Abdulla Oripov she’riyatida xalqona poetik tafakkur muammosi masalasi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	55.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Abdulla Oripov she’riyatida xalqona poetik tafakkur muammosi masalasi

Купить

MUNDARIJA KIRISH .............................................................................. 3-5 1 - BOB. SHOIR SHE’RLARINING TIL BADIIYATI ....... 6-27 1.1. Poetik ifodaning xalqona tarzi ...........................................6 - 19 1.2. Shoirning poetik so‘zdan foydalanish mahorati ............. 20 - 27 2 - BOB. POETIK TASVIR VOSITALARI .......................27- 40 2.1. Xikmatli so‘zlarning shoir ijodidagi tajassumi ............27 - 35 2.2. “G‘am” so‘zining badiiy ifodasi ...........................................35 - 40 XULOSA ....................................................................................... 41 - 42 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .................................. 43 - 45

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik o‘zbek xalqiga o‘zligini anglash va anglatish, tarixi, madaniyati, xalqona urf-odatlari va qadriyatlarini tiklash, milliy o‘ziga xos xususiyatlarini namoyon etish uchun beqiyos imkoniyatlar, shart-sharoitlar yaratdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev haqli ravishda ta’kidlaganlaridek, “Bizning eng katta boyligimiz – bu xalqimizning ulkan intellektual va ma’naviy salohiyatidir” 1 Adabiyot har bir davrning ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy muammolarini ko‘tarib chiqishi va ularga javob izlashiga ko‘ra tarbiyaviy ahamiyatga ega. Uning ijtimoiy–ma’rifiy xususiyati, ayniqsa, xalqning milliy ruhini ifodalab berishda ko‘rinadi. Tabiiyki, bu jarayonda xalqona poetik tafakkur tarzi ijodkorning adabiy shaxsiyati darajasini namoyon qiladi.

Abdulla Oripovning inson hayotini, uning orzu-umidlarini yuksak badiiy saviyada ifodalagan, umuminsoniy mohiyatga ega bo‘lgan xalqona poetik tafakkur belgilari yaqqol ko‘rinib turgan asarlarini maxsus tadqiq etish bugungi adabiyotshunoslik ilmining dolzarb masalalaridan biridir. Shoir o‘z she’rlarida badiiy mazmunga mos shakl tanlaydi. Badiiy ijoddagi xalqona ruh insoniyatning bir necha ming yillik hamrohi bo‘lgan xalq og‘zaki ijodi motivlari, xalq badiiy tafakkuridagi yetakchi tamoyillar bilan uyg‘unlikda idrok etiladi. Ayni shuning o‘ziyoq Abdulla Oripov she’riyatini xalqona badiiy tafakkur nuqtai nazaridan alohida o‘rganish extiyojini maydonga keltiradi. Bu esa, shubhasiz, shoir ijodidagi mazkur muammoning nazariy asoslarini, xalq donishmandligi, hikmatlar xazinasi va uning ildizlarini

Tadqiqotning maqsadi. Abdulla Oripov she’riyatida xalqona poetik tafakkur muammosi masalasini yoritish jarayonida shoir she’rlaridagi ijtimoiy- ma’naviy ahamiyatni belgilash, badiiy mahoratning yangi qirralarini ilmiy– nazariy jihatdan umumlashtirish va shu asnoda shoir ijodining o‘zbek adabiyoti taraqqiyotida tutgan o‘rni hamda ahamiyatini ko‘rsatishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari. Tadqiqot ishi maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalarni yoritish va amalga oshirish nazarda tutiladi: -xalq tilidan foydalanish mahorati badiiylikning muhim belgilaridan biri ekaniga e’tibor qaratish; -shoir she’riyatida poetik so‘z qo‘llash mahoratini ilmiy-nazariy jihatdan tadqiq etish; -shoir she’rlarining xalqona poetik ijodga xos badiiy qirralarini o‘rganish va h.k. Tadqiqot obyekti va predmeti sifa

masalalariga bag‘ishlangan asarlaridagi fikrlari tadqiqot uchun ilmiy-nazariy asos vazifasini o‘tadi. Tadqiqot badiiy tahlil, qiyosiy-tipologik va tarixiy-qiyosiy tadqiq usullari asosida amalga oshirildi. Himoyaga olib chiqilayotgan asosiy holatlar: 1. Shoir she’rlarida, ayniqsa, to‘rtliklarida xalqimiz yaratgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralar – paremalarga juda yaqin bo‘lgan falsafiy mohiyat, xalqona donolik mujassamdir. 2. Shoir she’rlarida qo‘llanilgan poetik so‘zlar, frazeologizmlarning mikroanalitik tahlilida ularning xalq donishmandligi va xalqona iboralar mohiyatidan kelib chiqqani ma’lum bo‘ladi. 3. Abdulla Oripov she’riyatida xalqona ruh ifodasi bo‘lgan ona tiliga ehtirom estetik tamoyil darajasiga ko‘tarilgan va u shoir she’riyati milliyligini ta’minlovchi asosdir. S

ijodini ham shu nuqtai nazardan tekshirish uchun nazariy manba vazifasini o‘taydi. BMI materiallaridan kollej va litseylarda yangi o‘zbek adabiyoti, shu jumladan, mustaqillik davri o‘zbek she’riyati bo‘yicha nazariy va amaliy o‘quv mashg‘ulotlari olib borishda, shuningdek, Abdulla Oripov ijodi bo‘yicha ixtisoslik kursi va tanlov fanlarini o‘qitishda foydalanish mumkin. Bular tadqiqotning amaliy ahamiyatini belgilaydi. Bitiruv Malakaviy Ishning tuzilishi va hajmi. kirish, to‘rt faslni o‘z ichiga olgan ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 7

1-BOB. SHOIR SHE’RLARINING TIL BADIIYATI Yaxlit bir yaqin o‘tmishga aylangan XX asr o‘zbek adabiyoti tarixida 60- yillar avlodining alohida o‘rni bor. Garchand mustabid tuzumning mafkuraviy zug‘umlari badiiy ijod sohasiga o‘z ta’sirini o‘tkazishda davom etayotgan bo‘lsa ham, bir muddat hukm surgan iliqlik davrida adabiyot maydoniga yangi bir avlod kirib keldi. Bu avlod ijodida milliy o‘zlikni anglash, Vatanni e’zozlash, milliy urf-odatlarni targ‘ib-tashviq qilish, milliy his-tuyg‘ularni tarannum etish tamoyillari yetakchilik qilar edi. Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Rauf Parfi, Halima Xudoyberdiyeva, Omon Matjon kabi shoirlar bu adabiy avlodning yetakchi shoirlari sanaladi. Davrning tabiiy bir ehtiyoji bu avlod zimmasiga an’anaviy she’riyatni yangilash va badiiy tafakkurda teranlashuvdek u

tarjimoni sifatida qalam tebratadi. Ayniqsa, uning “men”ida milliy, umuminsoniy ezgu tuyg‘ular tajassum topishi lozim. Shu ma’noda: “Ijodkor umuminsoniy dardni shaxsiy darddek qabul qilishi yoki shaxsiy dardini umuminsoniy dard darajasiga ko‘tarishi lozim”, – deb yozadi Abdulla Oripov. Shoir ushbu talabni o‘z ijodiga to‘la-to‘kis tatbiq ham qildi. Bu adabiy avlod zimmasidagi mahobatli missiya zamirida “mayda gaplarni ko‘tarmagay she’r” (A.Oripov) degan aqida, umuminsoniy g‘oyalarni, o‘zbekning milliy o‘zligini anglashdek, xalqni erkinlikka, qolaversa, istiqboldagi istiqlol kunlariga hozirlashdek ulkan fikrlar mujassam edi. Abdulla Oripov fenomeni ana shunday adabiy muhitda tabiiy zarurat, “ehtiyoj farzandi” sifatida maydonga keldi. 1.1. Poetik ifodaning xalqona tarzi Har qanday iste’dodli,

bor. Eldan uzilmagan odam tildan ham ayrilmaydi”2, deb ta’kidlaydi. Ijod ahli go‘zal va betakror iboralarni, matal, maqol va rivoyatlarni, albatta, elidan, xalq ichidan topadi; ko‘pchilik bir oz e’tiborsiz bo‘lgan yoki ustini bir oz chang bosgan noyob durdonalarni qayta yaraqlatib o‘z xalqiga taqdim etadi. Natijada, ifodalarning xalqona ekanligi, el diliga yaqinligi uchun tahsinlar eshitadi. Chinakam xalq yozuvchisi, shoiri sifatida shuhrat qozonadi. O‘zbek xalqining shunday ehtiromiga sazovor bo‘lgan, xalq dilidan, qalbidan o‘z she’rlari bilan chuqur o‘rin olgan shoirlardan biri shubhasiz Abdulla Oripovdir. Mustabid tuzum davrida ham bu shoir birovlarga taqlid qilishdan, to‘ti bo‘lishdan orlandi; “bulbul kuyini” o‘z so‘zi bilan o‘zbekona go‘zal tilda kuylashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘y

Har qanday ijodkor his-tuyg‘ularini, voqelikka estetik munosabatini so‘z vositasida ifoda qiladi. Badiiy asar tili poetik tafakkurning eng muhim mezonlaridan biri sanaladi. Aslida nazariy jihatdan qaraganda til badiiyati negizida so‘zlarni ko‘chma ma’noda qo‘llanish, lug‘at boyligimizda mavjud so‘zlarni o‘z o‘rnida ishlatish, xalqona frazeologik birliklardan unumli foydalanish juda katta ahamiyat kasb etadi. Abdulla Oripovning mashhur «O‘zbekiston» she’rida qaratqich kelishigi qo‘shimchasi (-ning) shaklini o‘zgartirib, ya’ni «mening» o‘riniga «manim» tarzida qo‘llashi ham, aynan, she’rning badiiy qiymati oshishiga xizmat qilgan. Ora-orada takrorlanib keladigan «O‘zbekiston Vatanim manim» satri o‘z orginalligi, shuningdek, shu misradagi ikki so‘zning (Vatanim, manim) o‘zaro ichki qofiyalani

Shimol ko‘chkiniday vahshiy va sarmast Va lekin vahshiyroq to‘da har yondan Bostirib keldilar guras va guras. (I jild, 60-bet). “Sarmast” so‘ziga original qofiya sifatida ishlatilgan “guras” so‘zi shoir tug‘ilib o‘sgan Qashqadaryo shevasiga xos bo‘lgan so‘z hisoblanadi. Xuddi shu “Yuzma-yuz” she’rida shoir xalqini ta’riflar ekan, uning zahmatkashligini aytib “Yelda tinim bordir, unda yo‘q tinim” degan g‘oyatda xalqona o‘xshatishni ishlatadi. Keyingi satrida: “Shunday ishparastdir u munisginam”, deya xalqiga bo‘lgan mehrini ifodalaydi. Ishchanligini, mehnatkashlagini “ishparast” degan yangi bir o‘zi ijodkor sifatida yasagan so‘z bilan bayon etadi. SHe’rning davomida “millionlab egatlarga sochilgan o‘zbek”ning holiga qarab, “Rangpar singilginam, o‘ylayman seni”, deb yozadi. Boshqa bir o‘rind

Pishirding o‘zingga benasib taom. Kiygizding birovga, o‘zing kiymading, Yulduzni kashf etib nom olding – avom 2 . Aynan ana shu misralardagi san’atga diqqatini qaratgan adabiyotshunos olim M.Olimov:”Tamomila boshqa oilaga mansub tilning yoki biznikidan uzoq turkiy tilning vakili bu o‘xshatishlarni shoirning o‘z topilmasi deb o‘ylashi ham mumkin. Lekin ular – xalqniki”1. «Tog‘day og‘ir», «qushday yengil» ta’birlari ijod ahlining holatini tasvirlash uchun juda qo‘l kelganini bu o‘rinda ko‘rish mumkin. Shoir zoti bir qarashda juda xushchaqchaq, baxtiyor, saodatli bo‘lib ko‘rinadi. Aslida esa ular zimmasiga juda ulkan missiya yuklangan bo‘ladi. Ikkinchidan, bu so‘z birikmalarida zidlashuv mavjud, shoir tazoddan foydalanadi. Shoir qalbining aks-sadosi sifatida yangraydigan, tug‘ilgan zamonga mu

Ma’lumki, o‘zbek tili - dunyoning eng qadimiy va boy tillaridan biridir. Uning keng imkoniyatlari qadimiy tosh bitiklarda, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devoni lug‘atit-turk”, Ahmad Yugnakiyning “Qutadg‘u bilig” asarlari, Ahmad Yassaviyning hikmatlari, Alisher Navoiyning “Xazoyinul-maoniy», “Xamsa”, Boburning “Boburnoma” asarlarida, Mashrab, Ogahiy, Nodira kabi mumtoz shoirlarimiz va XX asrda yashagan adiblarimiz ijodida yaqqol namoyon bo‘ldi. Abdulla Oripov bo‘lajak shoir sifatida mavjud barcha mumtoz adabiy durdonalarni qunt bilan o‘rgandi. Ayni choqda, xalq ruhiyatini o‘zida tashuvchi milliy tilning ichki imkoniyatlaridan o‘z ijodida unumli foydalandi. Shoir qo‘llagan «ochun» so‘zining ommaviylashishi, iste’molga kirishi, ba’zan «dunyo» va «olam» so‘zlari bilan sinonim tarzida kelishi, tabiiyk

tufroq deyishga ham to‘g‘ri keladi. Bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin”1. Binobarin, Abdulla Oripov nazdida milliy til va uning leksik boyliklarini did bilan ishlatish, ona tilimizning so‘z xazinalariga katta e’tibor, bu yo‘ldagi ongli, chinakam mehnatgina san’atkorni pog‘onama-pog‘ona yuksak cho‘qqiga ko‘tarishi mumkin. Bu masalani shoir ijodining tadqiqotchilari va ixlosmandlari ham doimo alohida ta’kidlab ko‘rsatganlar. “Obrazlilik, -deb ta’kidlaydi akademik M.Qo‘shjonov va adabiyotshunos Suvon Meli, -Abdulla Oripovni adabiyotning birinchi elementi - til xususida o‘ylashga majbur qiladi. U so‘zlarga jilo bera oladi. Uning asarlarida bizga ma’lum so‘zlar yangicha ma’no kasb etgandek bo‘ladi. Shu bilan barobar, o‘zbek tilining boyligi haqida ham qayg‘uradi. Ba’zan fikrlarni betakr

mafkura qarshiligiga uchrab, shoir boshiga juda ko‘p malomatlar keltirgan asarlaridan biridir. Bu she’r shoir she’riyatidagi muhim va ijod fenomenini belgilovchi vosita. Bunda ona tilining millat borlig‘i va borligi sifatidagi ahamiyati yuksak badiiy libosda namoyon etiladi. Bugungi kun uchun muhim bo‘lgan fikrni olg‘a surib, tilning ijtimoiy funksiyasini shunday ulug‘laydi: Ona tilim, sen borsan, shaksiz Bulbul kuyin she’rga solaman. Sen yo‘qolgan kuning, shubhasiz, Men ham to‘ti bo‘lib qolaman... (I jild, 74-bet) SHe’rni o‘qiganda mustabid tuzum davrida “ikkinchi ona til” tomonidan siqib chiqarilayozgan o‘zbek tilining ijtimoiy maqomi ko‘z o‘ngimizda gavdalanadi. Bu holni shoir to‘tining holiga qiyoslaydi. Ona tilidan ajralib qolsa, hatto millat ham bir “to‘ti bo‘lib qolajagini” alam bil

Birov seni nola dedi, birov dedi oh-fig‘on, Bulbul tilin bulbul bilar, men bilmasman, bulbuljon. Anglarmi deb behudaga roz so‘ylama, qushim, hay, Sen — bulbulsan, bulbulginam, seni bulbul tushungay.(I jild, 76-bet). Shoir xalq og‘zaki ijodidagi “Qush tilini qush bilar”, “Tanasi boshqa dard bilmas”, “Tili boshqaning dili boshqa” kabi hikmatli ibora – xalq maqolini she’rda yangicha shaklda bayon etadi. Boshqacha aytganda, shoir badiiy ifodasini o‘qib, uning zaminidagi mazkur maqollar eslanadi. Abdulla Oripovning mahorati natijasi o‘laroq yuzaga chiqqan bu okkazional ifoda she’rdagi botiniy va zohiriy qatlamlarni bog‘lovchi badiiy unsur ahamiyatiga egadir. O‘tgan fasllarda tahlil etilgan millatning o‘ziga xos fazilatlarini ifodalovchi xalqona ohanglarda yaratilgan asarlardan biri "Samoviy

yashirib keladi. SHe’rni shunday tugatadi: "Olimlarning xizmatlari Yo‘q, bekorga ketmabdi. Shuncha ishni qilishibdi, Faqat mehr yetmabdi". Asarni o‘qib bo‘lgach, yuksak mahorat bilan tasvirlangan samoviy mehmon haqidagi fantastik ma’lumotlar ham, besh donishmandning har qanday kishini lol qoldiradigan ish - faoliyati ham, birdan, arzimas bir narsaga aylanib qolgandek tuyula boshlaydi... Asarda farrosh kampir paydo bo‘lishi bilan ifoda tili ham tubdan o‘zgaradi. Tasvirda jonli xalq tili, xalq og‘zaki ijodiga xos ifodalar yetakchilik qila boshlaydi:"O‘sha payt, deng farrosh kampir kirib keldi tentirab. Farrosh-da u, uni- buni yig‘ishtirmoq unga tan. O‘rindiqda yotgan zotni ko‘rdi kampir daf’atan!" Ana shu qisqacha ekspozitsiyadan so‘ng farrosh kampirning favqulodda nutqi - o‘

Bu nutqda barcha o‘zbek ayollariga xos o‘zbekona milliy mehr- muhabbatning mumtoz namunasi o‘z ifodasini topgan. Ushbu nutqiy xarakteristika orqali shoir farrosh kampirning milliy fazilatlari sirasiga kiruvchi qiyofasini yuksak badiiy mahorat bilan chizib beradi. Bu nutqiy parchada jonli xalq tiliga xos ko‘plab badiiy vositalar ("Dard zabtiga opti-ku!, " "Rangini ko‘r somon deysan", "Suvdanmikan yo o‘tdan!") qo‘llaniladi. Bu shoirning xalq poetik tili xazinasini juda yaxshi bilishi, undan san’atkorona foydalana olishidan darak beradi. Nutqiy xarakteristikadan keyin farrosh kampirning xatti- harakatlarini, uslub yo‘nalishini o‘zgartirmagan holda, shoirning o‘zi tasvirlashni davom ettiradi: "Azbaroyi mehr bilan Boshginasin siladi. Tikandayin tikka o‘sgan sochginas

kelingan nufuzli delegatsiya tarkibiga farrosh kampirning kiritilishidan (“Hatto farrosh kampirni ham Birga olib keldilar”) yengil kulgi uyg‘onadi. Asarning oxirida ham o‘sha farrosh kampir kulgiga sababchi bo‘ladi: Farroshlarning yulduzidan Tushdimikan yo mehmon. ( I jild, 305-bet). Bu kulgi endi “yengil kulgi” emas, qudratli kulgi edi, buning ustiga, besh donishmand ma’naviyatidagi “kemtik” ustidan kulish edi: Olimlarning xizmatlari Yo‘q, bekorga ketmapti, Shuncha ishni qilishipti, Faqat Mehr yetmapti. ( I jild, 306-bet). Mehr tuyg‘usini yo‘qotish – inson uchun mudhish holat. Bu esa bir vaqtning o‘zida tilda ham o‘z aksini topadi. Xususan, ijodkor til va ruhning dialektik yaxlitiligini ta’kidlaydi. Tildan ajralgan ruh yoki ruhdan ajralgan tilning holati mehr tuyg‘usini his etmagan besh d

borishi munosabati bilan yozilgan “Sovg‘a” she’rida sarkazm tasvir usulidan mohirona foydalanganligida ko‘ramiz: Gaz degan, do‘stlarim, nima bo‘libdi, Azaldan jonimiz sizga sadaqa. Jahon-ku rost gapni ko‘rib turibdi, Bizlar shundoq edik, bular shunaqa. Bizlar baxsh etamiz do‘stlarga olov, Mana, Osiyoning quyoshi sizga. Yoz payti saraton qizdirsa lov-lov, Sizdan ham shabada kelgusi bizga... (1 jild, 146-bet). Ko‘ramizki, she’rda ijtimoiy-siyosiy mazmun yuksak badiiy shaklda ifodalangan. Shoir sobiq umumittifoq fondiga qanchalar paxtayu, tillolar, meva- chevalar ketayotganligi yetmaganiday, endi Buxoro gazining Uralga va Moskvaga, ular orqali markaziy shaharlarga, hatto Yevropaga yuborilayotgan ayni paytda O‘zbekistondagi o‘nlab shaharlar, yuzlab tuman va qishloqlar hali gazlashtirilmaganlig

hurmat-ehtirom xalqchillikning alohida ko‘rinishidir. U milliy mahdudlikni keltirib chiqarmasligi, milliylik umuminsoniylikka, umumbashariy manfaatlarga to‘siq bo‘lmasligi kerak. Ulug‘ ajdodlarimizdan o‘zga tillarga hurmat o‘zga xalqlarga hurmat ramzi ekanligi muqaddas meros tuyg‘u sifatida saqlanib kelmoqda. Milliylik va baynalmilallik bir-birini taqozo etuvchi tushunchalardir. Shu boisdan keyingi o‘n yilliklarda, to‘g‘rirog‘i, mamlakatda qayta qurish va yangilanish shabadalari esa boshlagan, ayniqsa, O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan keyingi davrda xalq tilida erkin so‘zlash imkoni vujudga keldi. Xulosa qilib aytganda, Abdulla Oripovning o‘z she’rlari bilan ona tilimizning go‘zalligini yuzaga chiqarish uchun ham amaliy, ham nazariy jihatdan ulkan ziyoli shaxs sifatida faol bo‘lganini

1.2. Shoirning poetik so‘zdan foydalanish mahorati Obrazli tafakkurning eng serjilo, ta’sirchan va lo‘nda shakli bo‘lgan she’riy asarlarda poetik so‘zning o‘rni o‘zgachadir. Shoir oddiy so‘zlarni muayyan sifatlar yoki iboralar bilan qo‘llaganda kutilmagan ma’nolar, favqulodda ta’sirchan, quyma misralar maydonga keladi. Zotan shoir Abdulla Oripov she’rlarida ipakday mayin, mushki anbardek iforli, xanjardek keskir so‘z va ma’no uyg‘unligi mujassamdir. Ma’lumki, badiiy asar tilini poetik tahlil qilishda poetik nutqning fikr ifodalashdagi imkoniyatlari o‘rganiladi. Darvoqe, buni Abdulla Oripov ijodining umumiy manzarasida ham, ko‘plab she’rlarida ham kuzatiladi. Shoir ona tili imkoniyatlaridan foydalanib, so‘zning ma’nosini kengaytirishga harakat qiladi. Injular tizmasidek jilolangan ona tili

Xalq uni takrorlab aytadi. Kimsaga yomonlik qilmagil, Bir kuni o‘zingga qaytadi. Darvoqe, pand bersang bir jonga, U ham tinch turarmi hech zamon. Deydilar, tuflasang osmonga Yuzingga tushgaydir begumon: Yaxshilik qilsang-chi, sen, biroq, Qaytari u senga? Bu mubham... Boshini silasang gohi choq Qo‘lingni tishlaydi iting ham. (2 jild, 248-bet). Shoir ushbu she’rda bitta emas, bir nechta hikmatni qalamga olingan mavzu mohiyatiga singdirib yuboradi. Birinchi bandda yaxshilik qadrini ochish uchun unga antiteza bo‘lmish yomonlik to‘g‘risidagi: «Birovga yomonlik qilsang, albatta, senga ham yomonlik qaytadi», degan xalq naqlini keltiradi. Ushbu naqlning: «Birovga choh qazisang, o‘zing yiqilasan» yoki «Birovga yaxshilik qilsang, yaxshilk ko‘rasan» kabi variantlari ham mavjud. SHe’rning ikkinchi ba

boshlanuvchi to‘rtligi fikrimizni isbot etadi. «Deydilar» fe’lida majhullik nisbati bor. Ammo shoirning har bir go‘zal satri shu so‘z ortida xalq donoligining javhari turganini ta’kidlab turadi. Shoir ba’zan dono odam yoki donishmand tildan so‘z aytishga jazm qiladi: Donishmand dediki, Osonni kutma, Imkondan ortiq bir imkonni kutma. Daryodan daryoni talab aylagil Va lekin hech qachon ummoni kutma. Aslida shoirning o‘zi ham donishmand, faylasuf. Uning she’riy misralarida dono fikrlar ko‘p. Shoir aytmoqchiki, har narsaning o‘z o‘lchovi bor, har narsa o‘ziga mos bo‘lsin, iste’dodsizdan san’atni kutma, tuban odamdan saxovat kutma, tuban tuban, yuksak yuksakdir. “Yaxshilik va yomonlik” she’rining oxirgi bandida shoir it obraziga murojaat qiladi. Aslida, xalq orasida it bilan bog‘liq juda ko‘p n

diqqatni qaratadi: «Dunyoda ajib bir hikmat mavjuddir» (2-jild, 265-bet), «Mana bu hikmatga, do‘stim, quloq sol» (2-jild, 342-bet). Shoir garchand she’riy misralar tarkibida «xalqning so‘zi» (1-jild, 307-bet), «donishmand dediki» (1-jild, 307-bet), «qadim bir gapni uqtirar hayot» (2-jild, 118-bet), «azaliy haq gap» (2-jild, 135-bet), «xalq naqli» (2-jild, 230-bet), «tabarruk keksaning gapi» (2-jild, 310-bet) birikmalarini ishlatsa ham, bular aynan o‘sha xalq donoligi, xalq falsafasi va hikmatiga sinonim tarzida keladi. Shoirning o‘z ta’biri bilan aytganda «ulug‘ bir hikmatga amin bo‘lgan»i diqqatni tortadi (2- jild, 315-bet). Shoir bir to‘rtligida yozadi: Goho yer mehrini o‘ylarkan, Esga tushar dorning siyog‘i; Ajab hikmat, odam o‘larkan, Uzilganda... yerdan oyog‘i. ( 1 jild, 57-bet). Ushb

Darvoqe, shoirning hadislarni she’rga solib yozgan «Haj daftari» turkumining ikkinchi nomi «Hikmat sadolari»dir. Shoir ijodini nashrga tayyorlovchi, fidoyi tadqiqotchi Doniyor Begimqulov shoirning ayrim she’rlari bevosita hikmatli so‘zlar bilan boshlanishiga e’tibor berib yozadi: “Ko‘pchilik kichik she’rlar hikmatli so‘zlar bilan boshlanadi: “Toki tirik ekan dunyoda odam, unga hamroh erur goh shodlik, goh g‘am” (“Bayram”). Bunday she’rlarni xotimalashda ham o‘ziga xoslik bo‘rtib turishini aytib: “Bejiz aytmaganlar, asl hukmdor, Xudoning yerdagi soyasi bo‘lur” (“Sharq hikmatlari”), “Janglarda qay uzra bergan bo‘lsa jon, uning qatorida men ham o‘lganman” (“Mujohid”) kabi misralarni misol qilib keltiradi1.. Shoirning “O‘zbekiston” she’rida ikki-uch ming yillik xalq tarixi millatning so‘z boy

SHe’rdagi so‘z kitobxonning diqqatini o‘ziga jalb etadi. Qo‘llangan odatiy so‘zlardan o‘zgacha poetik so‘zgina shoirning iste’dodini namoyon qiladi. Yuqoridagi misollarda “zabtga olib”, “zir qaqshatdi”, “aql mash’ali”, “davongir” kabi so‘z birikmalari va so‘zlari odatiy adabiy til normalaridan badiiy jilosi bilan farqlanib turadi. Qolaversa, bu birikmalar xalq poetik nutqida topiladi ham. Shoirning “O‘zbekiston” she’rini o‘qigan har bir kitobxon qalbida Vatanga cheksiz muhabbat his – tuyg‘ulari jo‘sh uradi. Misralarda ona tilimizning so‘z boyliklari butun husnu tarovati bilan ko‘z-ko‘z etiladi. SHe’rdagi his-tuyg‘u va voqelik ifodasi mantiqiy, izchil tadrijda, bir-birini to‘ldiradi, ijtimoiy jarayonlar negizini teran ochgan holda yuksak badiiyat bilan tasvirlanadi. Abdulla Oripov poetik ij

badiiy-estetik tafakkurimizda bo‘lsin, atoqli so‘z san’atkorlari o‘z asarlarining tili masalasiga alohida e’tibor berib kelganlar. Bu borada Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiylardan tortib Alisher Navoiy, Boburgacha, shuningdek, Abdulla Qodiriy, Oybek, G‘afur G‘ulom, Abdulla Qahhor kabi adiblarning ma’naviy merosidan juda ko‘plab qimmatli fikrlar keltirish mumkin. Abdulla Qodiriy «Yozg‘uvchilarimizga» nomli maqolasida: «So‘z so‘ylashda va ulardan jumla tuzishda uzoq andisha kerak. Yozuvchining o‘zigina tushunib, boshqalarning tushunmasligi katta ayb. Asli yozuvchilik aytmoqchi bo‘lgan fikrni hammaga barobar anglata bilishda, oraga anglashmovchilik solmaslikdadir. Bundan tashqari, fikrning ifodasi xizmatiga yaramagan so‘z va jumlalarga yozuvda aslo o‘rin bermasligi lozim... Kishiga ishonish va

Ko‘pgina asarlarni o‘qiganda «til go‘zalligini, ipakday mayin bo‘lib jilolanib turishini kamdan-kam uchratayotgan», «xatto katta adiblarimizning asarlarida ham ona tilimizning ruhi siniq»ligini yashirmayotgan adib: «Darhaqiqat, ma’lum did va saviyaga ega bo‘lmagan ijodkor adabiyotning birinchi elementi bo‘lmish tilning o‘zidayoq kimligini bildirib qo‘yadi», deb yozadi «Ehtiyoj farzandi» kitobida. U so‘zni o‘z o‘rnida ishlata bilish, albatta, she’rni bezashini, G‘afur G‘ulom she’rlarini ona tilimizda o‘qishli qilib turgan fazilat ham ustoz shoirning so‘zda chapdastligida ekanini ta’kidlaydi. Haqiqatan ham buyuk so‘z san’atkorlari Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom, Oybek, Maqsud Shayxzoda, Abdulla Qahhor, Hamid Olimjonlarning iste’dodlari til mas’uliyati va zahmati tufayli umrboqiylik kasb etga

joyiga tushmagandek tuyulaveradi: «Qanaqa so‘z topsam ekan?» deb ancha bosh qotirdim…» Abdulla Oripov qaysi tilda sinonim ko‘p bo‘lsa, o‘sha tilni boy hisoblaydi va o‘zbek tilida sinonimiyalar ko‘pligini qayd qilib, g‘azal mulkining sultoni Alisher Navoiyning bebaho hikmatlarini adabiy maqola va suhbatlarida («Ehtiyoj farzandi», «Bezovta o‘ylar sehrida…») qayta - qayta tilga oladi. O‘zi ham sinonim so‘zlarning ma’no nozikliklariga jiddiy e’tibor beradi: Yulduzlar bilmaysiz mening xalqimni, Bundayin zaxmatkash Yer yuzida kam. Yelda tinim bordir, unda yo‘q tinim, Shunday ishparastdir, u munisginam. Men uni o‘ylayman, tun-kechalarda Ona xalqim, deyman, mehrim oqar jim. Ko‘zimga ba’zida ko‘rinsa janda, Ko‘nglim to‘lib – ketar, ingrayman: xalqim. Birinchi bobni quyidagicha xulosalash mumkin: Bi

emas. Agar shunday bo‘lgan taqdirda, badiiy adabiyot keng omma tomonidan tushunilmas edi”2. Umuman, xalq tili talantli ijodkor uchun bitmas-tuganmas chashmadir. Uchinchidan, mohir so‘z san’atkori, bugungi o‘zbek she’riyatining sardori Abdulla Oripovning ona tiliga munosabati, ona tili imkoniyatlaridan foydalanish mahorati badiiy madaniyatimizda ibrat maktabiga aylanib bormoqda. Shoir asarlarini o‘zbek tili lisoniy imkoniyatlarining badiiy tajassumi nuqtai nazaridan tadqiq qilish adabiyotshunoslik fani uchun ham, tilshunoslik fani uchun ham birday benihoya katta ahamiyatga ega. 32

II. BOB . POETIK TASVIR VOSITALARI 2.1. Xikmatli so‘zlarning shoir ijodidagi tajassumi Hayot gultoji deb atalmish insonni hayvondan judo aylagan guhari sharif – TIL, ustozlarning takrorlanmas fazilatlarini o’zida mujassam eta olgan alloma shoir Abdulla Oripov uqtirganidek, til faqat vositayu robitagina emas, balki g’oyat o’tkir ma’naviy qurol hamdir. Ko’pgina asarlarni o’qiganda “til go’zalligini, ipakday mayin bo’lib jilolanib turishini kamdan-kam uchratayotgan”, “hatta ba’zi katta adiblarimizning asarlarida ham ona tilimizning ruhi siniq”ligini yashirmayotgan adib: “Darhaqiqat, ma’lum did va saviyaga ega bo’lmagan ijodkor adabiyotning birinchi elementi bo’lmish tilning o’zidayoq kimligini bildirib qo’yadi”, deb yozadi “Ehtiyoj farzandi” kitobida. U so’zni o’z o’rnida ishlata bilish, alba

Oripovning o’zi xalq ardoqlagan shoir. U 1989 yilda davlat maqomini olgan ona tilimizning fidoyisi ham. Abdulla Oripov asarlari, Doniyor Begimqulov yozganidek, uning tilga nisbatan zargarona munosabatidan guvohlik berib turibdi. Eng avvalo, shoir til boyligidan o’rinli foydalanish uchun sinchkovlik bilan izlanadi. Serqirra hisoblangan til lug’atining purma’no so’zlari, ma’nodosh so’z va iboralarini chertib-chertib tanlaydi. Biron bir she’ri misolida til ustida qanday ish olib borgani haqida so’ralganda “Ona sayyora” she’rini rosa olti oydan so’ng chop ettirganini aytib, sababini shunday izohlaydi: “Bir zumlik bezovta o’ylar so’ngida, yana ruxsoringga termulaman jim” degan satrlar bor. Uning dastlabki nusxalarida “bezovta” so’zi o’rniga “tashvishli”, “g’amgin” va shunga o’xshagan so’zlarni

“Axir dunyoda tengsiz mehnatkash xalqimiz bor…” deb faxr etgan shoir, elda tinim bo’lsa-yu, xalqida tinim bo’lmas, uni shunchaki “mehnatkash” desa, “zahmatkash” so’zidagi og’ir, mashaqqatli mehnatni bajaruvchi ma’nosini anglashilmay qolardi-da. Shuningdek, “mehnatsevar” so’zida “ishparast” so’zidagi ma’noni ifodalab bo’lmaydi: so’zning “parast” qismida narsaga, holatga o’ta berilganlik, unga e’tiqod qilish ma’nosi ham bor. Shuni nazarda tutib adib barcha ne’matlar manbai – MEHNATga nihoyatda fidoyi xalqini madh etuvchi so’z ijod qiladi. “Ishparastdir”dan oldin keltirilgan “shunday” (“shu qadar”, “shunchalik”, “shu darajada” ma’nolarida) mantiqiy urg’u olib fikrni yanada kuchaytiradi. “Ingrayman” so’zida “dard bilan yig’lamoq” ma’nosi bor. Shu sababli ham shoir “yig’layman”ni ishlatib qo’ya

hosil qilmaydi: “ko’nglim to’lib ketar” deydi! Bu o’rinda ket ko’makchi fe’li “normal holatdan kuchlilikni (yuqorilikni) bildiradi, ya’ni ma’noni kuchli ottenka bilan ifodalaydi. Bunday hollarda “ket” fe’lining asl ma’nosi butunlay yo’qotiladi”. (A.Hojiyev. o’zbek tilida ko’makchi fe’llar. T. “Fan”, 1966, 145- bet). Ma’nodoshlik (sinonimiya)ning qamrovi ancha kengaygan. Adib, “Xullas, yoshlarimiz ijodida hozircha “davr” so’ziga sinonim bo’la oladigan (davrga hamohang deyilmoqchi), mazmunan salmoqdor asarlar kam” (“Ustozlar sabog’i”), “O’zbekiston” so’zi bugungi kunda “Do’stlik” so’zi bilan sinonimga aylanib ketdi” (“Karvon”), - deb yozadiki, matniy ma’nodoshlik ham nutqni boyitadi. Chindan ham, O’zbekiston “oq oltin diyori”, “allomalar yurti” (R.Rasulov, I.Umirov. O’zbek tili tasviriy ifod

to’qishdan boshqa ishga yaramaydigan o’tkinchi savodsiz kimsa ekan, million- million xalqda nima ayb?!”. Xalqimizda “shahar bedarvoza emas” degan gap bor. Mohir shoir “Ko’ngil kaliti” (qo’shiqchilik mavzusidagi) munozara munosabati bilan yozilgan maqolasida yuqoridagi gap qolipidan ustalik bilan foydalanadi. “Ammo hammamiz bir mantiqni yaxshi anglab olmog’imiz kerak. Qo’shiqchilik bedarvoza soha emas!” Gap joyiga tushganiga qoyil qolmay ilojimiz yo’q! Abdulla Oripov asarlarini o’qish jarayonida yon daftar yuritilsa, mo’jaz izohli lug’at paydo bo’ladiganday: “Pushkin so’zi qadimiy yunoncha bo’lib, yo’q joydan bor qilish degan ma’noni anglatar ekan”. (“Ehtiyoj farzandi”). “Shusha” (asli “shisha” degani bo’lib, havosi, suvi g’oyatda tiniq, manzarasi shaffofligidan shunday nomlangan) ozarbayjo

“Tongda” – tong bilan, “tarqaldi” – qanot qoqdi, “va’da”, “majburiyat” – so’z, “bajarmoq” – do’ndirmoq so’zlashuv uslubining so’zlari emasmi, o’quvchiga shunchalik yaqin, shu qadar tushunarli. Buning ustiga “qanot qoqdi”da “juda tez” ma’nosi ham mujassam. “Do’ndirmoq”dan shunchaki o’rinlatmoq emas, boplab, joyiga keltirib, ko’ngildagidek qilib bajarish anglashilsa, “Do’ppini qiyalatib ko’ndirmoq” (do’ppini yarimta qilib)da shod- xurram bo’lib ma’nolari ham bor-da. Betimsol musobaqa g’olibiga do’ppini qiyalab qo’ndirish ham, yarimta qilish ham, osmonga otish ham yarashadi. Dunyoda hech bir gap bo’lmagan kabi Bolalar ovqatni tushirar, (“Oila”). Bu qanaqa sir bo’ldi deb Tamom qotdi boshlari. (“Samoviy mehmon, besh donishmand va farrosh kampir qissasi”) “Tushirmoq” (yemoq), “tamom” (butunlay)

til boyliklaridan bahramand bo‘lib borish lozim.... Tilimizning boyligi hech qayoqqa ketmagan, o‘z qo‘limizda mavjud”1. Shoir ijodini kuzatganda ana shunday ijodiy tajribaga suyanganini ko‘ramiz. Adabiyotshunos H.Umurov “badiiy asar tili xalq tili (jonli til, adabiy til)ga asoslanganligi sabab, unda xalqchillik ruhi doimo ustun turishi”2 ni ta’kidlaydi. Darhaqiqat, Abdulla Oripov she’rlarida jonli xalq tiliga xos hikmatli ifodalar, go‘zal iboralar, lutflar, hazil va qochiriqlarning o‘z o‘rnida meyorida ishlatilishi ularning xalqona ruhi va yuksak badiiyatini ta’minlagan. Xalq og‘zaki ijodida (yor-yor, alla, o‘lan, lapar va h.k.) xalq tilida mavjud bo‘lgan frazeologik birliklar, badiiy san’atlar, ayniqsa, fikr, so‘z takrori natijasida go‘zal manzaralar, o‘ziga xos poetik olam vujudga keladi

davomida ishonchlari sarobga aylangan inson qismatiga ishoradir. Lirik qahramon taajjubga, shubhaga, hayratga tushayotir. Ayni ruhiy kayfiyat ifodasi uchun esa «nahot» yuklamasining takror kelishi o‘ziga xos poetik funksiya bajargan, albatta. Sakkiz banddan iborat she’r markazida turgan ushbu to‘rtlik, ta’bir joiz bo‘lsa, lirik qahramon hislari ifodasidagi kulminatsiya sanaladi. «Nahot» so‘zining takrori shoir g‘oyasini teranroq ifodalashga, lirik qahramon o‘kinchini, taajjubini bayon etishga xizmat qilgani aniq. Abdulla Oripov she’rlarida bunday, aynan, «nahot» yoki «nahotki» yuklamasi bilan kelgan she’rlarga o‘nlab misollar keltirish mumkin. Shoirning mashhur «Yuzma-yuz» (Nahotki dunyoda haqsizlik mangu, Nahotki odamzod qilingandir oq?!), «Ayol» (Nahot ishq qismati shuncha berahm), «Ona

Bergil, mayli, rubob bo‘lsa ham (1-jild. 71-bet), degan misralar bilan boshlaydi. Shuniningdek shoirning «Uyqu» (Mayliga, do‘stlarim unutsin sekin), «Qayrag‘och» (Sen-chi, bu dunyoga Inson bo‘lib boq, Mayli, bir kun meni o‘tin qilib yoq), «Xayrixoh» (Mayli gado bo‘lgil, mayli, bo‘lgil shoh) sarlavhali she’rlarida va boshqa o‘nlab shunday she’rlarida ayni so‘zga qayta-qayta murojaat qilgani kuzatiladi. Mashhur «Suvrat va siyrat» she’rining birinchi so‘ziyoq shoirning holatini, nima bo‘lsa, bo‘ldi endi degandek kayfiyatini namoyon etadi: Mayli, suvratimga boqqilu quvon, Lekin siyratimga tashlama nazar Bir yoqdan tuganmas baxt berdi jahon, Bir yoqdan tuganmas o‘kinch va kadar.. (1-jild. 271-bet). Yuqoridagi bandning keyingi ikki misrasida «Bir yoqdan tuganmas» so‘z birikmasi takror kelgan. Da

tarkibida so‘zning obraz libosini kiyish holatlari ham ro‘y beradi. So‘z obraz holatiga ham kelishi mumkin. Abdulla Oripovning «Holat» she’rida yozadi: Bir nafas quyoshni o‘z holiga qo‘y, Otashin dilingga etmagin qiyos. Bir nafas quyoshday ko‘rsatsin u ro‘y, Bir nafas quyoshday porlasin quyosh... Bir zum sen zaminni qo‘ygil bequtqu, U axir ko‘p tuydi tuyg‘ular ta’min. Bir zum maysalarga ona bo‘lsin u, Bir zum zamin bo‘lib yashnasin zamin. (1-jild, 286-bet). Bundagi misralar boshida takrorlanib keladigan «bir nafas», «bir zum» birikmalari muayyan bir lahza, holat mohiyatini o‘zida mujassam etadi. SHe’rda odam bu dunyoda odamdek yashasin hikmatiga monand «quyosh quyoshday porlasin», «zamin zaminday yashnasin» degan falsafa she’r matnida «quyosh» va «zamin» so‘zlarining takrori vositasida ham

Bachchag‘arning aslida, Fe’li sovuq ediyov. (1-jild, 208 -bet). “Hangoma”da qatorlashtirib keltirilgan, biri ikkinchisining ma’nosidan kuchli bo‘yog‘i bilan ajralib turuvchi qora qish, nokas, gov, bachchag‘ar, fe’li sovuq sifatlashlari kishining ma’lum bir ruhiy holatida vaziyat bilan bog‘liq ravishda aytilishi mumkin bo‘lgan ifodalardir. Shoir bunda tilning sotsial tabaqalarga xoslanish imkoniyatlaridan keng foydalanadi. Mazkur til birliklari, ayniqsa, keksa yoshdagi kishilar nutqida ko‘p uchraydi. Yuqoridagi she’riy parchada so‘zlarning shakli va o‘rni o‘zgarishidan qat’i nazar, jahl chiqqanda aytiladigan norozilik kayfiyatini ifodalovchi badiiy qiymati o‘zgarmaydi. Bu birliklar jonli xalq tiliga xos bo‘lgan va davrlar sinovidan o‘tib kelayotgan original ifoda namunalaridan biridir. Shoi

so‘zining badiiy vazifasini taqqoslash uchun shoirning boshqa bir to‘rtligini qiyosan nazardan o‘tkazsak: Ho‘kizning bo‘yniga taqsang taqinchoq, Tomosha ahliga bo‘lgay ovunchoq. Sen odam shaklida yurgan bir govsan, Xayf senga na nishon, oddiy bir munchoq. (1-jild, 307-bet). Bu to‘rtlik o‘zi ham, ijodi ham noloyiq bir kishining nomunosib yo‘llar bilan mukofot olishiga norozilik kayfiyatida yaratilgan. Birinchi misrada ho‘kiz so‘zi ishlatilgan. Gov so‘zi esa arxaik so‘z bo‘lganligi sababli ho‘kizga nisbatan badiiy bo‘yoqdordir. Shoir avval ho‘kiz, keyin gov so‘zini keltirish orqali mumtoz ruju’ san’atiga murojaat qilgan. Shuningdek, odam so‘ziga gov so‘zining zidlanib, tazod hosil qilishi ham fikrimizni dalillaydi. To‘rtlikning yuqorida tahlil etilgan to‘rtlik bilan qanday yaqinligi va farql

munchoq”). To‘rtlikdagi tasvir, ayniqsa, ho‘kiz va gov epitetlari "mukofot" egasiga juda ham yarashib tushgan. Shuning uchun tasvirni betakror topilma deb baholash mumkin. Birinchi to‘rtlikda lug‘aviy ma’nosi juda "og‘ir" so‘z va iboralar ishlatilgan bo‘lsa ham, ulardagi asl denotativ lug‘aviy ma’no kuchsizlanib, badiiy ma’no, badiiy bo‘yoqdorlik kuchaymoqda. Bunda yo‘ldan adashgan chollarning noroziligi ifodalanmoqda. Norozilik esa uncha jiddiy emas, lekin uni e’tiborsiz qoldirish ham mumkin emas. Shu sababli bu gaplar to‘y egasiga yetib bormaydigan, lekin yurakni bo‘shatib olish uchun aytilgan norozilikdir. Shu so‘zlarni aytish orqali ular ham o‘z g‘ururlari oldidagi "burch"larini bajardilar, ham katarsis (poklanish, ozod bo‘lish) usulini qo‘llaydilar. Shunday qil

Bu to‘rtlik savol tarzida yozilgan, mazmun jihatdan ikki qismdan iborat. Birinchisi - cholining "Bir kechaga bizlarga joy bersangiz, yangajon" degan "g‘alati" iltimosiga hayron qolgan kampirning miyasiga kelgan dastlabki "norozilik isyoni" va e’tirozi tarzidagi berilgan savol: ("Hoy, senmi bu, yer yutkur"). Boshqacha aytganda, birgalikda uzoq umr ko‘rgan, hayotning achchiq- chuchugini birga totgan, bir-birini juda yaxshi biladigan va, nihoyat, umrning so‘nggi davriga yaqinlashgan chol-kampir orasida tez-tez bo‘lib turadigan norozilik va beg‘araz koyishning tipik namunasi. Bu nutqiy namuna ham (cholu kampirning o‘zlari kabi) amaliy ta’sir kuchiga ega emas. Buni cholu kampirlarning o‘zlari ham, tevarak-atrofdagilar ham juda yaxshi bilishadi va unga jiddiy aham

2.2. “G‘am” so‘zining badiiy ifodasi Abdulla Oripovning "O‘zbekiston", "Sen bahorni sog‘inmadingmi?", "Nay", "Birinchi muhabbatim", "Inson", "Munojot”ni tinglab" kabi o‘nlab she’rlari borki, ular ham so‘z san’atining yuksak namunalari sanaladi. Bu asarlar juda mukammal yaratilganki, ularning alohida bandlari haqida ham, hatto, ayrim misralari ustida ham bemalol ilmiy mulohaza yuritaverish mumkin. Shu ma’noda “O‘zbek tili va adabiyoti" jurnali ("1991, № 3,") da e’lon qilingan "Badiiy portret" nomli maqolasida tadqiqotchi M.Xoliyorov Abdulla Oripovning "Munojot"ni tinglab" she’rining oxirgi bandini ajratib olib, mustaqil she’r sifatida tahlil etgannini ta’kidlash lozim. Hatto bu to‘rtlikka shartli ravishda "G

Insoniyat azob-uqubatlarga to‘la og‘ir hayot kechirib kelgan. Bu mashaqqatlardan tug‘ilgan g‘am-alamning obrazi dastavval musiqiy shaklda o‘z ifodasini topa boshlagan. g‘amgin kuylar yaratilgan, g‘amgin qo‘shiqlar to‘qilgan. Xalq orasidan mohir ijrochilar ham yetishib chiqa boshlagan. San’atkorlar g‘amgin kuy va qo‘shiqlarni avloddan-avlodga yetkazib turish bilan birga, uning turlarini ko‘paytirish va sifatini yaxshilab borishga ham o‘z hissalarini qo‘shib kelishgan. Kimdir yangi qo‘shiq to‘qigan. Kimdir yangi kuy yaratgan. Kimdir eski kuylarga yangicha sayqal bergan. Kimdir uni qiyomiga yetkazib ijro etgan. Shunday qilib, asta-sekin g‘amning musiqiy qiyofasi shakllana boshlagan. g‘amgin kuy va qo‘shiqlar asrlar sinovidan o‘tib, musiqiy haqiqat darajasiga ko‘tarila boshlagan. Ana shundan k

“Abdulla o‘zining "G‘am" she’rida ham badiiy haqiqat yaratgan, ham geniallik darajasigacha ko‘tarila olgan. Yana, buning ustiga, birdaniga, bir- biriga o‘xshamagan uchta mustaqil sohaga xos bo‘lgan mukammallikka ham erishgan: 1) badiiy mukammallik; 2) ilmiy mukammallik; 3) mantiqiy mukammallik. Bu mukammalliklar badiiy asar uchun zaruriy shart sanaladigan kompozitsion mukammallik degan umumiy o‘lchamni ham keltirib chiqaradi. Kompozitsion mukammallik harbiy istehkom qurilmasiga o‘xshaydi. Undagi unsurlarni o‘zgartirish ham, almashtirish ham, ko‘paytirish ham, kamaytirish ham mumkin emas. "g‘am" ruboiysining kompozitsion tuzilishi ham ana shunday harbiy qal’aning aynan o‘zginasi”1. Mustahkamlik qurilishda ishlatiladigan masalliqning sifatiga ham bog‘liq. "G‘am" she’r

Abdulla Qahhor "O‘tmishdan ertaklar" qissasiga "G‘am" she’rini epigraf qilib olgan. Aslida insoniy azob-uqubatlar tasviriga bag‘ishlangan har qanday yirik badiiy asarga "G‘am" she’rini epigraf qilib qo‘ysa bo‘laveradi. Ma’lumki, hayot haqiqatini badiiy haqiqatga aylantirish istagi va intilishi badiiy asarlarni yuzaga keltiradi. "G‘am" she’ri esa musiqiy haqiqatni badiiy haqiqatga aylantirish yo‘li bilan yaratilgan. Musiqiy san’atdan so‘z san’atiga aylantirilgan. Badiiy asarlarda g‘amni tug‘diruvchi voqea-hodisalar yoki g‘amgin holatlar tasvirlanadi, g‘amning o‘zi emas. G‘am voqelik emas, voqelikning hosilasi. G‘am azob-uqubatlar yig‘indisi emas, azob-uqubatlar mohiyatining yig‘indisi. G‘amning o‘zini tasvirlash mumkin bo‘lmagani uchun ham, uning badiiy portr

bo‘lishi uchun uning har bir hujayrasi sog‘lom bo‘lishi va nafas olib turishi lozim bo‘lganidek, har bir so‘z ham she’rga, uning qalbi bo‘lgan obrazga o‘z qonini berib turishi va uni harakatga keltirib turishi kerak"1. Badiiy til masalalari bilan bog‘liq bu fikrlar Abdulla Oripovning milliy ruhda yozilgan she’rlari uchun ham to‘la mos keladi. Shoir she’rlarining xalq orasida keng tarqalish sabablaridan biri ham ana shu til boyliklaridan mohirona foydalana olganligidadir. Umuman olaganda, Abdulla Oripovning “G‘am” she’ridagi badiiy tafakkur tarzi xalqona hikmatga yo‘g‘rilgani bilan nufuzlidir. Undada jonli xalq tiliga xos semantik salmoqdor so‘zlar ko‘p qo‘llanilgani (“eshilib, to‘lg‘onib ingranadi”), xalq tilida sayqal topgan badiiy usul (“hazili shunday bo‘lsa, chini qanday bo‘lar eka

ruh yaxlit idrok etilishi bilan birga ona tili ulug‘lanadi. O‘zga tillarga ham hurmat yuksak darajada bo‘lib, buning ibtidosi, albatta, ona tiliga hurmat ekanligi e’tirof etiladi. Shoir she’riy asarlari orqali bu ehtiromni ko‘rsatdi. Shu bilan birga Abdulla Oripov tillar orasida ijtimoiy tengsizlik hukm surgan mustabid tuzum davrida ona tili xususida maxsus she’r yozib, milliy tilning ijtimoiy mavqei himoyachilaridan biri sifatida maydonga chiqdi. Uchinchidan, Abdulla Oripov hozirgi o‘zbek she’riyatida birinchi bo‘lib “Hangoma”, “Farrosh kampir”, “Nay”, “O‘zbekiston”, “Inson”, “G‘am” kabi she’rlar misolida so‘z san’ati namunalarini o‘ziga xos tarzida kuyladi. Jonli xalq tili xazinalaridan unumli foydalanib, ma’naviy ekologiyaning sodda va buyuk qahramoni - farrosh kampir obrazini yaratdi.

UMUMIY XULOSALAR Abdulla Oripov she’riyatini xalq ruhining milliy til bilan munosabati nuqtai nazaridan tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bu masala shoir she’riyatida uch xil yo‘sinda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, shoir she’rlarida til, milliy til va milliy ruh munosabati, inson qalbi va nutqi yaxlit uyg‘unlikda badiiy shakllarda bayon qilinadi. Shoir she’rlarining zamondoshlari qalbidan o‘rin olishi va kelajakda yashab qolish sabablaridan biri ham albatta shu omil bilan izohlanadi. Ikkinchidan, shoir o‘z she’rlarida bu ijodiy tamoyiliga amal qilib, o‘zbekona ruhni milliy til vositasida go‘zal ifoda etadi. Shoir she’riyatida til, ruh yaxlit idrok etilishi bilan birga ona tili ulug‘lanadi. O‘zga tillarga ham hurmat yuksak darajada bo‘lib, buning ibtidosi, albatta, ona tiliga hurmat ekanligi

Xullas, Abdulla Oripov she’riyati tilini poetik o‘rganish bir necha aspektlarda olib borilishi mumkin va ularning har birida ijodkorning betakror poetik idroki, poetik so‘z qo‘llash mahorati namoyon bo‘ladi. Shoirning chuqur falsafiy ruh, salmoqdor xalqona badiiy idrok uyg‘un bo‘lgan she’riyatida poetik so‘z qo‘llashida yuksak nutqiy mahoratiga ega ekani ko‘rinadi. 54

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ijtimoiy – siyosiy adabiyot 1. Мирзиёв Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. / Халқ сўзи 2016 йил 16 декабрь. 2. Karimov I. Adabiyotga e’tibor- ma’naviyatga, kelajakka e’tibor. – Toshkent: «O‘zbekiston». NMIU. 2009. –B.40 II. Ilmiy–nazariy adabiyot 3. Afoqova N. Abdulla Oripov lirikasida badiiy san’atlar: Filol.fan.nomzodi...dis. –Toshkent : 1997. –B. 142 . 4. Ashurova G. Abdulla Oripov she’riyatida an’ana va badiiy mahorat (obraz, g‘oya va tasvir). Filol.fanlari nomzodi.....diss. avtoref.- Toshkent : 2008, -B. 26. 5. Aristotel. Poetika. Toshkent: “Adabiyot va san’at nashriyoti”, 1980. – B. 149. 6. Begimqulov D. SHe’riyatimiz yulduzi. // Abdulla Oripov. Tanlangan asarlar. 4 jildlik, 1 jild. –Toshke

13. Rahmonova M. Abdulla Oripov she’riyatida badiiy butunlik. Filol.fanlari nomzodi.....diss. avtoref.- Toshkent: 1998. 27 bet. 14. Rahimjonov N. Nur hurlik timsoli. //Mustaqillik davri o‘zbek adabiyoti. -Toshkent: Fan, 2007, -B. 49. 15. Rahimjonov N. Shoir va davr.-Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. –B. 184. 16. Rahimjonov N. XX asr o‘zbek poemasining rivojlanish xususiyatlari.- Toshkent: 1990. 17. Rahimjonov N. Mustaqillik davri o‘zbek she’riyati. –Toshkent: Fan. 2007. –b. 37-87. 18. Sabriddinov A. Oybek she’riyatida so‘z va obraz. Filol.fanlari nomzodi.....diss. avtoref.- Toshkent: 1993. –B. 24. 19. Safarov O. O‘zbek bolalar poetik folklori. -Toshkent: 1985.-B. 250. 20. Ulug‘ov A. Asl asarlar sehri. Toshkent 2007. –B.158. 21. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. Toshkent: O‘qituvc

Gazeta – jurnal maqolalari 29. Asqar H. Qonida jo‘shadi ajdodlar ruhi // O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. 1991. 29 mart. 30. Vohidov E. Har zamonning o‘z muhri bor. // Guliston.-Toshkent, 2003. -№ 3.-B. 122-123 . 31. Yo‘ldoshev Q. Adabiyotshunoslik nadur? // Tafakkur. - Toshkent, 2000.-№ 3. –B. 65. 32. Mamajonov S. SHe’riy so‘z va estetik ta’sir. // O‘zbek tili va adabiyoti. 1982.-№ 2. –B. 27-33. 33. Meliyev S. Jonli so‘z qudrati. // Yoshlik. 1989. 16-son. 73-75-betlar. 34. Oripov A.Umr qisqa, qarz esa katta... // Sharq yulduzi. 1991.-№ 4.-B. 154-158. 35. Oripov A. O‘kinch va faxr. // O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. 1991. 5- aprel. 36. Oripov A. Niyat ulug‘ bo‘lsa... // Xalq so‘zi. 2000 yil. 15- aprel. 37. Soliyev A. Abdulla Oripovning “Hangoma” she’rini o‘rganish. // Ma’rifat.- 1991.-№

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar