A. shakuriyning ta’lim tarbiyani rivojlantirishda tutgan o’rni - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	84.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

A. shakuriyning ta’lim tarbiyani rivojlantirishda tutgan o’rni

Купить

MAVZU: A. SHAKURIYNING TA’LIM TARBIYANI
RIVOJLANTIRISHDA TUTGAN O‘RNI
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………3
I.BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA TARBIYAVISH ISHLARNI
TASHKIL ETISH……………………………………………………….……..5
1.1. Ta’lim jarayonida tarbiyaviy ishlarning o‘rni ………………………..……..5
1.2. Tarbiya texnologiyalari va ularni qo‘llashda pedagogik vositalardan
foydalanish ………………………………………………………………..…….12
II.BOB. A. SHAKURIYNING TA’LIM TARBIYANI RIVOJLANTI-
RISHDA TUTGAN O‘RNI………………………………………….………..21
2.1. Abduqodir Shakuriyning hayot yo‘li …………………………………...….21
2.2. A. Shakuriyning ta’lim tarbiya haqida fikrlari ……………………….……29
XULOSA……………………………………………………………….………31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………..………32

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Hozirgi paytda fan va madaniyatning eng
so‘nggi yutuqlari asosida yosh avlodni hayotga tayyorlashning samarali shakl va
uslublarini izlash nihoyatda zarurdir. Ayniqsa o‘smirlar orasida axloqiy va
ma’naviy jihatdan tarbiyaviy ishlarni kuchaytirish muhimdir. Zero, axloq yo‘q
ekan, inson ongli ijtimoiy shaxs bo‘la olmaydi. Shuning uchun ham axloqiy tarbiya
shaxsning har tomonlama va erkin shakllanishida asosiy o‘rinni egallaydi.
Maktab va maktabdan tashqari ta’lim muassasalari tarbiya-chilari
(o‘qituvchilar, sinf rahbarlari, ma’naviy-ma’rifiy tarbiya ishlari bo‘yicha direktor
o‘rinbosarlari, bolalar yetakchilari va boshqalar) jamoasi oldida o‘quvchilarga
umuminsoniy axloq qoidalari asosida hayot kechirishni o‘rgatishdek muhim vazifa
turadi. Fanni o‘rganishga muhabbat uyg‘otish, bilimga tashnalik fazilatlari axloqiy
tarbiyaning ajralmas tarkibiy qismidir. Bolalarning o‘qishdagi muvaffaqiyatidan
uning guruhdagi o‘rni aniqlanadi, atrofdagilarning u bilan munosabati belgilanadi,
o‘qishdagi muvaffaqiyat bolaning axloqiy tarbiyasini yuqori darajaga ko‘taradi 1
.
O‘quvchilar qalbida yuksak ma’naviyatlilikni shakllantirishda kitob va
kitobxonlikning ahamiyati beqiyosligini tushuntirish kerak. Kitob yoshlar uchun
hayot maktabidir. Bilim manbai bo‘lgan kitobni sevish, uni o‘qish va ko‘z
qorachig‘idek saqlay bilish lozim, o‘qish uchun uni tanlay olish va o‘qish
madaniyatini bilish kerak. Bu ishda ustoz-u murabbiylar va kutubxona xodimlari
yordam berishlari lozim.
Tarbiya – bu insonni ijtimoiy tajribalar bilan, uning barcha shakllarida bilim,
his-hayajon, estetika, odob-axloq qoidalari bilan tanishtirish va individning ichki
o‘ziga hos jihatlarini, imkoniyatlari va layoqatlarini rivojlantirish bo‘yicha faoliyat
hisoblanadi. Mana shu tarbiyaning asosiy manbai–shaxslar bo‘lib qoladi–bu
jamiyat va individning o‘zidir. Tarbiyalanayotgan shaxs maqsadlari va qadriyatlari
tizimida individual va ijtimoiylik nisbatlari muammosi tarbiya nazariyasida
markaziy muammo hisoblanadi. Jamiyat va shaxs bir-biri bilan qanday
munosabatda bo‘ladi? Shaxs jamiyatdan tashqarida yuzaga kelmaydigan jonzot
1
O‘zbekiston Respublikasi Kadrlar tayerlash milliy dasturi. T.1997 y. Ta`lim to‘g‘risida qonun.T.1997y.
3

hisoblanadi, jamiyat esa o‘z navbatida shaxslardan tashkil topadi. U shaxslar
o‘zaro munosa-batlari jarayoni natijasi va jarayonining o‘zidan iborat. Shaxssiz
jamiyat yo‘q va demak, jamiyat ularga bog‘liq bo‘ladi. Ba’zida, shaxsni
mikrosotsitsi, jamiyatni esa makrosotsitsi, deb ataydilar. Bu bilan materiya
harakatlanishining ijtimoiy shakli, ikki asosiy tarkibiy qismi to‘g‘risida gap
borayotganligini ta’kidlaydilar. Shaxs va jamiyatning yaqin bir-biriga bog‘liqligi
turli tomonlardan qaralishi mumkin. Biroq, shaxs va jamiyat bir narsa va bir xilda
o‘xshash bo‘lishi nimasi bilan farq qiladi? Uning farqi hajmiga aloqador bo‘ladimi
(kichik shaxs–katta jamiyat qabilida) yoki yana boshqa muhim farqi bormi, degan
savollarga javob berish uchun o‘zaro bog‘liqlik mana shu doiradan chiqishi
muhim. Mana shu ijtimoiy subyektlar funksiyalarining o‘ziga xosligi nimalardan
iborat? Shaxs jamiyat emas. U jamiyatda paydo bo‘lib, o‘zini amalga oshirish
jarayonida madaniyatini o‘zgartiradi, ba’zan madaniyati rivojlanishida shunchalik
ilgarilab ketadiki o‘n yillar, ba’zida hatto asrlar davomida jamiyat xotirasida
qoladi 2
.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: O‘zida jamiyat madaniyatining
in’omlarini mujassam etgan-ligi sababli, shaxs ijtimoiy tajribani yangicha talqin
qilishda, ma’naviy va moddiy qimmatliklarni yaratishda, qayta anglashda mustaqil
avtonom bo‘lib qoladi.
Bunday shaxs o‘zining zamondoshlari uchun ma’lum bo‘lgan yoki begona
tajribani olib kiradi, faqat vaqt o‘tishi bilan asta-sekin jamiyatga kirib boradi.
Bunday shaxs o‘zini jamiyatga qarshi qo‘yishi, unga qarshi chiqishi va u bilan
kurashishga kirishishi mumkin.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
2
O‘zbekiston Respublikasi Kadrlar tayerlash milliy dasturi. T.1997 y. Ta`lim to‘g‘risida qonun.T.1997y.
4

I.BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA TARBIYAVISH ISHLARNI
TASHKIL ETISH
1.1. Ta’lim jarayonida tarbiyaviy ishlarning o‘rni
Jamiyat bu shaxs yoki shaxslar to‘plami emas.Jamiyat – bu qadriyatlar o‘z
maktabini yaratadigan, har qanday subyektni xizmat qilishga majbur etishga
intiluvchi, o‘zining mavjudligini saqlab qolish uchun shaxsni yutib yuborishga
qodir, o‘zini harakatlantiruvchi ijtimoiy birlikdir. Shu bilan bir vaqtda, jamiyat
insonlar to‘plagan madaniyatni saqlab qolish va odamga yetkazish usuli demakdir.
Shaxs va jamiyat ijtimoiy hayotning ikki asosiy subyekti sifatida ishtirok
etadilar. Hatto eng qulay ijtimoiy sharoitlarda ham (hatto eng noqulay ijtimoiy
sharoitlarda ham) ular birlashmaydilar va ular o‘rtasidagi farq kamaymaydi.
Ma’lum sharoitlarda ular bir-birlariga qarama-qarshi turishlari mumkin.
Tarbiya, jamiyatdagi hodisa sifatida, o‘sib kelayotgan avlodning jamiyat
hayotida, turmushi, ijtimoiy ishlab chiqarish faoliyati, ijodi va ma’naviyligida
ishtirok etishi murakkab qarama-qarshi ijtimoiy-tarixiy jarayon hisoblanadi.
Ularning odam bo‘lishlari, rivojlanishlari va individualliklari, jamiyatning ishlab
chiqarish kuchlari muhim elementlari, shaxsiy baxtlarini yaratuvchilari bo‘lib
ishtirok etadi. U ijtimoiy taraqqiyot va avlodlar ketma-ketligini ta’minlaydi.
Tarbiya, ijtimoiy hodisa sifatida, uning mohiyatini ifoda etuvchi quyidagi
asosiy belgilari bilan ifodalanadi:
1. Tarbiya o‘sib kelayotgan avlodni ijtimoiy hayot va ishlab chiqarish
sharoitlariga jalb etish, ular bilan eskirayotgan va hayotdan chiqayotganlarini
almashtirishning amaliy ehtiyojidan kelib chiqqan. Natijada, bolalar katta
bo‘ladilar, o‘z hayotlari va mehnat qobiliyatini yo‘qotayotgan katta avlod hayotini
ta’minlaydilar.
2. Tarbiya – doimiy, zarur va umumiy kategoriya. U insoniyat jamiyati
yuzaga kelishi bilan birga paydo bo‘ladi va jamiyatning o‘zi yashar ekan, u ham
mavjud bo‘ladi. U jamiyatning mavjudligi va doimiyligi, uning ishlab chiqarish
kuchlarini tayyorlash va insonni rivojlantirishni ta’minlashning muhim vositasi
hisob-langanligi uchun ham zarurdir. Unda qonuniy o‘zaro bog‘liqliklar va bu
5

hodisaning boshqa ijtimoiy hodisalar bilan o‘zaro bog‘liqliklari aks ettiriladi.
Tarbiya, o‘qitishning bir qismi sifatida, ta’limni ham o‘z ichiga oladi.
3. Tarbiya – ijtimoiy-tarixiy rivojlanishning har bir bosqichida o‘zining
vazifasi, mazmuni va shakllari bo‘yicha aniq tarixiy xususiyatga ega bo‘ladi. U
jamiyat hayoti xususiyati va tashkil etilishi bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun o‘z
davrining ijtimoiy qarama-qarshiliklarini aks ettiradi. Sinfli jamiyatda turli sinflar,
qatlamlar va guruhlarda bolalarni tarbiyalashning asosiy ten-densiyalari ba’zan
qarama-qarshi bo‘ladi 3
.
O‘sib kelayotgan avlodni tarbiyalash – ularning ijtimoiy tajriba asosiy
elementlarini o‘zlashtirishlari hisobiga, ularni katta avlod ijtimoiy
munosabatlariga, munosabatlar tizimiga va ijtimoiy zarur faoliyatiga jalb etishlari
jarayoni va natijasi asosida amalga oshiriladi. Kattalar va bolalar o‘zaro ijtimoiy
munosabatlari va o‘zaro aloqalari, ta’sirlari har doim ularni bolalar yoki kattalar
anglab yetishlaridan qat’iy nazar, tarbiyaviy yoki tarbiyalovchi hisoblanadi. Eng
umumiy shakllarida bu o‘zaro munosabatlar, bolalar hayoti, sog‘ligi va
ozuqalanishlarini ta’minlashga, jamiyatda ularning o‘rnini va ularning ruhiy
holatini aniqlashga qaratilgan. Kattalar bolalar bilan o‘zlarining tarbiyaviy
munosa-batlarini anglab yetishlari va bolalarda u yoki bu sifatlarini shakllantirish
maqsadlarini o‘z oldilariga qo‘yar ekanlar, ularning munosabatlari yanada
pedagogik, anglab yetilgan maqsadga yo‘naltirilgan tus oladi.
Kattalarning ijtimoiy hodisa sifatida tarbiya xususiyatlarini anglab etishlari
asosida jamiyatda bolalar va jamiyat manfaatlari yo‘lida tarbiyalash qonunlaridan
tushunilgan va maqsadga muvofiq foydalanishga intilish yuzaga keladi. Katta
avlod tarbiyalash munosabatlari tajribalarini umumlashtirishga, ularda namoyon
bo‘ladigan tendensiyalar, aloqalar, qonunlarni o‘rga-nishga, ulardan shaxsni
shakllantirish maqsadlarida foydalanishga ongli ravishda murojaat etadi. Mana shu
asosda pedagogika – tarbiya qonunlari to‘g‘risidagi va bolalar hayoti va faoliyatini
ongli ravishda hamda maqsadga muvofiq boshqarish maqsad-larida, ulardan
foydalanish to‘g‘risidagi fan yuzaga keladi.
3
A.Munavvarov. Pedagogika. T. 1996 y.
6

Shunday qilib, tarbiya – ijtimoiy hodisa – jamiyat va individning hayotini
ta’minlash usuli sifatida zarurdir. U ma’lum tarzda shakllangan ijtimoiy
munosabatlar va jamiyat hayot tarzi natijasidagi aniq tarixiy sharoitlarda amalga
oshiriladi. Uni amalga oshirishning asosiy mezonlari shaxsning xususiyatlari va
sifatlari hayot talablariga mos kelish darajasi hisoblanadi. Tarbiya ijtimoiy hodisa
sifatida butun ijtimoiy hayotning tabiiy bir qismidir. Shuning uchun uning qarama-
qarshiliklari ijtimoiy hayotning eng umumiy qarama-qarshiliklarining ifodasi
hisoblanadi. Tarbiya aks ettiradigan bunday qarama-qarshiliklar qatoriga qotib va
eskirib qolgan ishlab chiqarish munosabatlarining ishlab chiqarish kuchlarining
rivojlanishini ortga surishi natijasida yuzaga keluvchi qarama-qarshiliklar kiradi.
Bu qarama-qarshiliklar ijtimoiy tarbiyada o‘sib kelayotgan avlodni tayyorlashga
konservativ yondashishlar mustahkam o‘rnashib olishi ko‘rinishida namoyon
bo‘ladi. Bizning jamiyatimizda mustaqillik davrigacha ijtimoiy hayot va ishlab
chiqarish kuchlarining faqat davlat mulkchiligi asosida tashkil etilishi ishlab
chiqarish o‘sishini ortga surishga olib keldi. Davlat mulkchiligi va rejalashtirilishi
ustunligi ijodiy shaxs faolligi va tashabbuskorligiga ko‘pincha to‘sqinlik qiladi.
Xalq ta’limi tizimida bu o‘zining mazmuni, shakli va metodlari qandaydir
rasmiylashish hamda bir xilligi bilan ifodalanadi. Tarbiyadagi boshqa bir qarama-
qarshilik hayot talablari va shaxsning ijtimoiy hayotga va ishlab chiqarish
faoliyatiga tayyorgarligi darajasi o‘rtasida yuzaga keladi. Hayot talablarini anglab
yetish, mana shu talablar asosida tarbiya mazmunini va tashkil etilishini ko‘ra
bilish ilmiy-texnik taraqqiyot keskin rivojlanishidan ortda qoladi. Ushbu qarama-
qarshilik chuqurlashib borgan sari o‘sib kelayotgan avlodni zamonaviy
tayyorlashga xalaqit qiluvchi “qalpoq” va konservativ holatlarni o‘z vaqtida
aniqlash hamda yo‘qotish zarur bo‘ladi. Uni hal etish ta’lim va tarbiya mazmunini
muntazam va mos ravishda hal etishni, ta’lim va tarbiya metodlarini hayot
talablariga javob bera oladigan qilishni talab etadi. Mana shu holat ijtimoiy hayot
yangi sharoitlari va unga bolalarni tayyorlash bilan uning eskirib qolgan usullari
o‘rtasidagi qarama-qarshilik hisoblanadi. Tarbiyadagi uchinchi qarama-qarshilik –
insondagi mavjud tabiat kuchlari, inson tabiati rivojlanishi, uning cheklanmagan
7

imkoniyatlari bilan jamiyat ijtimoiy hayotidagi bu rivojlanish cheklovi sabab
bo‘luvchi, dasturlashtiruvchi sharoitlar o‘rtasida yuzaga keladi.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar o‘quvchilarning darsdan
bo‘sh vaqtlaridagi o‘quv-tarbiya jarayonini to‘ldiradi va kengaytiradi,
o‘quvchilarning mustaqil bilim olishlariga, ijobiy qobiliyatlarini,
tashabbuskorligini oshirishiga imkoniyat yaratadi.Shu sababli keyingi davrda
o‘quvchilarning darsdan tashqari vaqtlarini ko‘ngilli uyushtirishga alohida
ahamiyat berilmoqda.Sinf jamoasi bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlarning
hajmi, asosiy yo‘nalishlari, mazmuni har bir yosh bosqichida o‘quvchilarning
psixik rivojlanishi darajasiga mos kelishi lozim.
Tarbiyaviy ish pedagogdan butun qobiliyatini ishga solishni, tinmay
izlanishni taqozo etadi. Chunki kelajak avlod tarbiyalangan, uyushgan, ahil,
jonajon Vatanimizning haqiqiy fuqarolari bo‘lishi kerak.Maktabda bashlang‘ich
sinflarda tarbiyaviy ishlarni olib borish, uni yo‘lga qo‘yish sinf rahbari yoki
tarbiyaviy ishlar tashkilotchilari tomonidan uyushtiriladi. Tarbiyaviy ishning
asosiy yo‘nalishlari: o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirish;
ularni milliy istiqlol ruhidatarbiyalash; o‘quvchilarning ijtimoiy foydali mehnatini
tashkil etish; o‘quvchilarda axloq madaniyatini, ularning o‘z huquq va burchlariga
nisbatan ongli munosabatini tarbiyalash; o‘quvchilarda o‘z-o‘zini boshqarish
malakalarini shakllantirishdan iborat.Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi va sinf rahbari
faoliyatining asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarning ahil tarbiyaliy jamoasini
tashkil etishdir.
Boshlang‘ich jamoa ishi shunday quriladiki, unda sinfning boshqa jamoalar
bilan aloqasi doimiy ravishda amalga oshiriladi, umummaktab an’analari
saqlanadi. Boshlang‘ich jamoa o‘qituvchi-tarbiyachi va sinf rahbari, o‘quvchilar
o‘z-o‘zini boshqarish organlari rahbarligida umummaktab ijtimoiy-foydali ishlari
faoliyatida ishtirok etadi 4
.
Maktabda bashlang‘ich sinflarda tarbiyaviy ishlarni olib borish, uni yo‘lga
qo‘yish sinf rahbari yoki tarbiyaviy ishlar tashkilotchilari tomonidan uyushtiriladi.
4
A.Munavvarov. Pedagogika. T. 1996 y.
8

Mazkur boshqaruv tashkilotchilik ishi ko‘nikmalarini tarbiyalaydi, umumiy
g‘oyalari bilan ahil, jipslashgan o‘quvchilar jamoasini tuzadi. O‘quvchilar o‘z-
o‘zini idora qilish tizimi maktab o‘quvchilari (jamoasi) tomonidan o‘zining
faoliyatida demokratik faoliyat tarzlarini chuqur o‘zlashtirish uchun qulay
sharoitlar yaratadi. Bu to‘g‘ri taqsimlash, ijro ustidan hisobot va nazoratni yo‘lga
qo‘yish, harakatlar, tashabbuskorlikning uyg‘unligini ta’minlash, musobaqalar
uyushtirish, o‘z zimmasiga mas’uliyat olish kabi ko‘nikmalardan iborat.
Tarbiyalanuvchilar davrimiz kishisi uchun zarur bo‘lgan qator axloqiy sifatlarni,
chunonchi, jamoat ishiga va unga qo‘shadigan ulushi uchun shaxsiy mas’uliyat,
jamoa manfaatlariga sodiqlik, o‘zaro munosabatlarda qat’iylik, talabchanlik,
jamoat tashabbusini qo‘llab-quvvatlash kabi sifatlarni egallaydi.
SHuning uchun ham o‘quvchilarning maktabdan tashqari faoliyatlari
qanchalik xilma-xil bo‘lsa, ularning munosabatlari shunchalik boy, munosabat
doirasi keng va ma`naviy o‘sishi samarali bo‘ladi. Maktabdan tashqaridagi
tarbiyaviy ishlarda o‘quvchilar jamoada ishlashni o‘rganadilar, ijtimoiy mehnat
quvonchini his qiladilar, ishlab chiqarish mehnatiga qo‘shiladilar, jamoatchilik
fikriga bo‘ysunishga, jamoa sharafi uchun kurashishga odatlanadilar.
Hozirgi paytda, fan va madaniyatning eng so‘nggi yutuqlari asosida
kelajagimiz bo‘lgan yosh avlodni hayotga tayyorlashning samarali shakl va
uslublarini izlash nihoyatda zarurdir.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning samaradorligini oshirish
avvalo komil insonni shakllantirishning eng zamonaviy va qulay yo‘nalishlarini
topib joriy etishga bog`liq. Ushbu Kontseptsiya ham xuddi shu maqsadda, shaxs
kamoloti bosqichlarini belgilab olishga yo‘naltirilgan.
Hozirgi davr talabi maktabdagi o‘quv-tarbiya ishlarini amalga oshirayotgan
pedagogik jamoa oldiga juda katta vazifalar qo‘ymoqda. Maktab yosh avlodning
dunyoqarashini tarkib toptirishi, g‘oyaviy, siyosiy jihatdan chiniqtirishi, yuksak
axloqiy fazilatlarga ega qilishi, mehnatga va ongli kasb tanlashga tayyorlashi
lozim. Bu vazifalarni hal qilishda sinf rahbari muhim rol o‘ynaydi. Chunki u bir
9

sinf sharoitida tarbiyaviy vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan ishlarni tashkil
etadi va boshqaradi.Sinf rahbari quyidagi vazifalarni bajaradi:
1. O‘ziga yuklatilgan sinfdagi tarbiyaviy ishlarni amalga oshiradi. Bu
vazifani bajarayotganda u yolg‘iz o‘zi emas, balki shu sinfda dars berayotgan turli
fan o‘qituvchilari bilan hamkorlikda va ularga suyangan holda o‘quvchilarda
milliy dunyoqarash asoslarini shakllantiradi, axloqiy tarbiyasini
rivojlantiradi. O‘quvchilarning darsdan tashqari tadbirlarini tashkil etadi va
sinf jamoasini mustahkamlaydi.
2. O‘quvchilarning bilimga bo‘lgan qiziqish va qobilyatini o‘stirish, har bir
o‘quvchining individual-psixik xususiyatlarini hisobga olgan holda kasbga
yo‘naltirish va hayotiy maqsadlarini shakllantirish sinf rahbarining alohida
vazifasidir. Ayni paytda har bir o‘quvchining sog‘lig‘ini mustahkamlashga ham
alohida e’tibor beradi.
3. Sinf rahbarining diqqat markazida o‘quvchilarning darsni yuqori
o‘zlashtirishlarini ta’minlash masalasi turadi. Buning uchun u har bir o‘quvchining
kundalik o‘zlashtirishidan voqif bo‘lib turadi. Orqada qolayotganlarga o‘z vaqtida,
kechiktirmay yordam uyushtiradi.
4. Sinfdagi o‘quvchilarning o‘z-o‘zini boshqarish ishlarini yo‘naltirib turadi.
Ular ishtirokida sinf jamoasining ijtimoiy foydali ishlardagi ishtirokini hamda
maktab miqiyosida uyushtirilayotgan muhim tadbirlarda o‘z sinfining faol
qatnashishini ta’minlaydi.
5. Sinf o‘quvchilarining ota-onalari, kuni uzaytirilgan guruhlarning
tarbiyachilari, korxonalar va muassasalardagi, turar joylardagi otaliqqa oluvchilar
bilan yaqin aloqa o‘rnatadi.
6. Sinf rahbari shu sinfda dars berayotgan barcha fan o‘qituvchilari o‘rtasida
o‘quvchilarga nisbatan yagona talablar o‘rnatilishiga erishadi, ota-onalarga
pedagogik bilimlar tarqatib, oila bilan maktab o‘rtasidagi aloqani mustahkamlaydi.
7. Sinf rahbari o‘z sinfidagi turli hujjatlarini: sinf jurnali, o‘quvchilarning
kundaliklari, tabellar, shaxsiy ma’lumotlari, turli xil reja va hisobotlarni yuritadi.
10

Ko‘rinib turibdiki, vazifa keng va murakkab, ularni muvaffaqiyatli hal qilish
sinf rahbarining shaxsiy sifatlariga ham bog‘liqdir. Sinf rahbarining shaxsiy
sifatlariga qo‘yiladigan talablar o‘qituvchiga qo‘yiladigan talablardan farq
qilmaydi. Lekin, sinf rahbari asosiy tarbiyachi, bolalar ma’naviy jihatdan andoza
oladigan shaxs bo‘lganligi uchun ham, bu talablar uning shaxsiy fazilatiga aylanib
ketishi bilan tarbiyada alohida rol o‘ynaydi. Tarbiyaviy ishlarning sifat va
samaradorligi, avvalo tarbiyachining g‘oyaviy ishonchiga va siyosiyligining
darajasiga bog‘liq. Buning uchun sinf rahbari fan yangiliklarini muntazam egallab
borishi bilan o‘zining bilimini, ongini oshiradi.
Sinf rahbarining axloqiy obro‘si g‘oyat darajada yuqori bo‘lishi ham bu
o‘rinda muhimdir. Sinf rahbari ana shundagina tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatishga ega
bo‘ladi. Tarbiyachining shaxsiy fazilatlari, ma’naviy qiyofasi o‘quvchilar ongining
va xulqining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Sinf rahbari uchun malaka va
ko‘nikmalarga ega bo‘lishning o‘zi yetarli emas. U o‘z tarbiyaviy faoliyatida
yuksak darajadagi insonparvarlik fazilatlari, o‘z ishiga sadoqati, intizomi,
odamiyligi, axloqiy sifatlari bilan ham ta’sir o‘tkazadi. Chunki, tarbiyachilik
qobilyati juda ko‘p sifatlarni: chuqur bilim, keng fikrlilik, ishga jon-dildan ko‘ngil
qo‘yish, bolalarga bo‘lgan cheksiz muhabbat, muomalada nazokatlilik, qalb
yoshligi, oqil va adolatlilik namunasi, alohida nazokat, sipolik va vazminlik kabi
fazilatlarning bo‘lishini taqozo qiladi. Bunga yana tarbiyachilik texnikasi qo‘shilsa,
ishda muvaffaqiyat ta’minlanishi tabiiydir. Tarbiyachilik texnikasi sinf rahbarining
asosiy qurolidir.
Sinf rahbarlaridan madaniyat darajasining kengligi, pedagogik odob
talablariga rioya qilish, har bir bola shaxsini inson sifatida hurmat qilish bilan unga
nisbatan talabchanlikni unutmaslik, tashkilotchilik malakalariga ega bo‘lish, ishga
ijodiy yondashish talab qilinadi. Muhimi shundaki, sinf rahbarining o‘zi bolalarni
tarbiyalamoqchi bo‘lgan g‘oyaviy-axloqiy barkamollikka mos bo‘lishi kerak.
Tarbiyadagi xatolarning ko‘pchiligiga asosiy sabab, bolaning oldiga qo‘yilayotgan
talablar tarbiyachi xarakterida hamisha ham namoyon bo‘lavermasligidadir.
11

1.2. Tarbiya texnologiyalari va ularni qo‘llashda pedagogik vositalardan
foydalanish
So‘nggi yillarda sinf rahbarining faoliyati turli shakl va metodlar bilan
boyitildi. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish va o‘tkazishda o‘quv yurti jamoat
tashkilotlarining roli tobora oshirildi. Ushbu ishni tayyorlashdan maqsad o‘quv
yurtining sinf rahbariga hozirgi vaqtda mamlakatda uzluksiz ta'limning yagona
tizimini yaratish borasidagi ish uslublarini har tomonlama keng joriy qilish va
metodik yordam ko‘rsatishdan iboratdir. Ideologik muassasalar sifatida o‘quv yurti
oldiga muhim tarbiyaviy vazifalar qo‘yilgan, bu esa ayni vaqtda har bir sinf
rahbarining asosiy vazifalarni xisoblanadi, shunday qilib. Alohida sinf birlashib
o‘quv yurtini tashkil etadilar. Alohida sinf jamoalari qo‘lga kiritgan ta'lim va
tarbiya borasidagi muvaffaqiyatlar butun o‘quv yurti jamoasining muvaffaqiyatini
ta'minlaydi.
O‘zbekiston Respublikasining bundan keyingi rivojlanishi bevosita ta'lim-
tarbiya natijasiga bog‘liqligi barchaga ayon. Ta'lim-tarbiyani takomillashtirmay,
ma'naviy boy barkamol insonni tarbiyalash mushkul. Bu haqda O‘zbekiston
Respublikasining Ta'lim to‘g‘risidagi Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturida
belgilab berilgan ijtimoiy vazifalardan kelib chiqib yosh avlod ta'lim-tarbiyasini
tashkil etishni kundalik hayotning o‘zi talab qilmoqda.
Jamiyatda o‘qituvchi, birinchidan, o‘sib kelayotgan avlodni tarbiyalash,
ularga har tomonlama bilim berishdan iborat bo‘lgan faxrli hamda ma'sul
vazifalarni bajaradi. Yurtboshimiz ham ta'lim-tarbiyani dolzarb masala sifatida
ko‘tarmoqda.
Yani, mustaqil dunyoqarashga ega, ajdodlarimizning bebaho merosi va
zamonaviy taffakurga tayanib yashaydigan barkamol shaxs - komil insonni
tarbiyalashdan iborat degan fikrlari yana bir bor boshlang‘ich talim
o‘qituvchilariga masuliyat yuklaydi va vazifalarni ado etish pedagogning alohida
ijtimoiy roli va uning jamiyatdagi faxrli o‘rnini belgilaydi. Jamiyatda o‘qituvchi
faoliyati yuksak baholanmoqda va uning obro‘si yuksaltirilmoqda.
12

Sinf rahbarining muhim vazifalaridan biri-bu o‘quvchining o‘qishga bo‘lgan
havasi, e'tiqodi va bilim, qobilyatini rivojlantirish, kasb-hunarga bo‘lgan
layoqatini, yosh va ruhiy xususiyatlar asosida rivojlantirish, har bir o‘quvchining
bo‘lg‘usi hayoti rejalarini amalga oshirish, o‘quvchilarning salomatligini muhofaza
qilishdan iborat. Faollarga ishonish, ularning sinf jamoasi orasida obro‘sini
ko‘tarish, o‘z vaqtida ularga tegishli yordam ko‘rsatish sinf rahbarining bevosita
asosiy vazifasidir.
Shuningdek,sinf rahbarining tashkilotchilik funksiyasi tarbiya jarayonida
muhim vosita sanaladi. Chunki, tashkilotchilik tushunchasining o‘zi keng ma'noga
ega. Maxsus bir maqsadni ko‘zlab u yoki bu ishni tadbiriy choralarni tashkil etish
sinf rahbaridan katta malaka va maxsus mahoratni talab qiladi. Tashkilotchilik
funksiyasi bir necha elementlarga bog‘liqdir:
A. O‘tgan ishlarni tashkil qilish, uning muvaffaqiyati yoki
muvaffaqiyatsizligi sabablarini belgilab olish.
B. Sinfda o‘tkaziladigan barcha ishlar tarbiyaviy harakterga ega bo‘lib,
ma'lum maqsadni ko‘zlab o‘tkazilishi va sinf rahbari turli tarbiyaviy ishlarni
o‘tkazishda oldin shu ishning modelini tuza bilish lozim.
D. Sinf rahbari oldiga qo‘yilgan maqsadga yetishish uchun o‘z oldiga aniq
vazifa qo‘ya bilish lozim.
E. Sinf rahbari har bir tadbiriy choralarni amalga oshirishda o‘qituvchi va
o‘quvchilarning qobiliyatlariga qarab, vazifalarni taqsimlash, ma'lum reja asosida
tarbiyaviy tadbirlarning o‘tazish o‘rni, vaqti, soati, javobgar shaxslar va tizimligini
aniqlash lozim.
F. Ma'lumki tarbiyaviy ish bajarishda bajaruvchi kishilarni to‘g‘ri
taqsimlash, ishga boshqa o‘qituvchilarni, ota-onalar, o‘quvchilar, otalik
tashkilotlari va ish obektini aniqlash lozim.
Tarbiyaning maqsadlari, vositalari va natijalari o‘rtasida, shuningdek,
tarbiyalanuvchi va tarbiyachi tafakkuri, motivlari o‘rtasida g‘oyat murakkab
bog‘liqlik bor. Kattalarning maqsadi, odatda, yoshlarning maqsadlari (hatto
strategik maqsadlari) bor. O‘quvchining rivojlanish mantiqi, uning tafakkuri,
13

harakatlari bitta nuqtai nazarda, tarbiyachining mantiqi boshqa nuqtai nazarda
turishi mumkin. Bunday variantda hech qanday tarbiyaviy ta'sir ko‘rsatib
bo‘lmaydi.
Tarbiyaviy ishlarning sifat va samaradorligi, avvalo tarbiyachining g‘oyaviy
ishonchiga va siyosiy ongining darajasiga bog‘liq.
Sinf rahbari o‘zining g‘oyaviy-siyosiy ongini oshiradi. Bu sinf rahbariga
bolalarni onglilik ruhida tarbiyalashga, ular orasiga begona ideologiya va yomon
xulqning kirib borishiga qarshi kurasha olish imkoniyatini bera oladi. Sinf
rahbarining axloqiy obro‘si g‘oyat darajada yuqori bo‘lishi ham bu o‘rinda
muhimdir. Sinf rahbari ana shundagina tarbiyaviy ta'sir kuchiga ega bo‘ladi.
Tarbiyachining shaxsiy fazilatlari, ma'naviy qiyofasi o‘quvchilar ongining va
xulqining shakllanishida katta ta'sir ko‘rsatadi. Sinf rahbari uchun kasbiy malaka
va ko‘nikmalarga ega bo‘lishning o‘zi yetarli emas. O‘z tarbiyaviy faoliyatida
yuksak darajadagi fuqarolik fazilatlari, intizomi va odamiyligi, axloqiy sifatlari
bilan ham ta'sir o‘tkazadi.
Tarbiyachilik texnikasi sinf rahbarining asosiy qurolidir.Chunki tarbiyachilik
talanti juda ko‘p sifatlarni chuqur bilish, keng fikr doirasi, ishga jon dildan ko‘ngil
qo‘yish bolalarga bo‘lgan cheksiz muhabbat, muomalada nazokatlilik, qalb
yoshligi, serzavq, temperament, aql va odoblilik namunasi, aloqada nazokat va
sipolik, vazminlik va kamtarlik kabi fazilatlarning bo‘lishini taqozo qiladi. Bunda
yana tarbiyachilik texnikasi qo‘shilsa ishda muvaffaqiyat ta'minlanishi tabiiydir.
Pedagogik faoliyatda vositalar, maqsadlar va natijalarning nisbatini doimo
tashkil qilib borish zarur. Ular uzviy birlikni tashkil etadi, bir - biriga bog‘liq
bo‘ladi va alohida tarzda amalga oshirilmaydi. Maqsadni amalga oshirish usuli -
bo‘lajak natijadir. Natija yangi vositalarni tanlash, yangi maqsadlarni qo‘yish
uchun amaliy asos hisoblanadi. Tajribada ma'lum darajada qo‘llanilgan har qanday
vosita natija beradi, hatto biror sababga ko‘ra maqsad aniq ifodalanmagan bo‘lsa
ham natija bervermaydi.
Tajribada mavjud bo‘lgan pedagogik vositalarning ikkitasini ko‘rib
chiqamiz.
14

Birinchisi: har qanday pedagogik vosita hamisha bir qator boshqa vositalar,
usullar, shartlar bilan bog‘liq bo‘ladi, ular pedagogik jarayoning muayyan
bosqichida ta'sir ko‘rsatish natijasini belgilab beradi. Masalan rag‘batlantirish bir
xil jarayonlarni tezlashtirish va boshqarishga to‘siqnlik qilish, turli salbiy va ijobiy
hissiyotlarning turli - tuman ko‘rinishlarini vujudga keltirishi mumkin.
Ikkinchi: ayrim vositalarni qo‘llanish pedagogning ular ta'sirini, mumkin
bo‘lgan o‘zgarishini anglash qobiliyatlariga butunlay bog‘liq bo‘ladi. jamoa
muomala sharoitida vositalarni qo‘llash minut sayin o‘zgarib turadigan vaziyatni
hisobga olish zarurligini taqazo qiladi.
Pedagoglarda biz albatta oliyjanoblik hissini tarbiyalashimiz shart.
Oliyjanoblik qalbning o‘ziga xos holatidir. Bu holat insonda sokinlik, hurmat,
mehr, g‘urur hislarining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi.
Xalq donishmandligi va odobnomasining bu nodir sohasi ijtimoiy va
maishiy-axloqiy hayotning barcha tomonlarini, xalq og‘zaki ijodi, qadrshunosligi,
udumshunosligi va marosimshunosligining yetakchi yo‘nalishlarini, diniy-axloqiy
ta’limotni qamrab olishi bilan xarakterlanadi. U xalqimizning asrlar davomida
to‘plangan boy tajribalarini, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy, falsafiy, ma’rifiy, estetik,
ma’naviy hamda jismoniy yetuklik borasidagi qarashlarini, tajriba-xulosalarini
lo‘nda, ammo bag‘oyat teran; donishmandnamo tarzda ifodalaydi. Ilk bor
yaratilayotgan «O‘zbek xalq pedagogikasi»da dono xalqimizning ta’lim-tarbiya,
axloq, odob, inson qadriyatlari va uning ma’naviy ustuvorligi, iymon-e’tiqodi
butunligi sohasidagi dunyoqarashi, amaliy faoliyati, usul-metodlari, an’analari
tabarruk islomning odob-axloq, ilmu fan haqidagi ta’limotiga bog‘liq holda,
muqaddas Qur’oni karim va payg‘ambarimiz Muhammad Rasulullohning muborak
hadisi shariflariga suyangan holda yoritish mo‘ljallangan. Tadqiqotda Ollohning
ilohiy mo‘jizasi - hayot sarvari Insonning ona qornida paydo bo‘lishidan tortib, to
tug‘ilganiga qadar, ilk tarbiyasidan tortib, to voyaga etguncha hamda oila qurgunga
qadar, yoshini yashab to omonatni topshirgungacha bo‘lgan axloqiy, aqliy, estetik
mehnat, ekologik tarbiyasi, shuningdek jismoniy chiniqish bilan bog‘liq o‘yinlar,
xalq pedagogik an’analarining hozirgi zamon yosh avlod ta’lim-tarbiyasida tutgan
15

o‘rni hamda ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Shu bilan birga o‘zbek an’anaviy,
ommaviy bayram-sayllari, rasm-rusmlari, odatlari va udumlarida aks etgan axloqiy
qarashlar, ularning o‘ziga xos odobnomasi, ibratnomasi kabi bag‘oyat dolzarb
mavzularni yoritishga ham harakat qilinadi.
Ma’lumki, xalqning pedagogik qarashlari uzoq asrlar davomida shakllangan
va ular bizga alohida qo‘llanma-dastur yoxud darsliklar shaklida yetib kelmay,
balki asosan xalq og‘zaki ijodiga kiruvchi turli janrlardagi asarlar, elshunoslik,
qadrshunoslik, udumshunosliklar qatida saqlab qolingan hamda Ollohning so‘zi
bilan bo‘lgan Qur’oni karim va hadisu-shariflarda o‘z ifodasini topgan. Demak,
xalq pedagogikasi hozirgacha yashovchanligi asosan og‘zaki tarzda bo‘lib, u har
bir avlod unga o‘z tajribasini, qarashlarini, fazilatlarini qo‘shgan holda bizgacha
yetib kelgan. Bugungi kunda esa shu uzoq asrlar davomida ta’lim-tarbiya
qo‘llanmasi, vositasi bo‘lib kelgan xalqning pedagogik qarashlarini to‘plash,
o‘rganish va chop etish vazifasi turibdiki, bu vazifani bajarish yo‘qolish arafasiga
kelib qolgan milliy qadriyatlarimiz, axloqimiz, urf-odat, rasm-rusumlarimizni,
udumlarimizni, an’analarimizni asrab qolish va tiklash uchun nihoyatda zarurdir.
O‘zbek xalq pedagogikasi an’analari o‘quv qo‘llanmasi uzoq yillik ilmiy,
pedagogik izlanishlar, amaliy faoliyatlar natijalaridan kelib chiqqan holda jonli,
ilmiy-ommaviy tilda yozilgan. Xalqning oilaviy-maishiy hayoti, ta’lim-tarbiyaviy
axloq-odobga oid hayotiy yo‘l-yo‘riqlari, usullari, ibratli tajribalariga oid turfa
misollar - dostonlar, ertaklar, mehnat-mavsum marosim qo‘shiqlari, asotirlar,
naqllar, rivoyatlar, afsonalar, maqollar, matallar, hikmatlar, qayroqi so‘zlar,
aforizmlar, topishmoqlar, tezaytishlar, bolalar o‘yinlari, allalar, to‘y va aza
qo‘shiqlari, aytimlari, olqish va qarg‘ishlar, suyush-erkalash qo‘shiqlari,
erkalamalar, ovutmachoqlar, qiziqmachoqlar, yalinchoqlar, hukmlagichlar,
chorlamalar, cheklashmoqchalar, guldur-guplar, sanamalar, o‘yin-kulgular bilan
bog‘liq lapar, aytishuv, o‘lan, termalar, bolalar tarqalish, chorlash qo‘shiqlari
ramazon, boychechak, yomg‘ir, quyosh, yulduzsuv aytimlari, chandishlar,
tegishmachoqlar, masxaralamalar, «Navro‘z», «Mehrjon», bahor, kuz, qish, yoz
aytim-qo‘shiq ashulalari, dexqonchilik, chorvadorlik, kasb-hunarmandchilik bilan
16

bog‘liq nasriy va nazmiy asarlar; inson, tabiat va hayvonlar dunyosiga oid
namunalar hamda mifologik tasavvurlar aks etgan asarlar bilan boyitilgan. Qur’oni
karim, hadis hamda Sharq mutafakkirlarining axloq-odobga oid qarashlariga doir
parchalar ham mazkur qo‘llanmaning sahifalarini bezashi tabiiydir. «O‘zbek xalq
an’anaviy pedagogikasi»ga oid materiallarni bamisoli ummonga qiyos qilish
mumkin. Biz ushbu tadqiqotni faqat debocha deb bilib, shu ummondan olingan
qatralar orqali xalqimizni, uning ayrim sahifalari bilan tanishtirishni o‘z oldimizga
maqsad qilib qo‘ydik. Ko‘p jildlarga va ko‘p yillarga mo‘ljallangan — O‘zbek
xalq pedagogikasi katta kuchni, jamoa mehnatini talab qiladi 5
...
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, xalq nazdida, inson ona qornidan yaxshi yo
yomon bo‘lib tug‘ilmaydi — u birday tug‘iladi. Yaxshi-yomonga aylanishi
tarbiyadan, dastavval ota-ona, oila, mahalla-ko‘y, qishloq-ovul, qolaversa, jamiyat-
tuzumdandir. Bunda ajdodlar qoldirgan ota meros—oilaviy pedagogika, xalq
pedagogikasi, shuningdek udumshunoslik, qadrshunoslik, elshunoslik an’analari,
jamiyatning bu sohadagi sa’y-harakatlari hal qiluvchi o‘rin tutadi. Xalq
ta’kidlashicha, bola boshdan to‘g‘ri, haqqoniy tarbiyalansa u kelgusida yaxshi
inson bo‘lib yetishadi, egri yo‘lda tarbiyalansa — yomon kishiga aylanadi. Zero,
«ko‘chat boshdan, bola yoshdan» maqoliga amal qilish xalq an’anaviy
pedagogikasining bosh yo‘nalishidir. Shu boisdan, xalq pedagogikasida
tarbiyaning mayda-chuydasi, ya’ni birlamchi-ikkilamchisi bo‘lmaydi: hamma
narsa hisobga olinishi, hech bir soha chetda qolmasligi, ayni choqda tarbiyaning
nihoyatda nozik, injiq, murakkab tomonlari e’tiborga olingan holda, yetti o‘lchab
bir kesishga amal qilinadi. Xarakterlisi yana shundaki, xalq tarbiyada kecha, bugun
va ertani o‘ylab ish tutadi, ya’ni tarbiyani o‘tmishni unutmaslik, bugunni qadriga
etishlik, kelajakka umid asnosida olib boradi... Xalq pedagogikasining yana bir
ibratli jihati bor. Bu hayot, tabiat va jamiyatdagi har bir voqea-hodisa, predmet,
ko‘rinish, qisqasi jonli-jonsiz neki bor, undan mukammal foydalanishdir. Kamol
toptirish, estetik did asoslarini shakllantirish va takomillashtirish; estetik tarbiyada
bolalar o‘yin folklorining o‘rni va ahamiyati, bolalar folklor-etnografiya dastalari
5
A.Munavvarov. Pedagogika. T. 1996 y.
17

— estetik tarbiya markazi ekanligi, vorislik, ustoz-shogirdlik an’analarining
pedagogik, axloqiy-estetik ahamiyati, yoshlarni shaxs sifatida shakllantirish hamda
badiiy-estetik tarbiyalashda xalq ommaviy tomosha san’ati, — sirk, dorbozlik,
askiya, baxshi-shoirchilik, dostonchilik, ertakchilik, qiziqchilik, taqlidgo‘ylik,
maddohlik, qiroatxonlik, qissaxonlik, otunlik, voizlik, bo‘za-xo‘rlik alyorlari kabi
san’atlarining tutgan o‘rni va pedagogik-tarbiyaviy ahamiyati, xalq an’anaviy
sporti, farzandlar jismoniy baquvvatligi va yetukligining garovi ekanligi,
chaqqonlik, epchillik va har tomonlama garmonik rivojlanishning sinalgan vositasi
ekanligi, bolalar o‘yin folklorining pedagogik-tarbiyaviy ahamiyati, xalq
pedagogik tarbiyasida turizm va sayohatning, savdo-sotiq va tijoratning o‘rni,
jismoniy tarbiya va sport ko‘nikmalarida xalq qiziqarli tomosha san’ati, axloq-
odob va ta’limning uyg‘unligi va o‘ziga xosligi xalq sport va jismoniy tarbiyasida
jinsiy tafovutlarga ahamiyat berishning, axloqiy-aqliy ahamiyati; xalq an’anaviy
pedagogikasida tabiat va inson uyg‘unlashuvi muammolari, tabiat va tarixni
e’zozlash, saqlash va qadrlashning ahamiyati, hayvonlar dunyosi, qushlar olami
hamda dov-daraxtlar, o‘simliklar va giyohlarga: yer, suv, borliq-atrofga insoniy
munosabat — xalq pedagogikasining ekologik tarbiyasi asoslarining asosi ekanligi,
odatlar, udumlar, rasm-rusmlar, marosimlar, irim-sirimlar, tabiat, diniy
bayramlarning ta’lim-tarbiyaviy ahamiyati, xalq ommaviy bayram-sayllari
«Navro‘z», «Mehrjon» «Ramazon Hayiti», «Qurbon Hayiti» va boshqalarning,
bolaning dunyoga kelishi, qulog‘iga azon aytish, tish chiqishi, ilk qadami, beshikka
solish, birinchi kiyim-bosh kiydirish, besh, yetti kun, o‘n bir kunligi, bir yilligi,
uch, to‘rt, besh yilligining alohida bayram qilinishi, maktabga borishi, sunnat
qilinishi, kokil qo‘yish, kokil oldirish, mo‘ylov oshi, uylanish— nikoh to‘yi,
birinchi farzand ko‘rish, qirq, ellik, oltmish yoshlar tantanalari, payg‘ambar yoshi,
yetmish, sakson, to‘qson yillik yubileylari, kumush to‘y, oltin to‘y, marvarid to‘y
va boshqa bayram-sayllar, to‘y-tomoshalar, odatlar, udumlar, marosimlar va
an’analarning ta’lim-tarbiyaviy, pedagogik yo‘nalishi va ahamiyati va shu kabilar.
Sanab o‘tilgan va boshqa yuzlab udumlar, rasm-rusmlar, odatlar, marosimlar,
an’analar, boshqacha ibora bilan aytganda, qadriyatlar, xalq pedagogikasining
18

qirralari naqadar ko‘p va xo‘bligini taqozo etadi. Xalq pedagogikasi xalq ommasi
orasida hukmronlik qiluvchi tarbiyaning maqsadi va vazifalariga bo‘lgan
qarashlarni ifodalovchi amaliy pedagogik bilimlar va tajribasining sohasidir.
O‘zbek milliy maktabini yaratishda ta’lim-tarbiya ishiga xalq pedagogikasini joriy
etish masalasi asosiy muammolardan biridir. Shunday ekan, xalq pedagogikasining
zamonaviy maktab oldidagi maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda, ularni
mumkin qadar to‘laroq amalga oshirishdagi imkoniyatlarini aniqlash juda
muhimdir. Yoki, xalq pedagogikasining o‘quvchilarni tarbiyalashdagi va ularga
ta’lim berishdagi imkoniyatlirini qay darajada ekanligini bilish lozim. O‘zbek
xalqining har bir avlodi xalq ommasining bir necha asrlar mobaynida to‘plagan
tarbiya an’analarini bolanya hayotga va mehnatga tayyorlashda qo‘llab kelgan.
Yani, xalq pedagogikasining imkoniyatlaridan amalda foydalangan. Bizning
oldimizda esa zamonaviy o‘zbek maktabi o‘quv-tarbiya jarayonida milliy tarbiya
madaniyatini qo‘llash uchun ularning imkoniyatlarini aniqlash masalasi turibdi.
Xalq pedagogikasining tarbiya ishini amalga oshirishdagi imkoniyatlari deganda
nima tushuniladi?
Xalq pedagogikasining tarbiyaviy imkoniyatlari deganda xalq tarbiya
tajribasidan joy olgan empirik pedagogik bilimlar, ma’lumotlar, malakalar va
ko‘nikmalarning zamonaviy maktab va oila tarbiyaviy sistemasida bolalar va
o‘quvchi-yoshlarni tarbiyalash maqsad va vazifalarini hal etish uchun
zarurligi(qulay shart-sharoiat yaratishi) tushuniladi. Masalan, xalq maqollarining
tarbiyaviy imkoniyatlari maktabda tarbiyaning asosiy maqsadidan kelib chiqadi.
Tarbiyaning asosiy maqsadi - har tomonlama yetuk insonni(shaxsni) shakllantirish.
Uning tarkibiy qismlari esa rivojlanayotgan va shakllanib kelayotgan shaxsning
aqliy, jismoniy, axloqiy mexnat va nafosat torbiyalaridir. Maqollar esa, tarbiyaviy
jarayonda shaxsni shakllantirishning sanab o‘tilgan tarkibiy qismlarini amalga
oshirishda qulay shart-sharoit yarata oladilar. Jumladan, xalq maqollaridan aqliy
tarbiyaga oid, jismoniy tarbiyaga xos, axloqiy, mehnat va nafosat tarbiyalariga
taalluqli o‘nlab namunalarni tanlab olish mumkin. Ular esa o‘qitishda, sinfdan
tashqari tarbiyaviy faoliyatda va maktabdan tashqari tarbiya ishida yuqorida
19

keltirilgan shaxsni shakllantirishning o‘zaro bog‘liq bo‘lgan barcha yo‘nalishlarini
amalga oshirish uchun lozim bo‘lgan tadbirlarda keng qo‘llanilishi mumkin. Xalq
pedagogikasinnig manbalari ma’lum tarbiyaviy imkoniyatlarga ega bo‘lib, ular eng
avvalo maktabning (yoki oilaning) oldida turgan maqsad va vazifalaridan, so‘ngra
esa aniq pedagogik jarayonda hal etiladigan masalalaridan kelib chiqadi. Xususan,
o‘quv jarayonida yoki sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarda xalq pedagogikasining
tarbiyaviy imkoniyatlariga murojaat etish mumkin. Masalan, boshlang‘ich
sinflarda, aniqrog‘i 3-sinfda o‘zbek xalq maqollari o‘rganiladi. Mazkur sinf uchun
"O‘qish" darslaridan birida "O‘zbek xalq maqollari" mavzusi bor. Dars jarayonida
foydalanish uchun xalq pedagogikasining tarbiyaviy imkoniyatlari aniqlanadi.
O‘qituvchi xalq tarbiya an’analari imkoniyatlarini aniqlashda darsnpng
maqsadlariga e’tibor beradi. YA’ni, "O‘zbek xalq maqollari" mavzusidagi darsning
quyidagi maqsad va vazifalarini ajratib ko‘rsatish mumkin: xalq og‘zaki ijodi
namunalari bilan tanishtirish, maqollarnii o‘rgatish va ular haqida tasavvur hosil
qilish; maqollarning mazmunidan foydalanib, o‘quvchilarni mehnatsevarlikka,
kamtar va odobli bo‘lishga, o‘zidan kattalarni hurmat qilishga undash; xalq og‘zaki
ijodi namunalarini to‘plash va ularni asrashga chaqirish.
20

II.BOB. A. SHAKURIYNING TA’LIM TARBIYANI RIVOJLANTI-
RISHDA TUTGAN O‘RNI
2.1. Abduqodir Shakuriyning hayot yo‘li
Ko‘p ming asrlar mobaynida pedagogika falsafaning ichida rivojlandi,
kadimgi zamonlardan buyon olamda insonning o‘rni va roli, shaxsning axloqiy
shaklllanishida madaniyat va dinning ahamiyati barkamol shaxs rivojlanishi
masalalari va shu kabilar. Shark uyg‘onish davri (9 –11asrlar) komusiy olimlari
Abu Nasr al Forobiy (873 –1037) shunday ijtimoiy pedagogik g‘oyalarni aytib
o‘tganlarki, bolani ayni go‘daklik chog‘idanok tarbiyalay boshlashning zarurati,
shuningdek, bolaning tarbiyasiga tabiat atrof-muhitning ta’siri va boshqa fikrlar
kabidir. 15 –16 asrlarda Markaziy Osiyoda tabiatshunos-faylasuflari, tarixchi, shoir
va rassom-musavvirlari o‘z ijodlarida ijtimoiy fanlarga alohida e’tibor bilan qarab,
tabiat sirlarini o‘rganishga intilganlar. Bo‘lar qatorida Nuriddin Abduraxmon
Jomiy (1414 –1492), Jaloliddin Davoniy ( 1427 –1502), Alisher Navoiy (1441 –
1501), xusayn Boiz Koshifiy (1440 –1505) o‘z asarlarida inson akli tafakkuri,
uning qobiliyati, insonning alohida axloqiy hislatlari, insoniylik g‘oyalari, bolalar
tarbiyasida umuminsoniy kadriyat hisoblanadi 6
. Shu jumladan, o‘zbek tilining
asoschisi buyuk alloma, musiqachi, davlat arbobi Alisher Navoiyning ijtimoiy
pedagogik g‘oyalari, yuksak darajada insonparvarligi bilan ajralib turadi. U insonni
butun koinotda, bu olamda eng oliy mavjudot deb hisoblagan. Bolani esa oilaga
kuvonch, ham baxt keltiruvchi mukaddas inom sifatida uyni yoritib yuboradi deb
hisoblaydi. Inson o‘z farzandigina emas, balki kelajak avlod bo‘lgan barcha
bolalarni sevmog‘i shart deb yozadi shoir. Ijtimoiy pedagogikaga oid fikrlarni
bizning olim va allomalarimiz, ma’rifatparvarlarimiz, jadidchilik harakati
yetakchilari, XX asr boshlarida yashab, ijod qilgan allomalar Maxmudxuja
Bexbudiy (1874 –1919), Munavvar kori Abdurashidxonov (1878 –1931), Abdulla
Avloniy (1878 – 1934), Abduqodir Shako‘riy (1875 –1943), X.X.Niyoziy (1839 –
1929) va boshqalarning asarlarida ham ko‘plab keltirish mumkin. Ijtimoiy
pedagogikaning fan sifatida vujudga kelishi XX asrning 20-30 yillari alohida o‘rin
6
www. pedagog. Uz
21

tutadi. Bu davrda A.Avloniy, A.Shakuriy, M.Qori Abdurashidxonov, X.X.Niyoziy,
V.F.Lubensov, N.P.Arxongelskiy, O,Sharofiddinov kabi pedagoglarning faoliyati
muhim ahamiyatga molik. Ular avvalo ijtimoiy izdan chiqib ketayotgan bolalarga
yordam ko‘rsatish, ya’ni bu allomalar ijtimoiy pedagoglar bo‘lib, ular tashqil etgan
maktablar shuningdek, boshqa pedagoglar tajribalariga tayanganlar. A.Avloniy
nomidagi Chernishevskiy nomidagi bolalar tajriba maktablari va boshqa
muassasalar ijtimoiy pedagogikaning amaliy manbai bo‘lib hisoblanadilar. Birok
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivoji amalga oshmadi. Bunda avvalgi
yangi ittifok sovet pedagogikasi va o‘sha davr pedagogikasi o‘rtasida ajralish
yuzaga keldi. Uzok yillar mobaynida o‘zbek marifatparvarlari-pedagoglari
tomonidan to‘plangan barcha bilimlar inkor etilgandi. Pedagogikada shunday shior
tarqalgandi “Olam zo‘ravonlikdir, biz uni ildizi bilan qo‘paramiz”.
Marksist pedagoglar tomonidan, shu vaqtgacha bo‘lgan pedagogika
sohasidagi oktabr to‘ntarilishigacha bo‘lgan asarlarni unutish talab etildi. 30 yillar
oxirida sotsializm g‘alaba qilganligi e’lon qilindi. Shu vaktdan boshlab ijtimoiy
muammolar hakida sukut saqlash sharti mustahkamlandi. Bu muammolar alohida
yengil hal etiladigan, “esqilik sarqiti”deb baholandi. Bu esa o‘z o‘rnida ijtimoiy
pedagogikani fan sifatida rivojlanishiga yo‘l bermadi. 1991-yil O‘zbekiston
Respublikasi e’lon qilinishi bilan pedagogikaning ko‘pgina sohalarini, shu
jumladan ijtimoiy pedagogikani ham rivojlantirish vazifasi qo‘yildi. 1997-yil
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Ta’lim to‘g‘risida Konun” 1997yil) qabul
qilinishi bilan ma’naviy-axloqiy tarbiya’ning samarali yo‘llarini topish, manaviy
madaniyatni rivojlantirish, shaxsni fuqaro sifatida, erkin tafakkurli shaxsni
shakllantirishning eng samarali yo‘llarini yaratish maqsadida pedagogik fan oldiga
ta’lim tizimini demokratlashtirish va insonparvarlashtirish kabi vazifalari ko‘yildi.
Respublikamizda ijtimoiy pedagogikaning ilmiy va amaliy sohasi endigina
shakllanmokda. Mazkur sohada ilmiy-tadqiqot ishlari shunchalik dolzarbki, bu fan
bo‘yicha mamlakatimizda: “Ma’naviyat va ma’rifat markazi”, “Oila” markazi,
nodavlat xukumatga karashli bo‘lmagan xayriya jamgarmasi “Soglom avlod
uchun” O‘zbekiston Respublikasi halk ta’limi qoshidagi TDPU (mafkura)
22

g‘oyaviy-siyosiy kafedralar va boshqalar Respublikamizning har bir navbatdagi
yilni ijtimoiy muammolardan biriga bag‘ishlashi an’ana tusiga kirgan. Masalan:
2001 yil–“Onalar va bolalar” yili deb e’lon qilingandi. Shu munosabati bilan
“O‘smir va sog‘lom turmush tarzi” deb nomlangan Respublika metodik seminari
o‘tkazilib, maktablarda “Soglom avlod tarzi” predmeti kiritilib, sog‘lom turmush
tarzini shakllantiruvchi ijtimoiy muammolar masalalari ko‘rib chiqildi 7
.
Abduqodir Shakuriy
1875 yilda Samarqandning Rajabamin qishlog`ida bog`bon oilasida tug`ildi.
Shakuriy eski usuldagi maktabni tamomlaganidan kеyin Samarqand
shahridagi madrasaga o‘qishga kirdi. Shakuriy o‘zbеk va tojik tillarida yozgan
tarjimai hollarida rus gimnaziyasiga borib, uning ichki tartib qoidalari va o‘qitish
usullari bilan tanishligini qayd qiladi. Shundan kеyin yosh muallimda o‘z
xalqining bolalari uchun ham shu tartibdagi yangi maktab tashkil qilish orzusi
paydo bo‘ladi.Shakuriy do‘stlari yordamida Qo‘qon shahriga boradi va u еrda o‘n
kun davomida yangi maktabdagi o‘qish-o‘qitish usullari bilan tanishadi.
Samarqandga qaytib kеlgach, bu yangi usullarni o‘zi ochgan maktabda qo‘llay
boshlaydi.
Shakuriy dastlab maktabda o‘quv jihozlarini o‘zgartiradi. U ustalarga parta
va doskalar buyuradi.
Shu asosda birinchi marta o‘z qishlog`i Rajabaminda 1901 yilning kuzida
yangi usuldagi maktab tashkil qiladi. U davrlarda darslik va qo‘llanmalar
bo‘lmaganligi sababli Shakuriy harflarni doskaga yozib qo‘yar, o‘quvchilar esa
shuni o‘z daftarlariga ko‘chirib yozar edilar. Shuningdеk, u qisman tatar tilida
yozilgan kitoblardan ham foydalanar edi.
Shakuriy o‘z xotiralarida tatar pеdagogi Abdulxodiy Maqsudiyning
«Muallimi avval», «Muallimi soniy» kabi darsliklaridan o‘z vaqtida
foydalanganligini ko‘p martaba eslaydi.
Chor hukumatining mahalliy amaldorlari bu maktabning ochilishiga rasman
qarshi bo‘lib, uning o‘quv dasturini qattiq nazorat qilardilar. Ular maktabda
7
A.Munavvarov. Pedagogika. T. 1996 y.
23

o‘tiladigan diniy darsliklarga hеch qanday to‘sqinlik qilmas, ammo dunyoviy
fanning o‘qitilishidan tashvishlanar edilar. Shogirdlarining aytishicha, Shakuriy
qiyinchiliklar bilan qo‘lga kiritgan yagona globusni faqat maxsus vaqtda sinfga
olib kirar, boshqa vaqtda esa yashirib qo‘yar ekan.
Shakuriy maktabida tojik va o‘zbеk bolalari birga o‘qitilar edi. Bu yеrda
tojik tili asosiy til hisoblanar, bolaning savodi chiqqach, o‘zbеk va tojik tillarida
yozilgan kitoblar o‘qitilar edi. Shu bilan bir qatorda, o‘quvchilarni ozarbayjon va
tatar adabiyoti namunalari bilan tanishtirish maqsadida shu tillarda yozilgan ayrim
parchalar ham o‘qitilar edi. Shakuriyning tarjimai holida aytilishicha, bu
maktabning to‘liq dasturi bo‘lgan. U vaqtlarda maktablarda Qur'oni Karim o‘qitilar
va yodlatilar edi. Shuning uchun yangi usul maktablarida ham diniy kitoblar
o‘qitilar edi, chunki hеch bir ota-ona Qur'on yoki biror diniy kitob o‘qitilmagan
maktabga bolalarini bеrmas edi. Shuning uchun maktablarda «Haftiyak» ham
asosiy o‘qish kitoblaridan biri hisoblanar edi.
Tatar pеdagogi Maqsudiy o‘z maktabi uchun darsliklar tuzganda, arab tili
qoidalari va alfavitini o‘qitishga alohida e'tibor bеrgan. Shakuriy ham o‘z
maktabida bunga rioya qilgandi. O‘qitishdagi bu usul eski maktablardagi o‘qitish
usullariga qaraganda savod chiqarishni ancha еngillashtirar edi.
Shakuriy o‘z o‘quvchilar uchun bir yilda bir marta imtihon uyushtirar edi.
Imtihonda u ota-onalar oldida o‘quvchilar bilimining natijalarini namoyish qildirar
edi, ota-onalar esa o‘z bolalarining qisqa muddat ichida xat-savodli, hisob,
gеografiya va tibbiyotdan ma'lumotga ega bo‘lganini ko‘rib hayratlanardilar.
Shakuriy maktabining shuhrati kеng tarqala boshladi, O‘rta Osiyodagi
boshqa ma'rifatparvar kishilarning diqqatini jalb etdi. Jumladan, o‘zbеk
adabiyotining asoschisi, buyuk shoir, dramaturg va pеdagog Hamza Hakimzoda
Niyoziy Shakuriy ochgan maktab bilan juda qiziqqan. U 1909 yilda Shakuriy
ochgan maktabini ko‘rish, uning imtihonlarida qatnashish uchun Samarqandga
kеladi. Bu maktabdagi o‘qish-o‘qitish tartibi va imtihon natijalari Hamzada yaxshi
taassurot qoldiradi. Hamza va Shakuriy bir-birlari bilan do‘stlashib, ko‘p yillar
davomida xat yozishib turadilar.
24

Shuni qayd qilish kеrakki, Shakuriy faqat o‘qituvchilik qilish bilangina
chеklanib qolmagan, u o‘z maktabi uchun darsliklar yozib, ularni o‘z mablag`lari
hisobiga nashr qildirgan. Chunki, tojik va o‘zbеk bolalarini tatar tilida yozilgan
darsliklar bilan o‘qitish katta qiyinchiliklar tug`dirar, bu darsliklar bolalar uchun
uncha tushunarli emas edi. Shuning uchun, u o‘quvchilarga ularning ona tilida
darsliklar yaratish zarur, dеb hisoblardi.
Shunday bir sharoitda Shakuriy bolalarning o‘z ona tilida o‘qish kitoblari,
darsliklar yaratish zaruriyatini yaxshi tushunadi. U bolaning yosh xususiyatiga
muvofiq tarzda axloq, odob va turmush qoidalaridan dastlabki ma'lumot bеrishni
ko‘zda tutib, ana shunday darsliklar tuzishga kirishadi. Birinchi navbatda, alifbеni
Shakuriyning o‘zi tuzdi. «Rahnamoi savod» («Savod chiqarish rahbariyati»), dеb
atalgan bu kitob yaxshi qog`ozda nasta'liq xati bilan yozilgan edi. Shakuriyning
shogirdi, yozuvchi Rahim Hoshimning aytishiga qaraganda, bu kitobda so‘zlar
bo‘g`inlarga ajratib ko‘rsatilgan, kitob oxirida o‘qish uchun kichik-kichik matеrial
bеrilgan ekan. Shakuriy ko‘p yillik pеdagog faoliyati natijasida bolalarni o‘qitishda
«tovush-harf» mеtodi (har bir tovushni alohida harf bilan yozish)ning qulay va
oson ekanligini aniqladi va 1913 yilda uning rahbarligida o‘z shogirdlaridan va
Samarqandning mashhur pеdagoglaridan biri Ismatulla Rahmatullaеv tovush-harf
usuli asosida yangi alifbе tuzdi. Bu kitob Toshkеnt shahrida nashr qilindi. Bu kitob
arab harfida tojik tilida yozilgan bo‘lib, u ko‘p yillar davomida savod chiqarishda
eng yaxshi o‘quv qo‘llanmasi sifatida qo‘llanib kеlindi. Kitobning kirish qismida
tеz va osonlik bilan savodli bo‘lish masalasiga oid mеtodik maslahatlar bеriladi.
«Alifbе ta'limi» Ismatulla Rahmatullaеvning 10—12 yillik ijodiy ishlari va
uning ustozi Abduqodir Shakuriyning ko‘p yillik amaliy faoliyatining natijasida
yaratildi. Ular ko‘p yillar davomida boshlang`ich ta'limning turlicha mеtodlarini
qo‘llash, o‘z tajribalari, shuningdеk yangi usuldagi o‘qish-o‘qitish usullari va
ko‘pdan-ko‘p alifbе kitoblarini o‘rganish, umumlashtirish asosida bu kitobni
tuzdilar. Alifbе 46 bеtdan iborat bo‘lib, taxminan 90 ta dars uchun mo‘ljallangan.
Shakuriy tomonidan 1907 yilda yozilgan ikkinchi kitob
25

«Jome’ ul hikoyat» («Hikoyalar to‘plami»)dir. U qayta tuzatilib, to‘ldirilib,
1911 yilda ikkinchi marta nashr qilingan. Kitob boshlang`ich maktabning ikkinchi
sinfi uchun xrеstomatiyadir. Еtmish ikki bеtli bu kitobning matni nafis qog`ozda
aniq, chiroyli xat bilan yozilgan. Birinchi qismiga tarbiyaviy ahamiyatga molik 48
ta kichik-kichik hikoyalar kiritilgan. Ikkinchi qismida mumtoz yozuvchilarning
asarlari va tarjimalaridan olingan 15 ta she’riy parcha bеrilgan. Kitobning ta'lim-
tarbiyaviy ahamiyati shundan ibortaki, undagi o‘quv matеriallarining hammasi
bolalarda axloqiy sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Shakuriy tomonidan
tuzilgan va nashr qilingan yana bir kitob «Zubdat ul ash'or» to‘plami bo‘lib, unda
ko‘p shoirlarning she’rlari bеrilgan. Kitobdagi yangi usul maktabiga atab yozilgan
tojik tilidagi she’rda shunday dеyiladi:
—Ey muallim, maktabing taraqqiyot topib, sеrnur bo‘lsin, yaxshi noming to
abad dunyoda mashhur bo‘lsin. G`ayrat qil, toki biz olimu dono bo‘laylik, - axir,
bir savtiya usulining sеvguchilarimiz, tarbiyat qil, har kishining xotirini shod qil.
Har fandan bizga o‘rgat, biz bahramand bo‘lib nodonlikni nari quvaylik. Garchi
nodon kishilar sеnga ta'na-haqorat etsalar ham g`am еma. Albatta, dushmanlar
sharmsor bo‘lurlar!
O‘sha davrdagi qiyinchilik va to‘sqinliklarga qaramay, xalqning bu sodiq
do‘sti, ma'rifatparvar pеdagog Shakuriy butun kuch-quvvatini yangi usuldagi
maktab tashkil qilishga sarf qildi, katta g`ayrat, zo‘r havas bilan yangi usul asosida
o‘qish-o‘rgatish tartiblarini o‘rgandi, savodga o‘rgatishning eng qulay va oson
usullarini tanlab oldi, yangi usul maktablari uchun darslik va qo‘llanmalar tuzib
nashr qildirdi.
Shakuriy dastlab qizlar uchun ham yangi usuldagi maktab tashkil qilib, unda
o‘z rahbarligida xotini muallimalik qilar edi. Kеyinchalik o‘g`il va qiz bolalar
guruhini birlashtirib o‘qita boshlaydi. Dеmak, u Samarqandda yangi usuldagi
maktabning targ`ibotchi va tashkilotchilaridan biri edi. Bu ishda u hеch qanday
moddiy manfaatni ko‘zda tutmas va ayni choqda hеch kim unga moddiy yordam
bеrmas edi.
26

Abduqodir Shakuriy 1917 yil to‘ntarishiga qadar o‘qituvchilik faoliyati bilan
shug`ullandi. 1917 yilda Samarqand shahrining bir guruh ilg‘or kishilari
A.Shakuriyning pеdagogik faoliyatining 15 yilligini nishonladilar.
1921 yilda Samarqand shahridagi 13-maktabga mudir qilib tayinlandi. U
bolalarni tarbiyalash, o‘qitishga katta g`ayrat bilan kirishdi, ko‘p yillar davomida
shu maktabning mudiri hamda ona tili va adabiyot o‘qituvchisi vazifalarida ishladi.
Samarqand maktablariga Shakuriy birinchi bo‘lib mеhnat va musiqa
darslarini kiritdi. U bolalarni qishloq xo‘jalik va bog`dorchilik ishlari bilan
tanishtirishdan tashqari, ularga muqovasozlik, duradgorlik va boshqa hunarlarni
ham o‘rgatar edi, bu mashg`ulotlar uchun alohida soatlar ajratgan edi 8
.
1923 yilning boshlarida «Pravda» gazеtasi mamlakatimiz bo‘yicha eng
namunali ilg`or maktab hamda mohir va tajribali o‘qituvchilar uchun tanlov e'lon
qildi. 1923 yilning 8 iyulida gazеtada shu tanlov natijalari e'lon qilinadi. Ana shu
o‘qituvchilar tarkibida rеspublikadagi maktab o‘qituvchilaridan A.Shakuriy bor
edi. Boshqa ilg`or o‘qituvchilar qatorida uning nomi ham «Pravda» gazеtasining
qizil doskasiga kiritiladi hamda pul mukofoti topshiriladi va Shakuriy haqida bir
yaxshi maqola e'lon qilinadi. Bundan ko‘rinadiki, ma'rifatparvar pеdagog Shakuriy
yangi usuldagi maktablar tashkil qilishda, o‘qish-o‘qitishning yangi tartiblarini
joriy etish va o‘qituvchilarning katta guruhini tarbiyalab еtishtirishda xizmatlari
juda katta bo‘lgan va gazеta rеdaktsiyasi tomonidan yuqori baholangan.
A.Shakuriy jadidchilik harakatini Mitan, Kattaqo‘rg‘on, Zirabuloq (Narpay)
Oqtosh, Ziyadin (Paxtachi), Jomboy, Bulung‘ur, Pastdarg‘om shahar va
tumanlarida boshlangan. U mazkur joylardagi- 96 aholiga, aniq dasturlar asosida
dars mashg‘ulotlari o‘tgan. Shakuriy qishlog‘ida o‘z mablag‘i bilan maktab tashkil
etib, kambag‘al oila bolalarining savodini chiqarishga yordam beradi. Chor
hukumat amaldorlari, eshon-mullalar yangi maktab sharoitini, yorug‘ xonalarda
parta, stol, stul, yozuv doskalaridagi yozuvlami ko‘rib .bu maktabda o‘qigan
bolalar kofir bo‘lib yetishadi,. deb Shakuriy maktabiga qarshi chiqadilar. Shakuriy
va uning shogirdlari, safdoshlari bu e'tiqod yo‘lidan chekinishmadi, bu maktabdagi
8
A.Munavvarov. Pedagogika. T. 1996 y.
27

yangiliklarni Samarqand maktablariga, Buxoro maktablariga targ‘ib qildilar.
Shakuriyning yo‘lga qo‘ygan ishlari chinakamigajasorat desak mubolag‘a
bo‘lmas., - deydi taniqli olimimiz K.Hoshimov. Shakuriy ham diniy ham ilmiy
fanlami o‘rptgan, ja~chililrni targ&ib etgan, xalqini jabolat botqog‘idan
qutqarisbga yordamhubgan bayuk zotdir. ( M.Ahmedova) Taniqli olim lo‘ra
Yo‘ldoshev o‘zining
Ta'lim istiqlol yo‘lida. nomli kitobida shunday fikirlar bor.
28

2.2. A. Shakuriyning ta’lim tarbiya haqida fikrlari
Shakuriyning o‘qish, o‘qilish uslubidagi yangilikning ahamiyati
Birinchidan O‘sha davr eski uslubdagi o‘qitish usullarini, o‘qish kitoblarini
rad etib, savod chiqarishni engillalish maqsadida bo‘g‘in usuli, keyinchalik tovush
- harf uslubini qo‘llaydi.
Qulayligi: O‘quvchilar ko‘pi bilan 6 oy ichida savodini
Ikkinchidan Maktabda birinchi mana kichik yoshdagi o‘g‘il - qiz bolalarni
birga o‘qitish uslubini joriy qildi.
Uchinchidan Bolalarni o‘z ona tilida o‘qilishga qat'iy rioya qildi va shu bilan
birga bolalami tojik arab, rus tillarini ham mukammal o‘rganishga da'vat qildi.
To‘rtinchidan Yangi usuldagi maktablar uchun juda sodda, tushunarli tilda
datsliklar tuzib, ularni nashr etdi.
Beshinchidan Samarqand maktablariga mehnat va musiqa darslarini kiritdi.
Oltinchidan O‘z o‘quvchilarini qishloq xo‘jaligi, bog‘dorchilikka oid ishlar
tanishtirishdan tashqari, muqovachilik, duradgorlik va boshqa hunarlarni ham
o‘rgadi. Bu mashg‘ulotlar uchun maktab dasturidan alohida soatlar ajratilgan edi.
1925-yilda tumanning Rajabamin qishlog‘ida aholi o‘z mablag‘lari
hisobidan 4 sinfli yangi maktab (1-4 sinf) qurib ishga tushiradi va unga Shakuriyni
boshliq etib tayinlaydi. 1943-yilda Shakuriy vafot etdi. Ularning ma'rifatchilik va
pedagogik faoliyati Turkistonda XX asrning boshidagi umumiy ma'naviy
o‘zgarishlar, ilg‘or pedagogik va ijtimoiy-falsafiy fikirlar jadidchilik harakati
rivojiga muhim ta'sir ko‘rsatdi.
U o‘z iste'dodi va tajribasi bilan o‘zbek milliy maktablarining, taraqqiyoti,
undagi jadidchilik yo‘nalishining rivoj topib borishiga katta ta'sir ko‘rsatdi.
Shakuriy o‘z xalqi, vatanining farovonligi, ma'naviy yuksalish yo‘lida charchamay,
to‘sqinliklarga qarshi kurashib, nihoyatda foydali ishlarni amalga oshirdi 9
.
Eslab qoling! A.Shakuriy, M.Behbudiy Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo,
Surxondaryo hududlarida birinchi marta jadidchilik harakatini targ‘ib qilgan fidoiy
ma'rifatparvar olimlardir. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida rus mustamlakachilik
9
www. pedagog. Uz
29

siyosati tufayli hayotda ro‘y berayotgan fojiali voqea-hodisalar yerli xaiqlaming
insoniy huquqlarini poymol qilib, iloji boricha ularning tarixi, urf-odatlari va
an'analarini unutishga, kamsitishga majbur qila boshladi Natijada O‘rta Osiyo
o‘lkasida jadidchilik harakati yuzaga, keldi. Bu milliy uyg‘onish davrining
boshlanishi bo‘ldi va bu davr ma'rifatparvarlari taraqqiy etgan mamlakatlarga
tenglashish g‘oyasini olg‘a surdilar.
30

XULOSA
Xulosa qilib aytganda, yurtimizda asrlar davomida yuksalib, qadrlanib
shakllangan milliy va diniy qadriyatlarimizni jamiyat ongiga singdirish orqali
ta lim tizimi, madaniyati rivojiga ulkan hissa qo shgan Abduqodir Shakuriy kabiʼ ʻ
mutafakkirlarning hayoti va ijodini o rganish, ilmiy merosini tadqiq etish
ʻ
vositasida bugungi yoshlarni har tomonlama barkamol inson qilib tarbiyalash
barqaror ijtimoiy-ma naviy muhitni ta minlashning shartlaridan biri va ustuvor
ʼ ʼ
vazifalar qatoriga kiradi. Abduqodir Shakuriy asarlarida ijtmoiy-pedagogik
g‘oyalarni yanada yoritib pedagogika soxasiga ulkan xissa qo‘shgan biz
yoshlarham buyuk mutafakkirlarimizdan o‘rnak olishimiz shart va zarur.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..
1. O‘zbekiston Respublikasi Kadrlar tayerlash milliy dasturi. T.1997 y.
Ta`lim to‘g‘risida qonun.T.1997y.
2. I.A.Karimov.O‘zbekiston buyuk kelajak sari. T.1999 y.
3. I.A.Karimov. O‘zbekiston XX asrga intilmoqda. T.1999y
4. A.Munavvarov. Pedagogika. T. 1996 y.
5. Maktab ta`limining ijtimoiy – pedagogic boshqaruvi. Sh.qurbonov.Sharq
ta`limi 46-50bet. Sharq ta`limi.№1.98y.
6. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.1992 y.
7. I.A.Karimov. O‘zbekiston buyuk kelajak sari.T.1998
8. I.Karimov.Barkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori.
T.1997y.
9. I.Karimov.Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 11 jild. T.1996.
10. I.Karimov. Yangicha fikrlash va ishlash-davr talabi.T.1997.
11. O‘zbekiston Respublikasining Ta`lim tugrisida Konuni. T.1997.
12. O‘zbekiston Respublikasining kadrlar tayyorlash milliy dasturi.T.1997.
13. J.Tulenov va boshkalar.Ma`naviy yuksalish sari. T.2000 y.
14. Sh.Kurbonov va boshqalar.Barkamol avlod orzusi.T.2000 y.
15. Entoni Giddens. Sotsiologiya. T.2002y.
16. www. pedagog. Uz
32

A. SHAKURIYNING TA’LIM TARBIYANI RIVOJLANTIRISHDA TUTGAN O’RNI.docx

Купить