidir fikri yo sa’y-harakatiga turtki bo’lishi mumkin. Qolaversa, ular muallifning ruhiy holatidan darak, zero biz hammamiz ma’naviy olamga hamisha qandaydir bir tarzda ulush qo’shib yashaymiz”. Darvoqye “Tundaliklar” nomini eshitganingizdanoq, sizda qiziqish uyg’onadi, uning mazmuni bilan tanishishga oshiqasiz. Asqad Muxtorning ikki daftardan iborat bu so’nggi asari – umri yakunidagi Yozuvchining sir-asroridan, uning Odam va Olam haqidagi kashflaridan xabar beradi, kitobxonni o’yga toldiradi, harakatga shoshiltiradi, hayratga ko’madi. Eng asosiysi nom asardagi bosh g’oyani, demakki, bosh mazmunni ifodalay oldi, ya’ni A.Muxtor kasalligiga, og’ir kasalligiga qaramay, tungi bedorlik paytlarida ham yaratish bilan band bo’ldi, o’z aql-zakovati bilan ko’pni hayajonlantira oladigan insoniy dardlarni, mushohadalarni, yangi izlanishlarga asos bo’la oladigan ilmiy va badiiy asoslarni kashf etdi. haqiqiy ijodkor inson qiynalib so’zlasa-da, qiynalib yozsa-da, shunday holatda ham ko’p uchun qayg’uradigan, ko’pning dilidagini aytadigan, ko’p uchun yashaydigan, ijod qiladigan Odam bo’lishkerakligini isbot qildi. Tiriklikning har bir daqiqasi o’zlikni, demakki, Ollohni bilishga sarflanishini lozimligini ko’rsatdi. Shu yo’l bilan eng ohirgi daqiqalarda ham ikkinchi umrining mazmunini (“Ijod – o’limni o’ldirmoq”dir), yanada boyitdi, uning boqiyligini ta’minladi. “Tundaliklar”da: “Shamol shamni o’chiradi. Shunga o’xshab, ayriliq ham shunchaki xushtorlikni sovutishi mumkin, chin muhabbat esa o’t oldiradi”, - degan haqiqat ham yozilgan. Asqad Muxtorga, uning ijodiga xalqimiz muhabbati ortib boraverishi, shubhasizdir. Ko’pgina asarlarning nomlari ulardagi bosh qahramonlarning ismlari bilan ataladi. “Zaynab va Omon” (h.Olimjon), “Navoiy” (Oybek), “Mirzo Ulug’bek” (M.Shayxzoda), “Amir Temur” (Olimjon Bo’riyev), “Fotima va Zuhra” (U.Umarbekov), “Ibn Sino” (M.Qoriyev), “hamza” (K.Yashin) kabi asarlar buni isbotlaydi va asar syujetini bevosita shu obrazlar bilan bog’liqligini ko’rsatadi. Shu asos tufayli bu nomlar ham aniq asarning birbutunligiga hissa bo’lib qo’shiladi. 2. Epigraf (yun. Epigraphe-yozuv). Dastavval, u qadimgi Gretsiyada qabr toshlariga yozilgan she’rlarning janri bo‘lgan. Keyinchalik va hozir ham xalq og‘zaki ijodi yoki yozma adabiyotdan olingan hikmatli so‘z, maqol, parcha yoki iboralarning boshqa bir asar (uning sarlavhasidan keyin, qismi va bobining boshlanishi)da bittasini yoki bir nechtasini keltirilishiga epigraf atamasi ishlatiladi. Epiraf hamma asarlarda bo‘lavermaydi, lekin u doimo qisqa, sodda bo‘lishi, ibratli mazmunni o‘zida jamg‘arishi lozim.Epiraf hamma asarlarda bo’lavermaydi, lekin u doimo qisqa, sodda bo’lishi, ibratli mazmunni o’zida jamg’arishi lozim. Eng asosiysi, muayyan asarning mazmunini o’zida tashishi yoki shu mazmun qanday bo’lishiga urg’u berishi (ba’zida isbotlashi) talab qilinadi. Jumladan, H.Olimjonning: har yurakning bir bahori bor, 7har bir qalbga ishq bo’lar mehmon. har yurakda gullar muhabbat, Bo’ston etar uni begumon. Lekin Layli boshiga kelgan Qora kunlar bizga yot bugun. Bizga yotdir Shirin baxtini Paymol etgan u qop-qora tun,- she’riga quyidagi epgraf keltirilgan: “Muhabbat Ul o’zi eski narsa, Lokin har bir yurak Oni yongorta...” Xodi Toqtosh Ko’rinadiki, har bir qalbda ishq gullarkan, yurak bo’stonga aylanadi. Shuning uchun ham Layli boshiga kelgan, Shirin baxtini paymol etgan qora kunlar o’tmishga aylangan, degan fikrni Xodi Toqtosh asaridan keltirilgan parcha yanada ta’sirdor qiladi, ishonchni oshiradi. “Yozuvchi yolg’onni to’qiydi-yu, haqiqatni yozadi”, - degan hikmatni guyo isbotlaydi.. Jumladan, hamid Olimjonning “Zaynab va Omon” dostonida Omon o’z qismatini, tarixini so’zlar ekan, dunyo ona mehri bilan to’liq va ulug’ligini, ona va farzand o’rtasidagi sevgining buyukligini ta’kidlaydi. Ana shu tushunchalarning beg’uborligini, samimiyligini, jonga jon solib asrashligini ta’kid qilish, unga yana bir isbot keltirish uchun shoir lirik chekinishga yo’l qo’yadi: Gul ochilar bahor chog’ida Va to’lishar ona bog’ida. Ona sevmas farzand topilmas, Farzand yo’qdir onani sevmas. Farzand guldir, ona bir bo’ston, Shuning bilan jahon guliston. Ana shundan so’ng Omon qismati – uning onasiz yolg’iz o’tgani, zaqqumlar yutgani, ona allasiga intizor bo’lgani, ona tovushiga zorligi tasvirlanadi. Bu tasvirni lirik chekinish yanada aniqroq va to’liqroq his etishga kitobxonni tayyorlaydi va shu xislati bilan asar g’oyasini ta’sirchanligiga hissa qo’shadi, asardagi olamni – busbutun bo’lishiga kichkina, lekin zarur ko’makni. (“Arqonga qil quvvat”dir) beradi. 8Masalan, “O‘g‘ri” hikoyasi - “Otning o‘limi ,itning bayrami, “Tuyda aza” hikoyasi- “Zo’ri behuda miyon meshikanad”. 3. Lirik chekinish . San’atkor asarida yaratayotgan syujet voqealaridan ba’zida o‘zi ham ta’sirlanib ketadi, qalbida tug‘yonlar, hislar, fikrlar quyulib kelaveradi. Shu jarayonda syujet voqealarini to‘xtatadi-da, ana shu kechinmalarni ifodalaydi. Bu holat – lirik chekinishni keltirib chiqaradi. Lirik asar – shoir kechinmalarining ifodasi, dramatik asarda muallif nutqi ishtirok etmasligini hisobga olsak, lirik chekinishlar liro-epik asarlarda uchraydi. Masalan, A.Navoiy “Farhod va Shirin”dostonida Farhodning Shirinni axtarib, g‘am tortib yurganini tasvirlab kelib , shunday lirik chekinish qiladi: Ketur soqiy, manga ul lali rangin Ki tushti g‘am yuki ko‘nglumga sangin Aningdek mayki chun og‘zimga etkay, Ichimda dardu g‘am toshin eritay. Lirik chekinish asarning turli o‘rinlarida kelishi mumkin. Lirik chekinishning yana bir ko’rinishida – san’atkorlar personajlarning xatti- harakatlari va xarakterlariga beriladigan baholarini ochiq ifoda qiladilar. Bunda ham ob’ektivlik qonuni saqlanadi, ya’ni ularning faoliyatiga yozuvchi aralashmaydi. Faqatgina bergan bahosi orqali qahramonlar qalbidagi hokim kuch (g’oya)ni eslatish (ta’kid etish) orqali – kitobxonni yangi voqealarga tayyorlaydi, voqealar mazmuniga alohida diqqat qilishga yetaklaydi. Buning isboti “O’tgan kunlar”dagi Otabek-Kumush-Zaynab munosabatlarida ham ko’rish mumkin:“Birinchisini tavsif qilib ko’rsatish nechukkim biz shu o’ringacha ko’p qog’ozlarni qoralab kelamiz, o’qug’uchini ham zeriktirmay orqamizdan ergashtirgandek bo’lamiz, chunki Otabek va Kumush ishqlarida samimiyat, yana to’g’risi she’riyat bor edi. Ikkinchi masala ustiga o’tib tahlil qilmoqchi bo’lsaq, Otabekda majburiyatdan boshqa hyech gap topolmaysiz, topqan bilano’qug’uchig’a qiziqarliq bir narsa chiqmaydir. Qahramonimizning hozirgi “majburiyati” sabablarini muhtaram o’qug’uchilar yaxshi his etsalar ham biz bir daraja o’z tomonimizdan ularni sanab ko’rsatamiz...” (“O’tgan kunlar. Mehrobdan chayon”, 339-bet). Ushbu chekinish ham qahramonlarda mujassamlashgan iroda yo’nalishini yanada aniqlashtiradi, oldingi voqealar bilan keyingi voqealarni o’zaro bog’laydi, kitobxonga ma’lum muddat dam beradi va qiziqishini yana bir bahya ko’paytiradi. Bularning barchasi – yaxlit olam (roman)dagi g’oyaviy maqsadni sezadigan darajada jonlantiradi (badiiylashtiradi).Jumladan, Pirimqul Qodirovning “Ona lochin vidosi” (2001) tarixiy romaniga shunday annotasiya berilgan: “Romanning “Jahon adabiyoti” jurnalida bosilgan birinchi qismi o’quvchilarda katta qiziqish uyg’otdi. Yangidan yozilgan ikkinchi qismida Mirzo Ulug’bek va Alisher 9Navoiydek buyuk siymolarga mehrini bergan fidoiy ona – Gavharshod begimning fojeaviy taqdiri tasvirlanadi.Ma’rifatli ona umrining oxirigacha adolat uchun jasorat bilan kurashadi. Iste’dodli yoshlarni tarix sahnasiga chiqishlariga ko’maklashadi.” Ko’rinadiki, tarixiy roman voqealari Gavharshod begim bilan, uning adolat yo’lidagi jasorati va fojeasi bilan bog’liq. U tarixda qanday kechganini bilishga qiziqishingiz ortadi va romanni varaqlashga ishtiyoqingiz uyg’onadi. Mana shu xislati bilan u asar arxitektonikasida tashkil qiluvchilik, qiziqtiruvchilik vazifasini bajaradi . 4.Qistirma epizod . Syujet yo‘nalishiga bevosita aloqador bo‘lmagan, ammo asar g‘oyaviy mazmunini ko‘p tarmoqli qiladigan, uni bilvosita chuqurlashtiradigan va yangi taqdirlar misolida ta’kidlaydigan qo‘shimcha voqea – qistirma epizod sanaladi.Masalan, “O‘tkan kunlar”dagi Usta Alim hikoyasi, “Qora ko’zlar” dagi Madaminjon hikoyasi, N.Eshonulovning “Urush odamlari” qissasidagi Mallaboy aka hikoyasi qistirma epizotdir. O’tgan kunlar”dagi usta Alim va Saodat, Toshkandning mashhur Qovoq devonasi bilan bog’liq voqealar – qistirma epizodlardir. Jumladan, romandagi “o’z zamonasining mashhur devonasi” – Qovoq devona “qiziq harakatlari va tutal so’zlari” bilan hammani o’ziga qizziqtiradi. Kalaka qilg’uvchi ermakchalar “uning yoshi mishig’iga, mishig’i tupigiga qo’shilib yig’lashi”ni tomosha qilardilar. Ayni paytda “Xon zamonlarida och qoringa sorimsoq yeb, ko’kchoy ichishdan zerikkan kishilar choyxonada o’tirar ekanlar, devonaning qovoqlari kasbini ayttirish orqali davrdan, davrning ulug’lari ustidan kuladilar:“Qovoq devona belidagi qovoqlardan bitta egri maymog’ini ko’rsatib: - Manov Musulmon cho’loq, - dedi, uning yonidagi kichkina tomosha qovoqni turtib : - Bunov, Xudoybachcha (Xudoyorbachcha), - dedi. Suv qovog’ini erkalab “Nor kalla” - (Normuhammad Qushbegi), - dedi. Qolgan ikkita silliq qovoqchalarni “nos qovoq, yupqa tomoq”, - deb qo’ydi. Ermakchilar kulishdilar”(154- bet).Birinchidan, xalqning bunchalik abgorligini Qovoq devona hayoti, holati, u harakat qilayotgan sharoit isbotlab, u davrning eng kir, qora kunlar ekanligiga sha’ma qilsa, ikkinchidan, Qovoq devona va uning to’ydan olgan belbog’i voqeasi orqali “ko’z og’rig’i”, “qorategin”, “yuziga chechak chiqqan” odam (homid) Otabekning yolg’iz o’g’il ekanini, toshkandlik qizga uylanganini bilab oladi, ana shu g’oyaviy yukni bajargandan so’ng Qovoq devona roman sahnasida boshqa ko’rinmaydi Kiritma epizodlarda esa asarning voqealariga aloqasiz bo‘lgan boshqa epizod yoki voqea kiritilishi mumkin. G‘azaldagi begona bayt yoki ruboiydagi antitezisga o‘xshash. 1 5. Badiiy qoliplash. Bosh voqea doirasi ichida, unga g‘oyaviy mazmun va kompozitsion jihatdan bog‘lab, turli mustaqil voqealarni tasvirlash usuli – badiiy 1 Boltaboev H. Adabiyot ensiklopediyasi. 1-jild. , 2015; 2-jild. 2019 -73b. 10qoliplash deb yuritiladi. Badiiy asarda yozuvchi tomonidan turlicha tarzda amalga oshirilishi mumkin: Ba’zan u yoki bu asarda hikoya ichidan hikoya chiqarish usulidan foydalaniladi. Bu hikoyalarning har biri o‘zining mustaqil syujet chizig‘iga ega bo‘ladi. Ayni chog’da shu syujet chiziqlari yagona kompozitsiyon markaz atrofida birlashadilar. Masalan, A.Navoiyning “Sabbayi sayyor” dostonida o‘z sevgilisidan ayrilib , g’am ichida qolgan Bahrom mana ko‘nglini ochmoq uchun yettita saroy qurdirdi va unga yettita hikoyachi keltiradi.Shu yo‘sinda Navoiy asarga yettita ta’limiy-tarbiyaviy hikoyani kiritadi.Bahromning sarguzashti bu hikoyalarni bir ipga tizuvchi va qolipga soluvchi rolni o‘ynaydi. Bu usul - qoliplash usulidir. “Ming bir kecha” ertagida ham shu usul mavjud. A.Muxtor o‘zining “Chinor” romanida ham shu usulni qo’llashga harakat qilgan. Ba’zan asarning boshlanishida uning syujeti bilan mantiqan bog‘lanadigan biror hikoya, rivoyat yoki afsona keltirishadi. Bu o‘sha asardagi asosiy ma’noning yanada ta’sirliroq , tushunarliroq bo‘lishini ta’minlaydi. Masalan, O‘. Umarbekovning “ Odam bo‘lish qiyin” romanidagi Shoh Muslimning keksalikda ko’rgan o’g’lining xudbinligi haqidagi rivoyatning asar qahramoni Abdullaga dahldorligi. 6. Asar annotatsiyasi (lat. Annotacio – xabar, ma’lumot). Unda asarning qisqacha xarakteristikasi beriladi: uning mazmuni, ahamiyati juda siqiq tarzda bayon qilinadi. Ba’zida asarning qaysi kitobxonlarga mo‘ljallangani ham aytiladi. Asar annotatsiyasi, asosan, muayyan asar titul varag‘ining ikkinchi betida joylashadi. Asar annotatsiyasi (qisqa qaydlar yoki ma’lumotlar) hamma asarlarda ham bo‘lishi shart emas. Lekin agar bo‘lsa, u kitobxonni asarni o‘qishga yetaklashi lozim. 7. Peyzaj. Ko’pgina asarlarda peyzaj g’oyada muhim g’oyaviy – kompozitsion rol o’ynaydi. Yozuvchi tabiat lavhalarini chizish orqali o’zining tabiatga munosabatini ifodalaydi: tabiat go’zalligi, boyligi va kudratini ta’rif – tafsif etadi, qalamga olingan joylar tabiatining o’ziga xos xususiyatlarini ochadi. Tabiat manzaralarini yozuvchi o’z qahramonlarining taqdiriga ta’sir etuvchi faktor sifatida ham tasvirlashi mumkin peyzaj asarning g’oyaviy mazmunni va xarakterlarni ochishda qo’shimcha vosita bo’lib xizmat qiladi. Yozuvchi peyzaj orqali yo bevosita o’z fikrlarini bayon qiladi yoki personajlarning ichki kechinmalarini ko’rsatadi.Asarda tabiat tasvirini ifodalashda ham jonlantirish usulidan ustalik bilan foydalanilgan: “ O‘n ikki- o‘n uch kunli oy ko‘kning sharqi, janubi qismidan tussizgina bo‘lib ko‘tarilib kelmakda, quyosh botqan sayin uning chehrasi har zamon ochilib bormoqda edi”. (114-b.). Bu matnda quyosh botishi bilan o‘n ikki- o‘n uch kunlik oyning yanada yorqinroq namoyon bo‘lishini tasvirlashda oyga insonga xos chehrasi ochilishi holati ko‘chirilgan va bu bilan matn ta’sirchanligi yanada oshgan. Kompozitsiya syujetning hamma yo‘nalishlarini bir g‘oyaviy markazga to‘playdi va uning talabiga muvofiq tarzda, tasvir me’yoriga amal qilgan holda uning qismlarini hattoki syujetdan tashqarida yashovchi unsurlar (asar sarlavhasi, epigraf, 11lirik chekinish, qistirma epizod va h.)ni ham joy-joyiga tartiblashtiradi.Chinakkam realistik asarda syujet bilan kompozitsiya o‘zaro bog‘liq bo‘ladi, bir - biriga muvofiq keladi. Biroq bundan ular ayni bir narsa ekan, degan yanglish xulosa chiqmasligi kerak. Syujet , avvalo, mazmun bilan bog‘liq bo’lib, qahramon harakterining shakllanishini ko’rsatuvchi voqealar sistemasidir. Kompozitsiya esa , birinchi navbatda , shakl hodisasi bo’lib asarga go’zal va ta’sirli tashqi ko’rinish beradi , mazmunning yorqin ifodalanishiga , asarning o’qimishli bo’lishiga ko’maklashadi. Epik asarlarda materialni qismlarga bo’lish prinsipi muhim o’rin tutadi. Ko’pgina epik asarlar qismlarga, qismlar esa, o’z navbatida, yana bilimlarga ajraladi. Albatta, yozuvchi materialini qism va bo’limlarga bolishda ma’lum bir maqsadni ko’zda tutadi. 2 Asarni qism va bo’limlarga bo’lish masalasi avtorning turmush hodisalarini aks ettirish xarakteriga, asarning janr xususiyati va unda qo’yilgan problemaga, yozuvchining badiiy uslubiga bog’liqdir. Chunonchi, «Qutlug’ qon» romanining kompozitsiyasi uning mazmuniga mos bo’lib, Oybekning yuksak badiiy mahorat egasi ekanligidan dalolat beradi. «Qutlug’ qon» o’n sakkiz bobdan iborat. Har bobning o’zi hikoya va epizodlardan tashkil topgan hamda g’oyaviy mazmuni jihatidan o’zaro uzviy bog’langan. Poetik, epik va dramatik asar kompozitsiyasi bir-biridan farq qiladi. Alisher Navoy «Farhod va Shirin» dostonida o’zi yashagan davr-XV asr hayoti lavhalarini aks ettirar ekan, unda xalqning tinchlik, farovon turmush, obodonchilik haqidagi orzu-umidlarini ifodalash uchun dostonni kirish qismidan tashqari 53 bobga ajratadi. Bu boblar bir-biri bilan uzviy bog’lanib, bir butunlikni tashkil etadi. Shoir bu boblarda Farhod va Shirinning boshidan kechirgan sarguzashtlarini, hayoti va ezgu niyat yo’lida olib borgan kurashlarini yoritish bilan dostonning g’oyaviy mazmunini ochadi. Natijada doston syujeti murakkab, tematikasi keng va mazmuni rang- barang asar bo’lsa ham, uning kompozitsiyasi asar syujeti qurilishining izchilligini ta’minlagan. Shunday qilib, kompozitsiya asar mazmunini eng mukammal tusda reallashtiruvchi shakliy kategoriya bo’lib, ijodiy metod, adabiy yo’nalish, oqim va ularga xos ijod prinsiplari bilan bog’liq holda namoyon bo’ladi. Shu nuqtai nazardan hozirgi adabiyotga nazar tashlasak, kompozitsiya tushunchasi bir qancha usul va vositalar hisobiga boyidi. Masalan, hozirgi adabiy asarlar qurilishida qo’llaniladigan avtor xarakteristikasi, ichki va tashqi monolog, dialog, xotira, lirik chekinish, ruhiy iztirob, tush ko’rish, o’z-o’zini baholash kabi usullar shular jumlasidandir. Badiiy asarlarning bevosita mazmunini tashkil etgan, o’zaro bog’langan va rivojlanib boruvchi hayotiy voqyealar sistemasi syujet deb ataladi. Syujet xarakter bilan uzviy bog’liq bo’lib, badiiy ijodda muhim o’rin tutadi . Syujet badiiy ijodning barcha tur va janrlarida mavjud. Syujet xarakter bilan voqyealar o’rtasidagi munosabatni ifodalaydi. Haqiqatdan, syujet personajlar harakati tufayli shakllanadi. Se’riy asarda, ayniqsa, kichik she’riy asarda syujet prozaik asarga 2 1..Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon.T.: Yoshlar matbuoti.,2023. 12qaraganda yashirinroq bo’ladi. Syujet ekspozitsiya, tugun, voqyealar rivoji, kulminatsiya va yechim kabi elementlardan tashkil topadi. Bularning hammasi badiiy asar syujetining tarkibiy qismlari bo’lib, asar kompozitsiyasida muhim rol o’ynaydi. Badiiy asarning nomi – semiotik kalit. Kalit esa mohiyati, borlig‘ini belgilovchi konsepsiyaning aniq, lo‘nda ifodasi. Ifodalanayotgan konsepsiya hayotiy, to‘liq anglab yetilgan bo‘lsa, yozuvi dastxati ravon, jumlayu kalomlar mag‘izi to‘q bo‘ladi. Badiiy asar konsepsiyasi goho tasvir predmeti salmog‘i deb ham ataladi. Tasvir predmeti salmog‘i janrni belgilashda qo‘l keladi. Janrlar, xususan, roman, qissa, hikoya ta’rifi berilganda ko‘pincha tashqi (yuzaki) salmoqqa e’tibor qaratish udumi avj olgan. Janr, sarlavha, konsepsiya (tasvir predmeti salmog‘i) asarning ilk semiotik markazida yarqirab ko‘zga tashlanadi. Ilk semiotik markaz deganda aksariyat hollarda birinchi misra (satr, jumla) tushuniladi. Ilk jumla (satr, misra) birinchi taassurot, asar haqidagi g‘ayrishuuriy anglash manbai ekanligidan tashqari semiotik markazga yo‘l ko‘rsatuvchi ishora hamdir. Semiotik markaz she’riyatda ko‘proq tugallanmada, portlovchi oxirgi bayt yoxud misrada bo‘ladi. Ivan Bunin asarning ilk jumlasi, ya’ni sarlavhaning mohiyati, qimmatini shunday baholaydi: «Ijodning ilk bosqichida asarning umumiy ohangi qulog‘imga chalinadi. Muhimi, dastlabki yozilgan jumlaning asar taqdirini hal etuvchi ahamiyatga egaligida. Ilk jumla asar janrini, maromini belgilab beradi… Modomiki, quloqqa chalingan o‘sha ohang rivoj topmasa, shubhasiz, chalg‘ib ketasan, boshlagan asaringni bir chetga surib qo‘yasan yoki undan bir narsa chiqmaydi, tashlab yuborasan». Har qanday asarning asosi sanalgan syujet va kompozitsiya juda murakkab hodisa bo‘lib, ular asarning boshqa unsurlarini ham qamrab oladi. Badiiy asar matnida zamon va makon ta’siri ham alohida o‘rin egallaydi. Zamon va makon asarning qayerda va qachon sodir bo'layotganini belgilaydi. Bu ikki element asarning voqealar konteksti va muhitini yaratadi. Zamon asarda voqealarning davom etish vaqtini belgilasa, makon voqealar sodir bo'ladigan joyni ifodalaydi. Ular birgalikda asarning ko'rgazmali muhitini yaratadilar va o'quvchiga asar voqealarini tasavvur qilish imkonini beradi. Zamon va makon elementlari asarning kirish qismida aks ettirilishi mumkin bo'lsa, rivojlanish va krizis qismida ular o'zgarishi yoki ixtiyoriyligi bilan asarga chuqurlik qo'shishi mumkin. Adabiyotda badiiy o‘zlashtirilgan zamon va makon munosabatlarining o‘zaro muhim aloqasi xronotop (zamon makon)deyiladi. Xronotop adabiyotning shakl-mazmun kategoriyasi sifatida talqin etiladi. «Xronotopda zamon va makon belgilari anglangan va aniq yaxlitlikda uyg‘unlashuvi ko‘zga tashlanadi. Bunda zamon tig‘izlashadi, zichlashadi, badiiy sezilarli bo‘ladi, makon esa zamon, syujet, tarix harakatlariga intensivlashadi, tortiladi. Zamonning ko‘rinish belgi-alomatlari makonda namoyon bo‘ladi, makon esa zamon orqali anglanadi va o‘lchanadi”. 13Aynan shu sababdan ham badiiy asarda zamonni makondan yoki aksincha, makonni zamondan, garchi ular alohida-alohida mustaqil adabiy-estetik hodisakategoriyalar hisoblansa-da, ustuvorlikda qarash mumkin emas. Chunki badiiy asarda zamon va makonning ham shakl, ham mazmun jihatdan ahamiyatlari bir xil. Yaxlit makon olamida zamonni ko‘rish qobiliyatini M.M.Baxtin haqiqiy so‘z san’atkorining eng qimmatli fazilatlaridan biri hisoblaydi. Badiiy asar zamonining o‘ziga xosligi unga voqelikdagi o‘zgarishlarni, shakllanish, rivojlanish jarayonlarini berish imkonini tug‘diradi. Adabiyot san’at namunasi maqomida shakllangan davrlardan beri qaysi adabiy tur, janrga taalluqliligidan qat’i nazar, zamon va makonni badiiy voqelikning mustaqil jabhasi, asar badiiy to‘qimasining o‘ziga xos hodisasi, asar mazmunini tashkil etishning faol vositalaridan biri sifatlarida ijodiy-estetik o‘zlashtirish bilan badiiy takomillashib kelmoqda. Badiiy so‘z ustasi o‘z ijodiy niyatidan kelib chiqqan holda, zamon va makonni adabiy yangicha kashf qilish, ularni istagancha erkin tanlash, bir kunga asrlarni, asrga esa bir kunni sig‘dirishdek badiiy zamon hamda badiiy makondan ijodiy erkin foydalanish san’atini namoyon qiladi. Badiiy adabiyot dinamik san’at guruhiga mansub. Shunga qaramay, adabiy-poetik obraz asar matni izchilligi o‘laroq, zamon-makonda rasman mufassallashib, o‘z mazmuni bilan dunyoning zamonmakon «modeli»ni ramziy yaxlit aks ettiradi. Badiiy asarni obrazlar ritmining zamon-makonda amalga oshiradigan qaydi, deyilishi sababi ana shunda. «Obraz, albatta, shunday ma’noda berilganki, – deb ta’kidlaydi N.K. Gey, – uning istalgan har qanday mazmuni kim bilandir bog‘langan, qayerdadir va qachonlardir sodir bo‘lganligini chamalaydi. Bu yozuvchi uchun zarur bo‘lgan uch boshlang‘ich miqdor – badiiy olamning uch o‘lchovidir... 2.Mazkur o‘zgarmas sonmiqdorlarsiz obraz o‘zini namoyon qila olmaydi. M.Baxtin ifodasi bilan aytganda: «Tafakkur k 1 . engliklariga tomon har qanday parvoz faqat xronotop qopqasi orqali bo‘ladi»Xronotop – tub mohiyatiga ko‘ra tarixiy tushuncha. Ushbu nazariy istiloh yunoncha chronos(zamon, vaqt) va topos (makon, joy) so‘zlarining qo‘shilmasidan hosil qilingan bo‘lib, o‘zbek tilida zamon-makon degan ma’noni bildiradi. Barcha badiiy asarning mazmun va shakl ko‘lami muhim ahamiyat kasb etadi. Kompozitsiyaning katta qismini suj е t tashkil qilishini ta'kidlash joiz. Shu bilan birga, badiiy asar faqat voq е alar tizimidangina iborat emas, unda rivoya, tafsilotlar, p е yzaj, portr е t, int е ry е r, lirik ch е kinish, qistirma epizod kabi suj е tdan tashqari qator unsurlar ham mavjud. 1 Yozuvchi asar qurilishini b е lgilaganda ularning har birini o`z o`rnida, o`z m е 'yorida ishlatishi, qismlarni butun bilan mustahkam aloqada bo`ladigan, bu aloqalar anglan i adigan tarzda joylashtirishi muhim. 3 3 . Тўраева Б. Тарихий романларда бадиий замон муаммоси (О.Ёқубов ва П.Қодиров романлари мисолида): Филол. фан.фал. д-ри ...дисс. – Тошкент, 2018. – Б. 16. 14Syujet xarakter bilan uzviy bog’liq bo’lib, badiiy ijodda muhim o’rin tutadi. Syujet badiiy ijodning barcha tur va janrlarida mavjud. Syujet xarakter bilan voqyealar o’rtasidagi munosabatni ifodalaydi. Haqiqatdan, syujet personajlar harakati tufayli shakllanadi. Se’riy asarda, ayniqsa, kichik she’riy asarda syujet prozaik asarga qaraganda yashirinroq bo’ladi. Syujet ekspozitsiya, tugun, voqyealar rivoji, kulminatsiya va yechim kabi elementlardan tashkil topadi. Bularning hammasi badiiy asar syujetining tarkibiy qismlari bo’lib, asar kompozitsiyasida muhim rol o’ynaydi. Kompozitsion jihatdan yaxshi tashkillangan asardan o`quvchi to so`nggi nuqtaga qadar yangi-yangi mazmun qirralarini kashf etib boradi, o`qish davomida turfa hissiy holatlarni qalbdan kеchiradi, aqliy yoxud ruhiy toliqish, zеrikish hislari unga tamomila yot bo`ladi. Bulardan ko`rinadiki, badiiy asar kompozitsiyasi asarning barcha komponеntlarini uyushtirib, uning shakliy va mazmuniy butunligini ta'minlaydigan, asarning o`qilishi, uqilishi va kitobxonga g`oyaviy-estеtik ta'sirini boshqaradigan, xullas, asarni chinakam san'at hodisasiga aylantiradigan eng muhim unsur ekan. Muayyan asar badiiyati haqida so`z kеtganda uning sujеt-kompozitsion xususiyatlariga, ijodkorning badiiy mahorati haqida so`z borganda uning bu boradagi mahoratiga ayricha e'tibor bеrilishi bеjiz emas. Zеro, badiiy asarda hayot muayyan badiiy shaklga solingan holda aks ettiriladi, unda yangi rеallik — badiiy voqеlik yaratiladi. Ya'ni, san'atkor bir butunlikdan ikkinchi bir butunlikni — voqеlikning badiiy modеlini yaratishi, hayot matеrialini(dispozitsiya) badiiy asarga(kompozitsiya) aylantirishi zarur bo`ladi. Shu bois ham dispozitsiyani kompozitsiyaga aylantira olish iqtidori ijodkor shaxsning tug`ma imkoniyatlari sirasida sanalib, istе'dod kuchi uning qay darajada ekanligi bilan bе Kompozitsiya , odatda, syujetdan kengroq bo’ladi. Ba’zi asarlar ko‘p planli bo’lib , bir necha syujet chiziqlaridan tashlik topadi. Shunday paytda syujet deganda bir syujet chizig‘i, kompozitsiya deganda barcha syujet chiziqlarining uyg‘unligini tushunamiz . Ba’zan asar to‘qimasidagi ayrim komponentlar syujet ramkasiga kirmaydi,syujetdan tashqari elementlar ham bo‘ladi. “Lirik chekinish , interer, peyzaj kabi” . Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, Kompozitsiya tushunchasi esa asar to‘qimasidagi barcha komponentlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Adabiyot san’at namunasi maqomida shakllangan davrlardan beri qaysi adabiy tur, janrga taalluqliligidan qat’i nazar, zamon va makonni badiiy voqelikning mustaqil jabhasi, asar badiiy to‘qimasining o‘ziga xos hodisasi, asar mazmunini tashkil etishning faol vositalaridan biri sifatlarida ijodiy-estetik o‘zlashtirish bilan badiiy takomillashib kelmoqda. Badiiy so‘z ustasi o‘z ijodiy niyatidan kelib chiqqan holda, zamon va makonni adabiy yangicha kashf qilish, ularni istagancha erkin tanlash, bir kunga asrlarni, asrga esa bir kunni sig‘dirishdek badiiy zamon hamda badiiy makondan ijodiy erkin foydalanish san’atini namoyon qiladi 15 II.BOB. A.QODIRIYNING “MEHROBDAN CHAYON” ROMANIDA KOMPOZITSIYA USULLARI TAHLILI Agar Farhodning Shirin, bo’lsa Majnunlarning Laylosi Nasib o‘lmish menga gulshan aro gullarning Ra’nosi {Mirzo} Agar or etsa Layli haqlidin Qaysning jununidin Ne baxt Ra’no xaridoring talab ahlining - Mirzosi. {Ra’no} “Mehrobdan chayon” romanida xonliklar davri zug umi muayyan darajadaʻ sezilsa ham, adibda goho tarafkashlik mayllari ko rinadi. Adib amalda realizm ʻ mavqeida turgan tarixiy haqiqatni mumkin qadar haqqoniy ifodalashga intilgan. Romanda muallif yengil hazil-mutoyiba, kulgi-yumor, piching, kinoya-kesatiq, hajv orqali Solih maxdumning tabiatiga xos „maqtab bo lmaydigan“ xususiyatlarni ʻ batafsil ko rsatadi. Bunday xususiyatlarning ichki va tashqi ijtimoiy ildizlarini ham ʻ ochadi. Ayni paytda, mahdumning „hamma nuqsonlarini yuvib ketarlik“ fazilatini ham ta kidlaydi: „nima bo lganda ham maxdum o z zamonasining eng oldingi ʼ ʻ ʻ domlalaridan, Qo qon aksariyatining savodxon bo lishlariga sababchi ʻ ʻ ustozlardan“. Romandagi Anvar bilan Ra no obrazlari, bir qarashda, romantik ʼ qahramonlarday taassurot beradi. Barkamollik — aql-zakovat, do stga, sevgiga ʻ sadoqat, erk, adolat yo lidagi shijoat bobida ular afsona, doston qahramonlarini ʻ eslatadilar. Ishqiy mulohazalar bobida bu ikki yosh juda erkin, oralaridagi gap- so zlar bir qadar kitobiy, shoirona. Masalaga sinchiklab qaralsa, Anvar va ʻ Ra nodagi favqulodda, kitobiy tuyulgan hislatlar, ularning „g ayritabiiy“ xatti- ʼ ʻ harakatlari mantiqan va ruhiy jihatdan asoslangan. Ular maktab ko rgan, yaxshi ʻ tarbiya, chuqur bilim olgan, Sharqning yuksak madaniyati, gumanistik g oyalarini ʻ o zlari uchun chin e tiqod, bosh maqsad qilib olgan odamlardir. Adib asar ʻ ʼ personajlari qismati bilan bog liq holda muhim tarixiy hodisalar, shaxslar, ʻ sarguzashtlar haqida ham ma lumot berib o tadi. Solih maxdumning kechmishi, ʼ ʻ ota-bobolari qismati bahonasida keltirilgan Amir Umarxonning kanizi to g risidagi ʻ ʻ hikoya, haq ishlari uchun jabr ko rgan Sayidxon, mulla Siddiq va ʻ Mo minjonlarning achchiq qismati, Xudoyorxon tarixi to g risidagi ma lumotlar, ʻ ʻ ʻ ʼ Og acha oyim sarguzashtlari, xon harami, xotinlari, o rdadagi qullar haqidagi aniq ʻ ʻ ma lumotlar asarda salmoqli o rin tutadi. ʼ ʻ Ular bilan tanishganda hujjatli-tarixiy, publitsistik asar o qiyotganday ʻ bo lasiz. Yozuvchi ba zan qahramonlarining tabiatini, xususan, haramdagi qizlar ʻ ʼ fojiasini hazil-mutoyiba, o yin-kulgi orqali ochib beradi. Ammo, bu kulgili bo lib ʻ ʻ tuyulgan hodisalar zamirida jiddiy insoniy drama va shafqatsiz haqiqat yotadi. Xullas, „Mehrobdan chayon“ hayot haqiqatini „orttirmay va kamitmay“ o z ʻ 16holicha jamiki qirralari, tovlanishlari bilan gavdalantirgan, xarakterlar olamini, ruhiyatini o ziga xos ohanglar, bo yoqlar vositasida kashf etib bergan o xshashiʻ ʻ ʻ yo q badiiy obida bo lib hisoblanadi. ʻ ʻ “Mehrobdan chayon” romani yozuvchi izohi bilan Xudoyorxon va munshiylari hayotidan tarixiy roman bo‘lib , unda Qo‘qon xoni Xudoyorxonning noodil siyosati, insofsiz ulamolar , o‘sha davrning og‘ir hayot tarzi,oddiy xalqning ahvoloti haqida so‘z boradi. Mehrobdan chayon— o zbek romanchiligining asoschisi Abdulla Qodiriyning ʻ ikkinchi yirik asari 1928-yil fevralda yozib tugatilgan. Roman birinchi marta 1929- yil Samarqandda bosilib chiqdi. Roman mavzui XIX asr hodisalari — „xon zamonlari“ davridagi o zboshimchaliklarni ko rsatishga qaratilgan bo lsada, unda ʻ ʻ ʻ roman yozilgan davr ruhi kuchli singdirilgan. Asarni „Mehrobdan chayon“ deb atash, ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlashdan murod muqaddas dargoh — sajdagohdan chiqqan, o sha dargohga ʻ nomunosib munofiq, qallob, tuban kimsalarga, hasadgo y, e tiqodsiz kishilarga ʻ ʼ ishoradir. Romanda Anvar bilan Ra noning sevgi sarguzashti, qalb nazokati ʼ shoirona tarannum etilgan. Maktabdor Solih mahdumning yumoristik obrazi adabiyotshunoslar tomonidan yozuvchining jiddiy yutug i deya hisoblanadi.Asar ʻ uzoq yillar davomida juda ko p marotaba qayta nashr etilgan. Jumladan, 1994- ʻ yilda G afur G ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi tomonidan O tkan ʻ ʻ ʻ kunlar bilan bir kitobda 602 betli 60 000 nusxada, 2016-yilda Yangi asr avlodi nashriyoti tomonidan 512 betli yumshoq muqovada, 2008 va 2018-yillarda Sharq nashriyoti tomonidan 288 betli qattiq muqovada nashr etilgan.Mehrobdan chayon“ romanidagi Xudoyorxon bilan Anvarning to qnashuv epizodi asarning ʻ kulminatsion nuqtasi sanaladi. So ngra voqealar yechimi keladi.“Mehrobdan ʻ chayon” romanida bunday an’anaviy o‘xshatishlarni ko‘plab uchratish mumkin. Endi A.Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romaning kompozityisasiga to‘xtalamiz.Kompozitsiya unsurlaridan biri bo‘lgan asar sarlavhasi - “Mehrobdan chayon”. Asarni “ Mehrobdan chayon” deb atash , ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlashdan murod muqaddas dargoh - sajdagohdan chiqqan, o‘sha dargohga nomunosib munofiq , qallob, tuban kimsalarga , hasadgo‘y, e’tiqodsiz kishilarga ishoradir. Romanda Anvar bilan Ra’noning sevgi sarguzashti , qalb nazokati shoirona tarannum etilgan.Maktabdor Solih mahdumning yumoristik obrazi adabiyotshunoslar tomonidan yozuvchining jiddiy yutug‘i deya hisoblanadi. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanida epigraf qo‘llanmagan. Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanining annotatsiyasiga to‘xtalamiz. Unda shunday so’zlar bor: Anvar va Ra’no….Ular haqida adabiyot ixlosmandlari. Bolaligidan tirishqoq va zakiyligi , nozikta’bligi bilan atrofdagilar e’tiboriga tushgan Anvar yuqori martabaga ham erta erishadi. “Jasur qiz” ta’rifini olgan Ra’no haqida ham maktab darsliklarida ilk tasavvurlarga ega bo‘lganmiz .Zamonasining zulmi yoxud zayli qurboniga aylanmay , o‘zini 17shijoati bilan, muhabbati va kelajagi yo‘lidagi harakati , aytish joiz bo ‘lsa, tahsinga sazovordir. Yillar oshgan mazkur asar har gal o‘quvchini qaysidir jihati bilan sergaklantiradi.Davrning jirkanch muhiti, amalparastlik, turmush irik-chiliklari va nihoyat go‘zal muhabbat tavsiflariga boy ushbu asarning bugungi kungacha ardoqda ekanligi tasodif emas, albatta. Turkiston feodallarining keyingi vakili bo lg an Xudoyorning o z xohishiʻ ʻ ʻ yo lida dehqon ommasi va mayda hunarmand — kosib sinfini qurbon qilishi, ʻ mamlakat xotin-qizlarini istagancha tasarruf etishi, bunga qarshi kelguchilar tilasa kim bo lmasin, rahmsiz jazo berishi ro monning mavzuidir. Xudoyorning bu ʻ ʻ yo ldag i birinchi istinodgohi bo lg an ulamolar, ularning ichki-tashqi ahvoli, ʻ ʻ ʻ ʻ axloqi, Madrasa va oila hayoti, ulamoda insoniy his bitkanligi va qolg ani ham ʻ xabosat pardasi ostida sezilmas darajaga yetkanlini mundarija sig dirg an qadar ʻ ʻ bayon qilinadir. Bular ro monning nomarg ub — manfiy qahramonlari. Ikkinchi ʻ ʻ tarafda mazkur qora kuchlarga qarshi „tuban“ sinf — kambag allar, ularning ʻ xonliq tuzilishiga, qora kuch — ulamo alayhigachiqishi. Mehnatkash kambag allarning axloqi, sajiyasi, oilasi, turmishi va bir-biriga aloqasi, samimiyati. ʻ Albatta, men bu so ngg i marg ub qahramonlarni o zbek tarixining hazmi ʻ ʻ ʻ ʻ ko targan qadar o z holicha olishqa tirishdim. Ularning xon va ulamoga qarshi ʻ ʻ isyoni tabi’iy — shar’iydir. Chunki shundan ortig i soxta bo lishi ustiga kitobning ʻ ʻ qadrini ham tushurar edi. Shu ikki sinfkurashini tasvir qilish vositasida xon harami, xotinlari, qirq qizlar, tarixiy va etno g rafiy lavhalar, o zbek hayoti, qiziqchilig i, ʻ ʻ ʻ ʻ tanqidchilig i, o zbek xotin-qizlari orasidag i iste dod, shoirlar, azkiyachilik va ʻ ʻ ʻ ʼ boshqa yana ko p nuqtalarni qamrab olindi. ʻ Ro‘monda yana boshqa bir ko‘p jihatlar bor. Ularni shu yerda sanab o‘lturish hojat emas, ular muhtaram o‘qug‘uchining nazaridan qochib qutulmas. Abdulla Qodiriy [Julqunboy] Toshkand 1928- yili 5- fevral Abdulla Qodiriyning “ Mehrobdan chayon” romanida zamon va makon o’ziga xos.Kompozitsiya strukturasi jihatidan ushbu asar zanjirli kompozitsiya turiga kiritamiz , chunki zanchirli kompozitsiya usulida voqealar bir- biriga ketma- ket ulanadi va janriy xususiyatlardan kelib chiqqan holda bir bloklik, ikki bloklik va ko‘p bloklik bo‘lishi mumkin. “ Mehrobdan chayon” romanida voqealar ketma - ketlik asosida sodir bo‘ladi. Masalan asar “Ra’noning egasi” voqeasi bilan boshlangan bo‘lsa, undan keyin u kim ekanligi voqealari ketma - ket davom etadi. Kompozistiya usullari jihatidan “ Mehrobdan chayon” romani qarshi qo‘yish usuliga tayangan. Qarshi qo‘yish usuli - deyarli barcha asarlarda bo‘lib, bosh obrazlar kimdir yoki nimadir ajratiladi. “ Mehrobdan chayon” romani bosh obraz bo‘lgan Anvar munosabati , harakteriga ba’zi shaxslarning munosabati qarshilantiriladi. Masalan, Abdurahmon mulla , Shahodat mufti ,Kolonshoh mirzo 18va ba’zi o‘rinlarda esa Solih mahdum so‘z , harakatlari bosh obrazga qarshi chiqiladi. Misol uchun, Anvar daftardorlik qilib boshlagan vaqtlar boshqa munshiylar kambag‘al kosiblar, bechoralar ariza uchun kelganlarning arizasi xon dargohigacha yetish qayda , o‘sha yerda yirtilib , tamom bo‘ladi.Bu o‘rinda Anvarning bir xususiyatini yozib o‘tishka burchlimiz: o‘rus istibdod idorasi yonidag‘i musulmon qozixonalari va ulardagi mirzolarni har kim xotirlaydir. O‘sha mirzolarning unar-unmaska “qalam uchi” so‘rashlari, kichkina ishni ulug‘latib mazana1 chiqarish harakatlari ham bizga ma’lumdir. Shu qozixona mirzolari, baayni hikoyamizning mavzu’i bo‘lg‘an Xudoyor saroyi munshiylarining kichkina nusxalari edilar. Xong‘a yoziladirg‘an arzi-dodlar saroy mirzolaridan tashqarida tahrir qiling‘an bo‘lsa, aksar vaqt ishka oshmas edi. Ya’ni chetda yozilg‘an ariza qabul qilinsa ham ariza egasi qalam uchini begona qilg‘ani uchun arizani xong‘a va sarmunshiyga ko‘rsatmay, yirtib tashlar edilar. Ariza egasi natija so‘rasa, “arizangizni savodsiz kishi yozg‘an ekan; janob iltifotsiz qoldirdilar” deb savodliq kishidan boshqa ariza yozdirib berishka maslahat ko‘rsatar edilar. Ariza berguchi ikkinchi martaba harajatlanib, saroy mirzolarining o‘zlaridan yozdirishg‘a majbur bo‘lar edi. Mundan boshqa, bir-birlari ustidan xong‘a shikoyat qilish, o‘z aro bitmas adovat ham davom etib, aksar bir-birlarining tegiga suv ham quyib turar edilar. Yana aksariyat mirzolar xonning xufiyalik xizmatini ham ado qilib, shaxsiy adovat yoki xong‘a yaxshi ko‘runish uchun fuqarodan nechalarning gunohsiz qonig‘a cho‘milib, mudhish foji’alarg‘a ham sababchi bo‘lar edilar Shuning uchun xalq ayniqsa, kambag‘allar saroy mirzolarig‘a nafrat bilar qarar, ular yonig‘a yaqinlashishdan qo‘rqar, ilojsizlikdan ikki bukulib salom berar edilar. Lekin Anvar ta’mani, shaytanatni, adovatni ayniqsa, xufiyalikni bilmas, devonda o‘ziga topshirilg‘an vazifanigina ado qilar, alaxusus mazlumlar dodnomasini xong‘a eshitdirishka va yaxshi natijalantirishka tirishar edi. Ul o‘zining shu to‘g‘rilig‘i soyasida hamisha anovi mirzolarning ishiga biloqasd xalal berib, chirishni buzub turar, ham shu va boshqacha sabablardan ularning adovatiga yaxshig‘ina hadaf ham bo‘lg‘an edi. Solih mahdum bilan Anvar o‘rtasidagi qarshilantirish : Anvar hamma birdek ko‘rar, kambag‘alllar arz dodini tinglar edi, bil’aks mahdum esa bechora miskinlarga qaramas, ular bilan so‘zlashib ulturishni xohlamas, hovlisida ko‘rib qolsa, tutaqar edi. Anvar o‘rdada bo‘lg‘an kezlarda ham ularni mehmonxonag‘a qabul qilib, Anvar kelguncha unga qancha siforishlar va aksar siforishchilarning o‘zlarini to‘plab turar edi. Yuqorida Safar bo‘zchi bilan voqi’ bo‘lg‘anidek, maxdum ariza va kengashka kelguchi kosib va to‘ni eskilar ila chiqisha olmas, o‘lguncha ularni yomon ko‘rib, “mirzo bu kun kelmaydi, siz bilan gaplashishka fursati yo‘q, bema’ni bo‘lmang” kabi gaplar bilan kambag‘allarni eshikdan qaytarishg‘a tirishar edi. Anvarning birarta kambag‘al bilan “ezilishib” o‘lturganini ko‘rsa, ichidan achchig‘lanib “kullushay’in yarji’u ilo aslihi… past hamisha pastligini qiladir… Sut bilan kirgan – jon bilan chiqar, maqoli ko‘b to‘g‘ri so‘z” deb o‘ylar va ensasi qotib, chetka qarar edi . Makon va zamon munosabati 19bo‘yicha tahlil qilamiz. Makon turi bo‘yicha A.Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romani real- tarixiy hisoblanadi. Chunki unda Qo‘qon xonligi, uning hukmdori Xudoyorxon va munsiylari hayotidan olib yozilgan real tarixiy romandir. Yozuvchi o‘zi bu haqda yozib o ‘tgan: Turkiston feodallarining keyingi vakili bo‘lg‘an Xudoyorning o‘z xohishi yo‘lida dehqon ommasi va mayda hunarmand — kosib sinfini qurbon qilishi, mamlakat xotin-qizlarini istagancha tasarruf etishi, bunga qarshi kelguchilar tilasa kim bo‘lmasin, rahmsiz jazo berishi ro‘monning mavzu’idir. Xudoyorning bu yo‘ldag‘i birinchi istinodgohi bo‘lg‘an ulamolar, ularning ichki- tashqi ahvoli, axloqi, madrasa va oila hayoti, ulamoda insoniy his bitkanligi va qolg‘ani ham xabosat1 pardasi ostida sezilmas darajaga yetkanligi mundarija sig‘dirg‘an qadar bayon qilinadir. Bular ro‘monning nomarg‘ub — manfiy qahramonlari - deya ta’riflaydi. Makonning strukturasi jihatidan - dunyoviy hisoblanadi, ya’ni bu romanda qatnashayotgan barcha obrazlar, personajlar o‘sha dunyo holatida, o‘sha davrda sodir bo‘layotgan vaqt orasida so‘zlashadilar. Makon usullari jihatidan {nuqtali,yo‘naltirilgan} yo‘naltirilgan . Makonning yo‘naltirilgan usulida - qahramonning butun yo‘lini tashvirlash. “Mehrobdan chayon” romanida bosh qahramon Anvarning butun yo‘li tasvirlab o ‘tilgan. Uqanday oilada tug‘ilganligi, hayot yo‘li va taqdiri. Makon elementlari jihatidan{panaramalik “keng tasvirlanish” ,fusatsiya “bitta nuqtada” } fokusatsiya element hisoblanadi , chunki unda Anvar va Ra’no qismati, taqdiri yo‘lida bo‘layotgan jarayonlar tilga olinib, shu orqali davr, xon adolati, munshiylarning qabih ishlari, aholining och, qashshoqlanishi hodisalari yaqqol ochib berilgan, bularning bari bitta muqtada kelib to‘xtaladi. Zamon turlari bo‘yicha tahlil qiladigan bo‘lsak , zamon turlari 2 ta: Badiiy zamon, tarixiy zamon. “Mehrobdan chayon” romani tarixiy zamon turiga mansubdir. Tarixiy zamonning o‘zi yana 2 ga bo‘linadi: tabiiy zamon, sakral zamon{boqiy dunyo}. Ushbu roman tabiiy zamon turiga mansub. Sababi shulki, unda qatnashgan obrazlar mavjud bo‘lishgan. “ Men ushbu kitobka material yig‘ish uchun Qo‘qon bordim, yashag‘an kishilar bilan so‘zlashib yurdim: o‘zi Xudoyor devonida ishlamagan bo‘lsa ham, Xudoyor mirzolariga hamasr bo‘lg‘an bir keksa mirzoga uchrashdim. Uning so‘ziga qarag‘anda, mirzo Anvar o‘ldurilmagan. Xudoyordan so‘ng ancha yil yashab, o‘z ajali bilan o‘lgan emish. Men hayron bo‘lib qoldim va ikki o‘rtada taraddudlanib, mirzoning keyingi hayotini shu holda bitirishka majbur bo‘ldim ”, - deydi kitob yakunida A.Qodiriy. Shuningdek, Abdulla Qodiriy “Mehrobdan chayon” romanida peyzaj ,ya’ni, tabiat tasviridan ham o‘rinli foydalangan. Peyzaj, ya'ni tabiat tasvirlari muhim estetik va ma'naviy vazifani bajaradi. Asarda tabiat, ko'pincha qahramonlarning ichki dunyosi, ruhiy holatlari va asar tematikasi bilan bog'lanadi. Peyzaj orqali nafaqat voqea joyining ko'rinishi, balki insonning ichki kechinmalari, orzulari va kurashlari tasvirlanadi. Shu tarzda, tabiat o'zining tashqi ko'rinishi bilan birga, personajlarning psixologik kechinmalarini va asardagi chuqur ma'no 20qatlamlarini o'quvchiga yetkazadi. Yengilcha bir shamol sufa atrofidagi gullarni erinibkina qimirlatar va bu qimirlatishdan rayhonlarning o‘tkur isi o‘qtin-o‘qtin dimog‘qa kelib urinardi. O‘n ikki-o‘n uch kunlik oy ko‘kning sharqi-janubi qismidan tussizgina bo‘lib ko‘tarilib kelmakda, quyosh botqan sayin uning chehrasi har zamon ochilib bormoqda edi. Shahar podasi qaytib, tevarakdan sigir va buzoqlarning ma-a-a-mu-u-u-lari, qo‘zichoq va qo‘ylarning ba-a-a-bu-u-u-lari eshitilib turar edi. {116b} . Havo sovuq, to‘rt ellik chamasi qor yog‘ib, ko‘cha betini yopqan edi. Qo‘qonning o‘ziga maxsus izg‘iriq bu qor bilan yaxshi qurollanib, kishining quloq-tumshug‘ini zahar kabi yalab o‘tar edi. Kishilar telpakni bostirib kiygan yoki sallani quloq va manglay aralash o‘rab, bo‘z guppini tumshuqqacha ko‘targan edilar. Ko‘cha bo‘ylab har kim chopar, bir narsadan quruq qoladirg‘andek yugurar edi. Bu kungi sovuq bilan qor har kimga ham g‘archliq kafsh in’om qilg‘an, boy va beklar oyog‘idag‘i bedona, sag‘ri qala kafshlar bilan kambag‘al kosiblar kiygan upika1 , aybaki kafshlarning o‘zaro farqi qolmag‘an va hatto ba’zilar oyog‘idag‘i yog‘och kafshlar ham ajoyib nag‘manavozliq qilar edilar {192b} . Adib ko‘p hollarda harakatdagi yoki muayyan holatdagi o‘xshatish etalonlarini tanlaydi. Bu harakat yoki holat ko‘pincha sifatdosh yoki sifatdosh oboroti orqaliifodalanadi va bu sifatdosh yoki oborot bevosita etalonni ifodalaydigan bo‘lakka aniqlovchi bo‘lib keladi. Masalan: Maxdum, mehmonxonadan yurib kelgan oyoq tovushini eshitib, yomanlag‘an otdek tipirchiladi. Eshon bo‘lsa hamon bulbul kabi sayrab borar edi. (164-bet) Bu o‘xshatishning ma’no-mazmuni shu qadar to‘q va ta’sirchanki, Qodiriyning til sezgisidan, tilni qahramon ruhiyati va milliy tasavvur bilan uyg‘unlashtira olishdan hayratga tushmaslik mumkin emas. xandalakdek bo‘qog‘i bilan o‘ng tomog‘ini ziynatlagan o‘rta yashar yana bir “husni Yusuf” ko‘rinar edi. Uning qatorida oshlovdek cho‘ziq yuzlik, oq bo‘z ko‘ylagi yerda to‘rt enlik ko‘tarilib, bo‘z sallasi gardani aralash o‘ralg‘an uchunchi nozanin o‘lturar edi” (70-bet) Obraz – ramz, simvol ma’nolariga ajratiladi. Ilmiy adabiyotda obraz peyzaj deyiladi. Agar tabiat manzarasi keltirilib, unga qandaydir detal qo‘shilsa, u predmetli detal deyiladi. Obraz ifodalash usullaridan biri portret. Masalan, “Mehrobdan chayon”da Ra’no gulining suvi bobida tasvirini keltiradi. O‘sha bobdagi jumlani keltiramiz. Ammo Ra’noning ismi – jismiga yoxud husniga juda muvofiq tushkan edi. Men rassom emasman. Agar menda shu san’at bo‘lg‘anda edi, so‘z bilan biljirab o‘lturmas, shu o‘runda sizga Ra’noning rasmini tortib ko‘rsatar, qo‘yar, faqat menga Ra’no gulining suvigina ko‘proq kerak bo‘lar edi. Xulosa qilib aytganda, “Mehrobdan Chayon” romani kompozitsiyasi o'zining murakkabligi, syujetdagi ko'plab qatlamlar va psixologik chuqurligi bilan ajralib turadi. U zamonaviy adabiyotda psixologik, ijtimoiy va simvolik yondashuvlarni birlashtirgan holda, o'ziga xos badiiy ifoda yaratgan. Roman 21tuzilishi o'quvchiga inson tabiati, uning ichki kurashlari va hayotdagi tanlovlarni tushunishga yordam beradi. Kompozitsiya jihatidan bu asar asosan vaqt va makon o'rtasidagi bog'lanish, personajlarning ichki va tashqi dunyosining uyg'unligi hamda simvolizmni chuqur ishlatishi bilan ajralib turadi. 22 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Abdulla Qodiriyning "Mehrobdan Chayon" romani o'zbek adabiyotining ulkan yutuqlaridan biri sifatida adabiy merosimizda alohida o'rin tutadi. Asar nafaqat syujet va xarakterlar orqali, balki uning kompozitsiya tuzilishi va usullaridan ham o'zining adabiy ahamiyatini ko'rsatadi. Romanning kompozitsiyasi o'ziga xos va murakkab bo'lib, unda foydalanilgan turli kompozitsiya usullari o'quvchiga ko'plab hissiy va fikriy tajribalarni taqdim etadi. Bu usullar yordamida Qodiriy asarida inson ruhiyatining chuqurligini, jamiyat va individ o'rtasidagi muammolarni, hayotiy qarorlar va ularning natijalarini, shuningdek, qarama-qarshiliklarni o'zaro bog'lab, haqiqiy dunyo bilan fantastik, ichki dunyo o'rtasida qatlamli aloqalarni tashkil etadi. Ko'p qahramonli tuzilma orqali Qodiriy asariga yirik ijtimoiy va psixologik o'lchovlar kiritadi. Roman faqatgina bitta qahramonning hayoti haqida emas, balki turli odamlarning o'zaro aloqalari, ularning ijtimoiy va ma'naviy qiyinchiliklari haqida hikoya qiladi. Har bir qahramonning o'ziga xos hayotiy yo'li, qarorlari va voqealar bilan yuzlashish usullari romanni yanada boy va ko'p qatlamli qiladi. Shunday qilib, "Mehrobdan chayon" asaridagi kompozitsiya usullari o'quvchiga nafaqat voqealarni kuzatishda yordam beradi, balki har bir qahramonning ichki dunyosini, qarorlarining va o'zgarishlarining chuqur ma'nolarini anglash imkonini yaratadi. Bu usullar roman tuzilishini yanada kompleks va boyitadi, o'quvchi uchun yanada murakkab, ammo mazmunli bir asar taqdim etadi. Asar orqali Qodiriy insoniyatning jismoniy va ma'naviy iztiroblarini, uning hayotidagi murakkab qarorlar va ularning natijalarini tasvirlab, adabiyotda yangi bir yondashuvni yaratadi. Shu tarzda, "Mehrobdan Chayon" romani o'zbek adabiyotining eng muhim asarlarından biri sifatida kompozitsiyasi, usullari va mazmuni bilan chuqur ma'no va hissiy ta'sir yaratadi. 23Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. I.Rahbariy adabiyotlar: 1 ) Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёевнинг 2017 йил 22 декабрдаги Олий мажлисга мурожаатномаси. – Халқ сўзи, 2017 йил 23 декабрь. – №258 (6952 . 2 . Karimov I. O‘zbekiston mustaqilikkka erishish ostonasida. T., 2011. II. Ilmiy adabiyotlar: 1..Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon.T.: Yoshlar matbuoti.,2023. 2.Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. T.: Oʻzbekiston, 2002. 3.Boltaboev H. Adabiyot ensiklopediyasi. 1-jild. T.: MUMTOZ SO‘Z, 2015; 2-jild. 2019 . 4. Назаров Б., Расулов А., Аҳмедова Ш., Қаҳрамонов Қ. Ўзбек адабий танқиди тарихи. Дарслик. Т.: Тафаккур қаноти, 2012 . 5. Озод Ватан саодати: Адабий танқид (нашрга тайѐрл. Ҳ.Болтабоев). Т.: ADIB , 2013. 6. Олимов М. Ҳозирги ўзбек адабиётида пафос муаммоси.-Т.:Фан,1994 7.Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. T.: Akademnashr, 2018. 8.Quronov D., Mamajonov Z., Sheralieva M. Adabiyotshunoslik lug'ati. - T.: Akademnashr, 2010. 9.Қосим Я. Бадиий фикрнинг уйғониши//Ёшлик.-1995.-№3. 10. Қурбонов Т. Портрет яратиш услуби ҳақида // Ўзбек тили ва адабиёти.-1996.-№5.-Б.47 11.Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. T.: O‘qituvchi, 2005. 12 . Саримсоқов Б . Бадиийлик асослари ва мезонлари. Т.: Янги аср авлоди, 2004 . 2413.Ulugʻov A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. T.: Gʻ.Gʻulom nomidagi nashriyot, 2018. 14.Успенский Б. Поэтика композиции.-М.,1970 15. Умуров Х. Адабиёт назарияси. Т.: Шарқ НМАК, 2002. 16. Усманов Ф. Ўзбек тилидаги ўхшатишларнинг лингвомаданий тадқиқи: Филол. фан. б. фалс. д-ри... дисс. 2019.–Б. 6. Internet saytlari: URL: https://api.ziyonet.uz/uploads/books/251467/5e1c61965017c.pdf https://kitoblardunyosi.uz/mehrobdan-chayon-lotin https://kitobxon.com/oz/kitob/mehrobdan-chayon https:// www.wikipediya.uz. n 25 i

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Adabiyotshunoslikda kompozitsiya va uning usullari

1.1. Kompozitsiya va uning usullari

1.2. Kompozitsiya elementlari

II bob. A.Qodiriyning «Mehrobdan chayon» romanida kompozitsiya usullari tahlili

2.1. A.Qodiriyning «Mehrobdan chayon» romanida kompozitsiya usullari tahlili

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить