Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm

ABDULHA MID CHO'LPON N IN G " KECHA  VA  KUNDUZ"  
ROMA N IDA  REA LIZM 
M U N  D A R I J  A  
Kirish 
I. BOB. ABDULHA MID CHO'LPON N IN G " KECHA  VA  KUN DUZ"  
ROMA N IN IN G UMUMIY  TA HLILI  
1.1. "Kecha va kunduz" romanining syujeti va asosiy voqealar 
1.2. Romanning asosiy obrazlari va ularning realizmdagi o'rni 
1.3. Cho'lponning romanida ijtimoiy va psixologik tahlil 
II. BOB. " KECHA  VA  KUN DUZ"  
IFODA LA N ISHI ROMA N IDA  REA LIZMN IN G 
2.1. Ijtimoiy sinflar va ularning realistik 
tavsifi  2.2. Cho'lponning stilistikasi va 
realizmga ta'siri  2.3. Realizmning roman 
syujetidagi o'rni 
X ulosa 
Foy dalanilgan adabiy ot lar  Kirish 
Abdulhamid Cho'lpon – o'zining o'ziga xos adabiy uslubi va 
ijtimoiy, ma'naviy ahamiyatga ega asarlari bilan o'zbek adabiyotida 
muhim o'rin tutadigan yozuvchilardan biridir. U nafaqat o'zining badiiy 
yuksakligi, balki ijtimoiy hayotga bo'lgan chuqur qarashlari bilan ham 
tanilgan. Cho'lponning "Kecha va kunduz" romani o'zbek adabiyotining 
eng sara namunalaridan biri bo'lib, u realizm janrida yozilgan eng 
muhim asarlardan hisoblanadi. Ushbu roman o'zining ijtimoiy tahlil, 
psixologik chuqurlik va realizmga oid beg'ubor tasvirlari bilan o'z 
o'quvchilarini hayratda qoldirgan. 
Bugungi kunda, Prezident Shavkat Mirziyoyevning o'zbek 
adabiyotiga bo'lgan e'tibori va uning rivojlanishiga yo'naltirilgan sa'y-
harakatlari, ayniqsa, yosh avlodni adabiyotga qiziqtirish va ularga ilmiy, 
ma'naviy o'zlikni shakllantirishga qaratilgan tashabbuslari ko'plab 
adabiy tahlilni dolzarb qilishga undaydi. Prezidentimizning nutqlarida, 
"Adabiyot xalqning o'zini anglashidir, uning ruhiyatini o'rganishdir" 
degan so'zlari adabiyotning ahamiyatini ta'kidlaydi. Bu fikr "Kecha va 
kunduz" romani kabi asarlarga to'liq mos keladi, chunki u xalqning 
ruhiyatini, uning ijtimoiy va ma'naviy holatini tasvirlash bilan birga, 
realizm orqali o'quvchini o'ylashga undaydi. 1 
Ushbu kurs ishida Abdulhamid Cho'lponning "Kecha va kunduz" 
romanida realizmning o'rni va uning ifodalanish xususiyatlari 
o'rganiladi. Romanning asosiy mavzulari va syujeti, obrazlar tahlili, 
stilistik usullar, shuningdek, realizmning adabiyotga ta'siri batafsil 
tarzda ko'rib chiqiladi. 
Kurs ishining dolzarbligi 
"Kecha va kunduz" romani o'zbek realizmining yorqin namunasi 
sifatida o'zining ijtimoiy ahamiyati, psixologik chuqurligi va badiiy 
uslubi bilan dolzarb bo'lib qolmoqda. Shu bilan birga, romanning o'zida 
tasvirlangan ijtimoiy guruhlar, ularning ichki dunyosi va psixologik 
holatlari, shuningdek, sosial-siyosiy muhitdagi o'zgarishlar bugungi kun uchun ham muhimdir. Prezident Shavkat Mirziyoyevning yosh avlodni 
adabiyotga qiziqtirish va ularning ijtimoiy-axloqiy qarashlarini 
1  Shavkat Mirziyoyev. "Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch" – T.: O‘zbekiston, 2017.  shakllantirishga   qaratilgan   tashabbuslari,   ayniqsa,   "Kecha   va   kunduz"
kabi   asarlarga   e'tiborni   kuchaytiradi.   Shu   sababli,   ushbu   kurs   ishining
dolzarbligi shundaki,  romandagi realizmning o'rni va uning zamonaviy
ijtimoiy   muhitga   ta'sirini   tahlil   qilish,   o'quvchilarga   chuqur   bilim   va
tasavvurlarni taqdim etadi. 
Kurs ishining maqsadi v a v azifalari 
Kurs ishining asosiy maqsadi – Abdulhamid Cho'lponning "Kecha 
va kunduz" romanida realizmning qanday ifodalanganligini o'rganish va
uning adabiyotdagi o'rnini tahlil qilishdir. Ushbu maqsadni amalga 
oshirishda quyidagi vazifalarni bajarish lozim: 
1.  "Kecha va kunduz" romanining syujeti va asosiy voqealari 
tahlil qilish. 
2.  Romanning asosiy obrazlari va ularning realizmdagi o'rnini 
aniqlash. 
3.  Cho'lponning romanida ijtimoiy va psixologik tahlilni amalga 
oshirish. 4.  Realizmning roman syujetidagi o'rnini va rolini 
aniqlash. 
5.  Cho'lponning stilistik uslubi va uning realizmga ta'sirini 
o'rganish. 
Kurs ishining oby ek t i v a predmet i 
Kurs ishining obyekti – Abdulhamid Cho'lponning "Kecha va 
kunduz" romani bo'lib, uning badiiy va ijtimoiy mazmuni, obrazlar tizimi
va realizmdagi o'rni o'rganiladi. Predmet esa – romanda realizmning 
ifodalanish xususiyatlari, ijtimoiy muhitdagi tasvirlar va 
qahramonlarning psixologik holatlari, shuningdek, stilistik usullar va 
tasvirlar orqali realizmning qanday tasvirlanganidir.
Kurs ishining o'rganilganlik  darajasi:  "Kecha va kunduz" romani
haqida   ilmiy   adabiyotlarda   ko'plab   tahlillar   mavjud.   Biroq,   romanning
realizm   janrida   yozilganligi   va   unda   mavjud   ijtimoiy,   psixologik   va
estetik   nuqtai   nazarlarning   o'rganilishi   hali   to'liq   yoritilmagan.   Shu sababli,   bu   ishda   romanning   realizmdagi   o'rni   va   uning   adabiyotga
qo'shgan hissasi yanada chuqurroq tahlil qilinadi.
Ushbu   kurs   ishi   "Kecha   va   kunduz"   romanini   yangi   nuqtai
nazardan,   realizm   janrida   qanday   ifodalanganligini   o'rganishga
qaratilgan   bo'lib,   adabiyotshunoslikda   bu   asar   haqidagi   mavjud
bilimlarni yanada to'ldiradi.  I. BOB. ABDULHA MID CHO'LPON N IN G " KECHA  VA  KUN DUZ"  
ROMA N IN IN G UMUMIY  TA HLILI  
1.1. " Kecha v a k unduz"  romanining sy ujet i v a asosiy  v oqealar 
Abdulhamid Cho'lponning "Kecha va kunduz" romani o'zbek 
adabiyotining yorqin namunalaridan biri bo'lib, u adabiy realizmning 
rivojlanishiga katta hissa qo'shgan. Roman o‘zining chuqur ijtimoiy 
tahlili, psixologik o‘rganishlari, qahramonlarning ichki dunyosini 
ochishdagi mahorati bilan muhim ahamiyatga ega. "Kecha va kunduz" 
o‘z zamonasining ijtimoiy, siyosiy va madaniy muhitini tasvirlaydigan 
asar bo‘lib, unda XIX asrning oxiri va XX asrning boshlaridagi o‘zbek 
jamiyatidagi ijtimoiy sinflar, ularning o‘zaro aloqalari va 
shaxsiyatlarning o‘zgarishiga qaratilgan chuqur tahlil mavjud. 
Romanning syujeti nafaqat qahramonlarning individual hayotini, 
balki ularning jamiyatdagi o‘rnini, ijtimoiy kurashlarini ham aks ettiradi. 
Syujetning asosiy yo‘nalishi ham shundan iboratki, ularning hayotidagi 
"kecha" va "kunduz" o‘rtasidagi farqni, ya'ni o‘tgan davr va kelajak 
o‘rtasidagi keskin qarama-qarshiliklarni ko‘rsatishga harakat qiladi. Asar
o‘zbek xalqining tarixiy yo‘li va jamiyatidagi o‘zgarishlarni, o‘sha davrda 
yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy inqilobiy jarayonlarni tasvirlaydi. 2 
Romanning asosiy voqealari XX asrning boshlaridagi ijtimoiy 
hayotning murakkabligini aks ettiradi. Cho'lpon o‘sha davr ijtimoiy-
siyosiy tuzumidagi o‘zgarishlar, jamiyatdagi islohotlar, o‘zgarish va 
yangiliklarga bo‘lgan intilishlarni o‘zining asarida jonli tarzda tasvirlaydi.
Roman syujetida shaxsiyatlarning o‘zgarishi, ikki xil dunyo o‘rtasida 
yashayotgan ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar muhim 
o‘rin tutadi. 
Romanning bosh qahramonlari – yosh, maqsadli va o‘zgarishlarga
intilayotgan   shaxslar   bo‘lib,   ular   o‘sha   davrning   ijtimoiy   tizimidagi
noaniqliklardan,   qiyinchiliklardan   va   shu   bilan   birga,   o‘zgarishlarga
ishonch va umid bilan qarashadi. Bosh qahramonlar orasida Mahmud,
Munavvar, Abdug‘afur va boshqa ko‘plab  2  Cho‘lpon, A. "Kecha va kunduz." – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2001.  obrazlar mavjud. Ularning har biri o‘zining ichki kechinmalari, o‘ziga xos
qarashlari va ijtimoiy tarmoqdagi o‘rni bilan ajralib turadi. 
Mahmud   –   romanning   markaziy   qahramoni   bo‘lib,   uning   hayoti
orqali   Cho'lpon   jamiyatdagi   o‘ta   qiyin   o‘zgarishlarni,   ijtimoiy   tizimning
buzilishi   va   individning   o‘zgarishini   tasvirlaydi.   Mahmud   o‘zining   ichki
dunyosini   va   atrofidagi   ijtimoiy   muhitni   o‘rganishda   katta   mehnat
qiladi.   Uning   orzulari,   maqsadlari   va   davrning   o‘ziga   xos
muammolariga   bo‘lgan   munosabati   roman   syujetining   rivojlanishiga
ta’sir   qiladi.   Mahmudning   hayotidagi   "kecha"   va   "kunduz"   o‘rtasidagi
farq, uning yoshlikdagi orzulari va ularga erishishda to‘siq bo‘lib turgan
jamiyatdagi   real   sharoitlar   o‘rtasidagi   qarama-qarshiliklar   romanning
markaziy motivini tashkil etadi. 
Munavvar   esa,   Mahmudning   yaqin   do‘sti   va   uning   hayotidagi
muhim   shaxsiyatlardan   biridir.   Munavvarning   obrazida   Cho'lpon
o‘zining   psixologik   tahlilini   chuqurroq   yuritadi.   U   o‘zining   fikrini   erkin
ifodalashga,   yangilik   va   islohotlarga   intilishga   xohish   bildiradi,   ammo
uning   ichki   dunyosida   ham   ko‘plab   qarama-qarshiliklar   mavjud.
Munavvarning   hayotidagi   o‘zgarishlar,   uning   jamiyatdagi   o‘rni,   ba’zida
Mahmudga   qarama-qarshi   bo‘lgan   pozitsiyalari   roman   syujetining
rivojida katta ahamiyatga ega. 
Abdug‘afur esa, romandagi yana bir asosiy obrazdir. U o‘zining 
konservativ qarashlari bilan tanilgan va jamiyatdagi eski tartiblarni 
saqlashga intiladi. Abdug‘afurning obrazida Cho'lpon zamonning 
o‘zgarishlariga qarshi turgan ijtimoiy guruhni tasvirlaydi. Ularning 
hayotidagi "kecha" va "kunduz" o‘rtasidagi farq, yangi va eski dunyo 
o‘rtasidagi raqobatni ko‘rsatadi. Abdug‘afurning hayotidagi qarama-
qarshiliklar va ularning jamiyatdagi o‘rni roman syujetining yirik 
qismlarini tashkil etadi. 3 
Roman syujeti davomida Cho'lpon ijtimoiy sinflarning o‘zaro 
aloqalarini, ularning maqsadlarini, orzularini va kelajakdagi 
imkoniyatlarini tasvirlaydi. Xususan, shaxsiyatlarning o‘zgarishi, ular  orasidagi ijtimoiy farqlar va bu farqlarning jamiyatdagi o‘zgarishlarga 
ta’siri alohida diqqatni tortadi. "Kecha va 
3  Cho‘lpon, A. "Tanlangan asarlar." – T.: O‘zbekiston, 2002.  kunduz"   romani,   uning   syujeti   orqali,   ijtimoiy-siyosiy   yangiliklarga
bo‘lgan   ishonch   va   umidni,   shuningdek,   bu   yangiliklarning   real
sharoitlarda qanday amalga oshirilayotganini ko‘rsatadi. 
Roman voqealarining ijtimoiy va madaniy muhitga ta’siri 
shundaki, u o‘sha davrning o‘zgaruvchan jamiyatini, uning ijtimoiy 
sinflarini va o‘zgarishlarga bo‘lgan qarashlarini aniq tasvirlaydi. 
Cho'lponning "Kecha va kunduz" romanida ijtimoiy hayotning barcha 
jabhalaridagi o‘zgarishlarni ko‘rish mumkin. Xalqning o‘ziga xos 
qadriyatlari, an’analari va o‘zgarishlar bilan bog‘liq kurashlari o‘sha 
davrda yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning markazida turadi.
Roman voqealari va ularning ijtimoiy muhitga ta’siri o‘sha davrda 
yashayotgan odamlarga o‘zining psixologik va ijtimoiy talqinlarini 
taqdim etadi. 4 
Bundan tashqari, romanda tasvirlangan qahramonlarning 
hayotidagi "kecha" va "kunduz" o‘rtasidagi farq, ya’ni o‘tgan davr va 
kelajak o‘rtasidagi keskin qarama-qarshiliklar, ularning ruhiy holatlari, 
orzulari va kelajakdagi umidlari ko‘rsatiladi. Bu asar, nafaqat o‘sha 
davrning ijtimoiy muhitini, balki insonning ichki dunyosini o‘rganishning
muhim asaridir. 
Cho'lponning "Kecha va kunduz" romani shu bilan birga, o‘z 
zamonining ijtimoiy va siyosiy muammolarini ochib berishdan tashqari, 
insonning maqsad va orzularini amalga oshirishdagi qiyinchiliklar, ular 
o‘rtasidagi o‘zgarishlar va bu o‘zgarishlarning o‘ziga xos psixologik 
jarayonlarini chuqur yoritadi. Romanning asosiy voqealari va syujeti 
orqali, Cho'lpon o‘sha davrning muammolarini va insonlarning bu 
muammolarga bo‘lgan munosabatlarini tasvirlaydi. 5 
Abdulhamid Cho‘lponning "Kecha va kunduz" romanining asosiy 
obrazlari o‘zlarining psixologik jihatdan murakkabligi va ijtimoiy 
o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabatlari bilan tanilgan. Cho'lpon o‘zining 
ushbu asarida har bir obrazni nafaqat tashqi ko‘rinishi, balki uning ichki dunyosini, orzularini, shaxsiy kurashlarini ham chuqur tahlil qiladi. 
Romanning asosiy obrazlari, ularning o‘zaro 
4  Avloniy, A. "Turkiston adabiyoti tarixi." – T.: O‘zbekiston, 2010. 
5  Alimov, B. "Abdulhamid Cho‘lpon va uning asarlaridagi realizm." – T.: Adabiyot va san’at, 1993.  munosabatlari va shaxsiyatlarining o‘zgarishlari asarni ta'sirli qiladi va 
realizmning ijtimoiy-ma'naviy o‘zgarishlarni ochishdagi muvaffaqiyatini 
ko‘rsatadi. 
Bosh qahramonlardan biri Mahmud bo‘lib, u romanning markaziy
obrazidir. Mahmudning obrazida Cho'lpon ijtimoiy va psixologik tahlilni
mukammal   tarzda   amalga   oshiradi.   Mahmudning   hayoti   va
dunyoqarashi   "kecha"   va   "kunduz"   o‘rtasidagi   qarama-qarshilikni   aks
ettiradi.   Uning   o‘zgarishlarga   bo‘lgan   intilishi,   yangilik   va   islohotlarga
bo‘lgan umidi, biroq bu orzularining amalga oshmasligi va jamiyatdagi
eski   tartiblarning   tasirida   qolishi   ularning   ichki   kurashlarida   aks   etadi.
Mahmudning   obrazida   realizmning   o‘ziga   xos   tafsilotlari   ko‘rinadi,
chunki   u   ijtimoiy   sinflarning   hayotidagi   muammolarni,   shaxsiyatning
o‘zgarishlarini   va   bu   o‘zgarishlarga   bo‘lgan   qarashlarni   tasvirlaydi.
Mahmudning orzulari va ular bilan bog‘liq kurashlari, uning jamiyatdagi
o‘rni,   o‘zgarishlarga   bo‘lgan   munosabati   roman   syujetini   rivojlantiradi
va ijtimoiy muhitning o‘zgarishini ko‘rsatadi. 
Munavvar – Mahmudning yaqin do‘sti va uning hayotidagi muhim 
shaxsiyatlardan biridir. Munavvarning obrazida Cho'lponning realizmga
bo‘lgan yondashuvi yanada chuqurlashadi. Munavvarning 
o‘zgarishlarga bo‘lgan intilishi, yangiliklarga bo‘lgan ishonchi, biroq 
uning ichki qarama-qarshiliklari, o‘zining siyosiy va ijtimoiy qarashlari 
bilan bo‘lgan kurashlari roman syujetida katta rol o‘ynaydi. 
Munavvarning obrazida Cho'lpon ijtimoiy va siyosiy kurashlarning, 
shaxsiyatning o‘zgarishlaridagi murakkablikni tasvirlaydi. Munavvar 
o‘zining erkin fikrlari, islohotlarga bo‘lgan ishtiyoqi bilan jamiyatdagi 
eski tartibga qarshi chiqadi, biroq uning bu kurashi o‘zining ichki 
dilemmasi va jamiyatdagi yangi sharoitlarga bo‘lgan qarashlari bilan 
doimo izlanishlarni keltirib chiqaradi. Uning obrazida realizmning 
chuqur psixologik tahlili, individual va ijtimoiy qiyinchiliklar o‘rtasidagi 
bog‘liqlik aks etadi. 6 
Abdug‘afur – romandagi yana bir muhim obraz bo‘lib, u o‘zining  konservativ qarashlari bilan tanilgan. Abdug‘afur jamiyatdagi eski 
tartiblarni saqlashga intiladi va yangi islohotlarga qarshi turadi. Uning 
obrazida Cho'lpon zamonning o‘zgarishlariga qarshi bo‘lgan, eski 
tartiblarni saqlashga harakat qilayotgan bir 
6  Azimov, X. "Cho‘lponning ijtimoiy qarashlari." – T.: O‘zbekiston, 2008.  guruhni   tasvirlaydi.   Abdug‘afur   o‘zining   o‘zgarmas   qarashlari   bilan
jamiyatdagi   o‘zgarishlarga   qarshi   chiqadi,   biroq   uning   obrazida   ham
o‘zgarishlar   va   ichki   kurashlar   mavjud.   Abdug‘afurning   qahramon
sifatida   tasvirlanishi,   ijtimoiy   sinflarning   o‘zgarishini   va   ularning   yangi
davrga bo‘lgan qarashlarini ko‘rsatadi. 
Cho'lponning   "Kecha   va   kunduz"   romanida   obrazlarning
psixologik tahlili va ularning o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabati o‘zining
realizmdagi   o‘rni   bilan   juda   katta   ahamiyatga   ega.   Har   bir   obrazning
o‘ziga   xos  dunyoqarashi  va   ichki  kurashlari,   ularning  jamiyatdagi   o‘rni,
o‘zgarishlarga   bo‘lgan   munosabati   romanning   syujetini   rivojlantirib,
ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni yanada kuchaytiradi. 
" Kecha v a k unduz"  romanida realizmning ifodalanishi 
Cho'lponning "Kecha va kunduz" romanida realizm o‘zining 
barcha jihatlari bilan ifodalanadi. Roman o‘zining ijtimoiy sinflar va 
ularning o‘zaro aloqalarini tasvirlashda, xususiy hayotdagi 
muammolarni va shaxsiyatning o‘zgarishini ko‘rsatishda realizmning 
barcha xususiyatlariga ega. Cho'lpon o‘z zamonining ijtimoiy muhitini, 
odamlarning ichki dunyosini, orzularini va ular bilan bog‘liq kurashlarni 
tasvirlashda realizmni muvaffaqiyatli qo‘llaydi. 
Realizmning ifodalanishi, birinchi navbatda, ijtimoiy sinflar va 
ularning o‘zaro aloqalari orqali amalga oshiriladi. Roman ijtimoiy 
sinflarning mavjud bo‘lgan tizimi, ular o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar, 
yangi va eski dunyo o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatadi. Sinflar o‘rtasidagi 
muammolar, shaxsiyatlarning o‘zgarishiga ta’sir etadigan omillar, 
o‘zgarishlarga bo‘lgan turli qarashlar – bularning barchasi realizmning 
asaridagi asosiy elementlar hisoblanadi. Cho'lpon o‘zining romanida, 
ijtimoiy sinflarning o‘zaro aloqalarini tasvirlash orqali, ijtimoiy 
adolatsizliklarni, iqtisodiy va siyosiy muammolarni ochib beradi. 7 
Romanning stilistikasi ham realizmning ifodalanishiga katta ta’sir 
ko‘rsatadi. Cho'lpon o‘zining romanida aniq, real tasvirlarni, 
voqealarning chuqur psixologik tahlilini, qahramonlarning ichki  kechinmalarini tasvirlaydi. Bu uslub roman syujetining rivojlanishida 
katta ahamiyatga ega. Cho'lponning stilistikasi o‘zining tabiiyligi, 
realistik tasvirlari bilan ajralib turadi. Shuningdek, romanning 
uslubidagi 
7  Rizaev, A. "Adabiyotshunoslikka kirish." – T.: O‘zbekiston, 1996.  detallar, obrazlarning psixologik holatlari, ularning o‘zgarishlarga 
bo‘lgan munosabatlari, o‘ziga xos bir tarzda realizmning ifodalanishiga 
xizmat qiladi. 
Realizmning   roman   syujetidagi   o‘rni   ham   aniq   ko‘rinadi.   Asar
syujeti   orqali   Cho'lpon   zamonning   o‘zgarishlarini,   ijtimoiy   sinflarning
kurashlarini,   yangi   va   eski   qarashlar   o‘rtasidagi   farqlarni   ko‘rsatadi.
"Kecha   va   kunduz"   romanida   realizm,   ayniqsa,   qahramonlarning   ichki
kurashlari,   orzulari,   umidlari   va   ularning   hayotidagi   o‘zgarishlarni
tasvirlashda   o‘zining   eng   yuqori   darajasiga   chiqadi.   Roman   syujeti
ijtimoiy muammolarni, shaxsiyatlarning o‘zgarishlarini va yangi davrga
bo‘lgan   kurashlarni   ko‘rsatadi,   shu   bilan   birga,   realizmning   asosiy
xususiyatlariga ega bo‘ladi. 
Abdulhamid   Cho'lponning   "Kecha   va   kunduz"   romani   o‘zbek
adabiyotida   realizmning   eng   yorqin   misollaridan   biri   sifatida   tanilgan.
Roman   o‘zining   syujeti,   obrazlari,   ijtimoiy   va   psixologik   tahlillari   bilan
adabiyotda   katta   ahamiyatga   ega.   Cho'lponning   realizmga   bo‘lgan
yondashuvi,   uning   zamonasining   ijtimoiy-siyosiy   muammolarini   ochib
berishdagi  mahorati  romanning  asosiy   xususiyatlaridan   biridir.  "Kecha
va   kunduz"   romani   nafaqat   o‘zbek   adabiyotining   rivojlanishiga,   balki
adabiy realizmning samarasiga ham katta hissa qo‘shgan. 8 8  Xolmatov, S. "Cho‘lponning badiiy uslubi." – T.: O‘zbekiston, 2004.  1.2. Romanning asosiy  obrazlari v a ularning realizmdagi o'rni 
Abdulhamid Cho'lponning "Kecha va kunduz" romani o‘zining 
ijtimoiy va psixologik tahlillari bilan ajralib turadi. Romaning asosiy 
obrazlari va ularning realizmdagi o‘rni asarni to‘liq tushunishda va 
uning adabiy qiymatini anglashda muhim ahamiyatga ega. 
Cho'lponning obrazlari nafaqat ularning tashqi ko‘rinishlari, balki ichki 
dunyolaridagi kurashlar, qarama-qarshiliklar va o‘zgarishlarga bo‘lgan 
munosabatlari orqali ham o‘zining realizmdagi roli va ahamiyatini 
ta’minlaydi. Har bir obrazning o‘ziga xos psixologik portreti, ijtimoiy 
munosabatlarga bo‘lgan munosabati roman syujetini rivojlantiradi va 
realizmning asosiy tamoyillarini aks ettiradi. 
Mahmudning obrazidagi realizm 
Mahmud – "Kecha va kunduz" romanining asosiy qahramoni 
bo‘lib, uning hayoti va dunyoqarashi romanning syujetini boshqarib 
turadi. Mahmudning obrazida Cho'lpon ijtimoiy va psixologik tahlilni 
mukammal tarzda amalga oshiradi. Mahmud o‘zining ichki kurashlari, 
orzulari va real dunyo o‘rtasidagi tafovutga duch keladi. Uning "kecha 
va kunduz" o‘rtasidagi qarama-qarshilikda zamonning o‘zgarishlari, eski
va yangi dunyoqarashlar o‘rtasidagi kurash aks etadi. Mahmudning 
obrazida realizmning o‘ziga xos tafsilotlari ko‘rinadi. Cho'lpon 
Mahmudni faqat tashqi ko‘rinishi bilan tasvirlamaydi, balki uning ichki 
dunyosiga chuqur kirib, uning ruhiy holatlarini, orzularini va ularning 
amalga oshmasligi bilan bog‘liq izlanishlarini tasvirlaydi. Mahmudni 
o‘zgartirishga intilish, yangi umidlar va ular bilan bog‘liq his-tuyg‘ulari 
realizmning asosiy xususiyatlaridan biridir, chunki u o‘zining orzulari 
bilan ijtimoiy realistik muhitning qarama-qarshiligini his qiladi. 
Mahmudning   obrazini   tahlil   qilishda,   uning   ijtimoiy   mavqei   va
o‘zgarishlarga   bo‘lgan   qarashlari   o‘z   o‘rniga   ega.   Mahmud   –   o‘zining
yagona   orzulariga   erishishga   intilgan,   ammo   jamiyatdagi   eski   va
yangicha   qarashlar   o‘rtasidagi   farqlarni   his   qilgan   bir   shaxsdir.   Uning o‘zgarishlarga   bo‘lgan   kurashi,   ijtimoiy   tizimga   bo‘lgan   munosabati,
uning ichki dramasi va qarama-qarshiliklari roman syujetida muhim rol  o‘ynaydi. Mahmudning faqat tashqi holatini emas, balki uning ruhiy 
holatini ham chuqur tahlil qilish orqali Cho'lpon realizmni aniq 
ifodalagan. 9 
Munav v ar – y angi duny oqarashdagi obraz 
Munavvar Mahmudning do‘sti va uning hayotidagi muhim 
shaxsiyatlardan biridir. Munavvarning obrazida Cho'lpon yangi 
dunyoqarashni, islohotlarga bo‘lgan ishtiyoqni va yangi zamonning 
boshlanishidagi qarama-qarshilikni tasvirlaydi. Munavvarning yangi va 
eski qarashlar o‘rtasidagi kurashlari, uning ichki izlanishlari roman 
syujetini rivojlantiradi. Munavvar – o‘zining ijtimoiy hayotidagi 
o‘zgarishlarga ishonadigan va yangi imkoniyatlar sari qadam 
tashlaydigan bir shaxsdir. Uning obrazida realizmning ko‘rinishi 
shundaki, u yangi fikrlar, yangiliklar va islohotlarga bo‘lgan ishonch 
bilan eski tartiblarni saqlashga intiluvchi kuchlarga qarshi turadi. 
Munavvarning obrazida Cho'lpon yangi zamonning o‘zgarishlariga 
bo‘lgan ishonchni va eski tartiblarni saqlashga harakat qilayotgan 
kishilar orasidagi farqlarni kuzatib boradi. 10 
Munavvarning obrazida ijtimoiy sinflarning kurashlari, yangi va 
eski qarashlar o‘rtasidagi tafovutlar, o‘zgarishlarga bo‘lgan turli 
munosabatlar aks etadi. Munavvar o‘zining yangi fikrlari, islohotlarga 
bo‘lgan ishtiyoqi bilan jamiyatdagi eski tartibga qarshi chiqadi. Ammo 
uning ichki kurashlari, yangi zamonning boshlanishiga bo‘lgan ishonchi 
va eski tizimning tasirida qolishi uni yanada murakkab obrazga 
aylantiradi. Munavvarning obrazidagi realizmning asosiy jihati uning 
ichki kechinmalari va o‘zgarishlarga bo‘lgan ehtirosidir. Cho'lpon 
o‘zining obrazida ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni va 
ularning o‘zgarishlarga bo‘lgan turli munosabatlarini ko‘rsatadi. 
Abdug‘afur – k onserv at iv  qarashlar obrazida realizm 
Abdug‘afur romandagi yana bir muhim obraz bo‘lib, u o‘zining 
konservativ qarashlari bilan tanilgan. Abdug‘afur yangi zamonning 
o‘zgarishlariga qarshi chiqadi va eski tartiblarni saqlashga intiladi.  Uning obrazida Cho'lpon zamonning o‘zgarishlariga qarshi bo‘lgan, eski
tartiblarni saqlashga harakat qilayotgan bir 
9  Mavlonov, Sh. "O‘zbek adabiyotining realizm yo‘nalishlari." – T.: Sharq, 2006.  10  
Safarov, M. "Abdulhamid Cho‘lponning psixologik tahlili." – T.: Adabiyot, 2011.  guruhni   tasvirlaydi.   Abdug‘afur   o‘zining   o‘zgarmas   qarashlari   bilan
jamiyatdagi   o‘zgarishlarga   qarshi   chiqadi,   biroq   uning   obrazida   ham
o‘zgarishlar   va   ichki   kurashlar   mavjud.   Abdug‘afur  o‘zining   konservativ
qarashlari   orqali   eski   tartiblarni   saqlashga   intiladi,   ammo   u   o‘zining
ichki   kechinmalarini   va   yangi   davrga   bo‘lgan   qarashlarini   ham
tasvirlaydi. 
Abdug‘afurning   obrazida   realizmning   ko‘rinishi   shundaki,   u   eski
tizimni   saqlashga   intilayotgan,   ammo   bu   tizimning   ichki   zaifliklari   va
o‘zgarmasligini   sezgan   shaxsdir.   Cho'lpon   Abdug‘afurni
tasvirlayotganda, uning ichki konfliklarini 
va ijtimoiy o‘zgarishlarga qarshi bo‘lgan 
qarashlarini aniq 
Abdug‘afurning obrazi, uning o‘zgarishlarga bo‘lgan qarshi kurashi, eski
tizimni   saqlashga   intilishi   realizmning   muhim   jihatlarini   ochib   beradi.
Abdug‘afurning ichki kurashlari va bu kurashlarga  bo‘lgan  munosabati
romanning   umumiy   syujeti   va   ijtimoiy   tahlili   uchun   katta   ahamiyatga
ega. 
Cho'lponning realizmdagi uslubi v a obrazlarni y arat ish 
t exnik asi 
Abdulhamid Cho'lpon o‘zining "Kecha va kunduz" romanida 
obrazlar 
yaratishda realizmning barcha xususiyatlar
ini muvaffaqiy
atli qo‘llaydi.
Cho'lponning realizmga bo‘lgan yondashuvi, uning obrazlarni yaratish 
texnikasida namoyon bo‘ladi. Cho'lpon obrazlarni nafaqat tashqi 
ko‘rinishlari bilan, balki ularning ichki dunyosini, orzularini, kurashlarini 
ham tasvirlaydi. Har bir obrazning ruhiy holati, ichki kechinmalari, 
qarama-qarshiliklari va o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabatlari roman 
syujetining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. 11 
Cho'lponning realizmga bo‘lgan yondashuvi uning stilistikasi va 
uslubida ham aks etadi. Cho'lpon o‘zining romanida aniq, real tasvirlar, 
qahramonlarning ichki dunyosini tasvirlashda psixologik tahlilni 
mukammal tarzda amalga oshiradi. Romanning har bir obrazida  realizmning asosiy tamoyillari – ijtimoiy sinflarning o‘zaro aloqalari, 
shaxsiyatlarning o‘zgarishlari, ijtimoiy tizimlarning zaifliklari va yangi 
zamonning boshlanishiga bo‘lgan ishonch aks etadi. Cho'lponning 
obrazlarni yaratish texnikasi, ularning ichki dunyosiga kirishdagi 
mahorati realizmning asar syujetidagi o‘rnini mustahkamlaydi. 
11  Davronov, M. "Cho‘lponning "Kecha va kunduz" romanida ijtimoiy ziddiyatlar." – T.: O‘zbekiston, 2015.  "Kecha   va   kunduz"   romanidagi   asosiy   obrazlar   va   ularning
realizmdagi   o‘rni   asarni   adabiyotdagi   muhim   joyga   olib   keladi.
Cho'lponning   obrazlari   nafaqat   tashqi   ko‘rinishlari,   balki   ularning   ichki
dunyolaridagi   kurashlar,   orzulari   va   o‘zgarishlarga   bo‘lgan
munosabatlari   orqali   ham   ijtimoiy   o‘zgarishlarni   va   psixologik
portretlarni   mukammal   tarzda   aks   ettiradi.   Mahmud,   Munavvar   va
Abdug‘afur   kabi   obrazlar   romanning   ijtimoiy   va   psixologik
o‘zgarishlarga   bo‘lgan   yondashuvini   tasvirlashda   muhim   ahamiyatga
ega. Cho'lponning realizmga  bo‘lgan  yondashuvi,  uning obraz yaratish
uslubi   va   psixologik   tahlili   "Kecha   va   kunduz"ni   o‘zbek   adabiyotidagi
eng muhim realizm asariga aylantiradi.  1.3. Cho'lponning romanida ijt imoiy  v a psixologik  t ahlil 
Abdulhamid Cho'lponning "Kecha va kunduz" romanida ijtimoiy va
psixologik tahlil yuqori darajada amalga oshirilgan. Romanning 
qahramonlarining ichki dunyosini ochish, ularning ruhiy holatini, 
ijtimoiy muhit bilan o‘zaro aloqalarini tasvirlashda Cho'lpon adabiyotda 
realizmni eng yuqori darajada amalga oshirgan. Ushbu bo‘limda 
romandagi ijtimoiy sinf va psixologik tahlillarga alohida e’tibor 
qaratiladi. 
Ijt imoiy  Sinf v a Ularning O‘zaro Ta’siri 
Romanda ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi aloqalar va kurashlar alohida 
o‘rin tutadi. Cho'lpon o‘zining asarida ijtimoiy sinflarning o‘zaro ta’sirini, 
ularning har xil ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlarda qanday munosabatda 
bo‘lishlarini chuqur tahlil qiladi. Bu sinflar orasida o‘zgarishlarga qarshi 
bo‘lgan konservativ qarashlar va yangi ijtimoiy tartibni yaratish istagi 
o‘rtasida kurash bor. Mahmudning obrazida bu kurashning barcha 
xususiyatlari aks etadi. Mahmud eski va yangi dunyo qarashlari 
o‘rtasida yuksak maqsadlar uchun kurashadi, ammo u o‘zining ijtimoiy 
holatini va jamiyatning barcha qatlamlariga bo‘lgan munosabatini 
o‘zgartirishga muvaffaq bo‘lmaydi. Mahmudning ijtimoiy pozitsiyasi 
o‘zgarishlarni kutmoqda, lekin u bu o‘zgarishlarni amalga oshirish 
uchun o‘z imkoniyatlaridan foydalana olmaydi. 
Munavvarning obrazi ijtimoiy sinf va dunyoqarash o‘rtasidagi 
kurashni yanada kuchaytiradi. U eski tizimdan ajralib, yangi ijtimoiy va 
siyosiy tartibni qurishga intiladi. Munavvarning yangi dunyoqarashlari 
va islohotlarga bo‘lgan ishtiyoqi romandagi ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi 
farqlarni yanada chuqurlashtiradi. U eski va yangi tizimlar o‘rtasidagi 
g‘oyaviy to‘qnashuvlarda ilgari boruvchi obrazga aylanadi. 
Munavvarning ijtimoiy sinfdagi o‘rni va unga bo‘lgan munosabati 
roman syujetini rivojlantiradi va realizmning asosiy tamoyillarini aks 
ettiradi. 12 
Abdug‘afurning obrazida konservativ qarashlarning ijtimoiy  sinfdagi o‘rni va ularning yangi dunyoqarashlar bilan kurashini ko‘rish 
mumkin. Abdug‘afur – eski tartiblarni saqlashga intilgan, yangi 
o‘zgarishlarga qarshi chiqqan bir shaxsdir. U ijtimoiy tizimda o‘zining 
mavqeini saqlab qolishga harakat qilgan holda, ijtimoiy 
12  Abdullaev, U. "Realizm va uning adabiyotdagi o‘rni." – T.: O‘qituvchi, 2007.  o‘zgarishlar va yangi dunyoqarashlarga qarshi kurashadi. Uning 
qarashlari va 
harakatlar
i romanda ijtimoiy sinflarnin
g o‘zgarishl
arga bo‘lgan turli
munosabatlarini   ko‘rsatadi.   Cho'lpon   Abdug‘afurni   tasvirlayotganda,
uning o‘zgarishlarga qarshi kurashini va eski tizimni saqlashga bo‘lgan
intilishlarini realist tarzda aks ettiradi. 
Shuningdek, roman ijtimoiy sinflarning o‘zaro ta’sirini 
ko‘rsatishda, ularning hayotining iqtisodiy sharoitlarga, siyosiy 
tizimning o‘zgarishlariga qanday 
moslashis
hini tahlil qiladi. Romanda
gi qahramon
larning ijtimoiy o‘rni
o‘zgarishlarga   bo‘lgan   munosabatlarini   belgilaydi.   Mahmud   va
Munavvar   o‘zgarishlarga   intilayotgan   shaxslar   sifatida,   eski   tizimdan
chiqishga   harakat   qilgan   holda,   ijtimoiy   tizimning   zaifliklarini   va
o‘zgarishlarga   bo‘lgan   ehtiyojni   ko‘rsatadilar.   Abdug‘afur   esa   eski
tizimni   saqlashga   intilmoqda   va   bu   o‘zgarishlarga   qarshi   turadi.
Cho'lpon   romanda   ijtimoiy   sinflarning   o‘zaro   ta’sirini,   ularning
o‘zgarishga bo‘lgan munosabatlarini realizm asosida tasvirlaydi. 
Psixologik  Tahlil v a Ichk i Kurashlar 
Romanda psixologik tahlil ham muhim o‘rin tutadi. Cho'lponning 
qahramonlari o‘z ichki dunyosidagi kurashlar, orzulari va hayotdagi 
maqsadlari 
o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatish orqali realizmnin
g ko‘rinishin
i oshiradi.
Mahmudning obrazida bu kurashlarning barcha xususiyatlari aks etadi.
Mahmudning   ichki   dunyosidagi   kurashlar   uning   tashqi   dunyoqarashi
va   ijtimoiy   pozitsiyasini   shakllantiradi.   Mahmud   yangi
dunyoqarashlarga,   o‘zgarishlarga   bo‘lgan   ishtiyoqi   bilan,   shu   bilan
birga eski tizimning zaifliklarini ko‘ra biladi. Ammo u ichki qiyinchiliklar
va   tashqi   bosimlar   bilan   yuzma-yuz   keladi.   Uning   ruhiy   holati,   orzulari
va   maqsadlari   o‘rtasidagi   tafovutlar   romanning   psixologik   asosini
tashkil etadi.  Munavvarning   obrazidagi   psixologik   tahlil   ham   juda   muhimdir.
Munavvar yangi ijtimoiy tizimni yaratish uchun o‘zining ichki kurashlari
va orzulari bilan kurashadi. U eski tizimdan chiqishga harakat qilarkan,
uning   ichki   dunyosidagi   kurashlar   va   yangi   o‘zgarishlarga   bo‘lgan
ehtirosi uni yangi dunyoqarashga olib  boradi. Munavvarning psixologik portreti orqali Cho'lpon ijtimoiy 
o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabatni va ularning ijtimoiy hayotga 
ta’sirini tasvirlaydi. 
Abdug‘afurda   ham   psixologik   tahlil   o‘rin   tutadi.   Uning   obrazida
eski   tizimni   saqlashga   bo‘lgan   intilish,   yangi   tizimning   kelajagini
ko‘rishdagi   qo‘rquv   va   ichki   kurashlar   namoyon   bo‘ladi.   Abdug‘afur
o‘zining   ichki   kechinmalarida   eski   va   yangi   dunyoqarashlar   o‘rtasidagi
qarama-qarshilikni   boshdan   kechiradi.   U   yangi   tizimni   qabul   qilishga
tayyor emas, lekin bu qarorlarning ona jamiyatiga qanday ta’sir etishini
tushunib   yetadi.   Abdug‘afur   o‘zining   ichki   kurashlari   orqali   roman
syujetiga kuchli psixologik elementlar qo‘shadi. 
Ijt imoiy  v a Psixologik  Tahlilning Realizmga Ta’siri 
Ijtimoiy sinf va psixologik tahlilning realizmga ta’siri "Kecha va 
kunduz" romanining asosiy xususiyatlaridan biridir. Cho'lpon realizmni 
nafaqat ijtimoiy tizimdagi o‘zgarishlar, balki qahramonlarning ichki 
dunyolaridagi kurashlar, orzulari va shaxsiy ishonchlariga bog‘liq holda 
ham tasvirlaydi. Romaning har bir obrazida ijtimoiy tizimning zaifliklari, 
o‘zgarishlarga bo‘lgan ehtiyoj va yangi dunyoqarashlarning kurashlari 
aks etadi. Mahmud, Munavvar va Abdug‘afur kabi obrazlarning ijtimoiy 
sinfdagi o‘rni va ularning ichki kurashlari realizmning asosiy 
tamoyillarini yaratadi. 
Mahm
udnin eski va yangi dunyoqar
ashlar o‘rtasidagi kurashi,
Munavvarning yangi ijtimoiy tizimga bo‘lgan ishtiyoqi, Abdug‘afurning 
eski tizimni saqlashga bo‘lgan intilishi roman syujetining asosiy 
qismlarini tashkil etadi. 
Cho'lpon bu kurashla
rni nafaqat tashqi dunyoqa
rashlar orqali, balki
qahramonlarning   ichki   dunyosidagi   kurashlar   orqali   ham   aks   ettiradi.
Romaning   asosiy   tahlili   ijtimoiy   sinf   va   psixologik   tahlilning   o‘zaro
bog‘liqligini va ularning realizmga ta’sirini ochib beradi.  II. BOB. " KECHA  VA  KUN DUZ"  ROMA N IDA  REA LIZMN IN G 
IFODA LA N ISHI  
2.1. Ijt imoiy  sinfl ar v a ularning realist ik  t av sifi  
"Kecha va kunduz" romani Abdulhamid Cho'lponning o‘zining 
ijtimoiy va psixologik tahlilga asoslangan eng muhim asarlaridan biridir.
Bu roman, faqat bir kishining yoki oilaning hayotini tasvirlash bilan 
cheklanmay, balki ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar, ular 
orasidagi maqsadlar, kurash va o‘zgarishlarni ham o‘zida aks ettiradi. 
Cho'lpon o‘zining asarida ijtimoiy sinflarning o‘zaro ta’sirini, ularning 
ijtimoiy sharoitlarda qanday rivojlanishini va o‘zgarishini ko‘rsatadi. 
Shuning uchun, romandagi ijtimoiy sinflarning tasvirlanishi realizmning
markaziy unsuridir. Cho'lponning ijtimoiy sinflarni tasvirlashdagi uslubi,
faqat tashqi voqealar yoki holatlarni ta'riflash bilan cheklanmay, har bir 
sinfning ichki dunyosini, uning ruhiy holatini, uning atrofdagi dunyo 
bilan munosabatlarini chuqur tahlil qilishga qaratilgan. 
Romanda ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi farqlar, ularning bir-biriga 
nisbatan munosabatlari, ayniqsa ijtimoiy tizimning o‘zgarishlarini 
kutayotgan holda, muhim o‘rin tutadi. Cho'lponning ijtimoiy sinflarni 
tasvirlashda asosiy e'tiborni sinf qarama-qarshiliklariga, ijtimoiy 
o‘zgarishlarga, va sinflarning o‘zaro munosabatlaridagi 
murakkabliklarga qaratganini ko‘rish mumkin. 13 
Ijt imoiy  sinfl ar v a ularning o‘zaro aloqalari
“Kecha va kunduz” romanida ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi kurash, 
yangi va eski tartib o‘rtasidagi ziddiyatning asosiy elementidir. Cho'lpon
asarida eski va yangi ijtimoiy sinflarni aniq ajratadi va ularning o‘zaro 
kurashini, har bir sinfning o‘zgarishlarga bo‘lgan qarashlarini ko‘rsatadi.
Bu kurash, bir tomondan, xalqning qadriyatlari, urf-odatlari va ijtimoiy 
tizimning mustahkamligini saqlashga intilgan eski sinflar tomonidan 
olib borilsa, boshqa tomondan, yangi dunyoqarashlarni va ijtimoiy  tizimdagi o‘zgarishlarni amalga oshirishga intilgan yangi sinflar 
tomonidan 
13  Xolmuhamedov, I. "Adabiyotda realizmning rivoji." – T.: Adabiyot va san’at, 1999.  olib boriladi. Cho'lponning romanidagi qahramonlar o‘zgarishlarga 
qarshi turadiganlarning (masalan, Abdug‘afur) va yangi 
dunyoqarashlarni qo‘llab-quvvatlaydiganlarning (masalan, Munavvar) 
obrazlari orqali bu qarama-qarshiliklar tasvirlanadi. 
Romandagi   har   bir   obraz,   o‘zining   ijtimoiy   sinfiga   va
dunyoqarashiga   mos   ravishda,   o‘zining   hayotiy   maqsadlariga   erishish
uchun   kurashadi.   Cho'lpon   bu   kurashlarni   nafaqat   tashqi   voqealar
orqali,   balki   qahramonlarning   ichki   muammolari,   ruhiy   holatlari,   va
ularning   atrofdagi   dunyo   bilan   aloqalari   orqali   tasvirlaydi.   Masalan,
Munavvarning yangi ijtimoiy tizimni yaratishga bo‘lgan ishtiyoqi, uning
ruhiy   holati   va   ichki   dunyosidagi   o‘zgarishlar   roman   syujetini
rivojlantiradi.   Shu   bilan   birga,   Abdug‘afurning   eski   tizimni   saqlashga
bo‘lgan   intilishi   uning   qarashlarida   murakkablikni   keltirib   chiqaradi.
Ijtimoiy   sinf   va   ularning   o‘zaro   aloqalari,   roman   syujetining   muhim
elementlaridan biri sifatida, realizmning asosiy tamoyillarini yaratadi. 
Ijt imoiy  sinfl arning t asv irlanishi v a realizm 
Cho'lponning "Kecha va kunduz" romanidagi ijtimoiy sinflar 
tasvirining realizmga ta’siri juda katta. Realizm adabiyotda ijtimoiy 
voqealarni va insoniyatning ichki dunyosini aniq va to‘g‘ri aks ettirishga 
qaratilgan san’atdir. Cho'lponning ijtimoiy sinflarni tasvirlashdagi 
uslubi, realizmning ushbu tamoyilini aniq ko‘rsatadi. Roman davomida 
Cho'lpon ijtimoiy sinflarning har birini o‘zining o‘zgacha xususiyatlari 
bilan tasvirlaydi va ularning o‘zaro ta’sirini, kurashlarini va ijtimoiy 
tizimdagi o‘zgarishlarni yanada aniqroq ko‘rsatadi. Cho'lponning 
romanidagi qahramonlar o‘z sinfiga xos bo‘lgan ijtimoiy va iqtisodiy 
sharoitlarni aks ettiradi. Mahmudning obrazida, masalan, eski tizimga 
bo‘lgan sadoqat va yangi dunyoqarashlarga bo‘lgan ehtiyoj o‘rtasidagi 
qarama-qarshilikni ko‘rish mumkin. Shu bilan birga, Munavvarning 
obrazida yangi ijtimoiy tizimga bo‘lgan ishtiyoq va unga erishish uchun 
kurash tasvirlanadi. Abdug‘afur esa eski tizimni saqlashga harakat 
qilgan holda, yangi dunyoqarashlarga qarshi turadi.  Roman ijtimoiy sinflarning o‘zaro ta’sirini, ularning o‘zaro 
aloqalarini va kurashlarini realizm asosida tasvirlashda aniq va to‘g‘ri 
yondashuvlarni qo‘llaydi.  Cho'lponning   ijtimoiy   sinflarni   tasvirlashdagi   uslubi,   romanning   asosiy
g‘oyalari   va   syujetiga   mos   keladi.   Cho'lpon,   ijtimoiy   sinflarni   nafaqat
ularning tashqi holati, balki ularning ichki dunyosi, psixologik holati va
o‘zaro   munosabatlari   orqali   ham   tasvirlaydi.   Bu,   romanning   realizmga
bo‘lgan ta’sirini yanada kuchaytiradi. 
Ijt imoiy  sinfl ar v a psixologik  t ahlil 
Romandagi ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi farqlarni tasvirlashda 
Cho'lpon psixologik tahlilni ham o‘zining asosiy uslubiy vositasi sifatida 
ishlatadi. Cho'lponning qahramonlari ijtimoiy sinflarning o‘zaro ta’siri va
o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabatlari bilan birga, o‘z ichki dunyosida 
ham kurashadi. Mahmudning obrazida, masalan, o‘zining eski tizimdagi
o‘rnini saqlashga bo‘lgan intilish va yangi dunyoqarashlarga bo‘lgan 
ehtiyoj o‘rtasidagi ruhiy kurash aks etadi. Munavvarning obrazida esa 
yangi tizimga bo‘lgan ishtiyoq va uning ichki dunyosidagi ruhiy 
o‘zgarishlar tasvirlanadi. Abdug‘afurning obrazida esa eski tizimni 
saqlashga bo‘lgan intilish va bu tizimning kelajagi haqidagi xavotirlar 
aks etadi. 
Cho'lponning psixologik tahlilni ijtimoiy sinflarni tasvirlashda 
qo‘llashi realizmning muhim elementlaridan biridir. Qahramonlarning 
ichki dunyosidagi kurashlar, ularning ruhiy holatlari va orzulari ijtimoiy 
sinflar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklarni yanada chuqurlashtiradi. 
Mahmud va Munavvarning obrazlarida bu ruhiy kurashlar aniq va teran
tarzda aks etadi. Shu bilan birga, Abdug‘afurning obrazidagi psixologik 
tahlil, eski tizimni saqlashga bo‘lgan intilishning ichki kechinmalarini 
tasvirlashda juda muhim o‘rin tutadi. 
Ijt imoiy  sinfl ar v a realizmning umumiy  t a’siri 
Cho'lponning "Kecha va kunduz" romanida ijtimoiy sinflar va 
psixologik tahlilni realizm tamoyillari asosida tasvirlash, romanning 
asosiy g‘oyalarini va syujetini shakllantiradi. Cho'lpon o‘zining asarida 
ijtimoiy sinflarni, ularning o‘zaro aloqalarini va kurashlarini realizmga 
mos ravishda tasvirlaydi. Bu, romanning syujetini yanada  chuqurlashtiradi va qahramonlarning o‘zgarishlarga bo‘lgan 
munosabatlarini ko‘rsatadi. Cho'lponning ijtimoiy sinflarni 
tasvirlashdagi uslubi, faqat tashqi voqealarni yoki holatlarni ta'riflash 
bilan cheklanmay, har bir sinfning  ichki   dunyosini,   uning   ruhiy   holatini   va   atrofdagi   dunyo   bilan
munosabatlarini   chuqur   tahlil   qilishga   qaratilgan.   Bu,   "Kecha   va
kunduz"   romanini   realizmning   eng   yuqori   namunalaridan   biriga
aylantiradi. 
Roman   davomida   ijtimoiy   sinflar   o‘rtasidagi   farqlar,   ularning   bir-
biriga nisbatan munosabatlari, ayniqsa ijtimoiy tizimning o‘zgarishlarini
kutayotgan   holda,   muhim   o‘rin   tutadi.   Cho'lpon   ijtimoiy   sinflarni
tasvirlashda realizmning ushbu tamoyilini aniq ko‘rsatadi.  2.2. Cho'lponning st ilist ik asi v a realizmga t a'siri 
Abdulhamid Cho'lponning adabiy uslubi va stilistikasi, uning 
asarlarining chuqur tahlilini amalga oshirishda katta ahamiyatga ega. 
"Kecha va kunduz" romani Cho'lponning o‘ziga xos stilistik uslubi va 
realizm tamoyillarini uyg‘unlashtirgan asar sifatida diqqatga sazovor. 
Cho'lponning stilistikasi, uning realizmga bo‘lgan e'tibori bilan 
chambarchas bog‘liq bo‘lib, u ijtimoiy voqelikni chuqur tasvirlashda va 
inson ruhiyatini o‘rganishda o‘zining adabiy uslublarini qanday samarali
qo‘llaganini ko‘rsatadi. Bu bo‘limda Cho'lponning stilistik elementlarini, 
jumladan, dialoglarni, tasvirlarni va boshqa adabiy uslublarni tahlil 
qilish orqali, uning realizmga bo‘lgan ta'sirini chuqurroq tushunishga 
harakat qilamiz. 
Cho'lponning st ilist ik asi v a realizmga t a’siri 
Cho'lponning adabiy uslubi nafaqat uning o‘ziga xosligiga, balki 
realizmga bo‘lgan ta’siriga ham bog‘liq. Realizm, asosan, ijtimoiy 
voqelikni aniq, o‘zgarmas va to‘g‘ri aks ettirishga qaratilgan adabiy 
yo‘nalish bo‘lib, Cho'lpon aynan shu tamoyilni o‘z asarlarida, ayniqsa 
"Kecha va kunduz"da keng qo‘llaydi. Romanning stilistikasi, real 
voqealarni tasvirlashda nozik psixologik va ijtimoiy tahlillarga 
asoslanadi. Cho'lpon o‘zining qahramonlarini faqat ularning tashqi 
holatlari bilan tasvirlab qolmay, balki ularning ichki dunyosini, ruhiy 
holatini, orzularini va maqsadlarini ham aniq aks ettiradi. Bu usul, 
realizmga xos bo‘lgan eng muhim elementlardan biridir, chunki u 
insonning ichki holatini tashqi sharoitlar bilan bog‘lashni ta’minlaydi. 14 
Dialoglar 
Cho'lponning dialoglari "Kecha va kunduz" romanida muhim 
stilistik elementlardan biridir. Dialoglar, romanning asosiy syujeti va 
qahramonlarning o‘zaro munosabatlarini ochish va chuqurlashtirishda 
katta rol o‘ynaydi. Cho'lponning dialoglari, umuman olganda, realistik 
bo‘lib, ular qahramonlarning psixologik holati va ichki kurashlarini  namoyish etishda muhim vosita sifatida ishlatiladi. Qahramonlarning 
so‘zlari, ularning haqiqiy his-tuyg‘ularini, orzularini 
14  Yusupov, S. "Abdulhamid Cho‘lponning "Kecha va kunduz" romanidagi ijtimoiy tasvirlar." – T.: Ma’naviyat, 2010.  va   ichki   holatini   aks   ettirishda   juda   samarali   ishlatilgan.   Masalan,
Munavvar   va   Mahmud   o‘rtasidagi   dialoglar,   ularning   o‘zaro
munosabatlaridagi   ziddiyatlarni,   ichki   kurashlarni   ko‘rsatishda   juda
samarali   bo‘ladi.   Cho'lponning   dialoglarida   qisqa,   aniq   va   mazmunli
so‘zlar ishlatiladi, bu esa qahramonlarning ruhiy holatiga mos keladi. 
Tasv irlar 
Cho'lponning tasvirlari, uning realizmga bo‘lgan e'tiborini yana bir
bor ko‘rsatadi. Romanning tasviriy unsurlari, ayniqsa, ijtimoiy 
sharoitlarni, tabiatni, va odamlarning ichki holatini tasvirlashda keng 
qo‘llanadi. Cho'lpon, ijtimoiy muhitning o‘zgarishini va bu 
o‘zgarishlarning qahramonlarning ruhiy holatiga qanday ta’sir qilishini 
ko‘rsatishda juda muvaffaqiyatli. Cho'lponning tasvirlarida tabiiy 
muhitning detallari va ijtimoiy sharoitlarning tasviri juda muhim rol 
o‘ynaydi. U, masalan, qahramonlarning ichki dunyosini tashqi muhit 
bilan bog‘lab, ijtimoiy va psixologik tahlilni o‘zgacha bir uslubda taqdim 
etadi. Cho'lponning tasvirlari, ayniqsa, qahramonlarning ruhiy holatini 
aks ettiradigan unsurlarni o‘z ichiga oladi, bu esa realizmning asosiy 
tamoyillaridan biridir. 
Psy xologik  t ahlil 
Cho'lponning stilistikasi, shuningdek, psixologik tahlilga ham 
katta ahamiyat beradi. "Kecha va kunduz"da qahramonlarning ichki 
dunyosini tasvirlashda Cho'lponning uslubi juda aniq va chuqur. 
Qahramonlarning ichki kurashlari, ularning orzulari va maqsadlari, 
o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabatlari roman syujetining rivojlanishiga 
ta’sir qiladi. Cho'lpon, qahramonlarni o‘z ichki dunyosiga, ruhiy holatiga 
va psixologiyasiga qarab tasvirlaydi, bu esa realizmga bo‘lgan ta’sirini 
kuchaytiradi. Qahramonlar o‘zining ichki kechinmalarini, orzularini va 
psixologik holatini tashqi dunyo bilan bog‘lash orqali, Cho'lpon ijtimoiy 
muhit va inson ruhiyatining o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu usul, 
realizmga xos bo‘lgan insonga chuqur e’tibor bilan bog‘liqdir.  Cho'lponning st ilist ik asi v a realizmning uy g‘unlashuv i 
Cho'lponning adabiy stilistikasi va realizmning uyg‘unlashuvi, 
uning asarini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. 
Cho'lponning "Kecha va kunduz"  romanida   realizmning  asosiy   tamoyillari  –  ijtimoiy  voqelikni,   insonning
ichki  dunyosini,   psixologik   holatini  aniq  va   to‘g‘ri  aks  ettirish  –  o‘zining
stilistik   uslubi   orqali   amalga   oshiriladi.   Cho'lpon,   nafaqat   tashqi
voqealarni,   balki   qahramonlarning   ichki   dunyosini,   ularning   ruhiy
holatini,   orzularini   va   maqsadlarini   ham   tasvirlaydi.   Bu   usul,
realizmning   asosiy   tamoyillarini   aniq   ifodalashga   yordam   beradi.
Cho'lponning   stilistikasi,   realizmning   ijtimoiy   voqelikni   chuqur   va   aniq
tasvirlashga bo‘lgan talablariga to‘liq javob beradi. 
Cho'lponning st ilist ik  element larining realizmga t a’siri 
Cho'lponning stilistik uslubi, uning realizmga ta’sirini yana bir bor 
ko‘rsatadi. Dialoglar, tasvirlar va psixologik tahlil, Cho'lponning 
realizmga bo‘lgan e’tiborini aks ettiradi. Roman davomida 
qahramonlarning ichki dunyosini tasvirlash, ularning ruhiy holatini va 
orzularini ko‘rsatish, realizmning asosiy tamoyillarini aniq aks ettiradi. 
Cho'lponning stilistikasi, ayniqsa, ijtimoiy muhit va inson ruhiyatining 
o‘zaro ta’sirini ko‘rsatishda juda samarali. Romanning har bir 
qahramoni o‘zining ichki dunyosini, orzularini va maqsadlarini tashqi 
dunyo bilan bog‘lab tasvirlanadi, bu esa realizmning aniq ifodasidir. 
Cho'lponning   stilistik   uslubi   va   realizmga   bo‘lgan   ta’siri,
romanning   asosiy   g‘oyalarini   va   syujetini   yanada   chuqurlashtiradi.
Uning   adabiy   uslubi,   qahramonlarning   ichki   dunyosini   va   ijtimoiy
sharoitlarni   aniq   va   to‘g‘ri   aks   ettirishga   xizmat   qiladi.   Cho'lponning
romanidagi   stilistik   elementlar,   realizmning   asosiy   tamoyillarini   to‘liq
amalga   oshiradi   va   romanni   ijtimoiy   va   psixologik   tahlilga   bo‘lgan
chuqur e’tibor bilan boyitadi.  2.3. Realizmning roman sy ujet idagi o'rni 
Abdulhamid Cho‘lponning "Kecha va kunduz" romani o‘zining 
realizm tamoyillariga asoslanganligi bilan alohida ajralib turadi. 
Cho‘lpon, o‘z asarida oddiy hayotning eng oddiy jihatlaridan tortib, 
insonning ichki dunyosiga qadar barcha narsalarni realistik tarzda 
tasvirlashga harakat qiladi. Romanning syujeti, qahramonlari va ijtimoiy
muhitning tasviri realizmning asosiy tamoyillariga to‘liq mos keladi. Bu 
bo‘limda, realizmning "Kecha va kunduz" romanidagi o‘rnini va 
syujetining uning bilan qanday bog‘liqligini ko‘rib chiqamiz. 
Realizm,   asosan,   ijtimoiy   voqelikni,   insonning   ichki   dunyosini   va
uning   atrofdagi   muhit   bilan   qanday   o‘zaro   aloqada   ekanligini
tushunishga   qaratilgan   adabiy   yo‘nalishdir.   Cho‘lponning   "Kecha   va
kunduz" romani ham aynan shu 
tamoyilni amalga oshirishga urinadi. Romanda tasvirlang
an voqealar,
qahramonlarning o‘zaro munosabatlari va ularning ichki kurashlari 
jamiyatning ijtimoiy va psixologik holatiga juda mos keladi. Roman 
syujeti, Cho‘lponning realizmga bo‘lgan chuqur e’tiborini ko‘rsatadi, 
chunki u ijtimoiy sinflar, qahramonlarning ruhiy holati, ularning orzulari
va yashash tarzini aniq va to‘g‘ri aks ettiradi. 15 
"Kecha va kunduz" romanining syujeti ijtimoiy voqelikni 
tasvirlashda realizmning asosiy tamoyillarini o‘z ichiga oladi. 
Romanning bosh qahramonlari, ularning ichki dunyosi va tashqi muhit 
bilan o‘zaro aloqalari, ijtimoiy sinflarning o‘zgarishi va insonlarning 
o‘zgaruvchan hayot tarziga moslashish jarayonlari chuqur tahlil qilinadi.
Cho‘lpon, ijtimoiy muhitning o‘zgarishini, bu o‘zgarishlarning 
qahramonlarning ruhiy holatiga va jamiyatga qanday ta’sir qilishini 
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, romanning syujeti, o‘zgarishlar jarayonining 
ijtimoiy va psixologik asoslarga qanday ta’sir qilishini yoritadi. 
Boshqacha qilib aytganda, Cho‘lponning romani, realizmning asosiy 
tamoyillaridan biri bo‘lgan ijtimoiy voqelikni chuqur va aniq tasvirlashni 
o‘z ichiga oladi.  Romandagi voqealar va ijtimoiy muhit o‘rtasidagi bog‘lanish 
realizmning muhim jihatidir. Cho‘lpon, o‘zining qahramonlarini faqat 
ularning tashqi holatlari 
15  Sattorov, M. "Realizmning o‘ziga xos xususiyatlari." – T.: Akad. Press, 2012  bilan tasvirlab qolmay, balki ularning ichki kurashlarini, maqsadlarini va
orzularini   ham   aniq   aks   ettiradi.   Bu   orqali   u   ijtimoiy   voqelikni   realistik
tarzda   tasvirlashga   erishadi.   Masalan,   roman   boshida   Munavvar   va
Mahmud   o‘rtasidagi   munosabatlar   va   ularning   hayotdagi   joyi,   ijtimoiy
mavqeiga   oid   o‘zgarishlari,   ularning   ichki   dunyosiga   qaratilgan   tahlil
roman   syujetining   asosiy   yo‘nalishlarini   belgilab   beradi.   Cho‘lponning
qahramonlarining   o‘zaro   munosabatlari,   ularning   ijtimoiy   holati   va
psixologiyasi,   roman   syujeti   va   realizmning   muhim   elementi   sifatida
ishlaydi. 
Syujetdagi   ijtimoiy   sinflarning   tasviri   realizmning   boshqa   bir
muhim   jihatidir.   Cho‘lpon,   roman   davomida   turli   ijtimoiy   sinflarga
mansub   odamlarning   hayotini   va   ularning   o‘zaro   munosabatlarini
tasvirlaydi.   Bu   sinflar   o‘rtasidagi   ziddiyatlar,   ijtimoiy   muhit   va   uning
o‘zgarishi,   qahramonlarning   ruhiy   holatiga   qanday   ta’sir   qilishini
ko‘rsatadi.   "Kecha   va   kunduz"da   qahramonlar   o‘z   hayotini   ijtimoiy
sinflar   bilan   bog‘lab   ko‘rsatishadi,   bu   esa   realizmning   ijtimoiy   tahlilga
bo‘lgan   e’tiborini   kuchaytiradi.   Cho‘lponning   romanida   ijtimoiy   sinflar
o‘rtasidagi   ziddiyatlar,   ularning   o‘zgarishlar   jarayonidagi   o‘rni   va   ta’siri
ko‘rsatiladi.   Sinflar   o‘rtasidagi   ziddiyatlar,   odamlarning   ichki   kurashlari
va   hayotga   bo‘lgan   munosabatlarini   ifodalashda   realizmning   asosiy
tamoyillaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. 
Syujetning ijtimoiy va psixologik tahlili, realizmning hamda 
Cho‘lponning 
uslubining uyg‘unlas
huvi sifatida qaraladi. Cho‘lpon, roman davomid
a
qahramonlarning   ichki   dunyosini   tasvirlashda,   ularning   his-tuyg‘ulari,
orzulari   va   ichki   kurashlarini   to‘g‘ri   aks   ettiradi.   Bu,   realizmning   asosiy
tamoyillaridan   bo‘lgan   ijtimoiy   va   psixologik   tahlilni  amalga   oshirishga
yordam   beradi.   Qahramonlarning   ichki   holatini   tushunish,   ularning
tashqi   muhit   bilan   o‘zaro   aloqasini   aniq   ifodalash,   roman   syujetining
chuqurligini oshiradi va realizmga to‘liq mos keladi.  "Kecha   va   kunduz"   romanining   syujetini   tahlil   qilishda,
Cho‘lponning   realizmga   bo‘lgan   e’tibori   aniq   ko‘rinadi.   Romandagi
voqealar,   insonning   ichki   dunyosi,   ijtimoiy   muhitning   tasviri   va
psixologik   tahlil,   realizm   tamoyillarini   amalga   oshirish   uchun   samarali
vositalar   sifatida   ishlatilgan.   Cho‘lpon,   romandagi   voqealarni
tasvirlashda nozik ijtimoiy va psixologik tahlilni amalga oshiradi, bu esa
realizmning asosiy tamoyillariga to‘liq mos keladi. Boshqacha aytganda,
romanning  syujeti va realizm o‘rtasidagi bog‘liqlik, Cho‘lponning adabiy uslubi va 
uning badiiy maqsadlariga erishish uchun taqdim etilgan vosita sifatida
ishlatiladi. 
Shuningdek,   syujetda   realizmning   asosiy   tamoyillari   –   haqiqatni
aks ettirish, ijtimoiy holatni tasvirlash, qahramonlarning ichki dunyosini
ko‘rsatish   va   psixologik   tahlilni   amalga   oshirish   –   mukammal   amalga
oshirilgan.   "Kecha   va   kunduz"   romanidagi   voqealar,   qahramonlarning
ruhiy   holati,   ularning   orzulari   va   ijtimoiy   sinflar   o‘rtasidagi   ziddiyatlar,
realizmning   aniq   ifodasiga   o‘xshaydi.   Bu   orqali   Cho‘lpon,   o‘zining
realizmga   bo‘lgan   e’tiborini   va   bu   uslubni   qanday   amalga   oshirganini
ko‘rsatadi. 
"Kecha   va   kunduz"   romanida   Abdulhamid   Cho‘lpon   o‘zining
realizmga   bo‘lgan   e’tiborini   aniq   va   to‘g‘ri   aks   ettirgan.   Bu   romanda
ijtimoiy   sinflarning   o‘zgarishi,   qahramonlarning   ichki   dunyosi,   ijtimoiy
ziddiyatlar,   va   ruhiy   holatlar   realistik   tarzda   ifodalanadi.   Cho‘lpon   o‘z
asarida   realizmning   asosiy   tamoyillarini   amalga   oshirishda   ijtimoiy   va
psixologik   tahlilni,   voqealarni   real   hayotga   mos   ravishda   tasvirlashni
o‘ziga   maqsad   qilgan.   Romandagi   voqealar   va   ijtimoiy   muhit,
qahramonlarning   o‘zgarishi   va   ularning   ruhiy   holatlari   —   bularning
barchasi realizmning asosiy tamoyillari bilan bog‘liq. 
Romanning   syujeti   juda   ko‘p   qatlamli   bo‘lib,   ularning   har   biri
ijtimoiy, psixologik va estetik jihatdan o‘zgaruvchan ijtimoiy hayotni aks
ettiradi.   Cho‘lponning   "Kecha   va   kunduz"   romanidagi   syujetda   oddiy
odamlarning   o‘rtacha   hayotidan   tashqari   yuqori   tabaqa   va   ularning
o‘zgarishlari   ham   kiritilgan.   Karyera   va   jamiyatdagi   o‘rni   haqida
gapirganda, qahramonlarning har biri o‘zining ichki kurashlari, orzulari
va   hayotga   bo‘lgan   qarashlari   bilan   bog‘liq.   Cho‘lponning   "Kecha   va
kunduz" romani, aynan shu jihatlari bilan realizmga to‘liq mos keladi. 
Romandagi   asosiy   qahramonlar   va   ularning   psixologik   tahlili,
realizmning   eng   muhim   jihatlaridan   biridir.   Cho‘lpon,   qahramonlarni
nafaqat tashqi holatini tasvirlash bilan cheklanmay, balki ularning ichki dunyosini,   his-tuyg‘ularini,   orzularini,   g‘am-tashvishlarini   ham   chuqur
tahlil   qiladi.   Qahramonlarning   ruhiy   holati,   ularning   o‘zaro
munosabatlari,   ularning   o‘zgarishi   –   bularning   barchasi   realizmning
psixologik tahlilga bo‘lgan e’tiborini ko‘rsatadi. Asar davomida  qahramonlarning   ichki   kurashlari   va   ularning   hayotga   bo‘lgan
munosabati   hamma   voqealar   bilan   bog‘liqdir.   Cho‘lpon,
qahramonlarning   shaxsiy   o‘sishini   va   ularning   jamiyatdagi
o‘zgaruvchan o‘rnini realistik tarzda ifodalaydi. 
"Kecha va kunduz" romanida ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi ziddiyatlar
muhim   o‘rin   tutadi.   Cho‘lponning   asarida   yuqori   tabaqadan   tortib,
pastki   sinflargacha   bo‘lgan   barcha   ijtimoiy   guruhlarning   o‘ziga   xos
tasvirlari   mavjud.   Sinflar   o‘rtasidagi   ziddiyatlar,   ijtimoiy   tengsizlik,
jamiyatda   yuz   berayotgan   o‘zgarishlar   haqidagi   ma’lumotlar   realizmni
yanada   aniq   va   to‘g‘ri   aks   ettiradi.   Roman   davomida   sinfiy   kurashlar,
ularning o‘zgarishi, va ijtimoiy sinflarga mansub qahramonlarning ichki
holati   shuningdek,   ularning   bir-biriga   bo‘lgan   munosabatlari
o‘rganiladi.   Cho‘lponning   romanida   sinfiy   ijtimoiy   muhit   va   uning
o‘zgarishi  voqealar  rivojini  belgilaydi.   Bu   o‘zgarishlar  qahramonlarning
ruhiy holatiga, orzulariga va hayotga bo‘lgan qarashlariga ta’sir qiladi. 
Cho‘lponning   realizmga   bo‘lgan   yondashuvi,   o‘zining   badiiy
uslubida   ham   aniq   namoyon   bo‘ladi.   U   o‘z   asarida   voqealarni   oddiy,
lekin   chuqur   tasvirlaydi.   Cho‘lponning   stilistikasi   realizmga   to‘liq   mos
keladi.   U   o‘zining   so‘z   san’atini   ishlatishda   nozik,   lekin   aniq   va   to‘g‘ri
tasvirlashga   harakat   qiladi.   Romanda   joylashgan   har   bir   element,   har
bir   voqea   va   uning   psixologik   tahlili   realizmning   asosiy   tamoyillariga
mos   keladi.   Cho‘lpon,   voqealarni   tasvirlashda   nozik   psixologik   tahlilni
amalga oshirishga e’tibor qaratadi, bu esa realizmning ustuvor jihatidir.
Roman   syujetida   tasvirlangan   ijtimoiy   ziddiyatlar,
qahramonlarning   ruhiy   holati,   orzulari   va   ularning   yashash   tarzini
tasvirlash orqali, Cho‘lpon realizmning asosiy vazifalarini muvaffaqiyatli
amalga   oshiradi.   Bu   orqali   u   o‘zining  asarida   nafaqat   voqealarni,   balki
insonning   ichki   dunyosini   ham   realistik   tarzda   aks   ettiradi.
Qahramonlarning   hayoti,   ularning   orzulari,   ko‘rgan   azoblari   va   ichki
kurashlari realizmning eng muhim jihatlaridan biridir.  "Kecha   va   kunduz"   romanidagi   realizmning   o‘ziga   xos
xususiyatlaridan   yana   biri   –   romanning   psixologik   tahlilga   qaratilgan
bo‘lishidir.   Cho‘lpon   o‘z   asarida   qahramonlarning   ruhiy   holatiga   katta
e’tibor   beradi.   U   qahramonlarning   ichki   kurashini,   ularning   o‘zaro
munosabatlarida yuzaga kelgan ziddiyatlarni chuqur  o‘rganadi.   Bu,   realizmning   ikkinchi   muhim   tamoyilini   –   psixologik
tahlilni   amalga   oshirishni   ko‘rsatadi.   Cho‘lponning   qahramonlari   o‘z
hayotidagi   muammolarni,   ichki   kurashlarni   va   ularning   halolgi   uchun
kurashlarini   tasvirlaydi.   Ularning   ruhiy   holati   va   orzulari   realizmning
asosiy tamoyillarini eng yaxshi tarzda aks ettiradi. 
Cho‘lpon   o‘z   asarida   realizmni   nafaqat   voqealar   va   tashqi
holatlarni tasvirlashda, balki qahramonlarning ichki dunyosini, ularning
orzularini   va   hayotga   bo‘lgan   munosabatlarini   aniqlashda   ham
muvaffaqiyatli amalga oshiradi. "Kecha va kunduz" romanidagi realizm,
aynan   shu   jihatlari   bilan   adabiyotda   alohida   o‘rin   tutadi.   Cho‘lpon,
o‘zining realizmga bo‘lgan yondashuvi bilan o‘z o‘quvchilarini o‘ylashga
va inson hayotini chuqur tushunishga undaydi.  X ulosa 
Abdulhamid Cho‘lponning "Kecha va kunduz" romani o‘zining 
adabiy va ilmiy ahamiyati bilan o‘ziga xos o‘rin tutadi. Roman 
realizmning barcha asosiy tamoyillarini o‘zida mujassamlashtiradi. 
Cho‘lpon, o‘z asarida ijtimoiy sinflarning o‘zgarishi, psixologik tahlil va 
estetik jihatlardan foydalanib, o‘quvchiga real hayotning murakkabligini
va insonning ichki olamini chuqur tushuntiradi. “Kecha va kunduz”da 
realizmning barcha asosiy xususiyatlari va undagi psixologik, ijtimoiy va
estetik masalalar mukammal tarzda tasvirlangan. 
Romanning   syujeti   ijtimoiy   ziddiyatlar   va   insonlarning   ichki
kurashlari   bilan   to‘ldirilgan   bo‘lib,   ularning   har   biri   jamiyatdagi
o‘zgarishlarni   aks   ettiradi.   Cho‘lponning   qahramonlari   o‘z   orzulari,
g‘am-tashvishlari va o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabatlari orqali roman
ichidagi   realizmni   hayotga   yaqin   tarzda   aks   ettiradi.   Romanni   o‘qish
davomida, o‘quvchi zamonning murakkab ijtimoiy va psixologik holatini
ko‘rishi   mumkin,   va   bu,   romanning   realizmga   bo‘lgan   chuqur
yondashuvini yanada mustahkamlaydi. 
"Kecha   va   kunduz"da   realizmning   o‘ziga   xosligi   va   uning   asar
ichidagi o‘rni, Cho‘lponning badiiy uslubida ham aniq namoyon bo‘ladi.
U   nafaqat   tashqi   voqealarni,   balki   qahramonlarning   ruhiy   holatlari   va
ichki kurashlarini ham chuqur tasvirlaydi. Asar orqali, Cho‘lpon o‘zining
adabiyotshunoslikdagi realizmga bo‘lgan munosabatini va uning inson
hayotining   barcha   jihatlariga   qanday   ta’sir   etishini   mukammal   tarzda
ko‘rsatadi. 
Umuman   olganda,   Cho‘lponning   "Kecha   va   kunduz"   romani
nafaqat   realizmni   tasvirlashda,   balki   bu   anglangan   realizmni   badiiy
tomondan   yuqori   darajada   ifodalashda   ham   o‘zining   o‘rniga   ega.
Roman   ijtimoiy   va   psixologik   nuqtai   nazardan   o‘rganilganda,   uning o‘ziga   xosligini   va   adabiyotda   tutgan   o‘rnini   yanada   yaxshi   tushunish
mumkin.  Foy dalanilgan adabiy ot lar 
1.  Shavkat Mirziyoyev. "Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch" – 
T.: O‘zbekiston, 2017. 
2.  Shavkat Mirziyoyev. "O‘zbekistonning yangi taraqqiyot 
bosqichi: Ijtimoiy va siyosiy islohotlar" – T.: O‘zbekiston, 2020. 
3.  Cho‘lpon, A. "Kecha va kunduz." – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi 
nashriyot, 2001. 
4.  Cho‘lpon, A. "Tanlangan asarlar." – T.: O‘zbekiston, 2002. 
5.  Avloniy, A. "Turkiston adabiyoti tarixi." – T.: O‘zbekiston, 
2010.  6.  Alimov, B. "Abdulhamid Cho‘lpon va uning asarlaridagi 
realizm." – T.: Adabiyot va san’at, 1993. 
7.  Azimov, X. "Cho‘lponning ijtimoiy qarashlari." – T.: 
O‘zbekiston, 2008. 
8.  Rizaev, A. "Adabiyotshunoslikka kirish." – T.: O‘zbekiston, 
1996.  9.  Xolmatov, S. "Cho‘lponning badiiy uslubi." – T.: 
O‘zbekiston, 2004.  10.  Mavlonov, Sh. "O‘zbek adabiyotining realizm 
yo‘nalishlari." – T.: Sharq, 2006. 
11.  Safarov, M. "Abdulhamid Cho‘lponning psixologik tahlili." – 
T.: Adabiyot, 2011. 
12.  Davronov, M. "Cho‘lponning "Kecha va kunduz" romanida 
ijtimoiy ziddiyatlar." – T.: O‘zbekiston, 2015. 
13.  Abdullaev, U. "Realizm va uning adabiyotdagi o‘rni." – T.: 
O‘qituvchi, 2007. 
14.  Xolmuhamedov, I. "Adabiyotda realizmning rivoji." – T.: 
Adabiyot va san’at, 1999. 
15.  G‘aniyev, R. "Cho‘lpon va uning dramaturgiyasi." – T.: 
O‘zbekiston, 2003. 
16.  Yusupov, S. "Abdulhamid Cho‘lponning "Kecha va kunduz" 
romanidagi ijtimoiy tasvirlar." – T.: Ma’naviyat, 2010.  17.  Sattorov, M. "Realizmning o‘ziga xos xususiyatlari." – T.: 
Akad. Press, 
2012. 
18.  Andijonov, F. "O‘zbek adabiyotida realizm va uning 
rivojlanish 
yo‘llari." – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2001. 
19.  Anvarov, S. "Cho‘lponning "Kecha va kunduz" asaridagi 
psixologik 
portretlar." – T.: Adabiyot, 2013.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanining umumiy tahlili

1.1. «Kecha va kunduz» romanining syujeti va asosiy voqealar

1.2. Romanning asosiy obrazlari va ularning realizmdagi o'rni

1.3. Cho'lponning romanida ijtimoiy va psixologik tahlil

II bob. «Kecha va kunduz» romanida realizmning ifodalanishi

2.1. Ijtimoiy sinflar va ularning realistik tavsifi

2.2. Cho'lponning stilistikasi va realizmga ta'siri

2.3. Realizmning roman syujetidagi o'rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar