Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdulla Avloniyning «Turkiy guliston yoxud axloq» asarining badiiyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK TILI FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI O ‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU:ABDULLA AVLONIYNING “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ” ASARINING BADIIYATI TOSHKENT-2026 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………….3 I BOB.Abdulla Avloniy va “Turkiy guliston yoxud axloq” asari haqida 1.1.Abdulla Avloniy hayoti va ijodiy faoliyati ……………………………...6 1.2. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining yozilish sabablari…………..10 Bob yuzasidan xulosa………………………………………………………14 II BOB. ”Turkiy guliston yoxud axloq” asarining g‘oyaviy-badiiy xususi- yatlari 2.1. Asarda ma’rifatparvarlik g‘oyasining ustuvorligi……………………...15 2.2. Asarda didaktizm va badiiylik uyg‘unligi………………………………19 Bob yuzasidan xulosa………………………………………………………..25 UMUMIY XULOSA ………………………………………………………..27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………...28 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi globallashu v jarayonida milliy ma’naviyat, axloqiy qadriyatlar va ma’rifat masalalari alohida ahamiyat kasb etmoqda.Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlaridan birida: “Ma’naviyat va ma’rifat masalasi — davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishidir. Yosh avlodni buyuk ajdodlarimizning boy ma’naviy merosi asosida tarbiyalash — eng muhim vazifamizdir”, deb ta’kidlaydi. Ushbu fikrlar jadid adabiyoti namoyandalarining, xususan, Abdulla Avloniy ijodining bugungi kundagi dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi. 1 Jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri insonning ma’naviy-axloqiy kamoloti bo‘lib, bu masala adabiyot va san’at orqali samarali tarzda shakllantiriladi. Shu jihatdan, jadid adabiyotining yirik namoyandasi Abdulla Avloniy qalamiga mansub “Turkiy guliston yoxud axloq” asari o‘zining g‘oyaviy- badiiy mukammalligi, tarbiyaviy ahamiyati va badiiy ifoda uslubi bilan bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Mazkur asar o‘zbek adabiyotida axloqiy-didaktik ruhda yaratilgan nodir manbalardan biri bo‘lib, unda ma’rifatparvarlik g‘oyalari, insoniy fazilatlar, ilm va tarbiyaning jamiyat hayotidagi o‘rni badiiy vositalar orqali ta’sirchan ifodalangan. Asarda berilgan axloqiy qarashlar, ezgulik va yovuzlik, ilm va jaholat, tarbiya va nodonlik kabi qarama-qarshi tushunchalar badiiy obrazlar, ramziy timsollar hamda xalqona ifoda vositalari orqali yoritilgan. Bugungi yosh avlodni ma’naviy barkamol, mustaqil fikrlovchi va vatanparvar insonlar etib tarbiyalashda Abdulla Avloniy asarlarining, xususan, “Turkiy guliston yoxud axloq”ning badiiyati va g‘oyaviy mazmunini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Asarning badiiy xususiyatlarini ilmiy tahlil qilish orqali undagi didaktizm va badiiylik uyg‘unligini ochib berish, muallifning estetik qarashlarini aniqlash hamda asarning o‘zbek adabiyoti taraqqiyotidagi o‘rnini belgilash bugungi adabiyotshunoslik oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir. 1 SH.M.Mirziyoyev.Ma’naviyat va ma’rifatga oid nutqlar.-Toshkent, 2017. 3 O‘rganilganlik darajasi. Abdulla Avloniy ijodi va ma’rifatparvarlik faoliyati o‘zbek adabiyotshunosligida salmoqli ilmiy tadqiqotlar asosida o‘rganilgan. Jadid adabiyotining yetuk namoyandasi sifatida Avloniy shaxsiyati va adabiy merosi H. Yo‘ldoshev, N. Karimov, B. Qosimov 2 , U. Normatov, D. Quronov kabi olimlarning tadqiqotlarida atroflicha yoritilgan. Ushbu ilmiy ishlarda Avloniyning jadidchilik harakati rivojidagi o‘rni, uning ma’rifiy-pedagogik qarashlari va ijtimoiy faoliyati muhim tadqiqot obyekti sifatida talqin etilgan. “Turkiy guliston yoxud axloq” asari ko‘proq axloqiy-didaktik yo‘nalishdagi asar sifatida baholanib, undagi tarbiya, ilm-ma’rifat, insoniy fazilatlar masalalari pedagogik va ma’naviy-ma’rifiy nuqtayi nazardan o‘rganilgan. Jumladan, pedagog olimlar tomonidan asarning yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyati, axloqiy qadriyatlarni shakllantirishdagi o‘rni alohida ta’kidlangan. Adabiyotshunoslik tadqiqotlarida esa mazkur asarning g‘oyaviy mazmuni, ma’rifatparvarlik ruhiga e’tibor qaratilgan bo‘lsa-da, uning badiiy-estetik xususiyatlari, badiiy til va tasvir vositalari, ramziy ifodalar hamda didaktizm va badiiylik uyg‘unligi masalalari yetarlicha tizimli tahlil etilmagan. Ko‘plab ilmiy ishlarda asar axloq darsligi sifatida baholanib, uning adabiy-badiiy qiymati ikkinchi darajali masala sifatida qaralganini kuzatish mumkin. Kurs ishi mavzusining obyekti. Tadqiqotning obyekti jaded adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodidir. Kurs ishi mavzusining predmeti. Tadqiqotning predmeti esa Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari hamda undagi g‘oyaviy-badiiy xususiyatlar, badiiy tasvir vositalari va didaktik idoda shallaridir. Kurs ishining ilmiy yangiligi. Kurs ishining ilmiy yangiligi shundaki, unda “Turkiy guliston yoxud axloq” asari faqat axloqiy- didaktik manba sifatida emas, balki badiiy-estetik jihatdan mukammal asar sifatida tahlil qilinadi. Asardagi axloqiy g‘oyalarning ramziy obrazlar, xalqona iboralar va badiiy tasvir vositalari 2 Qosimov B. Milliy uyg‘onish. -Toshkent: Ma’naviyat, 2002. 4 orqali ifodalanishi ilmiy asosda ochib beriladi. Shuningdek, didaktizm va badiiylik uyg‘unligi masalasi alohida tadqiq etiladi. Kurs ishi mavzusining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini ilmiy asosda tahlil qilish, undagi axloqiy- ma’rifiy g‘oyalarning badiiy ifoda vositalari orqali yoritilishini ochib berish hamda asarning o‘zbek adabiyoti va ma’naviy tafakkur taraqqiyotidagi o‘rnini aniqlashdan iborat. Kurs ishi mavzusining vazifasi. Mazkur kurs ishining maqsadiga erishish uchun quyidagi asosiy vazifalar belgilangan: Abdulla Avloniy ijodini o‘rganish va tahlil qilish – Avloniyning hayoti, ijodiy faoliyati va jadidchilik harakatidagi roli, uning ma’rifatparvarlik qarashlari, pedagogik va axloqiy faoliyatini yoritish. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining yaratilish sharoitlarini o‘rganish – asarning tarixiy konteksti, muallifning yozishdagi maqsadlari va ijtimoiy-ma’naviy vazifalarini aniqlash. Asarning g‘oyaviy mazmunini tahlil qilish – undagi axloqiy, ma’rifiy va didaktik g‘oyalarni ochib berish; ezgulik va yovuzlik, ilm va jaholat, tarbiya va nodonlik kabi qarama- qarshi tushunchalarni badiiy ifoda orqali ko‘rsatish. Badiiy vositalar va uslublarni aniqlash – asarda ishlatilgan ramziy obrazlar, tashbeh va o‘xshatishlar, xalqona iboralar, maqol va hikmatlar orqali g‘oyaning tasvirlanishini o‘rganish; didaktik ruh va badiiylik uyg‘unligini tadqiq etish. Milliy va umuminsoniy g‘oyalar uyg‘unligini tahlil qilish – asarda milliy tarbiya va umumbashariy axloqiy qadriyatlarning uyg‘unligi, shuningdek, xalqona uslub va madaniy xususiyatlar orqali badiiy ifodalanishini aniqlash. Asarning bugungi ma’naviy-tarbiyaviy ahamiyatini aniqlash – uning yosh avlodni tarbiyalashdagi o‘rni, o‘quvchi ongiga ta’siri va o‘zbek adabiyoti tarixidagi ahamiyatini asoslash. Mavjud tadqiqotlarni tahlil qilish va ilmiy yangilikni belgilash – olimlar tomonidan ilgari olib borilgan tadqiqotlarni umumlashtirib, asarning badiiy jihatlari yetarlicha o‘rganilmaganligini ko‘rsatish va kurs ishining ilmiy yangiligi nuqtai nazaridan ahamiyatini belgilash. 5 I BOB.ABDULLA AVLONIY VA “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ” ASARI HAQIDA 1.1.Abdulla Avloniy hayoti va ijodiy faoliyati Abdulla Avloniy 1878-yilning 12-iyulida Toshkentda Mergancha mahallasida dunyoga keldi. Otasi Miravlon aka mayda hunarmandchilik – to‘quvchilik bilan shug‘ullangan. Piyonbozorda (hozirgi Navoiy teatri maydoni), Yarmarka bozorida (hozirgi San’at muzeyi atrofi) bo‘z va chit bilan savdo qilardi. “Onamning oti Fotimadir”, deb yozadi adib o‘z tarjimai holida. Abdulla 7 yoshdan O‘qchidagi eski maktabda Akramxon domlada savod chiqardi.U tarjimai holida bu haqda shunday yozgan: «12 yoshimdan O‘qchi mahallasidagi madrasada dars o‘qiy boshladim. 13 yoshimdan boshlab yoz kunlari mardikor ishlab, oilamga yordam qilib, qish kunlari o‘qir edim. 14 yoshimdan boshlab, o‘sha zamonga muvofiq har xil she’rlar yoza boshladim.s 1890-yilda shu mahalladagi madrasaga o‘tdi. So‘ng Shayxontohurdagi Abdumalikboy madrasasida Mulla Umar Oxunda tahsil ko‘rdi. Ammo tirikchilikning og‘irlashuvi o‘qishga imkon bermaydi. “1891-yildan boshlab, faqat qish kunlarida o‘qib, boshqa fasllarda mardikor ishladim”, — deb yozadi Avloniy. Ko‘p o‘tmay bu ham barham topdi. U butunlay ishga sho‘ng‘ib ketdi. O‘zi aytganidek, “binokor”likni o‘rgandi, “g‘isht quyish, suvoqchilik, pechkachilik, duradgorlik ishlari” bilan mashg‘ul bo‘ldi. 1900-yilda Avloniy toshkentlik savdogar bir xonadonning Salomatxon degan qiziga uylanadi. Shu yili otasi vafot etadi. 1904-yilda Avloniy Mirobodda usuli jadid maktabi ochadi. 1907-yilda o‘z hovlisida “Shuhrat” gazetasini chiqara boshladi. Gazetaning yo‘li ayon bo‘lishi bilan do‘stidan dushmani ko‘payadi. Natijada, 10-soni chiqib bekiladi. Redaksiya asbob-ashyolari, qog‘ozlar va materiallar hammasi musodara qilindi. Lekin Avloniy bo‘sh kelmadi. A. Bektemirov nomiga ruxsat olib “Osiyo”ni chiqara boshladi. Bu gazetalar o‘zbek milliy matbuotining dastlabki namunalari bo‘lishi bilan ham muhim edi.1908-yilda Avloniyning Miroboddagi maktabi yopildi. Buning sabablari ko‘p bo‘lishi kerak. Avloniy, nazarimizda, o‘z tarjimai holida shulardan bittasini tilga oladi: “Maktabimda yer, odamlar, tog‘- 6 toshlar, daryo, osmon haqida suhbatlar o‘tkazmoqqa harakat qilganimni Mirobod johil kishilari bilishib, meni kofir bo‘lding, deb, maktabimni yopdilar…” 3 Adib 1909-yilda Degrez mahallasida yana maktab ochadi. Avloniy dars berish jarayonida ochilayotgan yangi usuldagi maktablar uchun har jihatdan qulay bo‘lgan darsliklar yaratish zaruriyatini his qila boshladi.Negaki, yangi maktabning afzalligini shunchaki targ‘ib qilish, o‘z o‘quvchilari misolida ko‘rsatish hali kifoya emas edi. Yangi o‘quv tizimining yoyilishi uchun uning prinsiplaridan kelib chiqib yozilgan darsliklar ham kerak edi. Avloniy yozadi: “Bizim Turkiston makotibi islomiyasinda avvaldan oxira qadar ta’lim o‘linajak kitoblar: “Sabot ul-ojizin”, “Fuzuliy”, “Navoiy”, “Xo‘ja Hofiz”, “Bedil”, “Maslak ul-muttaqin”lar kabi she’r kitoblari o‘ldig‘i jumlaning ma’lumidir. Bu kitoblarning ba’zilari e’tiqod va amaliyoti islomga taalluqli mushkul masalalardan iborat o‘lg‘onlaridin hamda aksarlari forsiy tilda yozilg‘onlari uchun yosh bolalarning onlardan istifodalari, bir narsa anglamoqlari imkon xorijinda edi”. 4 1909-yilda “Jamiyati xayriya” ochdi va mahalliy xalq bolalarining o‘qib bilim olishi uchun pul yig‘ib, maktablarga tarqatdi. 1913-yilning oxirida “Turon” jamiyati maydonga keldi. Truppaning g‘oyaviy-badiiy rahbari Avloniy edi. Jamoat qoshida teatr truppasi tuzildi. Avloniy truppasi sahnalashtirgan birinchi asar Behbudiyning “Padarkush” bo‘ldi.1914-yilning 26-dekabrida truppa "Turkiston" nomi bilan Farg'ona vodiysi bo'yla safarga chiqdi, bir qator shaharlarda gastrolda bo'ldi. Agar siz o'sha yillari chiqib turgan vaqtli matbuot sahifalariga ko'z tashlasangiz truppaning Qo'qon (1915-yil 7- yanvar), Namangan (21-24-yanvar), O'sh (29-yanvar)da qo'ygan spektakllari va ularda Avloniyning faol ishtiroki, xususan, ijrochilik mahoratiga oid ehtiros bilan yozilgan maqolalarga duch kelasiz. 1914- 1915-yillarda advokat Ubaydulla Xo'jayev bilan “Sadoyi Turkiston” gazetasida hamkorlik qiladi. Gazetadagi she’r va maqolalarning aksariyati Avloniy qalamiga mansub. Bu hol uning tahririyatdagi mavqe-e'tiborining 3 A.Boboxonov, M.Maxsumov, Abdulla Avloniy. Pedagogik faoliyati. -T.: O ‘qituvchi, 1966. 43- bet. 4 Abdulla Avloniy. Adabiyot yoxud milliy she’rlar, ifodayi maxsusa, 1-juz, 1-tab’, Ilyin lotogr. 1-3-betlar. 7 ancha baland bo'lganligini ko'rsatadi. Avloniy 1917-yil Fevral voqealaridan keyin "Yashasin xalq jumhuriyati!" shiori ostida "Turon" gazetasini chiqardi. Gazeta o`z maslak-maqsadini "Musulmonlar orasida ko'p yillardan beri davom o'lan umumga zo'rlik, bid'at va odatlarini bitirmak, kelajakda bo'ladurg'on jumhuriy idoraga xalqni tayyorlamoq" deb e'lon qildi. Biroq gazeta juda katta qiyinchiliklar bilan dunyo yuzini ko‘radi. Gazeta boykot qilindi. Bu hodisa katta shov-shuvga sabab bo‘ldi. Avloniy gazetadan olib tashlangach, muharrirlikka Mulla Husayn o‘g‘li tayinlandi. Shunda ham Avloniy gazetadan uzilib ketmadi, unga yordam berdi. Fevral inqilobidan so‘ng voqealar qizg‘in va shiddatli kechdi. Siyosiy partiyalar jonlandi. Avloniyning “Turon” jamiyati ham bu voqealar ta’siridan chetda qolmadi. Avloniyning sovetlarga va ular orqali bolsheviklarga yaqinlashishi 1917-yilning iyuniga to‘g‘ri keladi. Jumladan, 6-iyunda Toshkent ishchi va soldat deputatlari soveti qaroriga ko‘ra “Eski shahar oziq-ovqat komissiyasi a’zosi”, 20-noyabrdan esa Rusiyaning boshqa viloyat va guberniyalarga Sirdaryo viloyatidan yuboriladigan eng zarur oziq-ovqat mahsulotlarini ushlab qolish va bu haqda Eski shahar oziq-ovqat komitetiga ma’lum qilish huquqi bilan nazorat etuvchi vakil qilib Avloniy tayinlanadi. Avloniy 1917-yilda o‘qituvchilik ishlari bilan shug‘ullanishga ham imkon topdi. Shoirning arxivida saqlangan pasportida uning shu yili 31- iyun va 3-avgust kunlari Qozonda “Bolgar” mehmonxonasida yashaganligi qayd qilingan. Iyun oyida Qozonga nima munosabat bilan borgani noma’lum, biroq 1-avgust kuni Qozonda Butunrossiya musulmon o‘qituvchilarining II syezdi ochilgan bo‘lib, Avloniy unda vakil sifatida qatnashgan. Shoir 1917-yilda mahalliy muallimlar o‘rtasida siyosiy ishlar olib boruvchi “O‘qituvchilar soyuzi”ni tuzgan edi. 1919-yilning iyun oyida Avloniy RSFSR hukumatining topshirig‘i bilan Afg‘onistonga boradi. 1919-yil 28-sentabrdan 1920-yil 20-iyulgacha Hirotda bosh konsul lavozimida faoliyat yuritadi. 8 1895 yildan ijodiy faoliyati boshlangan Avloniy «Qobil», «Shuhrat», «Hijron», «Avloniy», «Surayyo», «Abulfayz», «Indamas» taxalluslari bilan she’r, hikoya, feleton va kichik hajmli dramatik asarlar yaratgan. Shoir o‘z asarlarida zamonasidagi qoloqlikni, johillikni tanqid qiladi va kishilarni bilimga, ma’rifatga chaqiradi. Abdulla Avloniy 1917 yilgacha mahalliy xalq orasidan yetishib chiqqan noshir va jurnalist sifatida Toshkentda «Shuhrat», «Osiyo» kabi gazetalarni tashkil etadi. U «Advokatlik osonmi?», «Ikki muhabbat», «To‘y», «S’ezd», «Layli va Majnun», «O‘liklar» kabi dramatik asarlarni yozib, ularda jaholat, bid’at, bilimsizlikning fojeali oqibatlarini, qo‘pol va yaramas urf-odatlarni fosh etadi. Abdulla Avloniy shoir sifatida ko‘plab she’rlar bitgan. Uning she’rlari xoh eski urf-odatlarga qarshi qaratilgan bo‘ladimi, xoh muhabbat yoki maktab-maorif haqida bo‘ladimi, hamma- hammasida inson, uning axloqiy go‘zalligi va ma’naviy boyligi kuylanadi. Jumladan, «O‘z mamlakatimizda» she’rida maishat uchun pul-boylikni mo‘l-ko‘l isrof etgan, ammo bola tarbiyasi uchun sariq chaqani ravo ko‘rmagan xasislarni «Ilm uchun pulni ko‘zlari qiymas», deb qoralaydi. Ayniqsa, uning «Adabiyot» (1915) kitobi bu jihatdan alohida ajralib turadi. Abdulla Avloniy ijodida o‘z davrining muammolariga bag‘ishlangan turli xil she’rlar ham yozgan.Adibning 1895-yilda yozgan she’rlari bizgacha yetib kelmagan.Uning keyinchalik yozgan she’rlari “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” nomi ostida 4 qismdan iborat she’riy to‘plamlari 1909-1917-yillar oralig‘ida alohida-alohida bir necha marotaba nashr qilingan.Uning she’rlarida jaholat, qoloqlik, mustamlakachilik zulmi tanqid qilinadi, xalqni uyg‘onishga da’vat etiladi. Avloniy “Ilm — millatning hayoti” degan g‘oyani o‘z ijodining asosiga qo‘ygan. Avloniyning mashhur dramalaridan biri “Advokatlik osonmi?” asaridir. 5 Bu dramada muallif jamiyatdagi poraxo‘rlik, soxta bilim va mansabparastlikni keskin tanqid qiladi. Asar orqali bilim va kasb egallash faqat nom yoki tashqi ko‘rinish bilan emas, balki haqiqiy bilim va mas’uliyat bilan bog‘liq ekanini 9 ko‘rsatadi. Yana bir muhim asari — “Biz va siz” dramasi bo‘lib, unda eski va yangi fikrlovchi kishilar o‘rtasidagi qarama-qarshilik aks ettiriladi. Avloniy bu asar orqali jadidchilik g‘oyalarini targ‘ib qilib, jamiyat taraqqiyoti uchun yangicha tafakkur zarurligini asoslaydi. 6 “Ikki sevgi” dramasida esa muallif yoshlarning taqdiri, majburiy nikoh va haqiqiy muhabbat masalalarini ko‘taradi. Bu asar orqali ayollar erkinligi va shaxsiy tanlov huquqi g‘oyasi ilgari suriladi. Shuningdek, Avloniy “Portugaliya inqilobi” kabi tarixiy-siyosiy mazmundagi dramani ham yaratgan. Bu asar orqali u xalq ozodligi, adolat va erkinlik uchun kurash g‘oyalarini yoritgan hamda o‘zbek tomoshabinini dunyodagi siyosiy jarayonlar bilan tanishtirishga harakat qilgan. Abdulla Avloniy 1934-yil 25-avgustda vafot etgan bo‘lsa-da, uning ma’rifat, tarbiya va millat ravnaqi yo‘lida yaratgan boy adabiy merosi bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan va avlodlarni ezgulikka chorlab kelmoqda 1.2. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining yozilish sabablari XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Turkiston (Markaziy Osiyo) o‘lkasida pedagogik fikrlarning rivojlanishida, xalq maorifi ishlarini yuksaltirishda ilg‘or ziyolilarning xizmatlari kattadir. Bu borada jadid adabiyotining yirik vakili — shoir, dramaturg, muallim Abdulla Avloniy (1878–1934)ning xizmatlari alohida e’tiborga loyiqdir. U maktablar ochib, shaxsan o‘zi muallimlik qilish bilan birga, maktablarni darsliklar bilan ta’minlash ishiga ham katta hissa qo‘shdi. Abdulla Avloniyning qalamiga mansub “Turkiy Guliston yoxud axloq”, “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, “Maktab Gulistoni” asarlari bir necha bor nashr etilgan. Ushbu asarlar ichida “Turkiy Guliston yoxud axloq” o‘zbek klassik pedagogikasining ajoyib namunasidir. Abdulla Avloniy mazkur asarni fors-tojik adabiyotining yirik namoyandasi, klassik shoir Shayx Muslihiddin Sa’diy (1184–1310)ning “Guliston” asaridan ta’sirlanib, unga taqlid asosida yozganini o‘zi ham ta’kidlaydi. U bu haqda shunday deydi: 6 Абдулла Авлоний. Икки севги (Икки пардалик фожиа), к,улёзма, 4-бет. 10 «Bu asari nochizonani bir necha muallim birodarlarimning iltijolari ila yozmoq va nashr qilmoqqa g‘ayrat ikkinchi tab’ada muvaffaq bo‘ldim. Chunki bu jasoratni qilgan edim. Alhamdulilloh val-minna, Turkiston maktablarida o‘z shevamizda (ya’ni o‘zbek tilida) yozilgan mukammal “Axloq” kitobiga ehtiyoj borligi, o‘zim ham muallimlar jumlasidan bo‘lganim bois, menga yaxshi ma’lum edi. Shuning uchun ko‘p vaqtlar tajribadan so‘ng adibi muhtaram Shayx Sa’diy usulida yozmoqni, garchi og‘ir ish bo‘lsa ham, o‘zimga muqaddas bir vazifa deb bilib, bu kamchilikni bartaraf etishni munosib ko‘rdim». Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida ham bu g‘oyalar davom ettirilmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Ma’rifat va tarbiya masalasi – millat kelajagini belgilaydigan eng muhim omildir.” 7 Demak, aytish mumkinki, “Turkiy Guliston yoxud axloq” Sa’diyning “Guliston” asari uslubida o‘zbek tilida yozilgan axloqiy- ma’rifiy kitobdir. Abdulla Avloniyning mazkur asari ilk bor 1913-yilda Toshkentdagi Ilon bosmaxonasida litografik (toshbosma) usulda nashr etilgan. Darslikka bo‘lgan ehtiyojni hisobga olib, asar 1917-yilda ikkinchi marta chop etilgan. Har ikki nashr hajm jihatidan deyarli bir xil bo‘lib, faqat kotiblari bilan farqlanadi: birinchi nashr kotibi — Abdusalom Abdurahmon o‘g‘li, ikkinchi nashr kotibi — Abdul Mannon ibn Abdul Majid (o‘zbek milliy teatrining mashhur aktyori Mannon Uyg‘ur Majidov)dir. Asarning uchinchi nashri 1967-yilda “O‘qituvchi” nashriyoti tomonidan amalga oshirilgan. Bu nashrda davr talabi sababli diniy iboralar va hadisdan olingan hikmatlar qisqartirilgan. 1992-yilda esa asar “O‘qituvchi” nashriyoti tomonidan asl arab yozuvi asosidagi matni va rus alifbosi asosidagi o‘zbek yozuviga ko‘chirilgan variantda, qiyin so‘zlar lug‘ati bilan birga chop etildi. Qo‘lingizdagi beshinchi nashr avvalgi nashrlar ichida eng mukammali hisoblanadi. Unda Mannon Uyg‘ur dastxati asosidagi matn faksimilesi, lotin yozuvi asosidagi yangi o‘zbek yozuviga o‘girilgan variant, shuningdek, qiyin so‘zlar lug‘ati berilgan. 7 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent:O‘zbekiston, 2022. 11 Bundan tashqari, Abdulla Avloniyning “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, “Maktab Gulistoni” asarlaridan tanlangan hikoya va she’rlar ham ilova qilingan. Kitobni nashrga tayyorlashda iqtidorli shogirdlar — Tavakkalova Dilnoza va Boboxonova Feruzalarning xizmatlari katta bo‘lgan. Asar keng kitobxonlar ommasiga mo‘ljallangan ma’rifiy darslik bo‘lib, yoshlarning axloqiy tarbiyasida muhim ahamiyat kasb etadi. 8 Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida insonlarni yaxshilikka chorlovchi, yomonlikdan qaytaruvchi muhim bir ilm — axloq masalasi markaziy o‘rinni egallaydi. Muallif axloqni inson xulqlarining majmui sifatida talqin etadi. Xulq esa ezgulik yoki razolatning muayyan shaxsda namoyon bo‘lish shaklidir. Shu bois har bir xulq ezgulik va oliyjanoblik yoxud razillik va badbinlikning ifodasi sifatida namoyon bo‘ladi. Avloniy ta’kidlaganidek, insondagi xulq-atvor shakllari o‘z-o‘zidan vujudga kelmaydi. Ularning shakllanishi uchun muayyan ijtimoiy muhit va, eng muhimi, tarbiya zarur. Inson tug‘ilishdan yomon bo‘lib tug‘ilmaydi, balki uni yomonlikka yetaklovchi sharoitlar shunday qilib qo‘yadi. Demak, muallif nazarida barcha narsa tarbiyaga bog‘liqdir. Shu bois Avloniy tarbiyani hayot-mamot masalasi darajasiga ko‘tarib, uni quyidagicha ta’riflaydi: “Tarbiya — yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidur.” Adib tarbiyaning inson hayotidagi o‘rnini nihoyatda keng tushunadi. Uning fikricha, tarbiya tug‘ilgan kundan boshlanib, umr oxirigacha davom etadi va u ikki bosqichdan — oilaviy tarbiya hamda maktab tarbiyasidan tarkib topadi. Avloniy tarbiyani faqat axloqiy jihat bilan cheklab qo‘ymaydi, balki jismoniy tarbiyani ham muhim deb biladi. “Sog‘ tanda sog‘ aql” hikmatining bejiz emasligini u chuqur anglaydi va, avvalo, bolaning sog‘lig‘i haqida qayg‘urish lozimligini ta’kidlaydi. Chunki o‘qish, o‘rganish va o‘rgatish uchun insonda sog‘lom, quvvatli tana zarur. Muallif masalaga falsafiy yondashib, jism va ruhning uzviy birligi haqida fikr yuritadi. Ularning munosabatini bir chaponning usti va ostiga qiyoslaydi: agar jism 8 . 12 poklanmasa, ruhiy tarbiya ham samara bermaydi. Bu o‘rinda shakl va mazmun, jism va ruhning o‘zaro bog‘liqligi chuqur va aniq ifodalangan. Asarda fikr tarbiyasi masalasi ham alohida ahamiyat kasb etadi. Avloniy bolalarda tafakkur qobiliyatini shakllantirishni nihoyatda muhim va muqaddas vazifa deb hisoblaydi. Bu mas’uliyat muallimlarning diqqatiga suyangan va vijdoniga yuklangan bo‘lib, ularning yordamisiz amalga oshishi mushkul. Chunki bolaning fikr kuchi, kengligi va ziynati ko‘p jihatdan tarbiyachining bilim saviyasi, dunyoqarashi va intilishlari bilan bevosita bog‘liqdir. Shu sababli adib muallim shaxsiga nisbatan keskin va talabchan fikrlarni ilgari suradi. XVIII asr fransuz ma’rifatchilari aql va ongning roliga juda yuksak baho bergan edilar. Jahon adabiyotidagi ma’rifatchilik bosqichi bilan shug‘ullangan tadqiqotchilar bu davr Yevropa madaniyatining deyarli barcha jabhalarida aql va ongning ma’lum darajada ilohiylashtirilganini e’tirof etadilar. Bu, tabiiyki, Yevropa mamlakatlarid a kapitalizmning rivoji, feodal- patriarxal munosabatla rning taraqqiyotga to‘g‘anoq bo‘lib qolishi, jamiyat hayotida ilm-fan roliniň keskin kuchayib ketishi kabi qator omillar bilan bog‘liq edi. XX asr boshlarida Turkistonda ham shunga yaqin sharoit maydonga keldi. Nazarimizda, o‘lkamizda 1905-yildan keyin yaqqol ko‘zga tashlangan fikriy uyg‘onish va madaniy ko‘tarilish o‘z mohiyati bilan XVIII asr fransuz ma’rifatchiligiga ko‘p jihatdan o‘xshash edi. Avloniy ma’rifatchiligining ildizi ham aynan shunga borib taqaladi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida aql va ilmning, ma’naviy- axloqiy olamning favqulodd a ehtiros bilan ulug‘lanis hi adib ma’rifatchiligining bevosita mazmunidan kelib chiqadi. Muallif bu haqda shunday yozadi:“Aql insonlarning piri komili, murshidi yagonasidir. Ruh ishlovchi, aql boshlovchidir.” 9 Muallif o‘z fikrini yanada aniq va ravshanroq ifodalash uchun quyidagi qiyosni keltiradi: “Hayvonlar o‘zlariga boshqalar tomonidan keladigan zulm va jabrlardan shox, tish, tumshuq va tirnoqlari bilan himoyalanadilar. Lekin inson aql 9 БЕГАЛИ КОСИМОВ, ШАРИФ ЮСУПОВ. УЛУЕБЕК ДОЛИМОВ, ШУХРАТ РИЗАЕВ СУННАТ АХМЕДОВ. МИЛЛИЙ УЙГОНИШ ДАВРИ УЗБЕК АДАБИЁТИ. - ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ», 2004. 13 va idroki soyasida o‘ziga keladigan zarar va zulmlardan saqlanur. Yer yuzidagi hayvonlarni asir qilib, bo‘ynidan bog‘lab, iplarining uchini qo‘llariga berib qo‘ygan insonlarning qudrati ham ularning aqlidandir.” Hukamolardan biri shunday degan: “Har narsa ko‘paysa, arzon bo‘lur, aql esa ilm va tajriba soyasida qancha ko‘paysa, shuncha qimmatbaho bo‘lur.” Adib qarashlarida Alisher Navoiy ilgari surgan mashhur “inson — xilqat toji” konsepsiyasining ta’siri yaqqol sezilib turadi. Uning fikricha ham aql faqat insongagina nasib etgan sifatdir, olamning ziynati ham insondir. Yuqorida Avloniy aqlning ilm va tajriba soyasida kamol topishiga ishora qilgan edi. Darhaqiqat, bular uzviy tushunchalardir. Ilm ham “insonlarning madadori hayoti, rahbari najoti”, hattoki “dunyoning izzati”dir. U — “inson uchun g‘oyat oliy va muqaddas bir fazilat”dir. Bob yuzasidan xulosa Abdulla Avloniy o‘zbek jadidchilik harakatining yetuk vakili sifatida millat ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Uning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari nafaqat badiiy-pedagogik yodgorlik, balki xalqni ma’rifat, axloq va ilmga chorlovchi muhim manba hisoblanadi. Asarda inson tarbiyasi, axloqiy kamolot, aql va ilmning jamiyat hayotidagi hal qiluvchi ahamiyati chuqur va ta’sirchan tarzda yoritilgan. Avloniy tarbiyani hayot-mamot masalasi darajasiga ko‘tarib, barkamol avlodni voyaga yetkazishda maktab va muallim mas’uliyatini alohida ta’kidlaydi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining yozilish sabablari esa XX asr boshlarida Turkistonda yuzaga kelgan ijtimoiy- siyosiy va madaniy ehtiyojlar bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘sha davrda milliy maktablar uchun o‘zbek tilida yozilgan, axloqiy-tarbiyaviy ruhdagi mukammal darsliklarga ehtiyoj katta edi. Avloniy ana shu ehtiyojni chuqur anglagan holda, Sa’diy “Guliston”i an’analari asosida, ammo zamon talablari va milliy ruhni hisobga olib, ushbu asarni yaratdi. Asar yosh avlodni ilmli, axloqli, vatanparvar va ongli shaxs sifatida tarbiyalashni maqsad qilganligi bilan ahamiyatlidir 14 II BOB.”Turkiy guliston yoxud axloq” asarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari 2.1. Asarda ma’rifatparvarlik g‘oyasining ustuvorligi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyo ma’naviy hayotida ma’rifatparvarlik harakati katta ahamiyat kasb etgan. Shu davrda ko‘plab ziyolilar, xususan Abdulla Avloniy, jamiyatda bilim, ma’rifat va axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilish orqali xalqni yuksaltirishga intilganlar. Avloniy bu borada o‘zining “Turkiy guliston yoki axloq” asari orqali ma’rifatparvarlik g‘oyasini amaliy va nazariy jihatdan ifodalashga intilgan. “Turkiy guliston” asari avvalo axloqiy-axloqiy tushunchalarni yosh avlodga yetkazish, ularni tarbiyalash va insoniy fazilatlarni rivojlantirish maqsadida yozilgan. Biroq bu asar shunchaki axloqiy qo‘llanma emas, balki o‘sha davr jamiyatida ma’rifatparvarlik g‘oyasining ustuvorligini ko‘rsatadigan muhim manbadir. Avloniyning fikricha, har bir insonning tarbiyalanishi va ma’rifatli bo‘lishi jamiyatning yuksalishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, asarda ilm va ma’rifat inson hayotining ajralmas qismi sifatida tasvirlangan. Avloniy asarida ilm va axloqni bir-biridan ajratib bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, ilmiy bilimlar insonni faqat bilimsiz yashashdan saqlamaydi, balki unga hayotiy muammolarni hal qilishda yo‘l ko‘rsatadi, axloq esa o‘sha bilimlarni to‘g‘ri yo‘nalishda qo‘llashga yordam beradi. Shu nuqtai nazardan, “Turkiy guliston” ma’rifatparvarlik g‘oyasini axloqiy va ilmiy tarbiya bilan uyg‘unlashtirgan asar sifatida ajralib turadi. Asarda, shuningdek, ma’rifatparvarlikning jamiyat taraqqiyotidagi roli ko‘rsatib o‘tiladi. Avloniy yozadiki, faqat bilimli va ma’rifatli insonlar jamiyatni yuksak darajaga ko‘tarishi mumkin. Shu sababli, asarda yosh avlodga ilm o‘rganish, axloqiy qadriyatlarni hurmat qilish va o‘zini doimiy rivojlantirish muhimligi tushuntiriladi. Bu esa ma’rifatparvarlik g‘oyasining ustuvorligini yaqqol namoyon etadi. “Turkiy guliston” asari nafaqat mazmun, balki uslub jihatidan ham ma’rifatparvarlik g‘oyasini targ‘ib qilishga xizmat qiladi. Avloniy o‘quvchi bilan 15 sodda va tushunarli tilda muloqot qiladi, real hayotiy misollar orqali axloqiy saboqlar beradi. Bu uslub o‘quvchini o‘ziga jalb qiladi va ma’rifatparvarlik g‘oyasini hayotiy kontekstda tushunishga yordam beradi. Shu sababdan, asar faqat adabiy meros sifatida emas, balki ma’rifatparvarlik dasturi sifatida ham ahamiyatlidir. “Turkiy guliston yoxud axloq”da “Yomon xulqlar” deb nomlangan bo‘lim bor. Unda kishilarga xos 18 qusur haqida gap ketadi. Muallif nazarida ularning aksariyati uchun xos bo‘lgan xususiyat johillikdir. Shu boisdan, adib tanqid tiyini asosan jaholatga qaratadi. Uni insoniyat uchun eng katta illat deb biladi. G‘azab, shahovat, buzuklik- safohat, hamokat, yalkovlik- atolat, xasislik- xasosat, tanparvarlik-rahovat, takabburlik-anoniyat, kasad, yolgonchilik-kizb, nifoq, tama kabi illatlar ko‘pincha shundan kelib chiqadi. Jaholat, sodda qilib aytganda, ilm-sizlik, nodonlikdir. Unday kishi fikrlashdan, mulohoza qilishdan mahrum bo‘ladi. U moddiy qancha boy, sarvatdor bo‘lmasin, ma’naviy shunchalik tuban va kasod. Muhтожlik-musiibat, biroq jahollik musibati undan dahshatliroqdir. Avloniy jaholatni qoralar ekan, tilga ko‘plab ma’lum va mashhur fikrlarni misol qilib keltiradi. Xususan, u yozadi: “Sukrot hakim: ‘Dunyoda xazr qilinadigan illat jahldur. Men johillga achinadiganimdek kurga achinmayman, zeroki johilning uz ixtiyori ila qilgan harakati a’monning ixtiyorsiz qilgan harakatidan mening nazarimda xunukdir.’” “Aflotun hakim: ‘Johilning yaxshi niyati fazilning xusumatidan zararliroqdur. Inson eng yukishlik bir kasaldan saqlangan kabi johildan xazr qilmak lozimdur,” — demish. Adib bu fikrlarning ma’nosini chaqishga, undan xulosa chiqarishga, avlodlarni “jaholat va nodonlik balolaridan qutqarish” uchun “jon boricha”, “kuch yetkuncha”, “cholişmok”ka chorlaydi. 10 Jaholatning ham ikki turi bor, — deydi muallif. — Biri — jahli basit, ikkinchisi jahli murakkab. Birinchisi u qadar dahshatli 10 БЕГАЛИ КОСИМОВ, ШАРИФ ЮСУПОВ. УЛУЕБЕК ДОЛИМОВ, ШУХРАТ РИЗАЕВ СУННАТ АХМЕДОВ. МИЛЛИЙ УЙГОНИШ ДАВРИ УЗБЕК АДАБИЁТИ. - ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ», 2004. 16 emas. Ular bir narsani bilmasalar, bilmasliklarini e’tirof qiladilar. Uning davosi u qadar qiyin emas: astoydil künk qilinsa, masala hal buladi. Ikkinchisi — yomon. Ular bir narsani bilmaydilar va bunga ikror ham bulmaydilar. Ularni xalq “uzi bilarmon” deb ataydi. Hamokat shuning bir ko‘rinishi. U akl va ma’rifat kamligidan hosil bo‘ladi. U jaholatdan yomonroq, chunki johilda birgina nodonlik bor. Ahmokda esa necha akllini aldaydigan yolgon-yashiq so‘zlar bor. Ularni hech bir ishda na aqliy, na naqliy dalillar bilan kundirib bo‘ladi. Darhaqiqat, bu davosi mushkul bo‘lgan illatdir! Ilm diniy va fanniy qismlar ila ikkiga bo’linur. Diniy kishi bo’lmak uchun ulumi diniya o’qumak ila barobar hisob, handasa, tarix, hikmat, kimyo, tib, ziroat ilmlari kabi fanniy ilmlarni ham bilmak, chin olim bo’lmak lozimdur . Chunki bu ilmlarning ikkisi ham dunyo va oxiratimiz, hayot va saodatimiz uchun eng kerakli narsalardur.O’tkan zamondagi islom ulamolari har bir ilmga tish-tirnoqlari ila yopishdilar1, o’qidilar, o’qitdilar, ulum va funun soyasida islomiyat taraqqiy qildi, madaniyat tarqatdi, kitobxonalar, qiroatxonalar, yetimxonalar, kambag’alxonalar, kasalxonalar ochildi. Hozirgi musulmonlar taassub va jaholatlari ila maqtanulari kabi, avvalgi zamon musulmonlari ilm va ma’rifat, kitob va asarlari ila maqtanurlar edi. Alhosil, har bir millatning taraqqiy va taoliysi yoshlarining ilm va ma’rifatiga, hunar va san’atiga bog’lidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Ilm o’qimak har bir mo’min er-u xotunga farzdur», – demishlar. Ajabo, Qur’onimiz, Payg’ambarimiz o’qingiz, deb amr qilg’on holda, bizlar na uchun harakat qilmaymiz, qimirlamaymiz. Boshqa millatlarning o’g’ullari, qizlari kecha demay, kunduz demay, yoz demay, qish demay ilm yo’lida jonlarini fido qilub, quvushub, yugurushub, ko’zlarimizni qamashdirub turgan bir zamonda bizlar hamon2 uyqudan, g’aflatdan, jaholatdan boshimizni ko’tarmaymiz, ibrat olmaymiz. Payg’ambarimiz: «Olim bo’l, ilm talab qiluvchi bo’l, yoki ilmni eshituvchi bo’l, hech bo’lmasa shularga muhabbat qiluvchi bo’l, beshinchisi bo’lma, halok bo’lursan», – demadilarmu? Topar ilm ila odam og’li kamol, 17 Yeturmas kamola jamol ila mol. Kerak o’rtanur ilm uchun sham’dek, Tanumoq Xudoni ilmsiz mahol. Talabgor o’lur ilma oqil kishi, Sotar ilm bozori moli halol. Talab aylamak farzdur bizga ilm, Bu amr uzradur er-xotun, yosh, chol. 11 Avloniy erk va ozodlikni har narsadan baland tutarkan, unga olib boradigan birdan-bir yo‘l deb ilm-ma’rifatni bildi. Shu sabab, Vatan va xalq uchun zarracha manfa’at yetkazishni o‘ylagan kishini ma’rifatga da’vat etdi. Ilm-fanni egallashga, ozgina bo‘lsin, halokat berishi mumkin bo‘lgan har qanday tartiblar, shu jumladan eski o‘qitish usullari keskin tanqid qilindi. Ilm-ma’rifat, ayniqsa, Yevropa madaniyati ilhomi bilan tarbiyalandi. Lekin bu yerda bir narsani hisobga olish kerak. Rossiya Turkistonni zabt etar ekan, o‘zini ulkaning pushti panohidek tutdi. Mustamlaka hukumatida, davlat idora usulida, fan-madaniyatda keskin ilgari surilgan Rossiya va Yevropa hayotini ibrat-analiz qilib ko‘rsatishga urg‘u berdi. Bular aksariyat, millatning o‘tgani va asriy an’analariga qarama- qarshi keltirildi. Bularning hammasi millatni ichdan yemirish, o‘zligini yo‘qotish va pirovard oqibatda ruslashtirishga qaratilganini dastlabiga peshqadam ziyolilarimiz ham payqay olishmadi. Shularni kuzda tutib, A.Z. Validiy yozadi: “Kosmopolitlarimizcha, ulkaning kashf etilishi madaniyat uchun buyuk galabadir. Ularga ko‘ra, ruslarning ko‘plab kuchib kelishi natijasida Turkistonda madaniy taraqqiyot va inkishofi ta’minlangan. Ulkadagi qaysi qavmning va tilning o‘rniga u kelayotgani, bu ular uchun ahamiyatsiz. Insonlarning saodati millatlardan birining boshqalarini yutib yoki atrofida ushlab, bir andozaga solishi bilan amalga oshmaydi; ayniqsa, O‘rta Osiyo qavmlari o‘rta pozitsiyadan surilib, ularning o‘rniga Rossiya va Xitoyning 11 . 18 hukmronligi millionlab yerli aholi asrlar davomida iztirob chekishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu ulkaning taqdirida baxtsiz sahifalarni tashkil etgan bo‘lardi.” Shuning uchun “Yevropa madaniyati” tushunchasi va unga munosabat ijodkorlarimizda bir xil emas. Avloniyda ham “madaniyat vahshiylari” degan ibora bor. “Madaniyat” so‘zining “vahshiylik” bilan yonma-yon qo‘yilishi ushbu masalaga yondoshishda uning Gasprinskiy va Fitrat bilan bir pozitsiyada turganini ko‘rsatadi. Bu, albatta, jahonsiy hodisa bo‘lgan ilg‘or rus madaniyatidan voz kechish degani emas. Uni siyosiy maqsadlarga xizmat qilganini anglash, xolos. Ayollar ahvoli hamisha jamiyatdagi erkinlik darajasining mezonlaridan bo‘lib kelgan. Bu masala Avloniyda qanday hal qilingan? “Ilm-u donish yaxshi ziyo- natdir hotin-qiz ahliga, kuy kalam ilm uyina, tumoru marjonni unut.” Uning maktabida qizlar ham bolalar bilan yonma-yon o‘tirib, bilim olishgan. “Turkiston viloyatining gazetasi” 1910 yil sonlaridan birida, 23 mayda, Avloniy maktabida bir necha ulamolar, shogirdlarning otalari va ko‘plab tomoshabinlar huzurida bo‘lib o‘tgan imtihon haqida xabar berib, bir yosh shogird qizning o‘z aqli va tarbiyasi bilan hammaga hayrat solganini ma’lum qilgan edi. Ma’rifatning ahamiyati millat va jamiyat tarbiyasida bemislidir. Uni amalga oshirish asosan ziyolilar, birinchi navbatda, olimu muallimlar, shoir va san’atkorlar zimmasidadir. Agar millat haq-huquqini yo‘qotgan, asriy ilm-u ma’rifatdan uzoqlashtirilgan, o‘zligini unutgan bir holga tushib, jamiyat ma’naviyatidan mahrum darajaga yetgan bo‘lsa, ziyolilar zimmasidagi ish uning yuz karra og‘irrog‘idir. Adabiyotning tasvir obyekti — hayot, uning dolzarb masalalari. Unda hayotning barcha qirralari — shiddatkorsh tolqinlaridan mayin mavjlariga, nurli ohanglaridan gamgin nidolariga, tantanavor damlaridan fojiali daqiqalarigacha tasvir etilishi kerak. Ular inson ruhida katta quyoshdek jamuljam bo‘lishi lozim. Adabiyot mana shu ruhning tarjimoni bo‘lmog‘i kerak. 2.2. Asarda didaktizm va badiiylik uyg‘unligi O‘zbek adabiyoti va pedagogik tafakkuri tarixida Abdulla Avloniy alohida o‘rin egallaydi. U jadidchilik harakatining yetakchi namoyandalaridan biri sifatida 19 xalqni ma’rifatga, ilm-fanga, axloqiy poklikka chorlagan. Avloniy ijodida ta’lim-tarbiya masalalari markaziy o‘rinda bo‘lib, uning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari bu yo‘nalishdagi eng muhim asarlaridan sanaladi. Ushbu asar yosh avlodni ma’naviy barkamol qilib tarbiyalashga qaratilgan bo‘lib, unda didaktizm va badiiylik o‘zaro uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi. Mazkur asarda muallif axloqiy tushunchalarni faqat nazariy tarzda emas, balki badiiy ifodalar orqali yoritib beradi. Shu sababli asar nafaqat pedagogik qo‘llanma, balki badiiy-estetik ahamiyatga ega bo‘lgan asar sifatida ham qimmatlidir. Didaktik ruh bilan badiiylikning uyg‘unligi asarning ta’sirchanligini oshirib, uni keng kitobxonlar ommasi uchun tushunarli va qiziqarli qiladi. Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini XX asr boshlarida, xalqning ma’naviy uyg‘onishga muhtoj bo‘lgan davrida yaratgan. Bu davrda jaholat, savodsizlik, axloqiy tanazzul jamiyat taraqqiyotiga jiddiy to‘sqinlik qilayotgan edi. Jadid ma’rifatchilari ana shu muammolarga qarshi kurashni asosiy vazifa deb bildilar. Asarning asosiy maqsadi yoshlarni axloqiy jihatdan tarbiyalash, ularda ilmga muhabbat, vatanparvarlik, halollik, mehnatsevarlik kabi fazilatlarni shakllantirishdan iborat. Avloniy axloqni jamiyat taraqqiyotining poydevori deb biladi va axloqsiz millatning kelajagi bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Shu jihatdan asar kuchli didaktik yo‘nalishga ega. Didaktizm — asarning asosiy tayanch nuqtalaridan biridir. Avloniy axloqiy tushunchalarni ochiq-oydin, aniq va tushunarli tarzda bayon qiladi. U yaxshilik va yomonlik, ilm va jaholat, odob va behayolik kabi qarama-qarshi tushunchalarni tahlil qilib, o‘quvchini to‘g‘ri xulosa chiqarishga undaydi. Muallif yosh avlodga bevosita murojaat qilib, ularni ilm olishga, yaxshi xulqli bo‘lishga chaqiradi. Bu ochiq pand-nasihat uslubi didaktizmning yaqqol ko‘rinishidir. Biroq Avloniy nasihatni majburlash shaklida emas, balki ishonch va samimiyat asosida beradi. “Inson ikki narsadan murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi nafsdur. Jasad ko’z ila bor narsalarni ko’rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan 20 ayirur. Jasadning ham, nafsning ham biror surati bordurki, yo yaxshi va yo yomon bo’ladur. Jasadning surati hammaga ma’lum bir narsadurki, har vaqt ko’zga ko’rinib turadur. Ammo nafsning surati ko’zga ko’rinmaydurgan, aql ila o’lchanadurgan bir narsadurki, buni xulq deb atalur. Agar bir kishi yoshligida nafsi buzulub tarbiyasiz, axloqsiz bo’lib o’sdimi, «Allohu akbar» bunday kishilardan yaxshilik kutmak yerdan turub yulduzlarga qo’l uzatmak kabidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Bir tog’ning o’rnidan ko’chib ketganini eshitsangiz, ishoningiz, ammo bir odamning xulqi boshqa bo’ldi deb eshitsangiz ishonmangiz», – demishlar. Xulqi yomon yuz, ko’zlidin na sud Yuz, ko’zli xulqni qilmas kashud. Xulq mariziga davo istasang, Marg davosin berilur qistasang. Xulqi yomoning keturar ko’p zarar, Xulqing o’zi boshingga kaltak urar. Xulqi fano bo’lsa degil alhazar, Xor-u zalillikda qolur darbadar.” 12 Ushbu asardan keltirilgan parcha ham yuqoridagi fikrlarga misol bo‘ladi va tasdiqlaydi.Bu asarni o‘qigan har bir inson o‘ziga kerakli bo ‘lgan bilimlarni oladi. Bu asar orqali har bir yaxshi va yomon xulqlarga ta’rif beriladi. Ta’riflar ham badiiylikni saqlagan holda turli misollar, maqollar va ulamolar so‘zlaridan misol qilinadi. Asardagi didaktik fikrlar faqat axloqiy qoidalar bilan cheklanmaydi. Ular pedagogik jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Avloniy tarbiyani ilm bilan bog‘laydi va ilmni axloqiy kamolotning asosiy sharti deb biladi. Uning fikricha, ilmli, ammo axloqsiz inson jamiyat uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Shu sababli 12 Abdulla Avloniy. Birnchi muallim: Risola, nasihat, ibrat, maqola. -Toshkent: “Turon zamin” nashriyoti, 2024-yil. 21 muallif ilm va axloqni ajralmas tushunchalar sifatida talqin qiladi. Bu pedagogik yondashuv asarning tarbiyaviy qiymatini yanada oshiradi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asari faqat quruq nasihatlardan iborat emas. Unda badiiylik muhim o‘rin tutadi. Avloniy hayotiy misollar, obrazli ifodalar, xalqona iboralar orqali axloqiy g‘oyalarni jonlantiradi. Bu esa o‘quvchining asarga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Muallif tilining sodda va ravonligi badiiylikni kuchaytiradi. Asar tilida murakkab iboralar kam bo‘lib, xalq tushunadigan uslub ustunlik qiladi. Bu esa didaktik mazmunning oson qabul qilinishiga yordam beradi.Asarda uchraydigan obrazli misollar didaktik maqsadga xizmat qiladi. Avloniy ilmli va ilmsiz, axloqli va axloqsiz insonlarni qarama- qarshi qo‘yib tasvirlaydi. Bu usul o‘quvchida tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Tasviriy vositalar orqali muallif axloqiy g‘oyalarni yanada ta’sirchan qiladi. O‘xshatishlar, taqqoslashlar va ramziy ifodalar asarning badiiy qiymatini oshiradi. “Emdi ochiq ma’lum bo’ldiki, tarbiyani tug’ulgan kundan boshlamak, vujudimizi quvvatlandurmak, fikrimizi nurlandurmak, axloqimizi go’zallandurmak, zehnimizi ravshanlandurmak lozim ekan. Tarbiyani kimlar qilur? Qayda qilinur? degan savol keladur. Bu savolga, «birinchi uy tarbiyasi. Bu ona vazifasidur. Ikkinchi, maktab va madrasa tarbiyasi. Bu ota, muallim, mudarris va hukumat vazifasidur», – deb javob bersak, bir kishi deyurki, «qaysi onalarni aytursiz, bilimsiz, boshi paqmoq, qo’li to’qmoq onalarmi? O’zlarida yo’q tarbiyani qaydan olib berurlar», der . Mana, bu so’z kishining yuragini ezar, bag’rini yondurar. Otasiga nima dersiz, desak , qaysi ota? To’ychi, uloqchi, bazmchi, do’mbirachi, karnaychi, surnaychi, ilm qadrini bilmagan, ilm uchun bir pulni ko’zlari qiymagan, zamondan xabarsiz otalarni aytursizmi? Avval o’zlarini o’qitmak, tarbiya qilmak lozimdur», – der. Mana bu so’zni eshitgach, umid qo’llari qo’ltuqg’a urilur. Xayr, bo’lmasa muallimchi desak, «Qaysi muallim? Maqsadi pul, maslagi shuhrat, yuqori maktablarda o’qumagan, «usuli ta’lim» ko’rmagan muallimlarni aytursizmi? Avval o’zlari dorilmuallimin»larda o’qimaklari, so’ngra dars 22 bermaklari lozimdur», – der. Mana bu so’z insonni hayrat daryosiga g’arq qilur. Mudarrislarga na dersiz desak, qaysi mudarris? Matlablari osh, maqsadlari chopon, darslari beimtihon, isloh yaqinidan yurmagan mudarrislarni aytursizmi? Bular o’z vazifalarini bilub, nafslaridan kechub, zamonga muvofiq ravishda darslarini isloh qilub, imtihon birla o’qutmaklari lozimdur», – der. Mana bu so’z har kimni «Alisloh» demakga majbur qilur. Bo’lmasa hukumat-chi? desak, «xayr , hukumat hammaning otasidur. O’z fuqarosining bolalarini tarbiya qilmak lozim, shuning uchun bizning Rusiya hukumati o’gay bo’lsak ham, har yerda bizlar uchun ham maktablar ochub, bolalarimizni tekin o’qitur. Lekin o’zimiz ish bilmagan, yalqov, uyda onamiz tarbiyasi, otadan pul tarbiyasi, muallimdan axloq tarbiyasi, mudarrisdan funun tarbiyasi ko’rmaganimizdan, hukumat maktablaridan ham o’z hissalarimizni ololmaymiz», – der. Mana bu so’z bizlarni tarbiyadan mahrum, huquqning na ekanin bilmaganlig’imizni bildirur. Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Insonlarning karami dinidadur, muruvvati aqlindadur, hasabi axloqindadur», – demishlar. Agar bir qushning yosh bolasin olib, Bo’lur tarbiyat birla yo’lga solib. Onasin olib asrag’on birla rom, Qilmas kishi sa’y qilsa mudom. Kerak tarbiyat yoshlikdan demak, Ulug’ bo’lsa lozim kelur g’am yemak. Egur bemashaqqat kishi navdani, To’g’unchi egur kuydirib kavdani.” 13 13 Abdulla Avloniy. Birnchi muallim: Risola, nasihat, ibrat, maqola. -Toshkent: “Turon zamin” nashriyoti, 2024-yil. 23 Asarda uchraydigan obrazli misollar didaktik maqsadga xizmat qiladi. Avloniy ilmli va ilmsiz, axloqli va axloqsiz insonlarni qarama- qarshi qo‘yib tasvirlaydi. Bu usul o‘quvchida tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Tasviriy vositalar orqali muallif axloqiy g‘oyalarni yanada ta’sirchan qiladi. O‘xshatishlar, taqqoslashlar va ramziy ifodalar asarning badiiy qiymatini oshiradi. Avloniy asarda xalq maqollari va hikmatli so‘zlardan unumli foydalanadi. Bu unsurlar badiiylikni kuchaytirish bilan birga, didaktik fikrlarni mustahkamlaydi. Xalq donishmandligiga tayangan nasihat o‘quvchi ongida chuqurroq o‘rnashadi. Bu holat Avloniy ijodining milliy ruhda ekanini ko‘rsatadi. Asar xalqning ma’naviy qadriyatlariga tayangan holda yaratilgan. “Vatan. Har bir kishining tug’ulub o’skan shahar va mamlakatini shul kishining vatani deyilur. Har kim tug’ulgan, o’sgan yerini jonidan ortiq suyar. Hatto bu vatan hissi-tuyg’usi hayvonlarda ham bor. Agar bir hayvon o’z vatanidan – uyuridan ayrilsa, o’z yeridagi kabi rohat-rohat yashamas, maishati talx bo’lub, har vaqt dilining bir go’ shasida o’z vatanining muhabbati turar. Biz turkistonlilar o’z vatanimizni jonimizdan ortiq suydigimiz kabi, arablar arabistonlarini, qumlik, issig’ cho’llarini, eskimular shimol taraflarini, eng sovuq qor va muzlik yerlarini boshqa yerlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi, tiriklik oson yerlarga o’z vatanlarin tashlab hijrat qilurlar edi. Bobolarimiz «Kishi yurtida sulton bo’lguncha, o’z yurtingda cho’pon bo’l», – demishlar. Men ayblik emas, ey vatanim, tog’larim, Bevaqt tashlab ketdim, oyo, bog’larim. Hijron qilodur meni judolig’, Do’ndi g’ama ro’z-u shab-u chog’larim. Hammaga ma’lumdurki, eng muqaddas diniy yerimiz o’lan Arabistonga bog’larini, hovlilarini sotub hijrat qilgan hojilarimizning aksari yana o’z vatanlariga qaytub kelurlar. Buning sababi, ya’ni bularni tortib keturgan quvvat o’z vatanlarining, tuproqlarining mehr-u mahabbatidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram 24 sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Hubbul – vatani minal imoni – vatanni suymak imondandur», – demishlar. Vatan, vatan deya jonim tanimdan o’lsa ravon, Banga na g’am, qolur avlodima uy-u vatanim. G’ubora do’nsa g’amim yo’q vujud zeri vahm, Charoki o’z vatanim hokidur go’r-u kafanim. Tug’ub o’san yerim ushbu vatan vujudim xok, O’lursa aslina roje’ bo’lurmi man g’amnok?” 14 Asarning eng muhim jihati — didaktizm va badiiylikning uyg‘unlashganidir. Agar asar faqat didaktik bo‘lganida, u quruq va zerikarli bo‘lib qolishi mumkin edi. Agar faqat badiiy bo‘lganida esa, tarbiyaviy maqsad to‘liq amalga oshmasdi. Avloniy bu ikki unsur o‘rtasida muvozanatni saqlay olgan. Badiiylik didaktik mazmunni yumshatadi, didaktizm esa badiiy tasvirlarga aniq maqsad bag‘ishlaydi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asari o‘z davrida jamiyat uchun muhim qo‘llanma bo‘lgan. Undagi axloqiy g‘oyalar xalqni ma’naviy uyg‘otishga xizmat qilgan. Asar maktablarda darslik sifatida ham foydalanilgan. Bugungi kunda ham asardagi g‘oyalar o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Axloq, tarbiya, ilmga intilish kabi masalalar har qanday davr uchun muhimdir. Zamonaviy o‘quvchi uchun ham Avloniy asari ahamiyatlidir. Undagi didaktik fikrlar badiiy shaklda berilgani sababli bugungi yoshlar tomonidan ham qiziqish bilan o‘qiladi. Asar ma’naviy tarbiyada samarali vosita bo‘lib qolmoqda. Asardagi g‘oyalarni zamonaviy ta’lim tizimida ham qo‘llash mumkin. Bu Avloniy merosining hayotiyligini ko‘rsatadi. Bob yuzasidan xulosa Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari o‘zbek adabiyoti va pedagogik tafakkuri tarixida muhim o‘rin tutadi. Asarda ma’rifatparvarlik g‘oyasi 14 Abdulla Avloniy. Birnchi muallim: Risola, nasihat, ibrat, maqola. -Toshkent: “Turon zamin” nashriyoti, 2024-yil. 25 ustuvor bo‘lib, ilm-ma’rifat jamiyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida talqin etiladi. Muallif jaholat va savodsizlikni millat ravnaqiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy illatlar sifatida ko‘rsatib, yosh avlodni ilm olishga, ongli va axloqli shaxs bo‘lib yetishishga da’vat etadi. Ilm, tarbiya va axloq tushunchalarining uzviy bog‘liqligi asarda izchil va asosli tarzda yoritilgan. Shu bilan birga, asarning badiiy va tarbiyaviy ahamiyati undagi didaktizm va badiiylikning uyg‘unlashuvi orqali yanada kuchayadi. Axloqiy g‘oyalar ochiq pand-nasihat tarzida bayon etilgan bo‘lsa-da, ular badiiy tasvirlar, obrazli misollar va xalqona iboralar yordamida ta’sirchan shaklda ifodalangan. Bu holat asarni quruq axloqiy qo‘llanma darajasidan chiqarib, estetik va ma’naviy qiymatga ega bo‘lgan yuksak asarga aylantiradi. Natijada “Turkiy guliston yoxud axloq” asari nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda ham yosh avlodni ma’naviy barkamollikka yetaklovchi muhim manba bo‘lib qolmoqda. 26 XULOSA Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari o‘zbek adabiyoti tarixida nafaqat axloqiy-pedagogik qo‘llanma, balki yuksak badiiy-estetik qiymatga ega bo‘lgan muhim asar sifatida alohida o‘rin egallaydi. Asarning badiiyati uning g‘oyaviy mazmuni bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, ma’rifatparvarlik ruhidagi axloqiy fikrlar badiiy ifoda orqali yanada ta’sirchan va hayotiy shaklda namoyon bo‘ladi. Asarda qo‘llanilgan sodda va ravon til, xalqona iboralar, hikmatli so‘zlar, maqollar hamda obrazli tasvirlar badiiylikni kuchaytiradi. Muallif murakkab falsafiy va axloqiy tushunchalarni o‘quvchi uchun tushunarli, jonli va esda qolarli shaklda ifodalashga erishgan. Bunda didaktik mazmun badiiy vositalar bilan uyg‘unlashib, asarning tarbiyaviy ta’sirini yanada oshiradi. Shuningdek, asarda qarama-qarshi tushunchalarning badiiy talqini — ilm va jaholat, axloq va axloqsizlik, odob va behayolik kabi tushunchalarning taqqoslab berilishi badiiy mantiqni kuchaytirib, o‘quvchini mustaqil fikrlashga undaydi. Avloniy tanqidiy ruhni badiiy mulohaza bilan uyg‘un holda olib borib, axloqiy kamchiliklarni keskinliksiz, ammo ta’sirchan tarzda ochib beradi. Umuman olganda, “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining badiiyati uning didaktik yo‘nalishini boyitib, uni quruq pand-nasihat darajasidan chiqaradi. Aynan badiiylik va didaktizmning uyg‘unligi asarni o‘zbek adabiyoti va pedagogik tafakkurining nodir namunalaridan biriga aylantirgan. Ushbu asar bugungi kunda ham ma’naviy-axloqiy tarbiya jarayonida muhim manba bo‘lib, o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Normativ-huquqiy adabiyotlar 1.SH.M.Mirziyoyev. Ma’naviyat va ma’rifatga oid nutqlar.-Toshkent, 2017. 2.Mirziyoye v.Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent:O‘zbekiston, 2022. II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar 3.БЕГАЛИ КОСИМОВ, ШАРИФ ЮСУПОВ. УЛУЕБЕК ДОЛИМОВ, ШУХРАТ РИЗАЕВ СУННАТ АХМЕДОВ. МИЛЛИЙ УЙГОНИШ ДАВРИ УЗБЕК АДАБИЁТИ. - ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ», 2004. 4.Abdulla Avloniy. Adabiyot yoxud milliy she’rlar, ifodayi maxsusa, 1-juz, 1-tab’, Ilyin lotogr. 1-3-betlar. 5.A.Boboxonov, M.Maxsumov, Abdulla Avloniy. Pedagogik faoliyati. -T.: O ‘qituvchi, 1966. 43-bet. 6.Абдулла Авлоний. Икки севги (Икки пардалик фожиа), к,улёзма, 4- бет. 7.Abdulla Avloniy. Birnchi muallim: Risola, nasihat, ibrat, maqola. - Toshkent: “Turon zamin” nashriyoti, 2024-yil. 8. Qosimov B. Abdulla Avloniy. -Toshkent, 1979. 9. Qosimov B. Milliy uyg‘onish. -Toshkent: Ma’naviyat, 2002. 10. Qosimov B. Uyg‘ongan millat ma’rifati. – Toshkent: Ma’naviyat, 2011. 11. Dolimov U. Turkistonda jaded maktablari. – Toshkent: Universitet, 2006. 12. Rizayev Sh. Jadid dramasi. – Toshkent: Sharq, 1997. 13. Barakayev R. O ‘zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi. – Toshkent: Fan, 2004. 28 14. Karim, Bahodir. Avloniy ziyosi // “Til va adabiyot ta’limi” jurnali, 2020- yil, 7-son. 15. Yo‘ldoshev J., Hasanova S. Jadid tarbiyashunosligi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. 16. Бегали Қосимов. Миллий уйғониш, Т.,”Маънавиять”, 90-92- бетлар. 17. “Туркистон вилоятининг газети”, 1910, 39-сон. III. Internet havolalar 18. . 19.https://n.ziyouz.com/books/uzbek_dramaturgiyasi/Abdulla %20Avloniy.%20Ad vokatlik%20osonmi%20(drama).pdf . 20. . 29 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.Abdulla Avloniy va “Turkiy guliston yoxud axloq” asari haqida

1.1.Abdulla Avloniy hayoti va ijodiy faoliyati

1.2. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining yozilish sabablari

Bob yuzasidan xulosa

II BOB. ”Turkiy guliston yoxud axloq” asarining g‘oyaviy-badiiy xususi- yatlari

2.1. Asarda ma’rifatparvarlik g‘oyasining ustuvorligi

2.2. Asarda didaktizm va badiiylik uyg‘unligi

Bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить