Дата регистрации 21 Апрель 2025
24 ПродажAbdulla avloniy “turkiy guliston yoxud axloq” ta’limiy axloqiy masalalar
![KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbek pedagogikasi tarixida yangi usul
maktabi tarafdorlari harakati, ularning boy pedagogik merosi muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, bunda, shubhasiz, Abdulla Avloniyning pedagogik asarlari o‘ziga xos
o‘ringa ega.
Uning “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Adabiyot”, “Birinchi muallim”,
“Ikkinchi muallim”, “Uchinchi muallim”, “Hisob”, “Tarixi anbiyo”, “Maktab
jug‘rofiyasi” kabi darslik-lari; “Pinak”, “Advokatlik osonmi?”, “Biz va siz” kabi
dramalari Turkiston o‘lkasi xalqlari o‘rtasida ma’lum va mashhur bo‘lgan.
Avloniyning yuqorida ta’kidlab o‘tilgan darsliklarining ba’zilari bir necha marta
nashr qilingan bo‘lsa, ba’zilari qo‘lyozma holicha qolib ketgan.[13]
Abdulla Avloniy darsliklaridagi badiiy matnlar talabalarga ta’lim berish
bilan birga tarbiya, asosan, axloqiy tarbiya berishda muhim ahamiyatga ega.
Axloqqa Avloniy quyidagicha ta’rif beradi: “Insonlarni yaxshilikka chaqirguvchi,
yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon
xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq
deyilur».
Abdulla Avloniy har bir axloqiy kategoriyani tahlil va talqin qilar ekan,
bevosita o‘z davri muammolari bilan bog‘laydi, shuning uchun ham asarda davr
nafasi ufurib turadi. Mustamlaka Turkistonning fojiali ahvoli, erksizligi, chor
hukumatining o‘lkada olib borayotgan dahshatli iqtisodiy siyosati asar qatlariga
mohirona singdirib yuborilgan: “Ovrupoliklar o‘zimizdan olgan besh tiyinlik
paxtamizni keltirib, o‘zimizga yigirma besh tiyinga soturlar. Ammo biz
turkistonliklar dumba sotub, chandir chaynaymiz, qaymoq berib, sut oshaymiz,
non o‘rniga kesak tishlaymiz. So‘zning qisqasi hozirgi zamonga muvofiq kishi
bo‘lmak uchun ilm va ma’rifat ila barobar iqtisod, insof, tuganmas say’, bitmas
g‘ayrat lozimdur”.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Axloqiy tarbiya jarayonida
A.Avloniy merosidan foydalanish. Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud
axloq” asaridagi ta’limiy axloqiy masalalarni yoritib berish. Asarda muallifning
4](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_3.png?v=1)
![I.BOB. A.AVLONIYNING PEDAGOGIK QARASHLARI
1.1. Abdulla Avloniyning ta’lim va tarbiyaga oid qarashlari
Abdulla Avloniy. madaniyat to‘lqunlari. Har kimga ma’lumdirki, dengizlar -
ning to‘lqunlari bir tarafdan ikinchi tarafg‘a ko‘chub yuriydir. Bu kun bir tarafda
to‘lqun bo‘lsa, ertasi ikinchi tarafda boshlanub, avvalgi shovullab, qichqirub,
shodligindanmi yoki boshqa bir sababdanmi bir necha sajin yuqoriga sakrashub
turgon yerlari sukut va sokit bo‘lub qoladir. Shunga o‘xshash Bani bashar (Odam
bolalari) orasida ham madaniyat to‘lqunlari quvishub va surishub yuriydir. Bir asr
ichinda taraqqiy va madaniyat dunyosinda g‘o‘ta urub, suzishub yurgan bir qavmni
ko‘rasanki, ikinchi asrda tanazzul dunyosiga yuzlanub, vahshiylik olamining eng
og‘ir nuqtasiga borub yetadur. Buning sababi ijtihod va g‘ayratning ozayuvi,
ittifoq, insof va adolatning yo‘qoluvi, xalqning ilmu ma’rifatdan uzoqlashub,
buzuq ishlarga mayl va rag‘batlari ortuvidir. [13]
Har bir millat maishat tarafindan taraqqiyga yuz qo‘ymasa, ma’naviy
tarafdan, ya’ni ma’rifat tarafidan ham taraqqiy qilolmas, bir kishining o‘z
maishatiga yetarlik molu ashyosi bo‘lmasa va bularning sababiga harakat qilmasa,
moddiy va ma’naviy ishlarni qilmoqdan ojiz qolur. Va bunday ochu yalang‘och
o‘z avqotini o‘tkaraolmayturgan bir xalqga ma’rifat, madaniyat, ulum va funundan
dars vermak munosib bir ish o‘lmasa kerak, chunki faqir xalqlarning kecha-kunduz
fikri-zikri non topmak va bola-chaqasining qornini to‘yg‘uzmakdir. Taajjubki,
mamlakatimizning yerlari, o‘simlik tuprog‘i barakatlik bo‘lib turub, yerli xalq och
va yalang‘och, boyqush kabi vayronalarda umr o‘tkaradirlar.
Qariya [1] va qishloq odamlarini bir tarafga qo‘yub turib, shahardagi
madaniylarimizga ko‘z solsak, madaniyat to‘lqunlari bizlarni kemalarimiz ila qayu
yerga olib ketub turg‘onlig‘i ochiq ma’lum bo‘ladir. Xalqimizning yuzdan to‘rtini
boyga, ikisini ulamoga, uchini eshonga, beshini dehqonga chiqarsak, qolgan 86 si
ko‘mirchi, temirchi, yamoqchi, fanarchi va qorovulchilik kabi eng past xidmatlarda
turub, kunlik avqotlarini zo‘rg‘a o‘tkazadilar. Bularning orasida oyda, yilda bir
martoba go‘sht, yog‘ ko‘rmay umr o‘tkaradurg‘onlari, butun yilni(ng) birgina
kiyim ila o‘tkaradurg‘onlari, hifzi sihhat qaysi, madaniyatni na ekanini tushunmay-
6](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_5.png?v=1)
![dirganlari ko‘bdir. Bularga oni tushundirmak, yerdan turub, yulduzlarga qo‘l
so‘zmak ila barobardir.
Bu taraqqiy zamoni va madaniyat asri, bilmam, bizni na yerga olib borajak,
ibrat ko‘zi ila Eski shahrimizning musulmon dahalariga nazar solgan kishi har
mahallada yuzdan to‘qson xonalarni(ng) buzilgan, yorilgan, vayrona va inqiroz
dunyosiga yuzlangan bir holda ko‘radir. Go‘yo bu xonalarning devorlari, tomlari
lisoni hol ila bizni ilmsizlik, tarbiyasizlik, to‘y deb minglarcha aqchalarni behuda
isrof qilmak, to‘ylarda jomafurushlik qilmak vayrona va xarobazorlikg‘a soldi,
deyurlar. Emdi, vayrona sohiblarini faqir va xorlikda yashagan, bola-chaqalarini
qo‘l kuchi ila to‘ydiradirgon, to‘y degan yerda muqaddas Vatanini sotub, sarf
qilmoqdan tortinmaydirgan «hoziram huzuram» deb istiqbolini o‘ylamagan va
bolalarining saodatini tushunmagan bir qavmdan qanday taraqqiy, madaniyat va
ma’rifat kutmak kerak? Och-yalang‘och, kulfat, mehnat va zahmat balolari orasida
o‘ralib qolgan bir qavmga: «Madaniyatga kiringiz, maktab solingiz, o‘qungiz,
taraqqiy qilingiz» kabi so‘zlarning foydasi o‘lmadig‘i oftobdan ham ravshandir. Bu
faqirlikning eng qo‘rqunch to‘lqunlari orasida ezilgan xalqimizni to‘y marazidan
qutqarurga tirishmak va iloj istamak lozimdir.
Buning davosi va chorasi uchun hech bir tabibga muhtoj o‘lmasdan, balki
bir oz orqa-o‘ngg‘a qaramak, hamyonning og‘zini mahkam qilmak, iqtisodni rioya
qilmak, isrofdan saqlanmak lozimdir. Ajabo. Bu isrof to‘lqunlari bizlarni na yerga
olub boradir?.. «Dard ustiga chipqon» degandek, kundan-kun bid’at ustiga bid’at
ortmakda. Ulamo, fuzalo va eshonlarimiz zikr va tasbeh o‘rniga «to‘y ustiga
to‘ylar bo‘lsun» so‘zini virdi zabon qilmaqda. Ag‘niyo va sarvatdorlarimiz to‘y
poygasi qilub, bir-birlarining bor-yo‘qlariga qaramasdan, faqir va
kambag‘allarimiz uylarini, bog‘larini, otlarini, to‘nlarini sotub to‘yga sarf
qilmaqdadurlar. Bir tarafdan, madaniyat to‘lqunlari shoshirmoqda, ikinchi tarafdan
faqirlik va miskinlik ko‘paymakda, yana bid’at ustiga bid’at ortmakdadir. Mundan
besh-olti yil muqaddam eng sarvatli kishilarimiz uch kundan ortiq osh ham
yigirma-o‘ttizdan ortiq chopon bermas edilar. Hozir bu tarafdan ko‘b taraqqiy
qilib, olti-etti kun osh va yuzlab chopon bermakdadirlar. [1 4 ] Avvalda bir yarim —
7](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_6.png?v=1)
![Ajabo! Bizlar hamon bu eskincha romka orasidan chiqub qochmak
istamaymiz. Bir oz tushunmak va o‘ylamak lozimki, bu romka orasindan chiqub
qochmak va qutulmak mumkinmi? Yo‘qmi? Bizim fikrimizcha, qochmoqning
imkoni yo‘q, kutulmaku xalos bo‘lmakning faqat birgina chorasi bordurki,
madaniyatni qabul qilmak va madaniyatga kirishmakdir. Lekin kirishganda ham
madaniyatning haqiqatini bilmak va haqiqiy madaniyatga kirishmak lozimdir.
Ba’zi yoshlarimizga o‘xshash usti yaltiragan, ichi qaltiragan bo‘lub, boshlariga
Yevrupo qalpog‘ini kiyub «Madaniyat!», «Madaniyat!» deb og‘izlarini
ko‘purturub, oz-moz musulmoncha, chala-yarim ruscha so‘ylashub kulgu bo‘lib
yurmak madaniyat bo‘lmay, masxarabozlikning bir shu’basidur. Agarda tabiatning
jilovini nafsimiz qo‘lig‘a bersak, ul bizlarni na yerga olub bormasun? Chiroylik va
chikka bel qizlari ila o‘ynashmakni, resturan va fivaxonalarga borub, qimor
o‘ynamak va ichkulik qilub, tong otquzmakni, bir oz qizishgandan so‘ng odobdan
tashqari madaniyatga yarashmagan so‘zlarni aytishmakni, hatto urushmakni, jabr
va zulm qilmoqni xohlaydir. Lekin madaniyat qonunida (ustofida) munday fano va
buzuq ishlar bo‘lmasa kerak. Madaniy bo‘lmak va madaniyatga kirmak uchun
unday yomon sifatlardan saqlanmak va hazar qilmak ila barobar haqiqiy madaniyat
ilmi, maishiy va axloqiy ishlar ila uch qismg‘a bo‘linadir. Agar millat bolalari bu
xislatni mukammal suratda o‘zlariga darbar olsalar, mana shul vaqtda biz
«madaniyatni qabul qilduk, madaniy bo‘lduk» deb lof ursak, maqtansak kulgi
bo‘lmaymiz. [10]
Yoshlarimizdan madaniyatga loyiq ravishda o‘qub, diniy va madaniy
kishilar hozirlansa, tarbiya va ta’limg‘a mohir olim va olima, adib va adibalarimiz
yetushsa, maktab va madrasalarimiz muntazam va tartiblik bo‘lsa, ziroat, sanoat va
tijorat ishlariga mohir kishilar yetushub, zamonag‘a muvofiq ravishda ish yuritilsa,
tartiblik «Dorul-yatim» — yetimxonalar, «Dorul-ojizin» — kambag‘alxonalar,
kutubxonalar va qiroatxonalar ochilsa, shirkat (tovarishistvo)lar barpo qilinsa,
yuqorida dedigimiz kabi, xalqimiz orasida zamonag‘a loyiq ulum va funundan
boxabar ulamolarimiz ko‘paysa, och va yalang‘och kishilarimizning maishatlarini
tuzatmak uchun harakat qilinsa, o‘qutilsa, axloq va odob o‘rgatilsa, shul vaqtda
9](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_8.png?v=1)
![eskincha orasidan chiqub, haqiqiy madaniyat bo‘stonig‘a yuzlang‘on hamda
madaniyat to‘lqunlaridan qutulub, sohili salomatg‘a chiqg‘on bo‘lur eduk. Sohili
salomatg‘a chiquvimizga zamon musoid verurmi, vermasmi bilmaymiz.
Ilm ila olam musaxxar bo‘ldi, biz johil hanuz,
Xobi g‘aflat boshimizg‘a yetsa ham g‘ofil hanuz,
Ochmayin ibrat ko‘zin biz uyqug‘a moyil hanuz,
Ilmi hikmatlarg‘a bizlar bo‘lmaduk qobil hanuz
she’rini virdi zabon qilmakdan boshqa choramiz yo‘q.
XX asrning oxirgi choragida insoniyat o z taraqqiyotining yangiʻ
pog onasiga ko tarildi. Inson ongi, dunyoqarashi, ma naviyati, madaniyati,
ʻ ʻ ʼ
turmush tarzi yuksaldi. Olimlar endi bu o zgarishlarning qudrati va ko lamini
ʻ ʻ
ifodalab bera oladigan munosib so z qidirishga tushdilar. Ba zilar “kosmos asri”,
ʻ ʼ
ba zilar “elektron davr”, ba zilar “global qishloq” deb tilga ola boshlashdi. J. F.
ʼ ʼ
Liotara bu davrni “postzamonaviy jamiyat”, D. Gabor – “etuk jamiyat”, T.
Kompanella va T. Mor – “ideal jamiyat” deb nomlayapti. Zbignev Bjezinskiy esa
“biz “texnotron davr” arafasida turibmiz”, deya izohlasa, Daniel Bell
“postindustrial jamiyat”ning kirib kelayotganini yozadi. Elvin Toffler
superindustrial jamiyatga qadam qo yayotganimizni qalamga oladi.
ʻ [1 0 ]
Biz esa hozircha bu yangi jamiyatni “axboriy jamiyat” deb atayapmiz. Zero,
mamlakatimizning birinchi prezidenti Islom Karimov BMT Bosh
Assambleyasining 48-sessiyasi (1993 yil 28 sentyabr, Nyu-York)dagi ma ruzasida
ʼ
(Asarlar, 2-jild) aytgan edi: “Haqiqatdan ham, insoniyatning ertangi kuni qanday
bo lar ekan? U yangi davrga qay xolatda kirib boradi? U o tmishning og ir
ʻ ʻ ʻ
merosini bartaraf eta oladimi? O zaro hadiksirash, ishonchsizlik, hukm o tkazish
ʻ ʻ
hollari yo q bo lib ketganda u davlatlararo munosabatlarda ro y-rostlik va
ʻ ʻ ʻ
samimiylikning shunday darajasiga erishadimi? Millatlar hamjamiyatining kelajagi
mana shu savollarga beriladigan javoblarga bog liq”. Mamlakatimizning birinchi
ʻ
prezidenti bildirgan bu fikrlar bugun biz qalamga olayotgan mavzu mohiyatini ham
ochib beradi. Zero, keyingi davrlarda hayot va inson turmushi tarzida keskin
o zgarishlar yuz berdi. Sivilizatsiyaning birlamchi asosi bo lib kelgan qishloq
ʻ ʻ
10](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_9.png?v=1)
![mumkin. Shu sababli biz Abdulla Avloniyning “Adabiyot yoxud milliy she’rlar”
to‘plamiga kirgan ilm-u ma’rifatga da’vat qiluvchi she’rlarini:
– talabalarni axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari keng bo‘lgan jihatlar;
– yuqori sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud bo‘lgan
she’rlar;
– boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud
bo‘lgan she’rlarga bo‘ldik. [12]
Talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla Avloniyning ilm-u ma’rifatga doir
bir qator she’rlari va hikoyalari mavjud. Ayniqsa, “Maktab”, “Maishatimizdan bir
manzara”, “Istiqboldan orzularim”, “Maktaba targ‘ib”, “Saodat shundadur”,
“Jaholat”; “Ikkinchi muallim” darsligidagi “Maktab”, “Bog‘cha”, “Bolalar
bog‘chasi”, “Maktabga da’vat”, “Ilmsizlik balosi”, “Maktab bolasi”, “Yalqov
shogird tilidan”, “Yalqov” kabi she’rlari diqqatga sazovordir. Bu she’rlarda
talabalarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud bo‘lib, bizningcha, bunga
asosiy sabab quyidagilar:
– ular ilm oluvchilarining yoshi, bilim darajasiga mos ravishda sodda, oddiy
tilda yozilgan;
– yoshlarni savodli, bilimli, ilmli qilishga katta ahamiyat berganligi muhim
ahamiyat kasb etganligi bilan alohida diqqatga sazovor;
– ilm-u ma’rifat haqidagi she’r va hikoyalarida xalqimizning urf-odatlari,
an’analari va qadriyatlari alohida e’tiborga olinganligi;
– ilm-u ma’rifatga da’vat qiluvchi islom ahkomlaridan keng
foydalanilganligi;
– o‘zbek xalq pedagogikasiga asoslanilganligi;
– sharq donishmandligining boy pedagogik merosi ta’sirida yozilganligidadir.
Abdulla Avloniy ota-onani e’zoz qilishga undovchi bir qator hikoya va
she’rlar yozib qoldirgan. Ayniqsa, “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi
“Tarbiyaning zamoni”, “Itoat”; “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” asaridagi “Oila
munozarasi”, “Mardikorlar ashulasi”, “Onasining o‘g‘liga aytgan so‘zlari”,
“O‘g‘lining onasiga aytgan so‘zi”, “Xotuniga aytgan so‘zi”; “Ikkinchi muallim”
13](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_12.png?v=1)
![darsligidagi “Aqlli bog‘bon”, “Ahmad ila otasi”, “Soqi ila onasi” kabi she’r va
hikoyalari shular jumlasidandir. Ota-onani hurmat qilmoq lozimligi, ularga itoat
qilish insonlarga xos eng yaxshi fazilatlardan hisoblanishi haqida Avloniy “Turkiy
guliston yoxud axloq” asaridagi “Itoat” bobida shunday yozadi: “Itoat” deb
bo‘ysunmakni aytilur... Ota-ona, ustod, muallim kabi o‘zidan ulug‘ kishilarga
bo‘ysunib itoat qilmak eng yaxshi sifatlardandur”.
“Oila munozarasi” she’ri o‘g‘lini ilm-u ma’rifatli, bilimli bo‘lishini xohlovchi
ota hamda o‘g‘lining bilimsiz qolishini xohlovchi johil ona o‘rtasidagi bahs
haqida boradi. [12]
Bundan tashqari, “Mardikorlar ashuvlasi” asarida ota-onani hurmat qilish,
e’zozlash haqida muhim fikrlar bor. Abdulla Avloniyning “Ikkinchi muallim”
darsligida ham bu mavzudagi hikoyalar anchagina bor, ulardan biri ota nasihatiga
amal qilib, boyib ketgan o‘g‘il haqidagi “Aqlli bog‘bon” hikoyasidir.
Saxiylik, saxovatpeshalik xalqimizning qon-qoniga singib ketgan
fazilatlardan biridir. Abdulla Avloniy ham ko‘plab pedagoglar kabi saxiylik
haqida hikoya va she’rlar yozib qoldirgan. Shulardan biri “Ikkinchi muallim”
darsligidagi “Saxiylik” hikoyasidir.
Oliyhimmatlik haqida Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq”
asarida shunday yozadi: “Olihimmat deb din va millatga foydali ishlarni mol va
jon ila ishlamakni aytilur.
“Himmat shunday bir olijanob fazilatdurki, insoniyatning koni, yaxshi xulq
sohiblari karim sifatlik, rahm tabiatlik bo‘lur. O‘z jinsining avlodidan har vaqt
yordamini ayamas. Xayr-u saxovatlik ishlardan o‘zini tortmas. Pul va molini
millat yo‘lida sarf etmakdan qizg‘anmas, olihimmat kishi soyasi latif, mevasi laziz
daraxt kabidurki, bu soyaga yaqin bo‘lgan kishilar har vaqt foydalanurlar”, –
Avloniy fikrini davom qildirib, olihimmat insonlarda vijdon mavjuddir degan
g‘oyani ilgari suradi.
Saxiylikning qarama-qarshisi baxillikdir. Abdulla Avloniy “Ikkinchi
muallim” asarida “Baxillik” hikoyasini keltirgan. Unda baxil kishining hech
qachon bog‘i ko‘karmas- ligini ta’kidlaydi.
14](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_13.png?v=1)
![U insonga xos xulqni ikkiga – yaxshi va yomonga ajrata-di. “Yaxshi xulqlar”
deb nomlangan birinchi qismida u 31 fa-zilat, “Yomon xulqlar” deb atalgan
ikkinchi qismda esa 20 il-latga ta`rif beradi. O`z mulohazalarini dalillash uchun
Qur-`on oyatlari va hadislardan, shuningdek, Arastu, Suqrot, Ibn Sino, Sa`diy,
Mirzo Bedil singari mashhur mutafak-kirlarning fikrlarini keltiradi. Har bir axloqiy
katego-riyaga o`z munosabatini bildirgach, o`sha fikrning mazmunini ifodalovchi
bayt yo biror maqol-hikmat ilova qiladi.
Avloniy “axloq ulamosi”ning qarashlari asosida insonlarning xulqlarini
yaxshi va yomon xulqlarga ajratadi, bunga ularning nafs tarbiyasini asos qilib
oladi. U yaxshi xulqlarga fatonat, nazofat, shijoat, intizom, vijdon, vatanni suymak
kabi fazilatlarni kiritsa, g`azab, shahvat, jaholat, safohat kabi illatlarni yomon
xulqning belgilari deb biladi. [13]
Avloniyning ma`rifatparvarlik va milliy uyg`onish g`oyalarini kuylagan
dastlabki she`rlari o`zbek milliy uyg`onish davri adabiyotining hamisha bebaho
mulki bo`lib qoladi. U bu turkumga mansub she`rlarida o`zbek mumtoz
adabiyotidagi she`riy shakllarni katta ijtimoiy mazmun, ma`rifatparvar-lik
g`oyalari, hajviy ruh va xalqona ohanglar bilan boyitdi.
Abdulla Avloniy bolalar uchun ham bir qancha she`r va masallar yozgan.
SHoir bu asarlarida maktab yoshidagi bolalarning fikr doirasini kengaytirish,
ularda maktab va kitobga, mehnatga, tabiatga, Vatanga muhabbat uyg`otishni
maqsad qilib qo`ygan. Uning ko`pgina she`rlari zamirida Vatanni sevish g`oyasi
yotadi. SHoir bu she`rlarida Vatanni sodda va samimiy misralarda tasvirlaganki,
faqat o`sha 10-yillarning o`rtalaridagina emas, balki bugungi maktab yoshidagi
bolalar ham ulardan katta estetik zavq olishlari mumkin. Darhaqiqat, shoir Vatan
ta`rifini boshlab, “Tog`laridan konlar chiqar, Erlaridan donlar chiqar… Havosi o`ta
yoqumlik, CHo`llari bor toshlik, qumlik, Toshkand emas, toshqand erur, Kesaklari
gulqand erur”, deya bolalarda ona diyorga katta mehr uyg`otishga erishadи.
Ma`rifatchilik va ijtimoiy mavzu Avloniy she`riya-tida markaziy o`rin
egallaydi. SHoir ilm-fanning fazilat-larini zavq bilan kuylaydi. “Maktab”,
“maorif”, “ilm”, “fan” kabi tushunchalar shoir she`rlarida ezgulikning betim-sol
16](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_15.png?v=1)
![Pedagogika fakul’tetining til va adabiyot kafedrasi professori va mudiri bo`lib
ishladi. [13]
18](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_17.png?v=1)
![qor va muzlik yerlarini boshqa yerlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi,
havosi yaxshi, tiriklik oson yerlarga o‘z vatanlarin tashlab, hijrat qilurlar edi”.
Talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla Avloniyning “Bahor”, “Yoz”,
“Kuz”, “Qish” she’rlari; o‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda esa
“Vatan” hamda “Hijron so‘zi” she’rlari, ayniqsa, diqqatga sazovor.
Bizningcha, bunga asosiy sabablar:
– “Vatan” hamda “Hijron so‘zi” she’rlari bevosita ilm oluvchilarga atab
yozilgan; [11]
– bu she’rlar ilm oluvchilarning bilim darajasiga, dunyoqarashiga, yoshi,
ruhiy holatlariga mos keladi;
– she’rlardagi ma’no va mazmun sodda, ravon tilda bayon qilingan;
– bu she’rlarning yozilganiga yuz yilga yaqin vaqt bo‘lsa-da, ular hozirgi
adabiy tilimizga mosligi bilan alohida ajralib turadi.
Abdulla Avloniyning vatan, vatanparvarlik ruhida yozilgan hikoya va
she’rlari XX asr boshlaridagi pedagogik fikrlarni o‘rganishda muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, ulardan talabalarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash imkoniyatlari
beqiyosdir.
Talabalarda do‘stlik, o‘rtoqlikni tarbiyalash. “Turkiy guliston yoxud axloq”
asarining bir bobi “Munislik” deb nomlangan. Unda “Munislik deb har kim o‘z
tengi, maslakdoshini topub, ulfat bo‘lmakni aytilur. Dunyoning lazzati sodiq
do‘stlar ila suhbat qilmoqdan iboratdur”,– deb ta’kidlangan. Bu bobda do‘st ikki
xil – sodiq, chin va nodon, yolg‘on bo‘lishi, ularning bir-biridan farqi,
tafovutlarini ko‘rsatib, yolg‘on, nodon do‘stdan uzoqroq yurish, ehtiyot bo‘lish,
chin va sodiq do‘stlar qanday bo‘lishi lozimligi ta’kidlab o‘tilgan. Abdulla
Avloniy “qissadan-hissa” usulidan unumli foydalangan. Bunda Sharq, xususan,
o‘zbek xalq folkloridan, Sharq klassiklarining she’rlaridan va, albatta, Hadisi
Sharif namunalaridan ijodiy ravishda foydalangan. Ba’zi hollarda o‘zi ham she’r
bitgan. “Munislik” bobida quyidagi she’r qissadan-hissa tarzida keltirib o‘tilgan:
[13]
Yaxshi do‘st aybi yor-u do‘stini,
20](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_19.png?v=1)
![Ko‘zgudek ro‘baro‘sida so‘zlar.
Yomon o‘rtog‘ tarog‘cha ming til ila,
Orqadan birmalab terib so‘zlar.
Abdulla Avloniy deyarli barcha darsliklarida ilm oluvchilarning do‘stlik,
o‘rtoqlik fazilatlarini o‘stirishga katta e’tibor bergan. Chunonchi, “Birinchi
muallim” darsligidagi “Ittifoq”, “Ikkinchi muallim” darsligidagi “Yolg‘on do‘st”,
“Ayiqning do‘stligi” hikoyatlari bunga yaqqol misol bo‘la oladi. “Turkiy guliston
yoxud axloq” asaridagi “Nifoq” bobida; “Birinchi muallim” darsligidagi
“Yaxshilik erda qolmas”, “Arslon ila Ayiq”, “Xo‘roz ila Bo‘ri”, “Ahmad ila
otasi”, “Ko‘r ila cho‘loq” hikoyalarida ham do‘stlik, o‘rtoqlik haqidagi fikrlar
mavjud.
Rostgo‘ylikni tarbiyalash. O‘zbek xalqi yoshlarda rostgo‘ylikni tarbiyalashga
juda katta e’tibor bilan qaragan. Abdulla Avloniyning pedagogik merosida to‘g‘ri
so‘zlash, rost gapirish haqidagi she’r va hikoyalar anchagina bo‘lib, “Turkiy
guliston yoxud axloq” asaridagi “Haqqoniyat”, “Kizb” boblari, bolalarga atab
yozilgan “Yolg‘onchi cho‘pon” she’ri bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Abdulla
Avloniy haqqoniyatga, to‘g‘ri so‘zlashga quyidagicha ta’rif beradi: “Haqqoniyat
deb ishda to‘g‘rilik, so‘zda rostlikni aytilur. Inson bo‘stoni salomatga, gulzori
saodatga haqqoniyat yo‘li ila chiqar. Insoniyatning ildizi o‘lan rahmdillik,
haqshunoslik, odillik kabi eng yaxshi sifatlarning onasi haqqoniyatdur”.
Avloniyning fikricha, haqqoniyat ikki turga bo‘linadi: ishda haqqoniyat, ishda
to‘g‘rilik hamda so‘zda to‘g‘rilik. Aql egalari, vijdon sohiblari har doim ko‘rgan
va bilganlarini, haqiqatni va to‘g‘risini so‘zlaydilar. Ishda to‘g‘rilik birovning
nafsiga, moliga xiyonat qilmaslikdir. So‘zda to‘g‘rilik har doim rost
so‘zlamoqlikdir. Aqlli, vijdonli inson yuqoridagilarga amal qiladi. [11]
Rostgo‘ylikning teskarisi bu yolg‘onchilikdir. Yolg‘on so‘zni Avloniy kizb
deb
ataydi. Yolg‘onchi kishilarni esa kazzob deb nomlaydi. Oqil va diyonatli
kishilarga yolg‘on so‘zlardan tillarini saqlamoq bilan birga avlodlarini yolg‘onga
21](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_20.png?v=1)
![II BOB. ABDULLA AVLONIY IJODIYOTIDA AXLOQIY
TARBIYA MASALALARI
2.1. «Turkiy Guliston yoxud axloq» asari o‘zbek klassik
pedagogikasining ajoyib namunasi
XIX asrning ikkinchi yarmi XX asrning boshlarida Turkiston (Markaziy
Osiyo) o‘lkasida pedagogic fikrlarning rivojlanishida, xalq maorifi ishlarini
yuksaltirishda ilg’or ziyolilarning xizmatlari kattadir. Bunda jadid adabiyotining
yirik vakili shoir, dramaturg, muallim Abdulla Avloniy (1878-1934)ning
xizmatlari ko‘p. U maktablar ochib, shaxsan o‘zi muallimlik qilish bilan birga
maktablarni darsliklar bilan ta’minlash ishiga katta hissa qo‘shdi. Uning qalamiga
mansub «Turkiy Guliston yoxud axloq», «Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim»
«Maktab Gulistoni » asarlari bir necha bor nashr etildi. Bular ichida «Turkiy
Guliston yoxud axloq» asari o‘zbek klassik pedagogikasining ajoyib namunasi
hisoblanadi. Abdulla Avloniy mazkur asarni fors klassik shoiri shayx Muslihiddin
Sa’diy (1184- 1310)ning «Guliston» asaridan ta’sirlanib, unga taqlid qilib
yozganligi haqida shunday deydi: «Ban bu asari nochizonami bir necha muallim
birodarlarimning iltijolari ila yozmoq va nashr qilmoqg’a g’ayrat va jasorat qilmish
edim. Alhamdu lilloh val minna ikkinchi tab’ihada muvaffaq o‘ldum, chunki
Turkiston maktablarida o‘z shevamizda (o‘zbek tilida demoqchi) yozilmish
mukammal «Axloq kitobining shunday asarga tashna va muhtoj ekanlig’i o‘zum
muallimlar jumlasidan o‘ldig’imdan manga ham ochiq ma’lum o‘ldi. Shuning
uchun ko‘p vaqtlar tajriba so‘ngidan adibi muhtaram shayx Sa’diy usulida
yozmoqni, garchi og’ir ish bol’sa ham, o‘zimga muqaddas bir vazifa ado qilaroq
bu kamchilikni oradan ko‘tarmakni munosib ko‘rdim». Demak, aytish mumkinki,
«Turkiy Guliston yoxud axloq» Sa’diyning «Guliston» asari usulida o‘zbek tilida
yozilgan axloq kitobidir. [9]
Abdulla Avloniyning mazkur asari 1913 yilda Toshkentda Ilin
bosmaxonasida litografik (toshbosma) usulida nashr etildi. Asar bunday darslikka
bo‘lgan ehtiyojni hisobga olib 1917 yilda ikkinchi marta chop qilindi. Har ikki
nashr ham hajm jihatidan bir-biridan farq qilmaydi. Faqat birinchisi kotib
25](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_24.png?v=1)
![Abdusalom Abdurahmon o‘g’li, ikkinchisi kotib Abdul Mannon ibni Abdul Majid
(o‘zbek milliy teatrining mashhur aktyori Mannon Uyg’ur Majidov) dastxatidir.
«Turkiy Guliston yoxud axloq»ning uchinchi nashrini 1967 yili «O‘qituvchi»
nashriyoti amalga oshirdi. Bunda asarda uchragan diniy iboralar, Hadisdan olingan
hikmatlar davr talabiga ko‘ra tushirib qoldirildi. Asarni «O‘qituvchi» nashriyoti
1992 yil asli nusxa yozuvida (arab yozuvi asosidagi o‘zbek yozuvida) va rus
alifbosi asosidagi o‘zbek yozuviga o‘girilgan matni bilan birga, shuningdek, qiyin
so‘zlar lug’ati ilova qilingan holda bosib chiqardi.
«Turkiy Guliston yoxud axloq»ning qo‘lingizdagi beshinchi nashri sobiq
nashrlar ichida eng mukammalidir. Bunda kotib Mannon Uyg’ur dastxati
matnining faksimeli, lotin yozuvi asosidagi yangi o‘zbek yozuviga o‘girilgan
matni, qiyin so‘zlar lug’ati berilgan. Bundan tashqari Abdulla Avloniyning
«Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim» «Maktab Gulistoni» asarlaridan tanlangan
hikoya, she’rlari ham ilova qilindi. Kitobni nashrga tayyorlashda iqtidorli
shogirdlarimiz Tavakkalova Dilnoza va Boboxonova Feruzalarning xizmatlari bor.
Asar keng kitobxonlar ommasiga mo‘ljallangan ma’rifat darsligidir . Uning
yoshlarning axloqiy tarbiyasida katta ahamiyatga ega ekanligiga ishonchimiz
komildir. Nashr haqida bildirilgan fikr-mulohazalar, istaklar mamnuniyat bilan
qabul qilinadi.
Insonlarni yaxshilikg’a chaqirguvchi, yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdur.
Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar
ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur. Axloq ilmini o‘qub, bilub amal qilgan
kishilar o‘zining kim ekanin, janobi Haq na uchun xalq qilganin, yer yuzida nima
ish qilmak uchun yurganin bilur. Bir kishi o‘zidan xabardor bo‘lmasa, ilmni,
ulamoni, yaxshi kishilarni, yaxshi narsalarni, yaxshi ishlarning qadrini, qimmatini
bilmas. O‘z aybini bilub, iqror qilub tuzatmakg’a sa’y va ko‘shish qilgan kishi chin
bahodir va pahlavon kishidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram afandimiz: «Mezon
tarozusiga qo‘yiladurgan amallarning ichida yaxshi xulqdan og’irroqi yo‘qdur.
Mo‘min banda yaxshi xulqi sababli kechasi uxlamasdan, kunduzlari ro‘za tutub
ibodat qilgan kishilar darajasiga yetar», – demishlar.[9]
26](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_25.png?v=1)
![Inson ikki narsadan murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi nafsdur. Jasad ko‘z
ila bor narsalarni ko‘rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan
ayirur. Jasadning ham, nafsning ham biror surati bordurki, yo yaxshi va yo yomon
bo‘ladur. Jasadning surati hammaga ma’lum bir narsadurki, har vaqt ko‘zga
ko‘rinib turadur. Ammo nafsning surati ko‘zga ko‘rinmaydurgan, aql ila
o‘lchanadurgan bir narsadurki, buni xulq deb atalur. Agar bir kishi yoshligida nafsi
buzulub tarbiyasiz, axloqsiz bo‘lib o‘sdimi, «Allohu akbar» bunday kishilardan
yaxshilik kutmak yerdan turub yulduzlarga qo‘l uzatmak kabidur. Rasuli akram
nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz:
«Bir tog’ning o‘rnidan ko‘chib ketganini eshitsangiz, ishoningiz, ammo bir
odamning xulqi boshqa bo‘ldi deb eshitsangiz ishonmangiz», – demishlar.
Yaxshi xulq, yomon xulq:
Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lmishlar Agar nafs tarbiyat
topib, yaxshi ishlarni qilurga odat qilsa, yaxshilikg’a tavsif bo‘lub, «yaxshi xulq»
agar tarbiyatsiz o‘sub, yomon ishlaydurgan bo‘lub ketsa, yomonliqg’a tavsif
bo‘lub «yomon xulq» deb atalur. Janobi Haq insonlarning asl xilqatda iste’dod va
qobiliyatli, yaxshi ila yomonni, foyda ila zararni, oq ila qorani ayiradurgan qilub
yaratmishdur. Lekin bu insondagi qobiliyatni kamolga yetkurmak tarbiya ila
bo‘ladur. «Qush uyasinda ko‘rganin qiladur». Inson javhari qobildur. Agar yaxshi
tarbiya topib, buzuq xulqlardan saqlanub, go‘zal xulqlarga odatlanub katta bo‘lsa,
har kim qoshida maqbul, baxtiyor bir inson bo‘lub chiqar. Agar tarbiyatsiz, axloqi
buzulub o‘ssa, Allohdan qo‘rqmaydurgan, shariatga amal qilmaydurgan, nasihatni
qulog’iga olmaydurgan, har xil buzuq ishlarni qiladurgan, nodon, johil bir rasvoyi
olam bo‘lub qolur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram afandimiz: «Imoni komil
bo‘lgan kishilar yaxshi xulqli bo‘lurlar, sizning eng yaxshilaringiz xotunlariga
yaxshilik qilganlaringizdur», - demishlar. [9]
27](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_26.png?v=1)
![yaratildi degan fikrlar aytib o‘tilgan.O‘zbek pedagogikasi tarixida Abdulla
Avloniy birinchi marta pedagogikaga “Pedagogika”inson tarbiyasining fanidir
deya ta’rif berilgan.Avloniy bola tarbiyasini nisbiy ravishda quyidagi to‘rt
bo‘limga ajratadi:
1.”Tarbiyaning zamoni”,
2.”Badan tarbiyasi,
3.”Fikr tarbiyasi”
4.”Axloq tarbiyasi”
“Al-hosil tarbiya bizlar uchun yo hayot-yo mamot, yo najot-yo halokat, yo
saodat-yo falokat masalasidur” deb uqtiradi, Avloniy. Tarbiya xususiy ish emas,
milliy, ijtimoiy ishdir. Har bir xalqning taraqqiy qilishi, davlatlarning qudratli
bo‘lishi avlodlar tarbiyasiga ko‘p jihatdan bog‘liq, deb hisoblaydi adib. Tarbiya
zurriyot dunyoga kelgandan boshlanib, umrning oxiriga qadar davom etadi. U bir
qancha bosqichdan - uy, bog‘cha, maktab va jamoatchilik tarbiyasidan tashkil
topgan. Avloniy tarbiyaning doirasini keng ma'noda tushunadi. Uni birgina axloq
bilan chegaralab qo‘ymaydi. U birinchi navbatda bolaning sog‘ligi haqida
g‘amxo‘rlik qilishi lozimligini uqtiradi. Avloniyning fikricha, sog‘lom fikr, yaxshi
axloq, ilm-ma'rifatga ega bo‘lish uchun badanni tarbiya qilish zarur. “Badanning
salomat va quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadur. Chunki o‘qumoq,
o‘qutmoq, o‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchli, kasalsiz jasad
lozimdir”. Abdulla Avloniy badan tarbiyasi masalasida bolani sog‘lom qilib
o‘stirishda ota-onalarga murojaat qilsa, bolani fikr tomondan tarbiyalashda
o‘qituvchilarning faoliyatlariga alohida e'tibor beradi. [11]
“Turkiy guliston yoxud axloq” kitobi ma'rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib
qiladi. Abdulla Avloniy kitobda ilm to‘g‘risida bunday deydi: “Ilm dunyoning
izzati, oxiratning sharofatidur. Ilm inson uchun g‘oyat oliy, muqaddat bir
fazilatdur. Zeroki, ilm bizga o‘z ahvolimizni, harakatimizni oyina kabi ko‘rsatur.
Zehnimizni, fikrimizni qilich kabi o‘tkur qilmoq, ... Ilmsiz inson mevasiz daraxt
kabidur...”. Avloniy ilmni umuman emas, balki uning amaliy va hayotiy
foydalarini aytib, “Bizlarni jaholat, qorong‘ulikdan qutqarur. Madaniyat
29](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_28.png?v=1)
![insoniyatni ma'rifat dunyosiga chiqarur, yomon fe'llardan, buzug‘ ishlardan
qaytarur, yaxshi xulq va odob sohibi qilur... Alhosil butun hayotimiz, salomatimiz,
saodatimiz, sarvatimiz, maishatimiz, himmatimiz, g‘ayratimiz, dunyo va
oxiratimiz ilma bog‘lidur”. Adibning obrazli ifodasiga ko‘ra, ilm bamisoli
bodomning ichidagi mag‘iz. Uni qo‘lga kiritish uchun mehnat qilish, ya'ni chaqib
uni po‘chog‘idan ajratib olish kerak. U ilmning jamiyat taraqqiyotidagi rolini
yaxshi tushunadi.
Shuning uchun ham u, yoshlarni ilm sirlarini bilishga, hodisalar mohiyatini
yechishga, kitob mutolaa qilishga chaqiradi. Uning fikricha, ilm agar jamiyat
manfaatiga xizmat qilmasa, xalq farovonligi yo‘lida qo‘llanmasa, u o‘likdir.
Abdulla.Avloniy o‘z ilmini amalda qo‘llay oladigan kishilarga yuksak baho
beradi, ularni dono insonlar, deb ataydi. Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud
axloq” asarining “yomon xulqlar” qismi 18 bobdan iborat. Muallif insonning
bunday xulqlarini “saodati adabiyadan mahrum, hayoti jovidonimiz uchun
masmum bo‘lgan axloqi zamimalar...” deb ataydi. A. Avloni kishilarning ham
ijobiy xuldarini, ham salbiy xulldarini bayon qilib, kitobxonlar mulohazasiga
havola qiladi. U “Bu sanalgan yomon xulqlarning fanoliqlarini, yuqorida sanagan
yaxshi xulqlarning go‘zalligini insof muvozanasi ila o‘lchab, vijdon muhokamasi
ila tahqiqlab, yaxshilarini tinglab amal qilmak yomonlarini onglab, hozir qilmak
lozimdur”, deydi. Abdulla Avloniy g‘azabning ikki xil xususiyatini bayon qiladi.
Biri dushmandan o‘zini, millatini mudofaa qilishda insonning g‘azabi muhim
ahamiyatga ega bo‘lsa, ikkinchisi birovni jabr-zulm yo‘li bilan ishlatish,
odamlarga sovuq muomilasi bilan dahshat solishdan iborat bo`lgan salbiy
xususiyatdir. Hilm - yumshoq tabiatlilik bilangina g‘azabning oldini olish mumkin.
Abdulla Avloniy bu haqda Imom Shofe`i havzratlarining so‘zlarini keltiradi:
“Qilich va nayza ila hosil bo‘lmagan ko‘p ishlar yumshoqlik va muloyimlik ila
hosil bo‘lur , g‘azabning zarari egasiga qaytur”, - demishlar. Abdulla Avloniy
asarning “Yomon xulqlar” qismida yana bir nihoyatda muhim masalaga e`tiborni
qaratadi. [12]
30](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_29.png?v=1)
![Bu “Jaholat” va “Aqsomi jaholat” boblarida Abdulla Avloniy o‘z bilimini
amalda qo‘llaydigan kishilarga yuksak baho beradi,ularni dono insonlar deya
ta’riflaydi. Avloniyning vijdon haqidagi mulohazalari ham diqqatga sazovor.
“Vijdon deb ruhimizga, fikrimizga ta‘sir qiladurgon hissiyot, ya‘ni sezuv
tuymakdan iborat ma‘naviy quvvatni aytilur. Biz har vaqt afolu va
harakatimizning yaxshi va yomonligini, foyda va zararligini onjak vijdonimiz ila
bilurmiz. Vijdon insonning aql va fikrini haqiqiy mezonidurki, bu tarozu ila o‘z
kamchiliklarini o‘lchab, bilmaq barobar boshqalarning ham faol harakatini sezur.
Agar ishlagan ishi sharoit, aql va hikmatga muvofiq bo‘lsa, muhabbat qilur.
Qabohat va yomon ishlarni qilsa, nafrat qilur... Vijdon yaxshi ishlarning manbai
o‘ldig‘indin vijdon sohiblari har bir ishni beg‘araz, xolis niyat ila ishlar. Shul
sababli har kim nazarida maqbul va suyukli bo‘lur... Al-hosil, vijdon har kimning
afol va harakatini ko‘rsatadugon musaffo bir oyinadurki, bu ko‘zguga chin nazar
qilg‘on kishi o‘z aybu kamchiliklarini tuzatmak harakatida bo‘lub, boshqalarning
ayb va qusurlarini ohtarmoqg‘a vaqti bo‘lmas..” Avloniy tarbiyaning aslini
ko‘rsatadigan mezon – bu vijdon deydi. Vatan tuyg‘usi eng insoniy, eng mo‘tabar
tuyg‘ulardan biri. Vatan dardi bilan yashamoq, uning baxtidan quvonmoq, u bilan
faxrlanmoq kerak. Vatan Onadek muqaddas. Uni qadrlash, e‘zozlash, uning
shodlik va quvonchiga sherik bo‘lish, g‘am-hasratini baham ko‘rish farzandning
burchi. Avloniy vatan va uning oldilagi burchini shunday tushunadi. U deydiki:
“Har bir kishining tug‘ilib o‘sgan shahri va mamlakati shul kishining vatani
deyilur. Har kim tug‘ilgan, o‘skon yerini jonidan ortiq suyar. Hatto bu vatan his-
tuyg‘usi hayvonlarda ham bor. Agar bir hayvon o‘z vatanidin - uyuridan ayrilsa,
o‘z yeridagi kabi rohat farog‘atda yashamas. Maishati talx bo‘lub, har vaqt
dilining bir go‘shasida o‘z vatanining muhabbati turar. [12]
O‘zbekiston Respublikasi taraqqiyotining hozirgi bosqichida yoshlaming
ma‘naviy qiyofasini shakllantirishda, ulami ilm-ma’rifatli, diyonatli, yuksak
axloqli bo‘lishlari bilan birga, zamonaviy texnika va texnologiyalami puxta
o‘zlashtirib olishlariga katta axamiyat berilmoqda. O‘zbekiston Davlati
fuqarosining ma’naviy qiyofasini belgilovchi fazilatlar-vatanparvarlik,
31](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_30.png?v=1)
![qurollar ishlab chiqish XX yuzyillikning 10-yillaridan ko‘zga tashlana boshladi.
Buning uchun endi ushbu maktablarning nazariy asoslarini yara tish, yangi
zamonaviy o‘qitish usullarini ishlab chiqish va ulardan yosh avlod o‘qituvchilarini
bahramand qilish kerak edi. Mana shunday buyuk vazifani ado etish zamonasi ning
ulug‘ mutafakkirlari Abdulla Avloniy hamda Abdurauf Fitratlar zimmasiga tushdi.
Abdulla Avloniy – shoir, yozuvchi, dramaturg, publitsist. Shu bilan birga,
pedagogik faoliyat ham uning hayotida muhim sahifani tashkil etadi. U
faoliyatining ilk bosqichidan to umrining so‘nggi damlarigacha o‘qituvchilik qildi,
pedagogika fanining ham nazariy, ham amaliy masalalari bilan muttasil
shug‘ullandi, darsliklar yaratdi. Aytish mumkinki, u musulmon sharqi mumtoz
pedagogikasining katta bilimdoni, shu bilan birga, XX asr zamonaviy o‘zbek peda -
gogikasining asoschisi, o‘zbek tili va adabiyoti o‘qitish metodikasi fanining tamal
toshini qo‘ygan mutafakkirdir. U faoliyati davomida ko‘plab zamonaviy
pedagoglarni, metodist olimlarni tarbiyalab yetishtirdi. [11]
Ma’lumki, o‘quvchilarni ifodali o‘qishga o‘rgatish adabiy o‘qish
darslarining asosiy vazifalaridan biri hisob lanadi. Ko‘rgazmali vosita vazifasini
bajaruvchi ifodali o‘qish natijasida asar voqealari, g‘oyasi o‘quvchilar ko‘z
o‘ngida namoyon bo‘ladi. Abdulla Avloniy savod chiqarishga qanchalik katta
e’tibor bergan bo‘lsa, asarni tushunib o‘qish, ifodali o‘qish, badiiy asarni his
qilishga shunchalik ko‘p diqqat qiladi. U ifodali o‘qishning bir necha turini ishlab
chiqdi. O‘quvchilarning xor bo‘lib o‘qishlarini o‘qituv chi A.Avloniy dirijyor kabi
(chunki u dirijyorlik san’atidan xabardor edi – U.D.) boshqarib borgan. Hur fikrlar
bilan ma’rifat maydoniga chiqqan mutafakkir o‘z darslarida ifo dali o‘qishning
ibtidoiy shakllari bilangina cheklanib qolmadi, shu bilan birga, uning yangi,
zamonaviy shakllarini ishlab chiqdi.
1910-yillarda Riga shahridagi “Grammofon” jamiyati vakillari O‘rta Osiyo
shaharlariga kelib, o‘zbek, qozoq, tojik, turkman xalqlari orasidagi mashhur
hofizlarning kuy va qo‘shiqlarini, dostonlarini, xalq maqomlarini yozib oladilar.
O‘z zamonasining yirik ma’rifatparvar shoiri, pedagogi Abdulla Avloniy
o‘qitishda birinchilardan bo‘lib texnik vositalardan foydalandi. U “Maktabga
33](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_32.png?v=1)
![To‘g‘ri, Abdulla Avloniy asarida axloqiy kategoriyalar haqida fikr yuritar
ekan, birinchi o‘rinda o‘quvchilarni ko‘zda tutadi, ammo ularni bolalar tarbiyasiga
singdirish vazifasini muallimlar zimmasiga yuklaydi. Demak, asar o‘quvchilardan
ko‘ra ko‘proq muallimlar uchun yaratilganligiga ishonch hosil qilish mumkin. Shu
nuqtayi nazardan, Abdulla Avloniyning muallimlarga qarata aytgan quyidagi
so‘zlari “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining maqsadini to‘la ifodalaydi: “Fikr
tarbiyasi eng kerakli, ko‘b zamonlardan beri taqdir qilinib kelgan, muallimlarning
diqqatiga suyalgan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadur. Fikr insonning
sharofatlik, g‘ayratlik bo‘lishiga sabab bo‘ladur. Bu tarbiya muallimlarning
yordamiga so‘ng daraja muhtojdurki, fikrning quvvati, ziynati, kengligi
muallimning tarbiyasiga bog‘lidur. Ta’lim ila tarbiya orasida bir oz farq bor bo‘lsa
ham, ikkisi biridan ayrilmaydurgan, birining vujudi biriga boylangan jon ila tan
kabidur”.
Bu so‘zlar o‘quvchilarga emas, kattalarga, ayniqsa, bo‘lg‘usi o‘qituvchilarga
qaratilganligini anglash qiyin emas. Chunki ular kelgusida bularni bolalar —
o‘quvchilar ongiga singdirishlari kerak. Shu tariqa, “Turkiy guliston...” asari buyuk
mutafakkir Shayx Muslihiddin Sa’diyning “Guliston” asariga nazira sifatida
yaratilgan. [14]
Barkamol insonni voyaga yetkazish, ularni yaxshilikka chorlash,
yomonlikdan qaytarish tarbiya orqali amalga oshiriladi. Avloniyning pedagogika
haqidagi ta’rifi ham hozirgi zamon ta’rifiga ancha mos keladi: “Tarbiya – “Peda -
gogiya”, ya’ni bola tarbiyasining fani demakdur”.
Shu tariqa “Turkiy guliston yoxud axloq” asari ko‘plab pedagoglar tavsiya
va takliflariga binoan yaratildi. Asarga bo‘lgan ehtiyojning kattaligi tufayli o‘sha
yillariyoq
2 marta — 1913 va 1917-yillarda bosmadan chiqdi. Bu asar, asosan, inson
axloqi, ya’ni yaxshi va yomon xulqlar haqida fikr yuritadi. Asarning boshidayoq
zamondoshlar e’tibori inson hayotida tarbiyaning buyuk ahamiyatiga jalb etilgan.
Inson hech qachon yomon bo‘lib tug‘ilmaydi yoki yaxshi odamdangina yaxshi
35](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_34.png?v=1)
![farzand yoki yomon odamdangina yomon odam tug‘ilmaydi, farzandning
barkamol inson bo‘lib yetishuvida tarbiyaning ahamiyati buyukligi ta’kidlanadi.
Farzand tarbiyasi shaxsiy masala emas, u jamiyat, davlat ahamiyatiga ega
bo‘lgan buyuk ijtimoiy ishdir. U shu darajada buyuk ishki, Vatan istiqboli ham,
millat taqdiri ham tarbiya bilan bog‘liq. Abdulla Avloniy so‘zlari bilan aytganda,
“Al-hosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot — yo mamot, yo najot — yo halokat, yo
saodat — yo falokat masalasidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallallohu alayhi
vasallam afandimiz: “Insonlarning karami dinidadur, muruvvati aqlindadur, hasbi
axloqindadur”, demishlar”.
Abdulla Avloniy inson tarbiyasini bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan uch
yo‘nalishga bo‘ladi: badan tarbiyasi, fikr tarbiyasi va axloq tarbiyasi. Xalqimiz
“sog‘ tanda – sog‘ aql” deganidek, inson uchun avvalo badan (tan) salomat
bo‘lmog‘i zarur, badan sog‘ bo‘lgandagina inson uchun zarur bo‘lgan boshqa
amallarni singdirish mumkin. Buning uchun inson badanini ichkilik, ko‘knor,
nasha kabi bevaqt zalolatga, tubanlikka eltuvchi, salomatlikka zarar, “ba’zisi
harom, ba’zisi makruh” narsalardan asrashi kerak. Bu esa, A.Avloniy yozishicha,
fikr tarbiyasi uchun zamin yaratadi. Fikr tarbiyasi farzandni komil inson darajasiga
ko‘tarishda muhim omil hisoblanadi. Bu vazifani amalga oshirishda asosiy
mas’uliyat o‘qituvchi zimmasiga tushadi. Chunki muallim dars jarayonida
o‘quvchilarni fikrlashga, har qan day voqea-hodisaning mohiyatini chuqur idrok
qilishga o‘rgatadi. Bu o‘rinda Abdulla Avloniy ta’lim va tarbiya birligiga alohida
ahamiyat beradi. Inson aqliy faoliyatining ifodasi bo‘lmish fikr tarbiyasi orqaligina
katta sharafga, barkamollikka erishadi, bu o‘rinda o‘qituvchining fikrlash
doirasining kengligi, bilim saviyasining har jihatdan yuksakligi o‘quvchilar
tarbiyasida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Fikrlash qobiliyatini rivojlantirish aql
bilan ish tutishga olib keladi: o‘quvchilarni yaxshi xulqlar bilan yomon xulq larni
farqlashga, komil inson uchun zarur bo‘lgan yaxshi xulqlarni egallashga, insonni
zalolatga yetaklovchi yomon xulqlardan uzoq bo‘lishga o‘rgatadi. [11]
Mutafakkir Abdulla Avloniy asarning “Yaxshi xulqlar” bobida diyonat,
islomiyat, nazofat, qanoat, shijoat, sabr, intizom, vijdon, vatanni sevmoq,
36](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_35.png?v=1)
![yozuvchi va shoirlarining milliy ruh ufurib turgan eng go‘zal nazmiy va nasriy
asarlaridan bolalarimiz uchun majmualar tuzsang!”, deb orzu qilgan edi. [13]
XIX asrning 90-yillarida rus-tuzem maktablarida o‘qiy digan mahalliy millat
bolalari uchun S.Gramenisiyning uch kitobdan iborat “Книга для чтения”
(“O‘qish kitobi”) asari darslik sifatida nashrdan chiqarildi. N.Ilminskiy ning
ruslashtirishga qaratilgan qarashlari zaminida yaratilgan ushbu darslikda Rusiyani,
rus xalqini ulug‘lovchi, ko‘klarga ko‘tarib maqtovchi, Rusiyani buyuk vatan
sifatida ta’rif-tavsif etuvchi o‘nlab nazmiy va nasriy matnlar beril gan edi. Bu
tasodifiy hol emas, aksincha, uzoqni ko‘zlab amalga oshirilgan tadbir edi.
Darslikning shovinistik maqsadini jadid pedagoglari tushunib yetgan va millat
farzandlarini vatanparvarlik, millatparvarlik ruhida tarbiyalash masalasiga alohida
e’tibor qaratgan edilar. Bu hol ular yaratgan har bir darslikda, har bir ilmiy va
badiiy asarlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Abdulla Avloniyning “Turkiy
guliston...” asarida “Vatanni suymak” degan bob bor. Unda yosh qalblarda o‘z ona
Vatani Turkistonga nisbatan muhabbat tuyg‘ularini mavjga keltiruvchi shunday
misralar bor:
Vatan, Vatan deya jonim tanimdan o‘lsa ravon,
Banga na g‘am, qolur avlodima o‘y-u Vatanim.
G‘ubora do‘nsa g‘amim yo‘q vujud zeri vahm,
Choraki, o‘z Vatanim xokidur go‘ru kafanim.
Tug‘ub o‘san yerim ushbu Vatan vujudim xok,
O‘lursa aslina roje’ bo‘lurmi man g‘amnok.
Ushbu asar yozilgan davrni — Vatanimiz mustamlaka iskanjasida fojey
ahvolga tushgan, kelgindilar oyog‘i ostida toptalgan davrni to‘la his qilib, “Vatanni
suymak” bobi o‘qilsa, Vatan istiqloli, ozodligi uchun inson, hatto jonini ham fido
qilishi kerak, degan g‘oya asar qatlariga singdirib yuborilganligini sezish qiyin
emas. Vatan tuprog‘i muqad das: unda ajdodlarimizning xoklari, kelajak
nasllarimizning haqlari bor. Shuning uchun ham Vatanni oddiygina sevish mumkin
emas, uning istiqboli uchun kuyunish, kurashish, kelguvsi avlodlarga to‘la-to‘kis,
ozod, farovon holda topshirish hissi ham mavjud. Abdulla Avloniy ona-Vatanga
39](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_38.png?v=1)
![mana shunday yoniq qalb bilan munosabatda bo‘ladi. U kelgusida yaratilajak
darslik va majmualarda millatparvarlik, vatanparvarlik ruhi barq urib turgan badiiy
matnlarni ko‘proq berish kerakligini nazarda tutgan edi.
“Turkiy guliston yoxud axloq” asarida bir kichik bob “Hifzi lison” (“Til
muhofazasi”) deb nomlanadi. Hamma vaqt, hamma ijtimoiy-siyosiy formatsiyada
millatning mavjudligini, e’tiborini belgilovchi ko‘zgu — uning tili va adabiyotidir.
Ulug‘ san’atkor shoir Abdulhamid Cho‘lpon “Adabiyot o‘lsa, millat o‘lur” deb
yozgan edi “Adabiyot nadur?” maqolasida. Har bir inson, birinchi navbatda, o‘z
ona tilini mukammal bilishi, tilining ravnaqi, sofligi uchun kurashishi, jon
kuydirishi kerak. Asar muallifi o‘rinsiz o‘zga til so‘zlarini qo‘shib, aralash-
quralash ishla tishga keskin qarshi chiqadi va buni madaniyatsizlikning yaqqol
ko‘rinishi deb biladi. Avloniyning ona tiliga bunday qarashlari hozirgi kunimizda
— mustaqillik davrida ham har bir gapiga, albatta, 2-3 o‘rischa so‘zni qo‘shib
gapiruv chi yoshlarimizga yoki o‘ris tilini durustroq bilmasa-da, radio va
televideniye orqali ruscha intervyu beruvchi, o‘rischa gapirishni madaniyat belgisi
deb biluvchi, hatto ba’zi bir nodon kattalarga ham to‘la taalluqlidir: “Har bir
millatning dunyoda borlig‘in ko‘rsatadurgon oyinayi hayoti — til va adabiyotidur,
— deb yozadi Avloniy. — Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdur.
Hayhot! Biz turkistonliklar milliy tilni saqlamak bir tarafda tursin, kundan-kun
unutmak va yo‘qotmakdadurmiz. Tilimizning yarmi arabiy, forsiy o‘lgani kamlik
qilib, bir chetiga rus tilini ham yopishdurmakdamiz... Zig‘ir yog‘i solib,
moshkichiri qilib aralash-quralash qilmak tilning ruhini buzadur”. [13]
Muallif tomonidan ushbu bobning yaratilishi kuchli hayotiy ehtiyoj,
ma’naviy zarurat samarasidir. Jadidlar milliy ta’limning zamini sifatida ona tili
o‘qitish masalasiga e’tiborni kuchaytirdilar, chunki milliy ruh, milliy ma’naviyatni
“sut bilan kirgan...” deganlaridek, faqat ona tili orqaligina singdirish mumkin. Bu
— jadid mutafakkirlari peda gogik qarashlarining tub mag‘zini tashkil qiladi.
Mahalliy millat bolalari uchun maxsus ochilgan davlat tasarrufidagi rus-tuzem
maktablarida ona tili, uning adabiyoti, dini va tarixini o‘qitish masalasiga maxsus
e’tibor berilmadi. O‘z tili, dini, madaniyati, tarixidan xabarsiz kichik ma’murlar
40](https://docx.uz/documents/49c296d5-592f-42a6-8e1c-5c6085c7a1e8/page_39.png?v=1)
ABDULLA AVLONIY “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ” TA’LIMIY AXLOQIY MASALALAR.docx