Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdulla Oripov she’riyatida sevgi-muhabbat motivlari

Купить
“ Abdulla Oripov she’riyatida sevgi-muhabbat motivlari ” KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………............................3 I BOB. ABDULLA ORIPOV ADABIY MEROSI ………………………………5 1.1. Abdulla Oripov o‘zbek adabiyotida tutgan o‘rni……………………………..5 1.2. Shoir lirikasining o‘ziga xos xususiyatlari: mavzular va obrazlar olami……13 II BOB. ABDULLA ORIPOV SHE’RIYATIDA SEVGI – MUHABBAT MOTIVLARI .........................................................................................................14 2.1. Shoirning muhabbat lirikasi yaratish mahorati …………………….……….22 2.2. Abdulla Oripov she’rlarida sevgi, ishq, muhabbat motivlari……………26 III. XULOSA …………………….………………………………...……………34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………….36 KIRISH 2 Mavzuning dolzarbligi. Jamiyat hayotida ro‘y b е rgan tub o‘zgarishlar barcha sohalar kabi ilmu fanning tubdan o‘zgarishi, yangicha rivoj topishiga sabab bo‘ldi.O‘zb е kistonning o‘z istiqloliga erishishi o‘zb е k tilshunosligining rivoji va uning taraqqiyoti yo‘llarini b е lgilab b е rishda, o‘rganishda yangi davr ochdi.Pr е zid е ntimiz Islom Karimov “Har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat y е r osti va y е r usti boyliklari bilan, harbiy qudrati va ishlab chiqarish salohiyati bilan,birinchi navbatda o‘zining yuksak madaniyati va ma’naviyati bilan kuchlidir” 1 ,-d е gan edilar. Darhaqiqat, yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev “Dunyo shiddat bilan oʻzgarib, barqarorlik va xalqlarning mustahkam rivojlanishiga raxna soladigan turli yangi tahdid va xavflar paydo boʻlayotgan bugungi kunda maʼnaviyat va maʼrifatga, axloqiy tarbiya, yoshlarning bilim olish, kamolga yetishga intilishiga eʼtibor qaratish har qachongidan ham muhimdir. Aynan taʼlim va maʼrifat bashariyat farovonligining asosiy omillaridan hisoblanadi, insonlarni ezgulikka daʼvat etadi, saxovatli, sabr- qanoatli boʻlishga undaydi” 2 , - deydi o‘z nutqida. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo‘lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan yo‘nalashtirish asosida jahon andozalari va ko‘nikmalari darajasiga chiqarish maqsadiga katta ahamiyat b е rib k е linmoqda. 1 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.:Ma’naviyat, 2008.- 21 b 2 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. T.: “ O‘zbekiston”, - 2017 3 Men tanlagan kurs ishimning mazmuni ham yuqoridagi fikrlarga asoslanib Abdulla Oripovning o‘zbek adabiyotida tutgan o‘rini aniqlash, uning lirikadagi mahoratini belgilash va she’riyatida sevgi-muhabbat motivlarini aniqlash va tahlil qilishdir. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishidan ko‘zlangan maqsad Abdulla Oripov lirikasini yanada batafsil yoritish va va qo‘llanilgan obrazlar haqida bilimlar berishdir. Shu jarayonda she’rlarining vazni va tuzilishi haqida ma’lumotlar berish. Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun kurs ishi oldiga quyidagi vazifalar qo‘yildi: - Abdulla Oripovning hayot va ijod yo‘li haqida ma’lumot berish; - shoir lirikasining o‘ziga xos xususiyatlari: mavzular va obrazlar olamini yoritish; - muhabbat lirikasi aks etgan she’rlariga to‘xtalish; - shoirning haligacha qiymatini yo‘qotmagan she’rlariga to‘xtalish; 4 I BOB. ABDULLA ORIPOV ADABIY MEROSI 1.1. Abdulla Oripov o‘zbek adabiyotida tutgan o‘rni O‘zbekiston xalq shoiri, O‘zbekiston qahramoni Abdulla Oripov - tug‘ma iste’dod egasi. U - juda siyrak uchraydigan noyob, nodir shoir. Uning so‘z san’ati xazinasiga qo‘shgan hissasi bebaho. Ana shuning uchun ham Prezidentimiz Islom Karimov shoir ijodiga yuksak baho berib, “Biz XX asr adabiyotini Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom , Oybek kabi mumtoz adiblarsiz, zamonaviy adabiyotimizni Said Ahmad, Erkin Vohidov singari ijodkorlarsiz tasavvur eta olmaganimizdek, ma’naviy kelajagimizni, farovon va buyuk istiqbolimizni Abdulla Oripov ijodisiz ko‘z oldimizga keltira olmaymiz. Hozirgi davrda uning she’rlari xalqimizni adolat tantanasi, yorug‘ kelajakka ishonch ruhida tarbiyalaydigan yuksak ma’naviy omil bo‘lib xizmat qilmoqda” 3 , - degan edi. Abdulla Oripov ijodining fazilatlari haqida adabiy tanqidchilik va adabiyotshunoslikda juda ko‘p fikrlar bayon etilgan. Izzat Sulton, M. Qo‘shjonov, O. Sharafiddinov, L. Qayumov, S. Shermuhamedov, U. Normatov, I. G ‘afurov, Suvon Meli, N. Xudoyberganov kabi atoqli olimlar Abdulla Oripov ijodiga haqli ravishda yuqori baho berganlar. “Onajonim she’riyat” (M. Qo‘shjonov), “She’riyat - qalb yolqini” (O. Sharafiddinov), “Abdulla Oripov she’riyatining asosiy xususiyatlari” (M. Qo‘shjonov, Suvon Meli), “She’riyat - kurashchanlik demak” 3 “O‘zAS” gazetasi, 2001-yil,23-mart. 5 (I. G‘afurov), “Dovonlardan dovonlarga” (N. Xudoyberganov), “she’riyat - shoir yuragi” (R. Vohidov, M. Hoshimova) va boshqa risola, ilmiy ocherk va xilma-xil maqolayu taqrizlar ham bu fikrning jonli dalilidir. Akademik Izzat Sultonov shoir ijodini teran tahlil etib: “ А . Oripov she’riyatining eng muhim xususiyati odamlarni birlashtiruvchi kuch-qudratdir. Bu - haqiqiy she’riyatning eng ulug‘ fazilatidir”,- degan xulosaga kelgan edi. O‘zbekiston xalq yozuvchisi Odil Yoqubov esa: “Abdulla Oripov she’riyatiga nisbatan tashbeh qo‘llaydigan bo‘lsak, u dutor navosiga o‘xshaydi: birda cheksiz mung bilan dillarni larzaga keltirsa, birda sho‘xchan tus oladi, mayin va o‘ziga xos taronasi tag‘in kishini maftun etadi. Uning asarlari qon tomirida o‘t bilan suvdek bir-biriga zid tuyg‘ular tinimsiz oqib turadi. Shuning uchun ham bir she’ri hayotning yetuk falsafiy idroki hosilasi bilan to‘yingan, boshqa bir she’ri esa dardu g‘amga to‘liq, nolali va ruhsiz, bir she’ri sho‘xchan, qochirimli va yumorga boy, boshqa bir she’ri esa saxovatli qalb mehriga to‘liq, shuning uchun ham u betakror, hayotning o‘ziday murakkab, hayotning o‘ziday so‘lim va jozibali, yuraklarga yaqin. Ona Vatan - Abdulla ijodining bosh mavzui. Vatanni undan ham kuchli sevish, sharaflash mumkinligini hozircha bunchalik yorqin namoyon etayotganlar kam” 4 , - deb yozgan edi. Abdulla Oripov ijodiga jahondagi boshqa millat yozuvchilari va olimlari ham yuksak baho berganlar. Mashhur bolqor shoiri Qaysin Quliyev o‘tgan asrning 60-yillaridayoq: “Abdulla Oripov she’riyatida men fikrning salmoqdorligini, obrazlarning ohorli, quymaligini, o‘quvchini zeriktiruvchi tor ma’noli “qizil so‘zlik”dan xolilikni ko‘rdim . Yosh shoir so‘zning ifoda kuchini bexato sezadi, hayotni o‘z bo‘lishicha, uni o‘ziga xos yangi nazar bilan ko‘radi. O‘zbek she’riyatini yangi, katta iste’dod bilan qutlasa bo‘ladi”, — deb ta’kidlagan edi. Abdulla Oripov ijodiga Chingiz Aytmatov kabi ulug‘lar ham tegishli tarzda yuqori baho berganlar. Chingiz Aytmatov: “Shoirning so‘zlaridan zamondoshlari ham, kelgusi avlodlari ham faxrlanib yuradilar”, — deb yozgan edi. 4 “O‘zAS” gazetasi, 2001-yil,23-mart. 6 Abdulla Oripov 1941- yilning 21-mart — ayni Yilboshi bayrami kuni Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi Neko‘z qishlog‘ida tug‘ildi. Qishloq Qo‘ng‘irtov etagiga o‘rnashgan, oqar suv taqchil bo‘lsa-da, seryomg‘ir kelgan yillarda ko‘kat-u maysalarga ko‘milib qoladigan kengish joyda edi. Ana shunday go‘zal maskanda tug‘ilib o‘sgan bo‘lajak shoirning otasi Orifboy Ubaydulla o‘g‘li ishbilarmon dehqonlardan bo‘lib, jamoa xo‘jaligi raisi edi. Onasi Turdixol momo ko‘pchilik o‘zbek ayollari singari sarishta, mehnatkash, mehribon, g‘oyat ta’sirchan va ezgulikka tashna ayol bo‘lgan. Oilada to‘rt o‘g‘il, to‘rt qiz bo‘lib, Abdulla o‘g‘illarning kenjasi edi. Bolaligi qishloqdagi boshqa tengdoshlariniki qatori o‘tdi: qo‘y boqdi, suv tashidi, pichan o‘rdi, yantoq chopdi, somon to‘pladi. Ayni vaqtda, u boshqacharoq ham edi: qandaydir xayolchan, ta’sirchan, o‘ychil, kitobga haddan tashqari ko‘ngil qo‘ygan. Abdulla hali maktabga bormay turib, qandaydir so‘zlarni bir-biriga uyqash qilib aytib yurishni xush ko‘rar, so‘zning mazmunidan ko‘ra ohangi uni qattiq bezovta qilardi. Buni shoir keyinchalik shunday eslaydi: “...birinchi she’rlar yoza boshlaganimga nima turtki bo‘lganini aniq bilmayman. Har holda so‘zlarni qofiyalashga ishqiboz bo‘lib qolganim esimda. Balki zerikkanimdan, balki zavqim toshib nimadir yozgim kelaverardi. Fikr esa yo‘q. Yozmaslikning ham iloji yo‘q”. 5 Abdulla o‘z qishlog‘idagi yetti yillik maktabda o‘qiy boshladi. 1958- yilda qo‘shni Tayzan ovulidagi o‘rta maktabni oltin medal bilan bitirgan o‘spirin Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zMU) “O‘zbek filologiyasi” fakulteti jurnalistika bo‘limiga o‘qishga kirib, uni 1963- yilda imtiyozli diplom bilan bitirdi. A.Oripov oliy maktabni tugatgach, Toshkentdagi “Yosh gvardiya” nashriyotiga muharrir bo‘lib ishga kiradi. Bu yerda to‘rt yil ishlagach, 1967 - 1974- yillarda G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyotda dastlab muharrir, so‘ng katta muharrir bo‘lib xizmat qiladi. 1974 - 1976- yillarda “Sharq yulduzi” jurnalida nazm bo‘limini boshqaradi. Olovli she’riyati bilan muxlislari mehrini qozongan shoir 1976 - 1982- yillar orasida O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi sifatida 5 Saydulla Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005. 381-b 7 adabiyotga endi kirib kelayotgan yosh ijodkorlarga rahnamolik qildi. 1982 - 1983- yillarda O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining Toshkent viloyat bo‘limida mas’ul kotib bo‘lib faoliyat ko‘rsatdi. 1983- yilda shoir “Gulxan” jurnalining bosh muharriri bo‘ldi va u yerda 1985- yilgacha, ya’ni O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining kotibi lavozimiga o‘tguncha ishladi. Uyushmaga uch yil kotiblik qilgan A.Oripov 1988- yilda O‘zbekiston Respublikasi mualliflik huquqini himoya qilish qo‘mitasi raisi lavozimiga o‘tkazildi. 1996- yilning mart oyidan 2009- yilning mayiga qadar shoir O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining raisi vazifasida ishlab keldi. Birinchi marta respublika matbuotida “Qushcha” degan she’ri chiqqan paytda A.Oripov talaba edi. Shoirning birinchi she’rlar to‘plami “Mitti yulduz” esa 1965 - yilda chop etilgan. Undan keyin “Ko‘zlarim yo‘lingda” (1967), “Onajon” (1969), “Ruhim” (1971), “O‘zbekiston”, “Qasida” (1972), “Xotirot” (1974), “Yurtim shamoli” (1974), “Jannatga yo‘l” (1978), “Hayrat” (1979), “Hakim va ajal” (1980), “Najot qal’asi” (1981), “Yillar armoni” (1983), “Haj daftari” (1992), “Saylanma” (1996), “Sohibqiron” (1996), to‘rt jildlik “Tanlangan asarlar” (2000 - 2001) singari qator kitoblari bosilib chiqdi. 6 A.Oripov xalqini dunyo adabiyotining sara namunalari bi lan tanishtirish borasida ham salmoqli ishlarni amalga oshirgan. U Dantening “Ilohiy komediya” asari, L. Ukrainka, T. Shevchenko, N. Nekrasov, Q. Quliyev, R. Hamzatov singari atoqli shoirlar asarlarini o‘zbekchaga o‘girgan. Abdulla Oripovga 1989- yilning 25-avgustida “O‘zbekiston xalq shoiri” unvoni berilgan. 1994- yilda shoir Alisher Navoiy nomidagi davlat mukofotiga loyiq ko‘rildi, 1998- yilda esa “O‘zbekiston qahramoni” unvoni bilan taqdirlandi. Buyuk shoir, O‘zbekiston Respublikasi davlat madhiyasi muallifi Abdulla Oripov 2016- yilning 5-noyabrida vafot etdi. Yurtimizda A.Oripov xotirasini mangulashtirish bo‘yicha bir qator ishlar qilingan. Toshkent va Qarshi shaharlarida unga haykallar o‘rnatilgan, ko‘chalarga nomi qo‘yilgan, Qarshi 6 Saydulla Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005. 382-b 8 shahrida shoir nomida ona tili va adabi yot chuqurlashtirib o‘qitiladigan maktab- internat ochilgan. Abdulla Oripov XX asr o‘zbek she’riyatining zabardast vakillaridan biridir. Uning asarlari adabiyotimizning yangi bosqichga ko‘tarilishda muhim ahamiyat kasb etdi. Bu she’riyat Chingiz Aytmatov, Rasul Hamzatov, Evgeniy Evtushenko, O‘ljas Sulaymonov ijodi yanglig‘ siyosat va mafkura ustuvor bo‘lgan tuzum sharoitida ham toza iqtidor tufayli badiiy ijodning ajoyib namunalari yaratilishi mumkinligini ko‘rsatgan o‘zbek adabiyoti misolidagi o‘ziga xos noyob hodisadir. Bu noyob ijod xalqaro miqyosga chiqdi. Shoir asarlari qozoq, turkman, qirg‘iz, tojik, ozarbayjon, tatar, turk, boshqird, uyg‘ur, qoraqalpoq, rus, ukrain, ingliz, belorus, nemis, venger singari yigirmaga yaqin tilda tarjima qilindi. “Hakim va Ajal” dostoni Bayrutda ingliz tilida bosilib chiqdi. XX asr o‘zbek she’riyatining so‘nggi 30-35 yillik tarixida A. Oripov qadar tanqidchilik e’tiboriga tushgan shoir kam topiladi. Shu davr she’riyati haqida fikr yuritilgan biron-bir salmoqli tadqiqot, ilmiy ish, sharh yo‘qki, unda A.Oripov asarlariga munosabat bildirilmagan, she’rlari tahlil etilmagan bo‘lsin. Uning ijodidan dissertatsiyalar yoqlandi. Atoqli olim Matyoqub Qo‘shjonov “Onajonim, she’riyat” nomli kitobida shoirning mo‘jaz ijodiy portretini yaratdi. Bundan o‘ttiz besh yilcha avval matbuotda A. Oripovga ilk bor oq yo‘l tilagan, uning kelajagiga katta ishonch bildirgan va ko‘p o‘tmay bu ishonch oqlanib, she’rlaridagi mahoratni hassoslik bilan tahlil qilgan Ozod Sharaffidinov maqolalari shoir ijodini o‘rganish bilan birga, tanqidchiligimiz ravnaqida ham muhim ahamiyat kasb etdi. Ayni choqda yaqindagina Matyoqub Qo‘shjonov, Suvon Meliyevlarning “Abdulla Oripov” nomli adabiy portreti nashr etildi. Salohiddin Mamajonov, Umarali Normatov, Naim Karimov, Ibrohim G‘afurov, Begali Qosimov, No‘mon Rahimjonov , Ibrohim Haqqulov, Botirxon Akramov, Botir Norboyev, Suvon Meliev, Mixli Safarov, Ochil Tog‘ayev, Nodira Afoqova va boshqalarning ehtiros bilan yozilgan ishlari shoir asarlarining g‘oyaviy va poetik teranligini, o‘ziga xosligini, go‘zallik sirlarini ochishga qaratilgan. 9 Otasi Orif bobo Ubaydullo o‘gli qariyb yuz yil umr ko‘rdi. U kishining butun hayoti qishloq hududida mehnat bilan o‘tgan. Onasi Turdi Karvon qizi 1966-yilda vafot etgan. Shoir shunday yozadi: “Onam tabiatan g‘oyat ta’sirchan ayol edilar. O‘choq boshidami, tandir yonidami, ish bilan mashg‘ul chog‘larida qadimiy mahzun baytlarni takrorlashlari hanuzgacha esimdan chiqmaydi. Gulira’noning tagida yuvma sochingni, yuvma sochingni Shahlo ko‘zginangdan to‘kma yoshingni, to‘kma yoshingni Shahlo ko‘zginangdan to‘ksang yoshingni, to‘ksang yoshingni, Olarman-da ketarman yolg‘iz boshimni, yolg‘iz boshimni”. 7 U 1958-yilda o‘rta maktabni oltin medal bilan tamomlab , ToshDU (hozirgi O‘zMU) jurnalistika fakultetiga o‘qishga kiradi. Adabiyotshunos M.Qo‘shjonov A.Oripovni shoir qilgan muhit, makon xususida shunday yozadi: “Neko‘zning sharqida uncha baland bo‘lmagan, ko‘proq yirik tepalikni eslatadigan eski tog‘ yastanib yotadi. Uni neko‘zliklar Qo‘ng‘irtov deb ataydilar. Mabodo biror sabab bilan Neko‘zga borib qolsangiz. A.Oripov sizni, albatta bu ko‘hna toqqa olib chiqadi. “Men shu tog‘da mol boqqanman, qo‘y haydaganman, mana bu tog‘ kovaklarida qattiq shamol va yomg‘irlarda bekingan paytlarim bo‘lgan” – deb alohida hayajon bilan butun tog‘ni nigohdan o‘tkazadi. Ehtimol, ijodida keyinchalik mashhur bo‘lgan “Vatanim manim” degan muqaddas tushunchalar A.Oripov dilida o‘sha bolalik chog‘lari – Qo‘ng‘irtovda qo‘y boqib yurgan kezlari tug‘ilgandir”. 8 Abdulla Oripov uchun eng katta maktab hayot edi. Bolalik chog‘laridagi mehnat qaynagan qishloq hayoti taassurotlari, maktab va universitetda o‘qish va o‘rganish, keyin jurnalist sifatida hayotning o‘nqir-cho‘nqirlarini asta-sekin anglab olish, ijod dardi, bu xususda eshitilgan yaxshi-yomon gap-so‘z va munosabatlar, ba’zilardan ko‘rgan xayrixohlik, ba’zilardan esa hasadu haqsizliklar. 50-yillarning oxirlari. Toshkent davlat universitetining filologiya fakulteti 7 Abdulla Oripov. Yuzma-yuz. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent,1978. 8 Saydulla Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005. 254-b 10 qoshidagi adabiyot to‘garagida hali yosh, hatto murg‘ak yigitcha Abdulla Oripov o‘qigan birinchi she’r “ Archa ” deb atalgan edi. O‘ngirlardan bo‘y cho‘zgan buyuk Vodiylarda ajib bir gultoj Mana men deb turardi archa Ko‘targancha boshlarida toj. She’rda majoziy ma’no bor. Qoyalar toshidan olib, toshyo‘nar usta tegirmon yasamoqchi. Nima bo‘ladi-yu, qoyadan ajralib kelayotgan tosh qulaydi, pastga tushib yosh archani poymol etadi. Archaning ahvoli achinarli edi. Uning majruh tanasi tosh tagidan boqardi. Vaqtlar o‘tdi. Toshyo‘nar ustaning yo‘li yana shu qoya tomon tushdi. Archa ko‘kka bo‘y cho‘zgan edi. Demak, hayotga intilayotgan buyuk tabiat, boshiga har qancha kulfat tushmasin “Yengaman, o‘saman, ko‘rkam bo‘laman” deydi.A.Oripovning “Buloq” degan bir she’ri bor: Qutlug‘ bir saharda ko‘z ochdi buloq Yo‘l soldi daryolar sari adashib Unga rahm etmoqchi odamlar shu choq Tog‘u toshlar aro yaqin yo‘l ochib Odamlar, tegmangiz, mayli toshsin u, Mayliga, tog‘ni ham ko‘rsin yo‘lida. Qo‘ying, o‘z yo‘lini o‘zi topsin u Zavqlanolsin u ham kurash so‘ngida. 9 Bunda ijodkorning hayot haqidagi falsafiy qarashlari aks etgan. Shoirni o‘stirib voyaga yetkazadigan qulay ijodxonalar yo‘q. U hayotning har xil sharoitida – issiq-sovug‘i, baland-pasti, o‘nqir-cho‘nqiri, qing‘ir-qiyshiq joylaridan o‘ziga yo‘l topib o‘tadi va asta-sekin ijodkor sifatida shakllanadi. Abdulla Oripov adabiyotda biryoqlamalik, ritorika, deklarativlik, bayonchilik, “baxtli zamona”ga hamdu sano o‘qish avj olgan, adabiyotning ijtimoiy-estetik qimmatidan putur keta boshlagan bir davrda she’riyat ostonasiga 9 Abdulla Oripov. Yillar armoni. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1984. 11 qadam qo‘ydi. Har bir shoir singari u ham havaskorlik, izlanish bosqichini bosib o‘tdi. Yulduzlar, tog‘lar, kapalak haqida yozdi. Ulardan she’r izladi. Biroq u o‘qish-o‘rganish bosqichini tez bosib o‘tdi, she’riyatining missiyasini, inson va jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyatini juda erta angladi. 1962-yilda matbuot yuzini ko‘rgan “Kuz xayollari”, 1964-yilda “Sharq yulduzi” jurnali sahifalarida e’lon qilingan “Men nechun sevaman O‘zbekistonni?”, “Miltiraydi mitti yulduz”, “Burgut” kabi she’rlar o‘z ovozi va uslubiga ega bo‘lgan shoir shakllanayotganidan darak beradi. Shoirning Sobiq Ittifoqda stalincha zo‘ravonlik sharpalari ham butkul daf bo‘lmagan, mustabid tuzum hukmronlik qilishda davom etayotgan, adabiyot esa “sotsrealizm” iskanjasi ostida ezilayotgan bir paytda isyonkor ruh bilan sug‘orilgan, tug‘yonli, lirik-falsafiy, teran mushohadali, hayotni o‘zicha ko‘rgan chinakam milliy va xalqchil she’rlari og‘ir sukunatni titratib yuborgan momaqaldiroq yanglig‘ yangradi. A.Oripovning birinchi she’riy to‘plami “Mitti yulduz” 1961-yilda nashr etildi. “Mitti yulduz”ning nurlari asosida “Sarob”, “Bahor”, “Avlodlarga maktub”, “Sovg‘a”, “Minorayi kalon tepasidagi laylak”, “Jannat” singari har biri adabiyotimizda voqea bo‘ladigan she’rlar yaratildi. Binobarin, A.Oripov “Ustozlar sabog‘i” maqolasida shunday yozadi: “Har haftada o‘nlab she’rlar yaratilyapti, lekin “Baxtlar vodiysi”, “Yalovbardorlikda”, “Sog‘inish”, “Sen yetim emassan” singari har bir xalq tarixidagi butun bir davrni ifodalab bera oladigan poydevor she’rlar deyarli yo‘q. Yoshlar zamonamizning eng yirik poetik nuqtalarini nishonga ololmayaptilar , ko‘pgina yaxshi shoirlarimizning misralari mijg‘ov, avji past chiqayotir. Chunki poetik g‘oyaning o‘zi aytarli salmoqqa ega emas. Mavzu qanchalik salmoqdor bo‘lsa, poetik ohang ham shunchalik yuksak bo‘ladi. G‘afur G‘ulom “Alisher” nomli she’rida o‘zbek xalqining butun bir o‘tmishini qamraydi. Natijada, bo‘yiga yarasha to‘n deganlaridek “Boyqaro saroyin shamlari o‘chdi” singari shekspirona baland ruhli misralar yaratdi». Bu fikrni keltirayotganimiz bejiz emas. Chunki A.Oripov dastlabki she’rlaridanoq salmoqli fikr aytishga harakat qildi va bu uning ijodiy printsipiga aylandi. Yillar davomida uning bir qancha to‘plamlari dunyo yuzini ko‘rdi. “Ko‘zlarim 12 yo‘lingda” (1966), “Onajon” (1969), “Ruhim” (1969), “O‘zbekiston” (1972), “Hayrat” (1974) “Yurtim shamoli” (1976) (“Veter moego kraya” (1988)), “Yuzma-yuz” (1978), “Najot qal’asi” (1980), “Yillar armoni” (1987), “Ishonch ko‘priklari” (1989), “Sen bahorni sog‘inmadingmu” (1991), “Munojot” (saylanma 1992), “Haj daftari”, “Hikmat sadolari” (1992) kabi to‘plamlari shular jumlasidandir. Ushbu to‘plamlar asosida shoirning Tanlangan Asarlari tartib berildi. Bugun u bizning qo‘limizda. Dostoyevskiyda shunday fikr bor: “She’riyatda, eng avvalo, hislar samimiyligi va tuyg‘ular tarangligi kerak”. Zero, A.Oripov adabiyotimizga samimiy hislar bilan kirib keldi. Shoir she’riyati mavzu jihatdan rang-barang. Vatan, Ona-yer, xalq, oq sut bergan ona, muhabbat kabilar shoirning muqaddas va doimiy mavzularidandir. Shoir ko‘pincha o‘zini bezovta qilgan, oromini o‘g‘irlagan mavzu ustida kunlab, oylab mulohaza yuritadi, fikrlari obdon pishgach qo‘liga qalam oladi. Shoir asarlarining asosiy qismini XX asr o‘zbek she’riyatidagi yetakchi shakl- barmoq vazni tashkil etsa-da, u ko‘p asrlik an’anaga ega bo‘lgan aruzdagi g‘azalga ham, masnaviyga ham, Mayakovskiy, Nozim Hikmat, Lorkalar ta’sirida paydo bo‘lgan sarbastga ham murojaat qilib turadi. Masnaviyda ijod etish mushkul ekani ma’lum. A. Oripov unga dadil qo‘l urdi va eng asosiysi, bir qancha muvaffaqiyatli asarlar yaratdi. “Shoshmaslik haqida ballada”, “Begonalik”, “Uzlat”, “Maymuniyat” kabi she’rlar shular jumlasidandir. 10 10 Saydulla Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005. 386-b 13 1.2. Shoir lirikasining o‘ziga xos xususiyatlari: mavzular va obrazlar olami Abdulla Oripov lirikasi orqali o‘zbek she’riyatiga ko‘ngil dardlarining suvratlari, ruhiy iztiroblar manzarasi, armonga aylangan orzular inson sezimlarida qoldirgan izlar tasviri kirib keldi. Bu she’riyat yuzaga kelgan davrda shaldiroq so‘zlarni qofiyaga solish, baxtiyorlik haqida ko‘tarinki, ammo yolg‘on satrlar tuzish odat edi. Mavzuni she’r emas, balki she’rni mavzu mukarram qiladi, deb hisoblanar, shuning uchun she’rning qanday yozilishidan ko‘ra, uning nima haqda ekanl i gi muhimroq sanalardi. Abdulla Oripov tuyg‘ulari quruqshagan o‘zbek she’riyatiga o‘ychil g‘am va g‘amga qorishgan o‘y olib kirdi. Shoir alohida bir odam va uning dardlari haqida o‘yga botdi, qalam surdi. Bu odam shoirning o‘zi edi. Binobarin, bir odam to‘g‘risida hayqirish, baqirish noqulay bo‘lardi, u haqda pichirlab she’r o‘qish lozim edi. Chunki shovqin, baland tovush odamni o‘zga odamlardan yiroqlashtiradi, samimiylikdan mahrum etadi. O‘tgan asrning 60 — 70- yillarida Abdulla Oripov she’riyati o‘zbek millatini tuyg‘ularning qurib qolishidan saqlab qoldi. Shuning uchun ham shoirni o‘zbek she’riyatida o‘z davrini yaratgan ijodkor deyish mumkin. Chunki chinakam iste’dodgina davrning to‘siqlari, cheklovlarini yengib o‘ta oladi. Har qanday zamon va har qanday sharoitda ham asl iste’dod davridan marhamat kutmaydi, balki unga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. 14 Abdulla Oripov she’rlaridagi beadad samimiyat, tuyg‘ular chinligi kishini beixtiyor o‘ziga asir qiladi. Shoir she’rlari kayfiyat va hissiyotning yaxlit obrazlaridir. U inson tuyg‘ularini, hissiyotini shu qadar chuqur bilgani va ifoda eta olganidan butun she’r emas, balki ayrim misralarning o‘ziyoq she’rxonda muayyan kayfiyat hosil qiladi. Masalan, shoir odamlarning zilzila paytidagi ruhiy holatini: “Asablar tuproqqa cho‘kkan edi tiz” tarzida beradi. O‘zining pokiza yoshlik davrini esa “Yiroq-yiroqlardan mungli va uzun Turnalar tovushin tinglardim faqat”, — deya ifodalaydi. O‘zbek xalqining yig‘ma obrazi: “Sonsiz egatlarga sochilmish, ana, Mening orzularim, mening o‘ylarim” tarzida umumlashtiriladi. Shoirning: “qaro sochlaringda oppoq alanga degan tashbihi aniqligi bilan ham, ta’sirchanligi bilan ham ko‘ngilni rom etadi. Uning she’riyatida vatan timsoli qanday chizilganiga e’tibor qiling: “Shabnam shovullaydi bog‘lar qo‘ynida Salqin tuman ichra bo‘zarar tonglar, Quyoshning erinchak yog‘dularida Nafis yaltiraydi bargi xazonlar”. Abdulla Oripov she’riyatini millat ruhining timsoliga aylantirgan sifatlardan yana biri undagi obrazlarning teran xalqchil tomirlarga egaligida. Eng murakkab holatlarni ham g‘oyat ulkan nazokat va yuksak madaniyat bilan ta’sirli qilib o‘zbekcha ifodalay bilish shoir she’rlarining qimmatini oshiradi. Shoir deyarli hamisha she’riy ifodaning aniq va sezimlarga ta’sir ko‘rsata oladigan bo‘lishiga erishadi. Uning: “Oyoqlangan qo‘ziday dovdirar yelda maysa, Ko‘m- ko‘k moviy osmonda kezib yurar oq bulut kabi satrlarida qo‘llanilgan tashbihlar hayotiy asosi chuqur hamda hissiy qudrati tengsizligi bilan kishini hayratga soladi. A. Oripov ko‘z oldiga keltirish mushkul, ifodalash undan-da og‘ir bo‘lgan sezimlarni, mavhum tuyg‘ularni tuyimli qilib chizish borasida tengsiz mahoratga egadir: “Yorilmagan yaraday sevgi!” — deydi u. O‘ta mavhum tuyg‘uni bundan ortiq aniq tasvirlash mumkin emas. A. Oripovning san’atkorligi shundaki, u hodisalarning boshqalar ko‘rmagan yoki ko‘rgan bo‘lsa-da, payqamagan jihatlarini o‘ziga xos tarzda aks ettira oladi. 15 Shoir iste’dodi nazarining o‘tkirligi, tuyg‘ularining nozikligi, hissiyotining teranligida ko‘rinadi. Ko‘klamda o‘rik g‘o‘ralarini hamma ko‘rgan, barcha bolalar, ayniqsa, qizlarning unga ishqibozligi azaldan ma’lum. Ammo faqat chin shoirgina unda hayotni davom ettirish nishonasi borligini ko‘ra biladi: “Dilbar kelinchakning ko‘ksida g‘ulu, Zardoli shoxiga tashlar ko‘z qirin “. Sal e ’ tibor qil - gan o‘quvchi yosh kelinchaklarning ko‘pincha o‘rik dovuchchasiga boshqorong‘i bo‘lishini eslaydi. Har qanday hayotiy hodisada chin san’atga xos belgini ko‘ra olish asl shoirlikning belgisidir. Shoirning butun she’riyati singari muhabbat lirikasi ham o‘ziga xosligi, teranligi, tuyg‘ularning tabiiyligi, hayotiyligi, real voqelikka monandligi bilan ajralib turadi. Sevgi haqidagi hazin , mungli ohanglar har qanday oh - vohlar , o ‘ ldim - kuydimlardan tamomila yiroq . Javobsiz muhabbat iztirobi , alami , chuqur insoniy kechinmalar , chinakam sevgi orzumandi bo ‘ lgan katta qalb egasining dard - u dunyosi , hasratlari , yonish - o ‘ rtanishlari , iztiroblari shoir muhabbat lirikasining mazmunini tashkil etadi . Ilk ijod namunalaridan bo ‘ lmish “ Sen bahorni sog ‘ inmadingmi ” she ’ rida hali muhabbat g ‘ avg ‘ olariga , qizlarning “ qo ‘ lidagi qonli xanjarlarga ”, “ o ‘ zini ming bitta bozordan olib , ming bitta bozorga solgan , tirnoqlar bezagi sahardan shomgacha ” ermagi bo ‘ lgan tannozlarning makr - u hiylalariga ro ‘ baro ‘ bo ‘ lmagan , sevgida xiyonat qilishning azobini tortmagan , ishq kasridan “ holi zabun ”, “ toleyi tola - tola ” bo ‘ lmagan , pok sevgi sog ‘ inchi , intizorligi bilan to ‘ liq toza qalbning bahor nasimidek hayotbaxsh , tog ‘ buloqlaridek musaffo tuyg ‘ ulari bayon etiladi . “ Eslash ”, “ Derazangni qoplar oqshom zulmati ...”, “ Chuvaladi o ‘ ylarim sensiz ”, “ Xayr endi ...”, “ Yo ‘ lim boshlar ...”, “ Yondim - u va lekin hijron tunida ...”, “ Yomg ‘ irli kun edi ...”, “ Qo ‘ ygil , u kunlarni eslatma menga ”, “ Sevgi o ‘ limi ” kabi o ‘ nlab she ’ rlarni ko ‘ ngilxushlikdan butunlay begona chinakam ishqning dardchil talqini , oshiq qalb o ‘ rtanishlarining ko ‘ tarinki , yuksak pardalarda ifodalangan ohi , nidosi deyish mumkin . “ Yo ‘ lim boshlar , ketarman bir kun ...” deb boshlanadigan she ’ rda muhabbat iztirobi , qiynoqli sevgi “ yorilmagan yaraday sevgi ” degan o ‘ xshatish vositasida ta ’ riflanadi . Kechagina bir tan , bir vujud bo ‘ lgan ikki insonning hayot yo ‘ llari qarama - qarshi qutblar tomon ajralib ketmoqda . Ular endi bexosdan 16 uchrashib qolsalar ham , o ‘ zlarini mutlaqo begona odamlardek tutishga mahkum . Yorilmagan yara qanchalik azob bergani singari , bir qarorga kelinmagan sevgi ham shuncha azobli , qiynoqli . Biroq bir tomon bir qarorga kelganda ham ikkinchi qalbda qolgan jarohat izi , iztirobi yorilmagan yaradan ham battar og ‘ riqli . O ‘ tmishga aylanayotgan mas ’ ud damlarni unutish esa mushkul . She ’ rda ana shu insoniy dard , fojiaviy lirik xususiyat tabiiy yoritiladi . 11 Shoirning muhabbat mavzusidagi bir qancha she ’ rlarida azaliy tuyg ‘ uning mana shunday ziddiyatli , murakkab jihatlari poetiklashtiriladi . “ Otello ”, “ Go ‘ zallik ”, “ Men seni kuylamoq istayman ” kabi bir qancha she ’ rlarda shoirning muhabbat haqidagi ideallari mujassam topgan . Lirik qahramon butun qalb bag ‘ ishlangan , bor vujud fido qilingan muhabbatnigina tan oladi . Shu bilan birga “ chiroy olamining tengsiz sayqali ” bo ‘ lgan go ‘ zallik , malak siymolar daf ’ atan yurakdan g ‘ am - alamni ketkazib , samoviy hislarga cho ‘ mdirsa ham , estetik kategoriya sifatida go ‘ zallikning ichki mohiyati , pari ruxsorning ma ’ naviy olami birlamchi o ‘ rinda turadi . Shoir nazdidagi sevgi talqini , vafo va sadoqat tushunchalari ma’naviy qadriyatlarimiz, milliy urf-odatlarimiz chashmasidan suv ichadi. “Ayol” she’ridagi “o‘n to‘qqiz yoshida beva qolgan kelinchak”ning jangchi yoriga sadoqati kimlargadir erish tuyulishi, g‘arbcha yashash tarziga unchalik ham mos kelavermasligi mumkin. Biroq sharqona mezonlardan kelib chiqib vafo, sadoqat timsoli , yorning xotirasi oldida o‘z huzur-halovatidan kechishning yuksak namunasi sifatida talqin qilinadi. Xuddi shunday talqin “Jo‘nar bo‘ldim men bundan diltang” deb boshlanadigan she’rning ham ruhiga singdirib yuborilgan. Ma’shuqa hayotda o‘zi tanlagan yigitni yurakdan sevadi. Uning uchun har narsaga tayyor. Hatto osmondagi yulduzga aylansa ham yorining yoniga tushishning ilojini topishga o‘zida kuch topa olishiga ishonadi. Biroq birgina monelik (“Otam oq yo‘l bersaydi bizga”) uning o‘z orzusiga yetishishi 11 Saydulla Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005. 388-b 17 yo‘lida o‘tib bo‘lmas to‘siqqa aylangan. Xalqimizda “ota rozi – xudo rozi” degan naql bor. Sharqona odob-axloq qanchalik og‘ir bo‘lmasin ota rizoligini olmasdan qaltis qadam tashlashdan, o‘zini yulduzdek yorning bag‘riga otishdan tiyadi. Shoirning “Muhabbat” she’ri bunday boshlanadi: Hayot mendan ayamadi ne’matlarini, Ne istasam berdi doim, hech bir tonmayman. Abdulla Oripov she’riyati so‘z va tovushlarning go‘zal o‘yinidir, balki rang- barang tuyg‘ularning mohirona tasviri hamdir. Uning she’rlarida ko‘pincha katta kuchga ega bo‘lgan so‘z bilan ifodalangan yorqin tasvir va tuyg‘ularni uchratish mumkin. Oripov she’riyatining asosiy mavzularidan biri bu sevgidir. U o‘z she’rlarida tuyg‘ularni shunday tasvirlaydiki, bu ishqning hidlari, ranglari, ohanglarini bizga yetkazganday bo‘ladi. Oripov she’rlarida ishqning zavqi, ishtiyoqi, shodligi va qayg‘usi shu qadar aniqlik bilan tasvirlanganki, uni o‘zimiz boshdan kechirayotgandek bo‘lamiz. Oripov she’rlarida tasvirlaydigan mavzulardan yana biri tabiatdir. U bizni o‘rab turgan tabiatning go‘zalligini qanday etkazishni biladi, uni turli xil tasvirlar va metaforalar yordamida tasvirlaydi. Uning she’rlarida biz gullarni hidlaymiz, qushlarning sayrashini eshitamiz, shamol nafasini his qilamiz. Bundan tashqari, Oripov odamlarning his- tuyg‘ularini, ularning fikr va his-tuyg‘ularini tasvirlaydi. U insoniy his-tuyg‘ularni tasvirlashga qanday yondashishni biladi, go‘yo biz o‘zimiz bu his-tuyg‘ularni boshdan kechirayotgandekmiz. Uning she’rlarida dard, sog‘inch, shodlik, zavq, muhabbat va boshqa ko‘plab tuyg‘ularni his qilishimiz mumkin. Oripov hissiyot va tuyg‘ularni ifodalashda turli uslub va obrazlardan foydalanadi. Uning she’riyatida klassik shakllarni ham, erkin she’rlarni ham uchratish mumkin. U go‘zal obrazlar yaratish va his-tuyg‘ularni etkazish uchun metafora, ramz va allegoriyalardan foydalanadi. Shunday qilib, Abdulla Oripov she’riyatida tuyg‘u va tuyg‘ularni jonli va rang-barang tasvirlab, ularni til orqali yetkazadi. Uning she’rlarida bizga turli tuyg‘ularni yetkazuvchi hidlar, ranglar va tovushlarni his qilishimiz mumkin. 18 Uning she’rlari yorqin taassurot qoldiradi va atrofimizdagi dunyoni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Zamonaviy adabiyotning buyuk shoirlaridan biri Abdulla Oripov o‘z she’rlarida ajib tuyg‘ularni ifoda etishda o‘ziga xos iste’dod egasidir. Uning asarlari chuqur hissiy kechinmalar, atrofimizdagi dunyoning chuqur va o‘ziga xos tasviri bilan ajralib turadi. Abdulla Oripovning yorqin asarlaridan biri “Gul” she’rida ranglarning nafisligi, go‘zalligi tasvirlangan. O‘quvchi uning ta’rifini idrok etib, yorqin va go‘zal tuyg‘ularni boshdan kechiradi. Oripov go‘yo ko‘z o‘ngimizda jonlanayotgandek, gullarni kirib boruvchi va aniqlik bilan yetkazadi. “Oq va ko‘k, nozik pushti, sariq gulbarglar dengizi” - shoirning bunday tasviri gulning rangini ustalik bilan ifodalaydi, iqtibos keltiruvchining uning go‘zalligi va nafisligini idrok etishiga sabab bo‘ladi. Bu she’rni o‘qiyotganda paydo bo‘ladigan rang- barang tuyg‘ular bizni ana shu hayratlanarli yorug‘lik olamini ko‘rishga, his qilishga, singdirishga undaydi. Abdulla Oripovning qizil tuyg‘ularini namoyon etgan yana bir asar “Sharq nuri qo‘shig‘idir”. Shoir she’rlarida atrof-muhit va atrof-muhitning tabiatini tasvirlaydi. Oripov yorqin va dadil so‘zlardan foydalanib, go‘zal tasvirni yetkazadi. “Yerdagi alanga qoni davolanmoqda”, “quyosh dunyoni oltin bilan yoritadi” – bu kabi iboralar bizda vizual tasvirlarni uyg‘otadi, issiqlik va yorqinlikni oshiradi. O‘quvchi quyosh nurlari tanasining har bir hujayrasiga qanday singib ketishini, uni quvonch va zavqga to‘ldirishini his qiladi. Ushbu she’rda paydo bo‘lgan rang-barang tuyg‘ular yorug‘lik energiyasi va hayotiyligini ifodalaydi, bizni qadimgi va buyuklar olamiga yuklashga majbur qiladi. Abdulla Oripovning eng mashhur asarlaridan biri “Olov raqsi”dir. Va bu she’r bilan olov va uning harakatini tasvirlab, xuddi o‘t oldimizda turgandek taassurot uyg‘otadi. “Olov o‘ynaydi, kuladi va raqsga tushadi” - shoirning bu qiyofasi uning harakati va dinamikasini ifodalaydi. Bu chiziqlar uyg‘otadigan rang-barang tuyg‘ular bizga issiqlik va yorug‘likni his qilish, uning jozibasi va sehrini his qilish imkonini beradi. Oripov olovni shunday mahorat bilan tasvirlaydiki, uning shivir-shivirini eshitamiz, iliqlik va kirib borishini his qilamiz. 19 “Olov raqsi”da tasvirlangan rang-barang tuyg‘ular o‘quvchiga ushbu element bilan bog‘liq bo‘lgan his-tuyg‘ular va tajribalar dunyosiga kirishga imkon beradi. Oripovning ajoyib tuyg‘ularini aks ettirgan yana bir ajoyib asari “Hayot musiqasi”dir. Shoir esa o‘z she’rlarida musiqaning ulug‘vorligi va uyg‘unligini yetkazadi, inson qalbining ohangini, harakatini tasvirlaydi. “Nozik notalar yurakka tegadi”, “musiqa sadosi teran qalbga singib ketadi” – shoir musiqaning qudrati va ta’sirini his-tuyg‘ularimizga, kayfiyatimizga mana shunday yetkazadi. O‘quvchi musiqa tinglaganda paydo bo‘ladigan ajoyib tuyg‘ularni idrok etadi, hissiy-estetik idrok olamiga sho‘ng‘iydi. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Abdulla Oripov ijodi ko‘z o‘ngimizda jonlanayotgan go‘zal tuyg‘ularga boy. U til va obrazlardan qanday foydalanishni, o‘quvchini va dunyoni estetik idrok va chuqur ma’noga singdirishni biladi. Oripov ijodida ranglar, yorug‘lik va musiqa, shuningdek, yorqin tasvirlar va hissiy kechinmalar katta yorqinlik va chuqurlik bilan tasvirlangan. Uning she’riyatida ifodalangan rang-barang tuyg‘ular bizni o‘rab turgan olamning go‘zalligi, uyg‘unligi va sehrini his qildiradi. Abdulla Oripov she’riyatimizga XX asrning 60-yillarida E. Vohidov, O‘. Hoshimov, Muhammad Ali, Oydin Hojieva, Rauf Parfi, Omon Matjon singari iste’dod sohiblari bilan bir qatorda kirib keldi. U 60-yillardayoq o‘z uslubi va o‘ziga xos yangroq ovozi bilan she’riyatimizda yangiliklar yaratib, kitobxonlar mehrini qozongan. SHoir she’riyati haqqoniy bo‘lganidek, mavzu doirasi keng, mazmuni esa boy va teran. A. Oripov she’riyatida ona Vatan O‘zbekiston mavzusi o‘zining butun salobati va borlig‘i bilan gavdalanadi. Vatanga va xalqqa muhabbat tuyg‘usi shoir ijodining asosini tashkil etadi. A. Oripov she’riyatining asosiy tasvir obyekti – O‘zbekiston, asosiy qahramoni esa mehnatkash o‘zbek xalqidir. A. Oripov tom ma’noda milliy shoir. Chunki shoir ijodida millat hayoti, uning kayfiyati, orzu-istaklari, turmush tarziga doir rang-barang jihatlar asosiy o‘rinni egallaydi. A. Oripov fikrli va ehtirosli shoiridir. Uning ijod qamrovi keng, fikri teran, badiiy mushohadalari kuchli, ehtirosi jo’shqin, parvozi yuksak. Shoir she’riyatida falsafiy teranlik bilan jo‘shqin lirizm uyg‘unlashib ketgan. Uning “O‘zbekiston”, “Munojotni tinglab”, “Avlodlarga maktub”, 20 “Bahor”, “Birinchi muhabbatim”, “Yuzma-yuz”, “Kuz” va boshqa she’rlarida mana shu xususiyat yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu fusunkor va teran she’rlar o‘zbek milliy adabiyotining mumtoz namunalari bo‘lib, ular yuksak badiiyligi, mantiqning kuchliligi, ohangning yoqimliligi, lirik tuyg‘ularining go‘zalligi bilan ajralib turadi. A. Oripov o‘z she’rlarida ramziy obrazlardan, kinoya, kesatiq va pichinglardan mohirona foydalanadi. Kundalik oddiy voqealar va mitti detallardan katta ijtimoiy xulosalar chiqaradi va bularni tasvirlashning yangi yangi yo‘llarini kashf etadi. Abdulla Oripov she’riyati hayot haqiqatini sinchkovlik bilan kuzatish, tahlil etish natijasida hosil bo‘lgan bunday teran mazmunli badiiy umumlashmalarga va ajoyib poetik xulosalarga boy. Shoir o‘zining qator she’rlarida ayol haqida shu kungacha aytilmagan, lekin aytilishi shart bo‘lgan teran fikrlarni topib, ularni mahorat bilan aks ettiradi. 21 II BOB. ABDULLA ORIPOV SHE’RIYATIDA SEVGI – MUHABBAT MOTIVLARI 2.1. Shoirning muhabbat lirikasi yaratish mahorati “Birinchi muhabbatim” she’ri haqida. Hazrat Alisher Navoiyning “So‘zki, ma’nosida ishq o‘ti nishoni bo‘lmag‘ay, Bir taharruksiz badan onglaki, joni bo‘lmag‘ay”, ya’ni agar so‘zda ishq to‘g‘risida gap bo‘lmas ekan, uni jonsiz jism hisoblagin, degan mazmunda hikmatli bayti bor. Abdulla Oripovning “Birinchi muhabbatim” she’ri inson qalbidagi bebaho ma’naviy javhar bo‘lgan hisni bayon qiladi. Unda “ishq o‘ti”dan nishon borki, she’r shoirning badiiy jihatdan eng pishiq, ta’sirli, jonli va tirik asarlari jumlasiga kiradi. She’rda visolga erishmagan oshiq nolasi, g‘aflatda qolib muhabbat tuyg‘usiga beparvo bo‘lgan lirik qahramonning ichki dard va kechinmalari o‘z aksini topgan. Bu kayfiyat xayolga tolish, eslash uslubida ifodalangan. Osmondagi oy, charaqlab chiqqan yulduz ma’yus tortgan lirik qahramonga birinchi muhabbatini eslatadi. Eng qadrli narsalarini odam g‘aflatda qolgan pallada yo‘qotadi. Yo‘qotish esa pushaymonlikka olib keladi. Bu she’rda lirik qahramonning afsus-nadomati, pushaymonligi ham yaqqol sezilib turadi; u: “Nechun bilmovdim avval”, – deb yozg‘iradi. O‘z vaqtida b е parvo qaralgan voq е likni qayta idrok etishda har qanday inson o‘zi va boshqalar uchun juda muhim hayotiy xulosalar chiqarishi mumkin. O‘tdi yoshlik zavq bilan, gohi to‘polon bilan, Gohida yaxshi bilan, gohida yomon bilan. 12 12 Abdulla Oripov. Ko‘zlarim yo‘lingda. — Toshkent, 1966 22 Sh е ’riy matn tarkibidagi shu ikki misraning birinchisida yoshlikka xos ikki sifat k е ltirilgan: “zavq” va “to‘polon”. Bu tuyg‘uni anglash sizga nisbatan oson. Biroq yaxshi va yomonlarga duch k е lish – bu uzoq hayotiy tajribaga ega odamlar qismati. Sh е ’riy banddan murod g‘aflatda qolgan odamning o‘z muhabbatini eslashidir. Sh е ’rda dunyoning sirliligi, “tuynuksiz qasr” ligi, muhabbat tuyg‘usi inson umriga suyanch, yo‘lini yoritadigan chiroq ekani bayon qilinadi. Bularning barchasi odamning p е shonasiga bitilgani va hayotdan olgan saboqlaridir. Sh е ’rning b е shinchi bandida “muhabbatga suyanish” ning uch bora takroridan k е yin k е lgan “M е n kimga suyangayman, birinchi muhabbatim” misrasidagi oh-u faryoddan, qalb nolasidan o‘quvchining butun vujudi larzaga k е ladi. Sh е ’r so‘ngida shoir armonli muhabbatining “dildagi ohi” ekanini ochiq yozadi. “Yolg‘iz Ollohim m е ning, birinchi muhabbatim” d е gan oxirgi misrada sh е ’rning yana bir fazilatli qirrasi ochiladi. Ollohga muhabbat tushunchasining ifodasi shoirni o‘z salaflari, ya’ni mumtoz o‘zb е k shoirlarining est е tik olami bilan bog‘lashga imkon b е radi. Umuman olganda, Abdulla Oripovning ushbu b е takror “Birinchi muhabbatim” sh е ’ri odamga “hamisha bir hisga asir” likni eslatib turadi; bunday go‘zal his-tuyg‘uga nisbatan h е ch kim aslo b е parvo bo‘la olmaydi Adabiyotimizda Abdulla Oripovning “Mitti yulduz”i porlaguncha muhabbat mavzusi eski ohanglarda, siyqa obrazu tashbehlarda kuylanar edi. Birovlar yorning qoshu ko‘zini maqtab ovora bo‘lsalar, ba’zilar bevafo yorga ta’na toshlarini otib charchamas edilar. Abdulla Oripov she’riyatidagi oshiq obrazi esa armonli muhabbatga duchor bo‘lib, bir umr “hayot barcha ne’matlarini ayamasa-da, muhabbat taqdiridan maqtanolmay” o‘tishga mahkumdir. Lekin u munisa qizga hech qachon ta’na toshlarini otmaydi, bevafolikda ayblamaydi, balki - Nega bir tosh bo‘lmagansan, seni avaylab, Til ostimga solib yursam jonimga joylab - deya armon qiladi. Jo‘nar bo‘ldim men bundan diltang, Yo‘llarimga qarab qolding sen. Sochginangni tarab qolding sen. 23 O, bilaman, badjahl otang Ostonangga yo‘ltmas seni. 13 Abdulla Oripov ijtimoiy mazmunda davrimizning katta gaplarini ajib misralarda ayta olgan shoirdir. Uning “Yuzma-yuz”, “Temir odam”, “Uyqu”, “Dengizga” kabi she’rlarida davrimizning dolzarb masalalari ko‘tarilgan. Bu she’rlar xususida juda ko‘p munozaralar bo‘lib o‘tgan. Katta munaqqidlar bu she’rlarni har tomonlama sharhlab, yuksak baho berishgan.Biz bu o‘rinda bir narsanigina aytib o‘tmoqchimiz. Norboy Xudoyberganov “Yuzma-yuz” she’riga “Yuzma-yuz” deb nom berilishi o‘zini oqlamaydigan taassurot qoldiradi. Nega yuzma-yuz, kim bilan yuzma-yuz? Bu muammoligicha qolib ketgan”, - deydi. Bizningcha, shoir siz bilan yuzma-yuz, she’rxon bilan yuzma-yuz, qo‘ying-chi butun olam bilan yuzma-yuz! Bu olamning barcha dardlari, orzu va armonlari shoir qalbida aks-sado beradi. Shuning uchun ham shoir o‘zining “So‘nggi urush” she’rida yozadi: Bir qadam qo‘ysang bas-naryog‘i o‘lim, Bir qadam qo‘ysang bas –shaksiz halokat. Odamzot boshida turibdi bu zum Qazoyi muallaq, mudhish halokat. Insoniyat o‘z qo‘li bilan yaratgan bu “mudhish falokat”ni, “qazoyi muallaq”ni shoir yanada aniq va ravshan tasvirlar bilan ko‘z oldimizga olib keladi. Bu bari - asrimiz kashf etgan balo, Bu –yovuz sarmoya, hamisha basir. Boshimiz ustida turibdi go‘yo Bir soch tolasiga bog‘langan shamshir. Shoirning bezovta qalbidan chiqqan bu misralar insoniyatni hamisha qalbi, imoni, vijdoni bilan uyg‘oq bo‘lishga chorlaydi. Abdulla Oripovning “Yillar armoni” deb nomlangan navbatdagi kitobiga kiritilgan yangi she’rlarining 13 Abdulla Oripov. Yillar armoni. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1984. 24 ko‘pchiligida inson qalbining ashaddiy kushandalari bo‘lgan hasadgo‘ylar, g‘iybatchilar, fitna-fasodchilar, yaxshilik va yomonlik, ezgulik va razolat haqidagi qarashlari yanada keskin ruh bilan ifodalanadi. Abdulla Oripov bir she’rida shunday yozadi: Sizdan nima ketdi, ey do‘sti aziz, Sog‘inmang menga ham bir zum yomonlik. Mendan nima ketdi, Sizga ham cheksiz Saodat tilayin, tilay omonlik. Chindan ham, koshki edi, shoir aytgandek, odamzot hech qachon bir- biriga yomonlik sog‘inmasa, qani endi, hamma hamisha bir-biriga saodat va omonlik tilayversa. Shoirning bu ezgu orzulari sizning qalbingizga ham “mendan nima ketdi, yaxshilik qilsam qabilidagi mardona tuyg‘ularni uyg‘otadi. Abdulla Oripovning Erkin Vohidovga bag‘ishlangan “Arslon chorlaganda...” deb nomlangan she’rida bu ikki zamondosh shoirning ulug‘ maqsadlarini arslonga o‘xshatadi. Buyuk qalb sohiblari bo‘lmish bu shoirlarning ezgu maqsadlar shohi –arslon qoshiga chorlagandi. Va bu ulug‘ maqsadlarga erishish uchun ularda matonat ham, bardosh ham bor edi. Lekin ularga yo‘lda qumursqalar - razil va xudbin insonlar hamrox bo‘ldilar.Jamiki tiriklikka tanish bo‘lgan bu xatar faqat yoppa talamoqqagina yaratilgan. Axir inson ana shunday qumursqalar bilan olishib ulug‘ maqsadlariga erisholmay qolishi mumkin-ku.Bu she’r tiriklikning xatarli hamrohi bo‘lgan qumursqanusxalarga ayovsiz aybnomadir. Mana, o‘sha she’r: Biz ham yuksaklarga tikkandik ko‘zni, Bizda ham bor edi matonat, bardosh. Arslon chorlagandi qoshiga bizni Lekin qumursqalar bo‘ldisafardosh Shoirga “uzalgan qo‘llari” bilaguzuk bilan bog‘langan qizning munis va ma’yus surati ko‘z o‘ngimizda muhrlanib qoladi. “Bilaguzuk bilan bog‘langan” qo‘llar tasvirida ham, shoirning “Bilaguzuk banding uzilsin, yor qo‘lini qisgandan 25 ko‘ra!” – deya qilgan nidosida ham qandaylir yorug‘lik, qandaydir tozalik, qandaydir ajib shoironalik bor. “Geyneni yondirgan yulduz”, “Alisherning Gulisi” darajasida sevilgan qiz – Abdullaning she’rlariga muattar bo‘y taratib turgan gulga o‘xshaydi. Shoirning butun she’riyati singari muhabbat lirikasi ham o‘ziga xosligi, teranligi, tuyg‘ularning tabiiyligi, hayotiyligi, real voqelikka monandligi bilan ajralib turadi. Sevgi haqidagi hazin , mungli ohanglar har qanday oh - vohlar , o ‘ ldim - kuydimlardan tamomila yiroq . “ Eslang ”, “ Derazangni qoplar oqshom zulmati ”, “ Chuvaladi o ‘ ylarim sensiz ”, “ Xayr endi ” kabi o ‘ nlab she ’ rlarni ko ‘ ngilxushlikdan butunlay begona chinakam oshiqning yuksak pardalarda ifodalangan ohi , nidosi deyish mumkin . Shoir nazdida sevgi talqini , vafo va sadoqat tushunchalari ma ’ naviy qadriyatlarimiz , milliy urf - odatlarimiz chashmasidan suv ichadi . Shoirning “ Muhabbat ” she ’ ri bunday boshlanadi : Hayot mendan ayamadi ne ’ matlarini Ne istasam berdi doim , hech bir tonmayman . Faqatgina bir g ‘ am o ‘ rtar yuraklarimni Men muhabbat taqdirimdan maqtanolmayman . 14 14 Abdulla Oripov. Yillar armoni. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1984. 26 2.2. Abdulla Oripov she’rlarida sevgi, ishq, muhabbat motivlari Shoirning “Birinchi muhabbatim” gacha yozgan she’rlarida biz ko‘proq falsafiy mazmundagi mulohazalar, bosiqlik bilan ifodalangan tuyg‘ular go‘zalligini uchratamiz. Lirik qahramon tuyg‘usi sofligi, o‘quvchi qalbida suronli, qutquli javob tuyg‘usini emas, balki teran “yorug‘ ma’yuslik” uyg‘otishi bilan ajralib turadi: Chuvaladi o‘ylarim sensiz, Xayolimga taroq urgayman. Mening qo‘lim yetmagan yulduz, Tushlarimda seni ko‘rgayman. Chuvalgan o‘ylarga, xayolga taroq urish istiorasi mutlaqo noyob, takrorlanmasdir. O‘ylarning chuvalashi sababi – yor uzoqlarda, balandda ekani, unga yetishish dushvorligidadir: Balanddasan, tog‘lar qoridan, Chaqirasan meni ilgari. Yolvoraman arvoh ortidan Intiluvchi Hamlet singari. Mahshargacha, mayliga, ketay, Ketay, mayli, bo‘lib ovora. Seni so‘rab qo‘ymasa netay, Erda qolgan sevgi bechora.Bosiqlik, mulohzakorlik va ayni paytda sevgilisiga sodiqlik, barcha qiyinchiliklarni mo‘minlik bilan qabul qilish she’rga o‘zgacha iliqlik bag‘ishlaydi. Lekin Abdulla Oripovga lirik qahramon hissiyotini maksimal namoyon qilish begona emas. 27 “Men seni kuylamoq istayman” she’rida tuyg‘ularga to‘liq erkinlik beriladi. Ular sel kabi guldirab, hech qanday o‘zanga sig‘masdan, yo‘lda uchragan to‘siqlarni parchalab, yopirilib keladi. Hatto she’r qofiyasiz, qat’iy vaznsiz yozilgani bois “oq she’r” deya ta’kidlangan: Men shu asrning bir mitti farzandiman, Men uning butun qo‘polligini, Butun nozikligini, Butun sovuqligini, Butun haroratini, Sening shu g‘unchadek nozik lablaringga Jo qilmoq istayman, sevgilim… Bu she’r o‘quvchilar orasida uncha mashhur bo‘lib ketmadi. Chunki o‘zbek she’rxonlari boshqacha estetik idrok va ifoda an’analarida tarbiya topganlar. Ular muhabbat mavzusidagi she’rlardan yo majoziy, ilohiy ishq iztiroblari va zavq- shavqini yoki dunyoviy mahbubasi himmati, go‘zalligi, vafodorligi, bevafoligi, sho‘xligi, erkaligi, “shafqatsizligi” tufayli tuygan baxt-saodat yoki chekkan “oh- vohlar”ni chiroyli lirik ifodasiga o‘rgangan. O‘sha 1967 yilda yozilgan shoirning quyidagi to‘rtligi: Alvido, deb qo‘llarimga boylading bir tola soch, Oshiq ahli ichra kimni saylading, bir tola soch? Qoldi umrim domi ishqda, soch kabi holim zabun, Toleimni tola-tola aylading, bir tola soch. Hamda “Erevan ko‘chasida” degan she’ri sevishganlar orasida shuhrat qozondi. Izidan yozilgan “Qo‘ygil, u kunlarni eslatma menga”, “Sevgi o‘limi”, “Kuz manzaralari” she’rlari mavzuning yangi qirralarini ochdi. Tabiat manzarasi, holati go‘yoki bir ko‘zoynak, u orqali lirik qahramon o‘z qalbiga, baxtsiz sevgisiga sinchiklab qaraydi. Tabiat holati va ruhiy kechinma mushtaraklikda beriladi: Yana dalalarga boshlaydi havas, Bog‘larda xazonlar yonadi lov-lov. Do‘stlarim, bu kuzning barglari emas, 28 Mening yuragimdan to‘kilgan olov. Shoxlarda mezonlar yaltirar xira, Poyida shivirlar mening kuylarim Do‘stlarim, bular ham mezonmas sira, Bu mening chuvalgan, so‘ngsiz o‘ylarim. Quyosh ham falakda bamisli ro‘yo, U endi yondirmas, yaltirar faqat. Do‘stlar, u ham endi quyoshmas aslo, U olis yoshlikda qolgan muhabbat.Muhabbatning o‘zi haqida, ayriliq va sevgi dardi haqida deyarli hech qanday so‘z, oh-voh, afsus, nadomat yo‘q. Ayni damda chizilgan manzara lirik qahramon idroki va iztiroblari ifodasidir. She’rning butun mazmuni muhabbat va ayriliq oqibatlari to‘g‘risida. Muhabbat haqida bunday falsafiy, jozibali qalb tug‘yonlari va afsuslarini ifodalashda bevosita ular haqdagi so‘zlarni chetlab o‘tish faqat daho iste’dodgagina nasib etadi. “Sevgi o‘limi” yuqorida to‘liq keltirilgan “Kuz manzaralari” darajasida emas. Boshlanishi xuddi undagidek qudratli, obrazlar takrorlanmas va ta’sirchan, badiiy uslub o‘xshash: Yomg‘ir ham tinmayin yog‘di kun bo‘yi, Yomg‘irli kun kabi ezildi dardim. Yaydoq ko‘chalarda jim yurgan ko‘yi Sening izlaringni axtardim. Ufqlarda esa achchiq bir tuman Mening ko‘zlarimga quyardi zahar. Uvishgan qalbimni sokinlik bilan Ezar edi bo‘m-bo‘sh bu shahar. Ushbu keltirilgan misralar “Kuz manzaralari”dan badiiylikning barcha mezonlari bo‘yicha past emas. Hatto ramziylikdan ko‘proq reallikka o‘tishi jihatidan ustun hisoblanishi mumkin. Lekin so‘nggi to‘rt satr ongning yuqori – fikriy mushohada darajasidan kundalik ongning maishiy urf-odatlardan hosil bo‘ladigan psixologik kechinmalar darajasiga tushirilgan. Bu oddiy o‘quvchiga 29 tushunarliroq va ta’sirchanroq, ammo yuksak badiiy pafos pasaytirilgan. Mana o‘sha satrlar: Endi sen tutmassan aslo qo‘limni, O‘tgan sevgim uchun ochmassan aza. Oh, qanday o‘lim bu sevgi o‘limi, Unga na qabr bor va na janoza. Lekin she’rning o‘zi baribir ajib bir durdona asardir. Oradan bir yil o‘tib, 1968 yilda “Birinchi muhabbatim” tug‘ildi. Ha, ha, ushbu she’rga nisbatan yozildi, yaratildi emas, tug‘ildi degan tushuncha adolatliroq. “Yozildi”, “yaratildi” so‘zlari qandaydir sun’iy ijodkorlik, yasalganlik, hunarmandlik alomatlari saqlanib qolgan. “Tug‘ildi” so‘zida tabiiylik, ilohiy zarurat tufayli vujudga kelganlik mazmuni yashirin. Garchi yozish, yaratish ham oliy irodaga borib bog‘lansa-da, tug‘ilish ularga nisbatan chuqurroq va muhimroq aloqani ifodalaydi. “Birinchi muhabbatim” Abdulla Oripovni chinakamiga mashhur qilgan, xalq tasavvurida uni o‘z shoiriga aylantirgan she’rlardan biridir. Bunga, albatta, o‘sha davrning eng sevimli ikki hofizi – Otajon Xudoyshukurov va Sherali Jo‘rayevning “Birinchi muhabbatim”ga kuy bastalab, qo‘shiq qilib aytganlari ham katta rol o‘ynadi. She’r qo‘shiqqa mos uslubda yozilgan. Yetarli darajada ma’yuslik, qo‘msash, sog‘inch, yetarli darajada ilk muhabbatni ulug‘lash, ko‘klarga ko‘tarish, unga sig‘inish bor. Me’yor, tuyg‘ular o‘rtasida mutanosiblik, davomiylik saqlangan. “Xayr endi…”, “Kuz manzaralari” yoki “Chuvaladi o‘ylarim sensiz” kabi she’rlarni qo‘shiq qilib, kuylab bo‘lmaydi. Ularda yo tuyg‘u, yo mulohaza qo‘shiq uslubiga mos emas, qo‘shiq imkoniyatlaridan ortiqlik qiladi. Qo‘shiq matni soddaroq bo‘lishi lozim. Shu sababdan “Sen bahorni sog‘inmadingmi” va “Birinchi muhabbatim” ajoyib qo‘shiqlarga aylandi.“Birinchi muhabbatim” Sherali Jo‘rayev ijrosida shunchalik mashhur bo‘lib ketdiki, to‘ylarda, restoran va kafelarda, parklarda, ayniqsa talabalar yotoqxonalarida tinimsiz ijro etilardi. Hatto ba’zi qizlar uchrashib yuradigan yigitiga turmushga chiqishga rozilik berish sharti sifatida “Birinchi muhabbatim” gramplastinkasini sovg‘a qilishni talab qilishgan. “Birinchi muhabbatim” mana 50 yildan ortiq vaqt o‘tibdiki, hamon mashhur. 30 Gramplastinkalarda, kassetalar, disklar, fleshkalarda yozuvi bir necha million nusxalarda tarqalgan. Otajon Xudoyshukurov ijrosi ham ancha mashhur bo‘ldi. U ham turli audio yozuvlarda keng tarqaldi. 15 Abdulla Oripovning qator she’rlariga kuy bastalangan. Ba’zilari qo‘shiq shaydolari orasida mashhur. Sevib kuylandi, tinglandi. Bugun qo‘shiqchilik merosimizning oltin fondidan joy olgan. Ular orasida, ayniqsa “Yaxshi qol, ey, dilbarim, dilda kadar, ketmoqdaman” va “Bu ishq sirrin kitob etding, kitobing ichra men borman” misralari bilan boshlanadigan ashulalar tez-tez efirda jaranglab turadi. Lekin mashhurlikda hamon “Birinchi muhabbatim” peshqadam. “Kuz manzaralari”ga o‘xshash shoirda yana bir she’r bor. U “Kuzak shamollari esdilar yana” satri bilan boshlanadi. She’rda qo‘msash, mahbuba bilan ruhiy yaqinlik, olamni bir xil idrok etishga, tushunishga ishonch tuyg‘usi aks etgan: Kuzak shamollari esdilar yana Sokin yuragimda tuyg‘ular qo‘zg‘ab. Kelgil, parivashim, kelgil jimgina, Kelgil samolardan mezonga o‘xshab. Bo‘lgan ish bo‘ldi, endi hasrat chekish, hatto biror so‘z aytishning keragi yo‘q. Ammo xayolan birga bo‘lish, jimgina tabiatni, tevarak-atrofni kuzatish dilga ma’naviy oziq, kuch-quvvat beradi, xotirjamlik bag‘ishlaydi: Poyonsiz olamga boqaylik so‘zsiz, Na hasrat, na so‘zning bordir keragi. Bizning tegramizda yonayotgan kuz, Qaysi bir oshiqning so‘ngan yuragi… Hammasi ortda, faqat buyuk muhabbat qoldi, xayolot qoldi. Oshiqning so‘ngan yuragi – “yonayotgan kuz”, sarg‘aygan, olov rangiga kirgan yaproqlardir, vujuddir, oshiq ruhi esa tirik, u qarimaydi va o‘lmaydi. 15 Norboy Xudoyberganov. Cho‘qqilar chorlaydi. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1978. 31 Abdulla Oripovda 1972 yilda yozilgan ajib bir durdona she’r bor, “Sog‘inch” deb ataladi. Uni ishqiy lirikaga oid yoki tug‘ilgan qishlog‘ini, hatto o‘tib ketgan onasini qo‘msab, yoningga qabristonga qaytsam, degan mazmunda ham tushunish mumkin. Uni to‘liq keltiramiz: Parchagina bulut, Cheksiz osmon, Adir ortidagi yolg‘izoyoq yo‘l. Barcha tashvishlarni unutib, shodon, Qaytgim kelayotir qoshingga butkul. Qismat mayin ichdim – achchiq va taxir, Tuydim ehtirosning samoviy kuchin. Dunyoda odamzod yashamas, axir, Faqat irodasin sinamoq uchun. Parchagina bulut, Cheksiz osmon, Adir ortidagi yolg‘izoyoq yo‘l. Barcha tashvishlarni unutib, shodon, Qayta olsam edi qoshingga butkul.She’rni turlicha talqin qilish mumkin. Haqiqatan, birinchi muhabbatga qaytish, ammo bu ilojsiz ekanligi, ayriliq tufayli hayoti achchiq va taxir bo‘lgani, yashamoq iroda sinoviga aylangani, bunday hayotdan qiynalib ketgani to‘g‘risida she’r deya talqin qilish mantiqqa zid emas. Lekin o‘tib ketgan beg‘ubor, betashvish bolalikni sog‘inish, tiriklik g‘ildiragini ortga aylantirib bo‘lmasligi, uning barcha zarbalari-yu qiynoqlarini qabul qilmasdan, irodasini namoyon etib kurashmaslikning iloji yo‘qligi mazmunidagi talqin ham mantiqqa zid kelmaydi. Shoir tug‘ilib o‘sgan qishloq yonida katta adir bor. Uning ortida shoirning dunyodan juda erta ketgan onasi dafn etilgan qabriston joylashgan. She’rni onasi ruhiga murojaat deya tushunish ham o‘rinli tuyuladi. O‘sha shoir uchun og‘ir kechgan yillarda, hattoki umrining oxirigacha uning onasi oldiga qaytish istagini ifodalovchi misralari ko‘p. 32 Abdulla Oripovning muhabbat lirikasiga qaytamiz. Albatta, ehtiroslarga boy go‘zal she’rlarni faqat yigitlargina emas, qizlar ham o‘qiydi, ta’sirlanadi, yod oladi. Ularni yozgan shoirga shaydo bo‘ladiganlari uchraydi. Ayrimlarining xayolida faqat ugina shoirni tushunadi, faqat ugina shoirga haqiqiy baxt ato etishiga samimiy ishonadi. Yaqinroq tanishishga, do‘st tutinishga urinadi. Bunday shaydo qizlar orasida samimiylari, o‘zini fido qilishga tayyor go‘zallari, oqilalari kam bo‘lmagan. Shoirda mas’uliyat tuyg‘usi kuchli edi, u oilaviy burchiga sodiq qoldi. Ba’zi bir sho‘xliklar qilgan bo‘lishi mumkin, ammo insoniylikning ma’lum bir sarhadini buzgan emas. “Iltijo” nomli she’rida yozadi: Kimga foyda behuda junun, Va dunyoga g‘avg‘o solishdan Ayriliqdan qo‘rqmasman bu kun, Men qo‘rqaman sevib qolishdan. Bu barcha shaydo qizlarga she’riy javob edi. Yana bir to‘rtlik xuddi shunday javob bo‘lib tuyuladi: Oh, o‘tgan u kunlar qaytmagay zinhor, O‘chgan muhabbatning yonmog‘i dushvor. Nigohing qadama qarog‘imga sen Unda to‘kilmagan ko‘zyoshlarim bor. To‘rtlikda qaytadan sevib qolishdan qo‘rqish, nozik qalb dardlari uyg‘onib, ko‘zyoshiga aylanishi ehtimoli ifodalangan. To‘rtlik 1984 yilda “Iltijo”dan 14 yil keyin yozilgan. 80-90-yillarda ham shoirning muxlisalari ko‘p edi. Ammo sevgi- muhabbat haqida falsafiy mulohazalardan tashqari, ehtirosli she’rlarni yozmay qo‘ygan edi. Men shoirdan bir kuni bu haqda so‘radim. Axir muhabbat she’riyat uchun abadiy mavzu-ku, ba’zi shoirlar 70-80 yoshlarda ham ehtirosli ishqiy she’rlar yozadi, deya hatto jahon va rus adabiyotidan qator misollar va ismlarni keltirgandi. Shunda u “Qizlarim o‘sib, oq-qorani ajratadigan bo‘lib qoldi. Ular mening she’rlarimni o‘qib, nima deb o‘ylaydi. Har mavzuning o‘z vaqti bor”, degan javobni bergandi. 33 Mana shunday o‘ynoqi va falsafiy-ishqiy she’rlardan namunalar: Nari ketolmayman bir habash qizdan, Juda o‘xshash ekan senga ko‘z-qoshi. Bilmadim, o‘sha payt, qay biringizdan Nusxa olgan ekan falak naqqoshi. Loyingiz barobar qorgandir Xalloq, Ayni ilhom chog‘i ijod etgandir. Anavi habashning nusxasi biroq Xumdonda uzoqroq qolib ketgandir. Ikkinchi, mazmunan tamom farq qiladigan namuna: Men faqat Sen uchun yashadim desam, Biroz lof bo‘lardi va biroz yolg‘on. Gohi bosganida to‘fon kabi g‘am Ko‘zimga ko‘ringay o‘zimdagi jon. Sensiz ham yashadim desam men agar, Desamki, sensiz ham tanamda bor jon. Ishongil, bu gapim baridan battar Yolg‘on bo‘lar edi, tamoman yolg‘on. Albatta, bu dil izhori yosh yigitning emas, nuroniy donishmandning so‘zlari - dir. Tuyg‘ular muvozanatga allaqachon kelgan, mo‘tadillashgan. Ular ehtirosli harakatga olib kelmaydi, balki fikr, mulohaza uyg‘otadi. 34 XULOSA Abdulla Oripov she’riyati, xalq va adabiyotshunoslik bir ovozdan e’tirof etganidek, o‘zbek poeziyasida muhim o‘ringa, katta salmoqqa ega bo‘lgan she’riyatdir. Uning she’riyatidagi xalq qalbiga yaqinlik, xalq dilidagi quvonch va shodlik, armon va dardlarni topib so‘ylash, insonning rangin tuyg‘ularini rassomona ko‘z bilan ilg‘ab, musiqiy misralarda ifodalash, uning she’riyatidagi badiiy haqqoniyat uyg‘unligi – shoir she’rlarining takrorlanmas, o‘ziga xos xususiyatlaridandir. Abdulla Oripovdek shoirning qalbi ona zamin yanglig‘ saxovatlidir. Zamin bag‘rida turfa xil gullar ochiladi, tikanlar o‘sadi. Shu kabi shoirning qalbi ham o‘z tuyg‘ularidan turfa xil gullar – she’riyat gullarini armug‘on etadi. Chindan ham Abdulla Oripovning she’rlari mohiyat e’tibori bilan voqe bo‘lgan she’rlardir. Biz uchun, “shoir bir yurt” bo‘lgan O‘zbekiston uchun shoir ham, uning she’rlari ham hamisha aziz va ardoqlidir. Abdulla Oripov she’riyatiga nisbatan tashbeh qo‘llaydigan bo‘lsak, u dutor navosiga o‘xshaydi: birda cheksiz mung bilan dillarni larzaga keltirsa, birda sho‘xchan tus oladi, mayin va o‘ziga xos taronasi tag‘in kishini maftun etadi. Uning asarlari qon tomirida o‘t bilan suvdek bir-biriga zid tuyg‘ular tinimsiz oqib turadi. Shuning uchun ham bir she’ri hayotning yetuk falsafiy idroki hosilasi bilan to‘yingan, boshqa bir she’ri esa dardu g‘amga to‘liq, nolali va ruhsiz, bir she’ri sho‘xchan, qochirimli va yumorga boy, boshqa bir she’ri esa saxovatli qalb mehriga to‘liq, shuning uchun ham u betakror, hayotning o‘ziday murakkab, hayotning o‘ziday so‘lim va jozibali, yuraklarga yaqin. Ona Vatan - Abdulla ijodining bosh mavzui. Vatanni undan ham kuchli sevish, sharaflash mumkinligini hozircha bunchalik yorqin namoyon etayotganlar kam. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I.A. “O‘zbеkistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li” Toshkеnt. “O‘zbеkiston” 1992 yil. 2. Karimov I.A. “Tarixiy xotirasiz kеlajak yo‘q”. T.: “Sharq”, 1998 y. 3. Karimov I.A. Barkamol avlod-O‘zbеkiston taraqqiyotining poydеvori. T.: “Sharq” 1997 y. 4. Abdulla Oripov. Yuzma-yuz. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1978. 5. Abdulla Oripov. Yillar armoni. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1984. 6. Abdulla Oripov. Najot qal’asi. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1980. 7. Abdulla oripov. Surat va siyrat. — “Yosh gvardiya” nashriyoti, Toshkent, 1981. 8. Abdulla Oripov. Mitti yulduz. — Toshkent, 1965. 9. Abdulla Oripov. Ko‘zlarim yo‘lingda. — Toshkent, 1966. 10. Belinskiy V.G. Poeziyaning xil va turlarga bo‘linishi. — Toshkent, 1975. 11. Boboyev T. Adabiyotshunoslikka kirish. — “O‘qituvchi” nashriyoti, Toshkent, 1979. 12. Matyoqub Qo‘shjonov. Onajonim she’riyat. — “O‘qituvchi” nashriyoti, Toshkent, 1984. 13. Mahkam mahmudov. Abadiyat lahzalari. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1981. 14. S. Mamajonov. Saylanma. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1981. 36 15. N. Xudoyberganov. Ehtiros to‘lqinlari. — G‘afur g‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyati. Toshkent, 1970. 16. Norboy Xudoyberganov. Cho‘qqilar chorlaydi. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1978. 17. Ibrohim G‘afurov. Yurak-alanga. — G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent, 1979. 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ABDULLA ORIPOV ADABIY MEROSI

1.1. Abdulla Oripov o‘zbek adabiyotida tutgan o‘rni

1.2. Shoir lirikasining o‘ziga xos xususiyatlari: mavzular va obrazlar olami

II BOB. ABDULLA ORIPOV SHE’RIYATIDA SEVGI – MUHABBAT MOTIVLARI

2.1. Shoirning muhabbat lirikasi yaratish mahorati

2.2. Abdulla Oripov she’rlarida sevgi, ishq, muhabbat motivlari

III. XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить