Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 59.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdulla Qahhor hikoyalarida tinish belgilarining qo‘llanilishi

Купить
KURS ISHI MAVZU: Abdulla Qahhor hikoyalarida tinish belgilarining qo‘llanilishi MU NDARIJA : KIRISH ……………………………………………………………..……. 3 I BOB . Abdulla Qahhor ijodi va undagi punktuatsion jihatlar 1.1.Yozuvchi hikoyalarida punktuatsiyaning emotsional ta'siri…………… 5 1.2.Tinish belgilarining tilshunoslikda va adabiyotdagi o‘rni……………… 7 I bob bo’yicha xulosa……………………………………………………….. 8 II BOB . Abdulla Qahhor hikoyalarida tinish belgilarining qo llanilishiʻ 2.1. Tinish belgilar orqali badiiy uslubning namoyon bo lishi………………. ʻ 15 2.2. Tinish belgilarning obrazlarni shakllantirishdagi, ichki monologlar va hissiy atmosferani yaratishdagi roli………………………………………. ………. 30 II bob bo’yicha xulosa……………………………………………………….. 31 Xulos a Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxat i 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbek adabiyoti taraqqiyotida Abdulla Qahhorning ijodi alohida o’rin egallaydi. U o’zining hikoyalari orqali nafaqat realizmning yuksak namunalarini yaratdi, balki o’zbek nasrida psixologik tahlil, xalqona iboralar, hayotiylik va badiiy teranlikning yangi bosqichini shakllantirdi. Yozuvchi hikoyalarining o’qishga oson ekanligi, mazmundorligi, qisqa hajmda teran ma’no berish qobiliyati, ayniqsa tilimizga bo’lgan ehtiyotkor munosabati uni o’zbek adabyotining eng kuchli vakillaridan biri ekanligini yaqqol ko’rsatib beradi. Yozuvchi hikoyalarida tilning barcha darajalari mazmunli aks ettirilgan, ya’ni u so’zlarni o’z va ko’chma ma’nolarda o’z o’rnida mahorat bilan qo’llagan, sintaktik vositalardan unumli foydalangan, ayniqsa punktuatsiya- tinish belgilarining qo’llanishi alohida ahamiyat kasb etadi. Tinish belgilari muayyan tilda yozma nutqni to’g’ri, ifodali va mantiqli bayon qilishda, uni ixchamlashda, yozma nutq qismlarining o’zaro mantiqiy-grammatik munosabatlarini ko’rsatishda xizmat qiladigan muhim grafik vositalar sanaladi. Abdulla Qahhor ijodida tinish belgilaridan personajlar xarakterini ochishda, ularning ruhiy kechinmalarini ko’rsatishda, konfliktlarni va ijtimoiy vaziyatlarni yanada ta’sirli aks ettirishda unumli foydalanilgan. Bu esa o’z navbatida o’quvchi uchun bir qancha qulayliklar tug’diradi. Avvalo, hikoya mazmunini tezda yetkazib berishga, o’qishini yanada osonlashtirishga, emotsional his yetkazishga xizmat qiladi. Yozuvchi o’z hikoyalarida aks ettirgan har bir belgi, xoh u vergul bo’lsin, xoh chiziqcha yoki ko’p nuqta o’zining mazmuniy vazifasini bajargan. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsadi — Abdulla Qahhorning hikoyalarida tinish belgilarining qo'llanilishini tahlil qilish va ularning badiiy ta'sirini ko’rsatib berishdan iborat. Tadqiqot metodlari sifatida adabiyotshunoslik tahlili, grammatik tahlil va badiiy tahlil usullaridan foydalaniladi. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagilami o`rganishni vazifa qilib oldik. – mavzu yoritilgan barcha ilmiy adabiyotlami o'rganib chiqish; 2 – ushbu mavzu yuzasidan boshqa tillarda yaratilgan asarlar va ulardagi fikrlarni aniqlash; – Abdulla Qahhor hikoyalarida qo llanilgan tinish belgilarning badiiyʻ uslubni namoyon qilib, asarga uslubiy bo yoqdorlik berganligi va hissiy- ʻ emotsionallikni oshirganligini ko rsatish; ʻ – badiiy asarlarning bo yoqdorlik xususiyatini oshirib beruvchi tinish ʻ belgilarni qanday qilib asarda qo llash kerakligini ko’rib chiqish; ʻ Kurs ishining predmeti . Abdulla Qahhor hikoyalarida qo’llanilgan tinish belgilarining( nuqta, vergul, tire, ikki nuqta, ko‘p nuqta, undov va so‘roq belgilari) badiiy matndagi funksional vazifalari, ularning muallif uslubini shakllantirishdagi o‘rni hamda qahramon ruhiy holati, nutq ohangi va mazmuniy ta’sirchanlikni kuchaytirishdagi ahamiyatini tahlil qilish Mavzuning o’rganilganlik darajasi. O‘zbek adabiyotshunosligida Abdulla Qahhor ijodi, xususan, uning hikoyachilik mahorati, realizm tamoyillari, til va uslub masalalari ko‘plab tadqiqotlarda o‘rganilgan. Adabiyotshunos olimlar Qahhor hikoyalarining badiiy-estetik qiymati, obrazlar tizimi, xalqona til vositalaridan foydalanish uslubi, dialog va monologlarning tabiiyligi masalalariga alohida e’tibor qaratganlar. Jumladan, Ozod Sharafiddinov, Matyoqub Qo‘shjonov, Naim Karimov, Umarali Normatov kabi adabiyotshunoslar o‘z ilmiy ishlari va maqolalarida Abdulla Qahhor nasrining o‘ziga xos uslubiy xususiyatlarini, hikoyalaridagi psixologizm, hayotiylik va qisqalik san’atini tahlil qilganlar. Ushbu tadqiqotlarda yozuvchining so‘z tanlashi, gap qurilishi va nutq ixchamligiga urg‘u berilgan bo‘lsa-da, tinish belgilarining badiiy-funksional ahamiyati alohida va tizimli tadqiqot obyekti sifatida yetarlicha yoritilmagan. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi tarkibiy tuzilishiga ko'ra kirish, ikkita mustaqil bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 3 I BOB. ABDULLA QAHHOR IJODI VA UNDAGI PUNKTUATSION JIHATLAR 1.1. Yozuvchi hikoyalarida punktuatsiyaning emotsional ta'siri Yozuvchining bolalik yillari Farg‘ona vodiysining ko‘pdan-ko‘p qishloqlarida kechgan. Abduqahhor aka temirchi bo‘lgani bois oilasi bir yerda muqim yashay olmadi. U qishloqdan bu qishloqqa tirikchilik sababli yoki boshqa sabablarga ko‘ra ko‘chib yurishga majbur edilar. Bo‘lajak adib Abdulla Qahhor hayoti va uning dunyoqarashi, ruhiyatida bu ko‘cha-ko‘chlar, haqoratlar, azob uqubatli kunlar o‘z izini qoldirmasdan iloji yo‘q edi. Ikkinchi tomondan esa bo‘lajak adib qora xalqning ich-ichida yurib, haqiqiy ahvolni, avom xalq hayotini yaqindan o‘rgandi, kuzatdi. Oilaviy musofirchilik tufayli yosh Abdulla bolaligidan “ichimdagini top”, “odamovi”, “uyatchan” bo‘lib o‘sdi. “O‘tmishdan ertaklar” qissasining ikkinchi hikoyasi “Indamas” deb ataladi. Unda yozuvchi Yaypan qishlog‘ining “Qo‘shariq” mahallasida kechirgan voqealarni yodga oladi. Yosh Abdulla ko‘chada bolalar bilan “Oq terak, ko‘k terak” o‘yinini o‘ynashgani, uni ham “kerak” deb tanlashlarini, yugurib borib, safni buzishni orzu qilib, yuragi hapriqganini yozadi. Ammo bolalar uni “Kelgindi” deb haqorat qilishadi. Bu so‘z yosh Abdullaning jon-jonidan o‘tib ketadi. Mana, yozuvchi nima deb yozgan bu haqida: “Kelgindi, kelgindi it”, degan gapni Olim buvodan eshitganimda buning haqoratdan tashqari yana odam hazar qiladigan ma’nosi ham borligini bilmagan edim. Cholning bu gapi boshimdan kirib, tovonimdan chiqib ketdi”. Abdulla Qahhorning bolaligida unga va uning oila a’zolariga nisbatan bildirilgan mana shunday sovuq munosabatlar bo‘lg‘usi adibning kamgap, vazmin, indamas bo‘lib qolishiga sababchi emasmikan, deb o‘ylaymiz. Abdulla Qahhorning bolalik yillari eng qiyin zamonlarga 1917-yil voqealari, Birinchi jahon urushi, mardikor olish voqealari, ocharchilik, ishsizlik, xullas, jamiyatda u tuzumdan bu tuzumga o‘tish davriga to‘g‘ri keldi. Abdulla Qahhor bolaligida ko‘rgan-kechirganlari asosida nodir asarlar yaratdi. Jumladan, “Notiq’’, “O’jar”, “Anor”, “O‘g‘ri”, “Bemor”, “Dahshat”, “Qabrdan tovush” kabi bir-biridan mazmunli hikoyalar yozdi. Ularning real, tarixiy zaminini, obrazlarning prototiplari “O‘tmishdan ertaklar” 4 qissasida qalamga olinganini anglash mumkin. Demak, fojiaviy hayotiy lavhalar tasvirining asosi aslida yozuvchi yashagan, bolaligi kechgan makon va zamon, ijtimoiy-maishiy turmush bilan chambarchas bog‘liq. To‘g‘ri, yozuvchi badiiy shartlilik talabiga muvofiq biroz oshirib yuborgan yoki biroz kamaytirib tasvirlagan bo‘lishi mumkin. Nima bo‘lganda ham, yozuvchi badiiylik mezonlaridan kelib chiqib, shaxsan o‘zi ko‘rgan-kuzatgan voqealar va kishilar taqdiri, muammolarini professional yozuvchilik qalami bilan tarixga muhrladi. Abdulla Qahhor hayotda ham, badiiy ijodda ham o z haqiqatlarini topgan, shuʻ haqiqatlar uchun sabot bilan kurashgan san atkordir. Bu haqiqatlar uni qattiq ʼ qiynagan, qalbida og ir-og ir tebranish va tortishuvlar paydo qilgan. Ammo u ongli ʻ ʻ hayoti va iste dod quvvatini aynan shu haqiqatlarga bag ishlagan. Ko nglini ʼ ʻ ʻ nurafshon aylagan shu haqiqatlarga suyanib, Abdulla Qahhor ma nan ulg aygan, ʼ ʻ ma nan ulg aygan sayin esa shu haqiqatlarning boqiyligidan ilhomlangan. Abdulla ʼ ʻ Qahhorning cho ng mehnat va zargarlik bilan yaratilgan har bir asarida boqiy ʻ haqiqat muhri va shukuhi bor. Abdulla Qahhorning ijodiy shaxsiyati behad boy va favqulodda saxovatli. Shuning uchun, rus olimasi I. Barolina to g ri qayd ʻ ʻ etganidek, “Abdulla Qahhor ijodiga qiziqish uning shaxsiyatiga, insoniy mohiyatiga qiziqish bilan bevosita bog langan. Uning shaxsiy fazilatlari – fikrlash ʻ tarzi, xarakteri, g ayrat-shijoati, ma naviy dunyosi asarlarida shu qadar yorqin ʻ ʼ aks etganki, yozuvchi Abdulla Qahhor bilan uning shaxsi ichdan ajralmas aloqada bo lib ko rinadi.” ʻ ʻ 1 Bu hammaga nasib etadigan va hamma yozuvchidan talab qilsa bo ladigan xususiyat emas. Barcha buyuk yozuvchilardek, Abdulla Qahhorning ʻ ham shaxsi – ijodiga, ijodi – shaxsiga bir ko zgudir. Adib ijodini sevganlar albatta ʻ uning shaxsiga maftun bo ladi, shaxsini bilganlar esa – uning ijodidan ayri yashay ʻ olmaydi. Olamning o zgarishi – odamning o zgarishiga bog liq. Odamning ongi, ʻ ʻ ʻ fikr-qarashlari yangilanmas ekan, hech qachon olam yangilanmaydi. Abdulla Qahhor hikoyalari, birinchi navbatda, samimiyligi, ishontirish kuchi bilan kishini hayratda qoldiradi. Yozuvchi tasviridagi hamma narsa hayot hodisasi, aynan bo‘lib o‘tgan voqea, real hayotning bir bo‘lagi, epizodi bo‘lib gavdalanadi; hikoyalarning 1 I. Barolina .A. Abdulla Qahhor ijodida Chexov ta’siri. – T.: 2005. – B. 45-50. 5 ko‘pchiligi real hayotiy asosga ega, ular adibning turmushda o‘zi ko‘rgan, eshitgan hodisalardan, tanish kishilar hayotidan olingan. Biroq ular hayotning aynan nusxasi emas. «Agar yozuvchilik turmushdan nusxa ko‘chirishdan iborat bo‘lsa, dunyoda bundan oson ish bo‘lmas edi, - deydi adib. - Hayotdan aynan ko‘chirish kitobdan ko‘chirishday gap. Nusxa nusxa bo‘lib qolaveradi. Bunday narsalardan originallik kutib bo‘lmaydi. Originallik hayot haqiqatini dildan o‘tkazish, uni his qilish, unga o‘ylab yurgan gaplarni singdirish, tilaklaringni qo‘shib ifodalash bilan yuzaga keladi. Qahhor mustabid xonlar, sultonlar hukmronlik qilgan eski zamon insonning qo l-oyog i bilan birga ongi, aqli va qalbini ham kishanlab tashlaganiniʻ ʻ bolaligidayoq ko rgan, o sha chirkin qullik muhitida yashab ulg aygan edi. ʻ ʻ ʻ Abdulla Qahhorning o nlab asarlari, xususan, “O tmishdan ertaklar” qissasida ʻ ʻ tasvirlangan voqea-hodisa va ijtimoiy manzaralar – asrlar mobaynida xalqni yanchib, ta qib etib kelgan musibat, g am-anduh va fojialarning o ziga xos ʼ ʻ ʻ haqqoniy talqinidir. Bu kabi asarlarining yoritilib berilishida ham tinish belgilarining o rni beqiyos, chunki asarlardagi ko p nuqta(...), tire( - ) ning va shu ʻ ʻ kabi belgilar qo llanilishi qahramonlarning hissiy ichki kechinmalarini yaqqol ʻ ko rsatib beradi. Asarlarida qo’llanilgan puktuatsion belgilar, shuningdek, asarni ʻ o’quvchiga yanada yoqimli va o’qilishi oson bo’lishiga yordam beradi. 1.2. Tinish belgilarining tilshunoslikda va adabiyotdagi o‘rni Til- insoniyatning eng muhim aloqa vositasi bo’lib, uning yozma shakli orqali fikrlar, bilimlar va madaniy meros avloddan-avlodga yetkaziladi. Yozma nutqning aniq, tushunarli va ta’sirchan bo’lishi uchun tinish belgilarining o’rni beqiyosdir. Tinish belgilarining adabiyotdagi o’rni va vazifalari juda muhim bo’lib, ular matnning mazmuni, ohangi va badiiy ta’sirini belgilab beradi. Adabiy matn- bu faqat so’zlar yig’indisi emas, balki muallifning hissiyoti, munosabati va badiiy niyatini ifodalovchi gaplar yig’indisidir. Agar tinish belgilarisiz matnni tasavvur qilsak, u tushunarsiz, zerikarli va badiiy ta’sirdan xoli bo’lib qoladi. Shuning uchun tinish belgilariga adabiyotshunosligimizda “ma’no yaratuvchi vosita” 6 sifatida qaraladi. Quyida punktuatsiyaning adabiyotdagi o’rni tushunarli va tizimli shaklda yoritib berilgan: 1. Matn tuzilishini tartibga solish: Tinish belgilar matnni strukturaviy jihatdan aniq va tartibli qiladi. Ular jumlalar va gaplar orasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi, matnning ma’nosini aniqlashtiradi va o‘quvchiga fikrni osonroq tushunishga yordam beradi. Abdulla Qahhorning hikoyalarida nuqta va vergul kabi belgilar fikrni aniqlik bilan ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. 2. O‘quvchining e’tiborini jalb qilish: Adib tinish belgilar, ayniqsa, undov belgisi va uch nuqta, o‘quvchining diqqatini muayyan fikr yoki hissiyotga qaratadi. Ular ifoda kuchini oshiradi va matnga emotsional rang-baranglik qo‘shadi. Undov belgisi (!) hissiy o‘rinlarda qahramonlarning his-tuyg‘ularini ifodalash uchun ishlatiladi: ,,Bu rostmi!?‘‘ Uch nuqta (...) kutilmagan yoki tugallanmagan fikrni ifodalaydi: ,,Unga javob berishni istamadi...‘‘ 3. Ritm va ohangni shakllantirish: Tinish belgilar jumlalarning ritmi va ohangini belgilashda muhimdir. Ular yozuvchiga jumlalarning uzunligi va urg‘ularini boshqarish imkonini beradi, bu esa adabiy matnda ma’lum bir muhitni yaratishga yordam beradi. Erkin va tez rivojlanayotgan voqealarni tasvirlashda nuqtalar kamroq, vergullar ko‘proq ishlatiladi, bu esa harakatni jonliroq ko‘rsatadi. Biroq, og‘ir va xotirjam vaziyatlarda nuqtalar ko‘proq ishlatiladi. 4. Hissiyotni ifodalash: Tinish belgilar adabiy asarda qahramonlarning hissiyotlarini va muallifning munosabatini ifodalashda asosiy rol o‘ynaydi. Bu belgilar orqali yozuvchi voqea rivojlanishini yoki hissiy cho‘qqilarni ta’kidlaydi: 7 “Zuhra lola tergani boraman desa, bitta o’zini yuboraverdingmi? Birga borsang oyog’ingga kuydirgi chiqarmidi, muncha noshud-notavon, muncha ham anqov-lakalov bo’lmasang” (“Mayiz yemagan xotin”). So’roq belgisi (?) noaniqlikni yoki savollarni aks ettiradi. ,,U bu ishni qanday qildi?‘‘ Shuningdek, o zi o ziga savol berish jarayonidan misol keltirsak,ʻ ʻ Dostoyevskiyning "Jinoyat va jazo" asarida Raskolnikovning savollari uning ruhiy ziddiyatlarini ochib beradi: "Bu qilmishim to g rimi? Axir, odamlar nima derkin?" ʻ ʻ Undov belgisi kuchli hissiyotlarni ifodalaydi: "Oh, bu qanchalar g‘alati!" 5. Uslubiy vosita sifatida foydalanish: Ko‘plab adiblar tinish belgilarini o‘ziga xos uslub yaratishda qo‘llaydi. Masalan, Abdulla Qahhor hikoyalarida vergul va uch nuqtaning ko‘p ishlatilishi uning fikrlarni mulohaza bilan ifodalashiga xizmat qiladi. Ba’zan esa qasddan tinish belgilarini ishlatmaslik ham uslubiy vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin. - Yo’llar, shaharlar, manzillar… Tutun, alanga, xarobalar… To’plar, tanklar, samolyotlar na’rasi… (“Muhayyo” A. Qahhor) 6. O‘quvchini boshqarish: Tinish belgilar o‘quvchini yozuvchi istagan tarzda matnni o‘qishga undaydi. Ular fikrni pauzalar bilan taqsimlash yoki voqeani tezlashtirish orqali matnning ta’sirchanligini oshiradi. Tinish belgilar matnning mazmunini yanada aniq va ifodali qilish uchun xizmat qiladi. Har bir tinish belgisi ma’lum vazifani bajaradi: Nuqta (.): Fikrni yakunlaydi va o‘quvchiga pauza beradi. Yozuvchi nuqta orqali asardagi voqealarning tugaganligini yoki fikrning yakunlanganligini bildiradi. "Kech tushdi. Shahar sokinlashdi." (“Muhayyo”) Bu yerda nuqta tasvirlangan holatni bo‘lib, voqealarni bosqichma-bosqich tasvirlashga yordam beradi. 8 Vergul (,): Jumladagi qismlarni ajratish orqali o‘quvchining diqqatini taqsimlaydi va matnning murakkab tuzilmalarini osonlashtiradi. "Bog‘lar yashnab turar, gullar hid taratar, qushlar sayrar edi." Vergullar bu yerda tasvirni yanada tiniq qiladi. Ikki nuqta (:): O‘quvchini muhim ma’lumotga tayyorlaydi yoki bir fikrni batafsil tushuntiradi. "U faqat bir narsani istardi: erkinlik." Tire (—): Diqqatni qaratadi yoki ma’lum bir fikrni ta’kidlaydi. "Bu voqea uning hayotini o‘zgartirdi — butunlay o‘zgartirdi." Tinish belgilar adabiy asarda hissiyotlarni ifodalashda muhim ahamiyatga ega. Ular qahramonlarning ichki kechinmalarini va muallifning hissiy munosabatini ochib beradi. Undov belgisi (!): Hayajon, qo‘rquv, quvonch yoki boshqa kuchli his- tuyg‘ularni aks ettiradi. "Uning ko‘zlari chaqnadi: «Men muvaffaqiyatga erishdim!»" So roq belgisi (?): Qahramonning ichki mulohazalari yoki noaniqlikniʻ ko‘rsatadi. "Bu qadar uzoqqa borganim to‘g‘rimi?" Uch nuqta (...): Tinishsizlikni, davomiylikni yoki fikrning tugallanmaganligini ifodalaydi. "U menga qaradi... ammo hech narsa demadi." ("Chinor" A.Muxtor) Punktuatsiya yozma fikrni aniq va ravon, tushunarli va ifodali bayon qilishda muhim ahamiyatga egadir. Yozma nutqning ayrim leksik-garammatik vositalar bilan ifoda qilish mumkin bo‘lmagan tomonlarini ifoda qilishda punktuatsiyaning ahamiyati yanada ortadi. Punktuatsiya tilshunoslikda uch ma’noda qo‘llanadi: tinish belgilari sistemasi va ularning qo‘llanish qoidalari haqidagi bilim; tinish belgilarining qo‘llanishi haqidagi qoidalar to‘plami; tinish belgilari. Umuman, punktuatsiyaning tekshirish obyekti tinish belgilaridir. Punktuatsiya grafika va orfografiya, sintaksis, intonatsiya bilan uzviy aloqadordir. O‘zbek tili punktuatsiyasining birinchi asosi 9 o‘zbek tilining grammatik sistemasi nutqning mazmun, intonatsiya va tuzilish tomonlarining bir butunligini tashkil qiladi. Bu o‘zbek tili punktuatsiyasining negizidir. O‘zbek tili punktuatsiyasining ikkinchi asosi rus tilining punktuatsion sistemasidir. Bu o‘zbek tilidagi ko‘pchilik tinish belgilarining rus tilidan o‘zlashganligi, rus tili punktuatsiyasining ilmiy va nazariy jihatdan chuqur ishlanganligi, bilan bog‘liq. Punktuatsiya prinspi (tamoyili)–tinish belgilarining qaysi usul va tartibda qo‘llanilishi demakdir. O’zbek tilshunosligida tinish belgilarining o’rganilishi O’zbek tilshunosligida tinish belgilari masalasi til taraqqiyoti bilab bog’liq holda bosqichma-bosqich shakllangan. Tinish belgilarini ilmiy asosda o‘rganish jarayoni o‘zbek adabiy tilining me’yorlashuvi, yozma nutq madaniyatining rivoji bilan chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, XX asr boshlaridan boshlab o‘zbek tilshunosligida tinish belgilari masalasi alohida ilmiy muammo sifatida qarala boshladi. Ilk davrlarda tinish belgilari masalasi imlo bilan birgalikda o‘rganilgan bo‘lsa, keyinchalik u mustaqil lingvistik tadqiqot obyekti sifatida shakllandi. Bu jarayonda jadid olimlarining xizmatlari alohida e’tiborga loyiqdir. Bulardan biri Abdurauf Fitratning tinish belgilari rivojlanishiga qo’shgan hissasi benihoya kattadir. Abdurauf Fitrat o‘zining “Nahv” asarida arab tili grammatikasi masalalarini yoritish bilan birga, yozma nutq madaniyatiga oid muhim masalalarga ham e’tibor qaratadi. Jumladan, asarda turush belgilari (hozirgi termin bilan aytganda tinish belgilari)ning yozma nutqdagi o‘rni va ahamiyati haqida muhim fikrlar ilgari suriladi. Fitrat turush belgilarini gapning mazmunini aniqlashtiruvchi, fikrning mantiqiy tuzilishini ko‘rsatuvchi vosita sifatida talqin qiladi. Fitratga ko‘ra, yozma nutqda so‘zlar faqat ketma-ket joylashuvi bilangina emas, balki ularning o‘zaro munosabati orqali ham ma’no hosil qiladi. Ana shu munosabatni to‘g‘ri anglatishda turush belgilarining ahamiyati katta. Muallif tinish belgilarining o‘rinli qo‘llanishi orqali gapning tugallangan yoki tugallanmaganligi, fikrning bo‘linishi, pauza va ohangning ifodalanishini ta’kidlaydi. Bu jihatdan Fitrat turush belgilarini grammatik tizimning ajralmas qismi sifatida ko‘rsatadi. “Nahv” asarida nuqta, vergul, so‘roq va undov belgilari kabi asosiy turush belgilari vazifalari izohlanadi. Xususan, nuqta fikrning yakunlanganini bildirishi, vergul gap ichidagi 10 bo‘laklarni ajratishi, so‘roq belgisi savol mazmunini, undov belgisi esa hayajon va hissiy munosabatni ifodalashi qayd etiladi. Fitrat ushbu belgilarni to‘g‘ri qo‘llash yozma nutqning aniqligi va tushunarliligini ta’minlashini alohida ta’kidlaydi. Fitratning turush belgilari haqidagi qarashlari o‘z davri uchun yangicha yondashuv hisoblanadi. Chunki eski yozma an’analarda tinish belgilari yetarli darajada qo‘llanilmagan, fikr asosan ohang va kontekst orqali anglatilgan. Fitrat esa yozma nutqda ma’noning aniqligini ta’minlash uchun tinish belgilarining zarurligini ilmiy asoslab beradi. Bu holat o‘zbek tilshunosligida tinish belgilari masalasining shakllanishida muhim bosqich bo‘lib xizmat qilgan. Fitratning “Nahv” asarida turush belgilari yozma nutqni mantiqan to‘g‘ri tashkil etuvchi, ma’no aniqligini ta’minlovchi muhim vosita sifatida baholanadi. Uning bu boradagi fikrlari keyingi davr o‘zbek tilshunosligida tinish belgilari nazariyasining rivojiga mustahkam asos bo‘lib xizmat qilgan. Abdurauf Fitratdan keyin ham bir qancha olimlar tinish belgilari rivojlanishiga munosib hissa qo’shgan. Ulardan: H. Qayumiy o‘zbek tilshunosligida tinish belgilarini grammatik va sintaktik jihatdan o‘rganishga muhim hissa qo‘shgan olimlardan biridir. Uning “O‘zbek tili grammatikasi” asarida punktuatsiya masalalari gap tuzilishi bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilinadi. Olim tinish belgilarini yozma nutqda fikrning aniqligi va mantiqiy izchilligini ta’minlovchi vosita sifatida baholaydi. Qayumiy tinish belgilarini faqat intonatsiyaga tayangan holda emas, balki grammatik tuzilish va sintaktik munosabatlar asosida qo‘llash zarurligini asoslab beradi. Uning fikricha, vergul, nuqta, ikki nuqta va nuqtali vergul kabi belgilar gap bo‘laklari o‘rtasidagi grammatik aloqalarni aniq ko‘rsatadi hamda yozma nutqda tushunmovchiliklarning oldini oladi. Olimning muhim xizmatlaridan biri shundaki, u tinish belgilarining qoidaviy-me’yoriy jihatlarini tizimlashtirishga harakat qilgan. Qayumiy vergulning sodda va qo‘shma gaplarda qo‘llanish holatlarini batafsil ko‘rsatib, punktuatsiyaning o‘zbek adabiy tilidagi me’yorlarini shakllantirishga zamin yaratgan. Sh. Shoabdurahmonovning ilmiy xizmatlaridan biri shundaki, u punktuatsiya qoidalarini tizimlashtirib, umumlashtirgan. Bu esa o‘zbek adabiy tilida tinish belgilarining me’yoriy qo‘llanilishini belgilashda muhim ahamiyat 11 kasb etgan. Uning tadqiqotlari maktab va oliy ta’lim darsliklari uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qilgan. N. G’oziyev o’zining “ O’zbek punktuatsiyasi” nomli asarida tinish belgilarining qo’llanish qoidalari va ularning yozma nutqdagi vazifalarini batafsil yoritadi. G‘oziyev punktuatsiyani faqat qoidalar yig‘indisi sifatida emas, balki yazma nutqning mantiqiy izchilligini va tushunarli ifodalanishini ta’minlovchi vosita sifatida talqin qiladi. Olimning fikricha, tinish belgilarining to‘g‘ri qo‘llanishi gapning tuzilishi, bo‘laklar o‘rtasidagi grammatik munosabatlar va matnning semantik yaxlitligini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. N. G‘oziyev asarida vergul, nuqta, ikki nuqta, nuqtali vergul va tireni qo‘llash qoidalari batafsil yoritilgan. U har bir tinish belgisining funksiyasini syntaktik, semantik va uslubiy jihatdan izohlaydi. Masalan, vergul belgisi orqali murakkab gap bo‘laklarini ajratish, izoh beruvchi bo‘laklarni ajratish va qo‘shma gaplarda mantiqiy aloqani ifodalash mumkinligi misollar bilan ko‘rsatilgan. Olim shuningdek, tinish belgilarining o‘qitish metodikasini ham rivojlantirishga e’tibor qaratadi. G‘oziyev tinish belgilarini o‘rgatishda nazariy bilim va amaliy mashqlarni uyg‘unlashtirish lozimligini ta’kidlaydi. U punktuatsiyani o‘rgatish jarayonida matnning mazmuniy va mantiqiy yaxlitligini tushuntirish muhimligini alohida ta’kidlaydi. Professor Shavkat Rahmatullayev o‘zbek tilshunosligida tinish belgilarini intonatsiya va pauza bilan bog‘liq holda tadqiq qilgan olimlardan biridir. Uning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” asari tinish belgilarining yozma nutqdagi vazifalarini chuqur o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, punktuatsiyaning og‘zaki nutq bilan uzviy bog‘liqligini ilmiy asosda ko‘rsatadi. Rahmatullayevning fikricha, tinish belgilarining asosiy vazifasi — yozma nutqda fikrni aniqlik va mantiqiy izchillik bilan ifodalashdir. Olim punktuatsiyani faqat qoidalar majmui sifatida emas, balki matnning uslubiy va kommunikativ xususiyatlarini oshiruvchi vosita sifatida talqin qiladi. Shu nuqtai nazardan, tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llash, o‘quvchi va muallif o‘rtasidagi muloqotni aniq va tushunarli qilishga yordam beradi. Asarda Shavkat Rahmatullayev vergul, nuqta, ikki nuqta, nuqtali vergul va tireni qo‘llashning amaliy jihatlarini misollar bilan tushuntiradi. U ayniqsa murakkab va qo‘shma gaplar, ichki monolog va hissiy ifodalarni ifodalashdagi 12 tinish belgilarining rolini yoritadi. Olim nuqta va vergul orqali gap bo‘laklarining ajralishini, ikki nuqta orqali tushuntiruvchi va aniqlovchi bo‘laklarni, tireni esa dramatik va emfazik ohangni ifodalashdagi vazifasini alohida ko‘rsatadi. Rahmatullayevning tadqiqotlarida punktuatsiyaning fonetik va intonatsion jihatlari ham o‘rganilgan. U yozma nutqdagi pauza va ohangni tinish belgilarida aks ettirishning usullarini ilmiy asosda tushuntiradi. Bu yondashuv, ayniqsa badiiy matnlar va hikoyalar tahlilida juda muhimdir, chunki tinish belgilarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi matnning ma’nosini buzishi mumkin. Shavkat Rahmatullayevning ilmiy hissasi shundaki, u tinish belgilarini grammatik, sintaktik, fonetik va uslubiy jihatlarni birlashtirib tahlil qilgan. Bu esa o‘zbek punktuatsiyasini chuqur va kompleks yondashuv asosida o‘rganishga imkon yaratgan. H. Nematov o‘z tadqiqotlarida punktuatsiya tizimini grammatik asoslashga e’tibor qaratgan. U gap bo‘laklari, murakkab gaplar va matn tuzilishida tinish belgilari qanday qo‘llanishini ilmiy jihatdan asoslab bergan. B. Azimov esa punktuatsiyaning uslubiy ahamiyatini ko‘rsatgan. U yozuvchi nutqidagi individual xususiyatlarni belgilashda tinish belgilari muhim rol o‘ynashini ta’kidlagan. Vergul, nuqta, tire kabi belgilarni qo‘llashdagi farqlar yozuvchi nutqining ohangini va uslubini belgilashini ko‘rsatgan. I bob bo’yicha xulosa Abdulla Qahhorning ijodiy merosini, ayniqsa, uning she’riy va nasriy asarlaridagi punktuatsiya vositalarining stilistik, semantik va intonatsion rollarini chuqur tahlil etishga harakat qilgan olimlar ko’p. Quyida har bir bob bo‘yicha kengaytirilgan, batafsil xulosalar keltirilgan bo‘lib, ular tadqiqotning asosiy natijalari, misollar, solishtirmalar va ilmiy ahamiyatini o‘z ichiga oladi. Kirish bo‘limi xulosasi: ushbu bo‘limda Abdulla Qahhor o‘zbek adabiyotidagi buyuk namoyondalardan biri sifatida ta’riflandi: u she’riyat, hikoya, roman va publitsistika janrlarida 20 dan ortiq to‘plamlar muallifi bo‘lib, o‘zbek tilining boyligini adabiy norma sifatida rivojlantirgan. Ijodida punktuatsiyaning o‘rni – bu nafaqat grammatik qoida, balki hissiyotni ifodalash, ritmni yaratish va o‘quvchiga vizual ta’sir ko‘rsatish vositasi 13 sifatida ko‘rib chiqildi. Tadqiqotning maqsadi – Qahhor asarlarida punktuatsiya vositalarini leksik-stilistik va intonatsion tahlil qilish. Vazifalari: ijodiy yo‘nalishni o‘rganish, vositalarni tasniflash, solishtirish va ta’sirini baholash. satrlarining "nafas olishi" ta’minlanadi. ijodining "til musiqasi"ni shakllantiruvchi asosiy vosita bo‘lib, uning shevalarni adabiy tilga integratsiyasini ta’minlaydi. 14 II BOB. ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDA TINISH BELGILARINING QO LLANILISHIʻ 2.1. Tinish belgilar orqali badiiy uslubning namoyon bo lishi ʻ Xususan, Erhan Gerey o‘zining “Abdulla Qahhorning hikoyanavisligi” nomli 224 sahifalik monografiyasida adibning "Boshsiz odam", "Dahshat", "O‘g‘ri", "Mahalla", "Mayiz yеmagan xotin" kabi o‘nlab go‘zal hikoyalari va ilk ijodiy bosqichidagi hikoyalari va adibning o‘zbek hikoyachiligi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasini o‘rgangan. Adib o‘zining hikoyachilik mahoratini shakllantirishda rus hikoyanavislari Gogol, A.P.Chexov kabi adiblar adabiy maktabidan saboq oldi va o‘zining shaxsiy badiiy uslubini yaratdi. Adib sho‘ro davrida yashab, realistik o‘zbek hikoyachiligining go‘zal namunalarini yaratdi. Bugun o‘zbek hikoyachiligi taraqqiyotida Abdulla Qahhorning katta adabiy maktabi bor. Kimki, hikoya janrining ustasi bo‘lmoqchi bo‘lsa, albatta, Abdulla Qahhorning hikoyalarini o‘qiydi, o‘rganadi, undan saboq oladi. Adibning hikoyalari hajman qisqa, kuchli dramatizmga boy, Ularda bir tomondan, o‘tmish fojialari, ikkinchi tomondan esa zamonaviy muammolar talqini realistik, satirik uslubda fosh etiladi. Shu bugun ham Abdulla Qahhor hikoyalari o‘zining ahamiyatini aslo yo‘qotgani yo‘q. Abdulla Qahhor hikoyalarining mag‘zi to‘q. Ularning har birida Abdulla Qahhor yashab o‘tgan davr nafasi, odamlari, muammolari chuqur iz qoldirgan. Yosh tadqiqotchi Erhan Gerey o‘z tadqiqotida Abdulla Qahhorning hayoti va ijodiga doir muhim faktik ma’lumotlarni yig‘ib berishdan tashqari, adib hikoyalarining har biriga qisqa sharh, ilmiy munosabat bildirishga uringan. Erhan yaratgan monografiyaning umumiy tuzilishiga qarydigan, bo‘lsak, tadqiqot kompozitsiyasi nihoyatda pishiq va keng tuzilgan. Tadqiqotchi Abdulla Qahhor hikoyachiligini 3 bo‘limda o‘rgangan. Bundan tashqari, kitob Marhabo Qo‘chqorovaning “Abdulla Qahhor va Turkiya adabiy jarayoni” kirish so‘zi bilan ochilgan. so‘ngra, muallifning kirish so‘zi bilan boshlangan. 15 A. Qahhor hikoyanavislik san’ati sirlarini buyuk rus yozuvchisi A.P.Chexovdan o‘rgandi va uni o‘ziga ustoz deb bildi. Uning ijodiy merosini chuqur o‘rganib, hikoyanavislik tajribalarini mahorat bilan egallagan holda o‘zbek adabiyotida o‘ziga xos hikoyachilik maktabiga asos soldi. Buyuk ijodkorlar asarlarining umrboqiyligi, jozibadorligi ularning o‘z ijodlariga bo‘lgan talabchanliklari mahsuli bo‘lib, talabchanlik esa birinchi navbatda so‘zga bo‘lgan cheksiz hurmat orqali vujudga keladi. «Abdulla Qahhor hikoyalarini umrboqiy qilgan sirlar koshonasining olmos ustunlaridan biri uning so‘z ustida ishlashidir» 2 «Kitobxonga bir fikrni anglatish yoki bir narsani tasavvur qildirish uchun kishining boshini qotirmaydigan, ochiq va sodda til kerak. Surat oldirayotgan kishi suratga chiroyli va kelishib tushmoqqa behuda zo‘r berib, o‘zining tabiiy holatini buzganday, yozuvchi, chiroyli va «qoyil qilib yozishga» behuda zo‘r bersa, adabiy asar uchun zarur bo‘lgan – tildagi soddalik, tabiiylik buziladi.» 3 Bu bilan «Abdulla Qahhor ortiqcha chiyralgan, ortiqcha buralgan tilga qarshi. So‘zlar qancha tabiiy ishlatilsa, yozuvchi aytadigan fikr shuncha aniq ifodalanadi.» 4 Shuning uchun bo‘lsa kerak, adib ijodida tilga ijobiy zo‘rlik qilishga, ya’ni okkazionalizmlarga u qadar o‘rin berilmaydi. Bu holni N.Mahmudov quyidagicha izohlaydi: «Chinakamiga xalq san’atkori bo‘lgan A.Qahhor xalq tilining o‘zida bo‘lmagan har qanday vositadan, u badiiy tilga qanchalik jilo berishidan qat’iy nazar, voz kecha olgan ko‘rinadi. Ayni paytda aytish lozimki, bu hol yozuvchining benazir, o‘ziga xos hikoya uslubi bilan ham bog‘liq.» 5 "Bemor" hikoyasida qo llanilgan tinish belgilarga nazar tashlasak, unda ko pʻ ʻ nuqta(...)ning gapni hissiy ochib berganini ko ramiz. Adresatga tushunarli ʻ bo lishini, mana shu holda qahramonning qanday emotsiyaga ega bo lganligini aks ʻ ʻ ettirgan. Bunga misol sifatida " Bemor" hikoyasidan parcha keltirsak: “Sotiboldining xotini og‘rib qoldi... Bemor og‘irlashdi... Bemorning oldidan jilmaslik va shu bilan birga tirikchilik uchun xonaki bir kasb qilishga majbur 2 Solijonov Y. So’z sehrlari. –T.: Nihol, 2007. –B. 4. 3 Abdulla Qahhor. Asarlar. 6 tomlik. – T., 1967. T.1. – B. 33. 4 Qo’shjanov M., Normatov U. Mahorat sirlari. – T., 1968. –B. 216. 5 Mahmudov N. Ko’rsatilgan maqola. –B. 35. 16 bo‘ldi, har xil savatlar to‘qishni o‘rgandi. U ertadan kechgacha oftobshuvokda, gavronlar ichiga ko‘milib savat to‘qiydi. To‘rt yashar qizchasi qo‘liga ro‘molcha olib, onasining yuzini xira pashshalardan qo‘riydi. Ba’zan qo‘lida rumolcha, mukka tushib uxlab qoladi. Hammayoq jim. Faqat pashsha g‘ing‘illaydi, bemor inqillaydi.” "og rib qoldi...", "og irlashdi..." sozlaridan keyingi bu tinish belgiʻ ʻ o sha vaziyatni, holatni yanada kengroq anglashga yordam bergan. ʻ Abdulla Qahhorning "Yalangoyoq" degan hikoyasidan barcha: “U kupedan uzoqlashgach, militsioner xotirjam gapirdi. – Qizaloqning xotirasiga besh ketdim-yey... – Zo‘r ekan. Botinkani kiyib yurishga ham qo‘rqasan. – Hamma belgilarini aniq-tiniq aytib beryapti-ya!..” 6 Bu hikoyada punktuatsion belgilardan vergul(,), chiziqcha(-), ko p nuqta(...), ʻ so roq(?), nuqta(.), undov belgi(!)lari qo llanganini ko ramiz. Ular orasidan undov ʻ ʻ ʻ belgisi(!) boshqa hikoyalariga qaraganda ko proq ishlatilingan. ʻ "Munofiq" hikoyasida esa punktuatsion belgilarning asar mazmunini yana yoritib berganligi, asarga bo yoqdorlik, hissiy tasvir berganini ko ramiz: ʻ ʻ "O‘taman, albatta, o‘taman konkret faktlarga,- dedi. Nizomiddinov materiallarni tez-tez varaqlab, - sabr qiling-da, go‘sht suyaksiz bo‘lmaydi..." Yozuvchi “Adabiyot muallimi” hikoyasida adabiy jihatdan yuksak g oyani ʻ ilgari surgan, shuningdek, hikoyada shunday epizod bor: “ – Xamroyev o‘g‘li Hamdamni “urishib qo‘yish uchun” oldiga chaqiradi: – o‘tir bu yoqqa. Xo‘sh, sen nima uchun ko‘cha bolalariga o‘xshab axloqsizlik qilasan? Hamdam yostiqni qo‘yib ustiga o‘tirdi va onasiga qaradi”. Ushbu berilgan parchada "urishib qo yish uchun" degan jumlani nega ʻ qo shtirnoqqa olgan deb o ylasiz? Albatta, bu kesatiq ma'nosida qo shtirnoq belgisi ʻ ʻ ʻ yordamida qo llanilgan gap hisoblanadi. Demak, Abdulla Qahhor tinish belgilarini ʻ har taraflama unumli qo llagan va shu sababli o quvchi o sha asardagi bo layotgan ʻ ʻ ʻ ʻ vaziyatni his qila oladi. 6 Bo’rixon L. Quyosh hali botmagan. Yalangoyoq. – Toshkent. “O’zbekiston” NMIU, 2015. –B.366. 17 «- Bola edim. Raxmatli dadam gap y е r edilar. Bir mexmonxona yigit.. . Mana shunaqa shamol kechasi ekan. «Xozir kim go‘ristonga borib, Asqar ponsotning go‘riga pichoq sanchib keladi?» - degan gap bo‘libdi». Bu parcha A. Qahhorning "Dahshat" hikoyasidan keltirilgan va bu hikoyada nuqta, vergul, so roq, undov, ko p nuqtadan keng foydalanilgan.ʻ ʻ Abdulla Qahhor hikoyalaridagi qo llanilgan punktuatsion belgilar: ʻ Nuqta (.) – eng ko‘p qo‘llaniladigan va eng qadimiy tinish belgilaridan biri. XI asrda arab matnlarida yozuv belgisi sifatida paydo bo‘lgan. XIX asrgacha uning vazifasi va qo‘llanilishi hozirgi tinish belgisinikidan tamomila farq qilgan. Nuqtaning ishoraviy belgi sifatida ishlatilishi qadimgi arab manbalariga borib taqaladi. O‘zbek tilida tinish belgisi sifatida XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ishlatila boshlangan. Nuqta odatda quyidagi o‘rinlarda qo‘llaniladi: 1. Tinch ohang bilan aytiladigan har xil tuzilishdagi darak gaplar, shuningdek, buyruq, istak gaplar oxirida: Darak mazmunidagi: Milliy istiqlol sharofati bilan yangicha tafakkur va yangicha fikrlash shakllanmoqda (Egali gaplar). Shaftolizor bog‘larni ko‘rdim (Egasi ma’lum gaplar). Hurmat qilsang, hurmat ko‘rasan (Egasi umumlashgan gaplar). Ilk bahor. Daraxtlar endi kurtak yaza boshlagan palla (Atov gaplar). Buyruq mazmunidagi: O‘zingga ravo ko‘rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko‘rma. – Uyga kiring. Hamida keldi. (“Adabiyot muallimi”) Istak mazmunidagi: Ertaga maktabga borsam. 2. Mantiqan qo‘shma gap bo‘lgan, ammo ular soda gaplarga aylantirilgan holda alohida ohang bilan aytilsa va ikkinchi gap boshidagi ammo, lekin, biroq, chunki, shuning uchun, go‘yo bog‘lovchilari gaplar orasidagi izchillikni (bog‘liqlikni) ta’min etsa, ulardan oldin ham nuqta qo‘yilishi mumkin: Qo‘lini tig‘iga uzatdi. Lekin chol bu qimmatli buyumni qo‘ldan chiqarishni istamadi. (Oybek) 18 3. Birinchi qismida nuqta, ko‘p nuqta, undov, so‘roq belgisi bo‘lgan ko‘chirma gap o‘rtasida kelgan muallif gapidan so‘ng alohida to‘xtam bo‘lsa : “Sen do‘st emassan, – dedi Iskandar aka. – Do‘st o‘rtog‘ini yengilning ostidan, og‘irning ustidan yurishga o‘rgatmaydi”. – Bekor aytibsiz! – dedi Malohat jahli jiqib,- chilimning suvini ichib doktorga kirishni shayton sizdan o’rgangandir!...(“Jonfig’on” A. Qahhor”) 4. Qisqartirilgan ism, familiya va ota ismning birinchi harfi yoki qismidan so‘ng: A.Q. , A.Qod. , G‘.G‘. , M.Behbudiy, A.Fitrat, A.Cho‘lpon kabi ijodkorlarning nomi hamisha barhayotdir. A.S.Pushkin – rus poeziyasining quyoshi. 5. Sanashda raqamlar yoki harflar bilan ko‘rsatilgan numerativlardan so‘ng. Bunda numerativlardan keyin keladigan gaplar mustaqillikga ega bo‘lishi shart: 1. a)___; b)___; d)____. 2. a)___; b)___; d)____. Butunning qismlarini sanash uchun qo‘llanilgan arab raqamlaridan so‘ng ham nuqta ishlatilishi mumkin: Masalan, Tovushlar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Unli tovushlar. 2. Undosh tovushlar. 6. Ba’zan sanalar raqam bilan yozilganda yil, oy, kunlarni ifodalovchi raqamlardan so‘ng o‘zaro ajratish uchun ular orasiga qo‘yiladi: 02.07.2022., 2013- y. , 5-avg. , Terishga berildi 11.02.2006. 1.2. So‘roq belgisi So‘roq belgisi (?) – gap oxirida qo‘llaniladigan tinish belgilaridan biri. Bu belgi asosan mazmunidan so‘roq anglashilgan gaplar oxiriga qo‘yiladi va shu gapning ifoda maqsadiga ko‘ra so‘roq gap ekanligini ko‘rsatiladi. Bu belgi o‘zbek tiliga rus tilidan kirgan. So‘roq belgisining kelib chiqishi lotincha question – so‘roq so‘ziga borib taqaladi. So‘roq ma’nosida mazkur so‘zning birinchi harfi “Q” ishlatiladi boshlagan, keyinchalik uning shakli hozirgi holatga (?) kelib qolgan. O‘zbekcha matnlarga 1885-yildan boshlab, “Turkiston viloyatining gazetasi” sahiflarida ayrim matnlarda uchraydi. 1900-yildan so‘ng esa muntazam ishlatiladi boshlangan. 7 7 Qurbonova Z. (2023), AXLOQIY TARBIYA ME’YORLARI. Innovative Development in Educational Activities,2(17),71-77 19 O‘zbek tilida so‘roq belgisi quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. So‘roq gaplarning oxirida. Bunday gaplar tarkibida so‘roqni bildiruvchi leksik yoki grammatik vositalar: so‘roq olmoshlari, so‘roq yuklamalari va so‘roq ohangi ishtirok etadi: – Juda yaxshi daraxt ekan, inqilobdan keyin ekilgan bo’lsa kerak? 8 (“Dumli odamlar” A. Qahhor) Ayrim gaplar tarkibida so‘roqni bildiruvchi olmoshlar yoki yuklamalar ishtirok etmasligi ham mumkin. Bunday vaqtda so‘roq ma’nosi ohang yordamida ifodalanadi: Kechqurun idorada navbatdagi mashvarat bo‘ldi. Navbatdagi mashvarat bo‘ldi? (ohang o‘zgarishi natijasida so‘roq gaplar hosil bo‘lgan) – Nima uchun? Ta’qiq qilinganmi? Kim aytdi? Men aytib edimmi? (“Adabiyot muallimi”) 2. Gap yoki matn ichidagi birorta so‘z yoki jumla mujmal, noaniq, tushunarsiz yoki xato bo‘lsa, undan so‘ng qavs ichiga qo‘yiladi: Bir narmdek (?) yoy bila bir kiyikning qo‘ltig‘iga otdim. (“Boburnoma”) 3. “Toping” ma’nosida ishlatiladi: 5x5=? Eslatma: Birdan ortiq bo‘lib kelgan so‘roq gaplarda har bir gap mazmunan mustaqil bo‘lsa, har biridan so‘ng so‘roq belgisi qo‘yiladi: “Yo tansiq emasmi? Umringda necha marta asal yegansan?(“Anor”) 1.3. Nuqtali vergul: Nuqtali vergul (;) – ustma-ust joylashgan nuqta va verguldan tashkil topgan, ikki unsurli tinish belgilaridan biri. O‘zbekcha matnlarda XIX asr oxiridan, 1885- yildan boshlab uchraydi. U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar tarkibida: Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar mazmun jihatdan tugal fikrni anglatib, bir-biriga yaqin bo‘lmagan voqea-hodisalarni ifodalanganda: 8 Abdulla Qahhor. Yoshlar nashriyot uyi. – T.: 2018. 203-bet 20 Hayhotday hovli fayzsiz; daraxtlar ostini o‘t-o‘lan bosgan, hovlining etak tomonida bir juft yirik-yirik qarg‘a loqayd kezib yurar edi. Bog‘lovchisiz qo‘shma agap tarkibidagi sodda gaplarning o‘z ichida verguli mavjud bo‘lsa: Kampirning jig‘i biyroni chiqdi; ombordan olib chiqqan bir savat paxtasi bilan chig‘iriqni ko‘tarib, vaysaganicha, uyiga kirib ketdi . (A.Qahhor) Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibiga kirgan sodda gaplardagi voqealar bir- biriga qiyoslanganda: Ish kuchini elga berma, yerga ber; jamg‘armani selga berma, elga ber! 2. Uyushiq bo‘laklar guruhlanib, o‘zaro vergullar yordamida bir-birini ajratilganda, har bir guruhni anglatuvchi so‘zdan keyin: Istiqlol davri bolalari g‘ayratli, shijoatli; ko‘zida chaqini, ko‘ksida yolqini bor. – Zuhra qoqvosh, ta’bi nozik, dimog’dor qiz bo’lib, maktabdoshlariga qo’shilmas edi.(“Nurli cho’qqilar”) 3. Reja, qaror, farmon, buyruq, qonun va shu kabilarning oxirgi bandidan tashqari har bir bandi oxirida. Raqam, harf yarim qavs bilan berkitilgan yoki sanab ko‘rsatilgan holatlarda: Abdulla Qahhorning “Nurli cho’qqilar” hikoyasidagi Fotima timsoliga tavsif: Fotima – ishchan, barcha qiyinchiliklarga bardosh beroladi; Fotima – ota-onasiga mehribon. Yaxshi farzand; Fotima – o‘z ahdiga sodiq, vafoli yor. 1.4. Undov belgisi: Undov belgisi (!) asosan gap oxirida qo‘llanadigan, ikki elementli tinish belgisi. Yozma nutqda, ayniqsa, badiiy asarlarda turli tuyg‘ular , holatlar, har xil emotsionalliklarni ifodalashda undov belgisining roli katta. Asosan, undov va buyruq gaplar oxirida muayyan gapning emotsional yoki qat’iy buyruq ma’nosiga ega ekanligini, tugallanganligini, boshqa gaplardan 21 chegaralanish nuqtasini ko‘rsatadi. U o‘zbek yozuvida XX asrning boshidan - dastlab “Turkiston viloyatining gazeti”da 1901-yildan, keyinchalik boshqa bosma asarlarda muntazam qo‘llana boshlangan 9 . Undov belgisi o‘zbek tiliga rus tilidan o‘tgan. Mutaxassislarning fikricha, u lotincha lo - undov so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan. Undov belgisi o‘zbek tilida quyidagi holatlarda ishlatiladi: 1.Kuchli his-hayajon ifodalagan har xil tuzilishdagi gaplardan so‘ng: Voy-bo‘, - deb yubordi u. – Yerimiz muncha hiroyli! Globusning o‘zginasi-ya! (A.Bo‘riboyev) O, muazzam Enasoy daryosi! (Ch.Aytmatov) Axir, sizlar odam-ku ! (A.Cho‘lpon) – Nimadan uyalaman, erkin muhabbat masalasini Navoiy, Tolstoylar ko’targan! ( A. Qahhor “Nurli cho’qqilar”) Ba’zan ohang o‘zgarishi natijasida turli xil gaplar his – hayajon gaplarga aylanishi va undov belgisi qo‘yilishi mumkin: Poyezd keldi. Keldi poyezd! Uyingiz nurga to‘lsin. Nurga to‘lsin uyingiz! Dalaga chiqmaysizmi? Chiqmaysizmi dalaga! Vatanim bog‘larga burkansa. Bog‘larga burkansa Vatanim! 3.His-hayajon ifodalangan atov gaplarda: Toki odamlar meni ko‘rmasin, faqat mehnatimni ko‘rishsin . Mehnat! Mehnat! Mehnat! (A.Muxtor) Kuz! Oltin kuz! Bepoyon dalalarning fayzi yanada ortgan. (A. Qahhor) Tog‘lar! Balanda tog‘lar! Alpinistlar cho‘qqi tomon ko‘tarilmoqdalar. 4. His-hayajon ifodalangan so‘z-gaplardan so‘ng. Ha, yo‘q, xo‘p, uzr, mayli, xayr, salom kabi so‘z-gaplar hayajon bilan aytilsa, ulardan so‘ng qo‘yiladi: – Balli-balli! –dedi Rahim va Sharifga qarab im qoqdi . – Yo‘q! Borolmayman, – dedi qayrilib. (A.Qodiriy) – Dahshat!, - dedi Unsin. (A. Qahhor) 5.So‘z boshida kelib, kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmalardan so‘ng: Ey arslonkar arsloni! Mening yozuqlarimdan o‘t, mening qo‘limni tut, 9 Axmedova D. (2020). Semantik razmetka tizimida teg guruhlari. Oriental Art and Culture, III, 440-444 22 belimni bog‘la, muqaddas fotihangni ber! (A.Fitrat) Aziz kitobxonlar! Hech qachon unutmangki, sizlar Navoiydek ulug‘, tabarruk boboga nabira bo‘lasizlar. (E.Vohidov) Zuhraxon, o’zingiz borib olib keeling! Shu hafta ichida boring, kutamiz! (A. Qahhor) 10 6. Aytilishi lozim bo‘lgan fikr o‘ta kuchli his-hayajon bilan aytilsa, ketma –ket belgi qo‘yiladi: Charos kafti bilan yuzini to‘sgancha o‘zini orqaga tashladi. – A-a-a !!! – dedi chinqirib. (O‘.Hoshimov) – Chiqar buni jallod!!! Jallodlar harakatlandilar. – Xanjarimiz qonsirag‘on ! (A.Qodiriy) – E, ho’y!!! Yaxshimisan? Ho’y!, - dedi Faxriddin ( A. Qahhor) – Suv! Suv! – deb qichqirdi mingboshi. Suv! Yuragim kuyib ketdi… yonib ketdi! ... Suv! Suv!!! (A.Cho‘lpon) Ha, ho‘kiz uylaringa eltib berilsinmi?! Axir borilsin, arz qilinsin-da!!! (A.Qahhor) 1.5. Ko‘p nuqta: Ko‘p nuqta (…) ketma-ket qo‘yiladigan uch nuqtadan iborat belgisi. Ko‘p nuqta XIX asrning ikkinchi yarimidan boshlab o‘zbekcha matnalarda qo‘llanila boshlangan. 1876-yildan e’tiboran, “Turkiston viloyatining gazeti”da muntazam qo‘llanilgan. Ko‘p nuqta quydagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1.Muntazam tugallanmay qolgan gaplar oxirida fikrning tugallanmaganini, so‘zlovchini ya’ni nimadir demoqchiligini ko‘rsatadi: – Kundan kun battar bolayotgan edim, olib tashlashdi… Naq O’layozdim… (“Boshsiz odam” A. Qahhor) Usta bolani juda yaxshi ko’radilar …( A. Qahhor) Navoiy tokchadagi shamga qaradi, o‘rnidan qo‘zg‘alarkan, Darveshali: “Men … Men …” deb dik etib turdida, shamdonni olib o‘rtaga qo‘ydi va qaychi bilan sham uchini avaylab kesdi. (Oybek ) O‘zing tenggi bollar lager 10 Abdulla Qahhor. Anor. Yoshlar nashriyot uyi. Toshkent-2019. 149-bet 23 palatkalarida mazza qilib uxlab yotganda, sen suv sepib, yo‘lka supurishung… Nima desam ekan… Sal alam qiladi kishiga …(O‘.Hoshimov) 2. So‘zlovchining o‘ylashi, mulohaza qilishini ko‘rsatadi: Hmmm …. Bolam! Nimaga muncha zarda qilasan? Man sanga teking‘a ariza yozub ber devotmanmi? Yozganda pilg‘a yozub berasan. Jahling chiqadurg‘on bo‘lsa, advokatlik qilma!.... Hmmm … bolam! advokatlik osonmi? (A.Avloniy) Vaholanki, partiya minbaridan bunday pala partish foydalanish… bilmadim, nima deyish mumkin buni ?! (O‘.Usmonov) 3. Beqiyos tabiat manzaralarini ifodalsh uchun : Qish… Butun atrof oppoq libosda … Qor … qor …- Zaharli ninalar kabi Ko‘zlaringa qarab oqar (Cho‘lpon) Cho‘l, qup-quruq cho‘l … Suv - pastda, chuqurda. Atrofdagi dehqonlardan ba’zilari u yerni ekin yeriga aylantirish uchun turli davralarda yakka yakka urunib ko‘rgan lekin hamma qilgan mehnatlari bekor ketib, u yerdan hafsalalari pir bo‘lgandi. (Cho‘lpon) 4. Matn (jumla) qisqartirilganda biror so‘z yoki gapning tushurilganligini ko‘rsatadi : – Anovi kuni menga bir oyat aytib edingiz? – Xo‘sh, xo‘sh? – Ilkimdan kelguncha …. – deb boshlanar edi. – Ha – ha, bo‘tam, lekin bu oyat emas, hazrat Navoiyning hikmatlaridur. (X.To‘xtaboyev) 5. Suhbatdoshning gapi javobsiz qoldirilganda, ya’ni kimningdir indamay turganligini ko‘rsatish uchun: – Manavi dub eshiklaringizni yelkamda tashib kelganman. Tushundingizmi? – …. – Tushundingizmi deyapaman ? (X.Sultonov) 24 6. Fikr bo‘lib – bo‘lib ifoda qilinsa yoki duduqlanib aytilsa: Muhammadyor yolg‘iz : – Turkistonda birinchi m … m … m… artaba tia … t… t… tr, - dedi-da, fikrg‘a toldi. (A.Cho‘lpon) Xoji Ahmad o‘lar vaqtida Muhammadyorga qarab : – O‘g‘lim meros … senga… o‘lturgan joy… Vasiyatim … o‘qi… o‘…qi o‘q…i Men r-r-r…zomen, - deb jon taslim qildi (A.Cho‘lpon). 7. Tushurib qoldirilgan harf, so‘z yoki boshqalar o‘rnida: Suydiradigan ham til, …. 2. Tilning ko‘rki – so‘z, kishi …(Y.X.Hojib). 1.6. Vergul Vergul (frans. vergul) tinish belgisi sifatida G‘arbiy Yevropada XV asrdan boshlab ishlatila boshlangan. O‘zbekcha matnlarda XX asr boshlaridan uchratamiz. Vergul (,) eng ko‘p qo‘llanadigan tinish belgilar jumlasiga kiradi. Qo‘llanish o‘rni, shakli turli davrlarda va turli tillarda oid yozuvlarda har xil bo‘lgan. O‘zbek tilida vergul “teskari pesh”, “pesh”, “yarim turish”, “yarim tinish” kabi nomlar bilan yuritilgan. Vergul dastlab qisqa pauza uchun ishlatilgan, keyinchalik uning qo‘llanish doirasi va vazifasi kengaygan. Undan bo‘laklar (gapda bir xil so‘roqqa javob bo‘ladigan va bir xil gap bo‘lagi vazifasini bajaradigan so‘zlar) orasida. Bog‘lovchisiz birikkan uyushiq bo‘lakalar orasida: San’atkor izvoshchini hayron qoldirib, o‘zidan o‘zi g‘uldirab borar edi. (A.Qahhor) Osmonda, daraxtlarda, tomlarda, bog‘otlarda chumchuqlar chirqillashadi. (M.Ismoiliy) Eshilib, to‘lg‘onib ingraydi kuy (A.Oripov). Takror holda qo‘llanuvchi bog‘lovchilar bilan birikkan uyushiq bo‘laklar orasida. Bunday gaplarda mazkur tinish belgisi takror qo‘llanayotgan ikkinchi bog‘lovchidan oldin qo‘yiladi: Saodat goh men bilan, goh atlas bilan mashg‘ul, boyagi uyalib turishni bir yoqa yig‘ishtirib qo‘ygan edi (A.Qodiriy) Na sen, na men buning kafilini olganmiz. (Shuxrat) 25 Zidlov bog‘lovchilari yordamida birikkan uyushiq bo‘laklar orasida. Bunday gaplarda vergul zidlov bog‘lovchilaridan oldin qo‘yiladi: Zamiraning baland, ammo mayin ovozi bor edi. (P.Qodirov) Hammasi tinglardim, ammo o‘xshashini topmasdim aslo. (H.Olimjon) Boltaboy bog‘dagi kichikkina, biroq xushbo‘y gullardan uzib keldi. 2. Undalma (so‘zlovchining nutqi qaratilgan shaxs, predmet yoki hodisa)larni ajratishda: Inim, siz kitoblarni sandiqlarga joylashtiravering. (Mirmuhsin) Onajonim, balki bir kun aytganingday bo‘lar to‘y. (A.Oripov) Agar or esta Layli haqlidur Qaysining jununidin, Ne baxt , Ra’no , xaridoring talab ahlining mirzosi. (A.Qodiriy) Ha, erka qizalog‘im, sen mening kelajagim, umidimsan. Fotima bunaqa ta’na-dashnomlarni ko’p eshitdi, nihoyat, jon-jonidan o’tib ketdi-yu, yig’lab dedi: – Ayajon, hamma aybni menga to’nkayvermang, axir Zuhraga mening so’zim emas, o’zingizning ham so’ziningiz o’tmas edi-ku 11 ! (“ Nurli cho’qqilar” A. Qahhor) 3. Kirish so‘zlar, birikmalar va gaplarni ajratishda. Kirish so‘zlarni (so‘zlovchining o‘zi bayon qilayotgan fikrga munosabatini ifodalaydi) ajratishda. Modal so‘zlar bilan ifodalangan kirish so‘zlar: Xayriyat, daraning oxiriga yaqinlashgan sayin asov soy sayozlashib, muz tobora yupqalashib bordi-yu, nihoyat, qoyatoshlar chekinib, yaylov ko‘rindi. (O.Yoqubov) Oyim, chamanda, bu gapni dadamga aytmadi. (O‘.Hoshimov) Ehtimol, bu ishni o‘zing bajarasan. (H.No‘mon) Undov so‘zlar bilan ifodalangan kirish so‘zlar: – Yo’q, bularga men oqsoch bo’lishim kerak ekan! ( A. Qahhor) Voy, shoshmang, diydorginasiga bir to‘yvolay. (S.Ahmad) Obbo, Komiljon-e, obbo, Komiljon-e, so‘zga juda ustasiz-da. (Uyg‘un) 11 Abdulla Qahhor. Anor. Yoshlar nashriyot uyi. Toshkent-2018, 146-b et. 26 Dastlab ular Umidjonni ko‘rganda pisandsiz: “E , bu mishqi bola-ku”, - deyishar, biroq uning ertaklarini eshitgach, “Yo‘q , bu bola emas, dunyo ko‘rgan chol ekan”, deya tan berib ketisharkan. Yo‘q, bu ishni keyinga tashlab bo‘lmaydi. (I.Rahim) Xo‘p, shu so‘riga joy qilgin (S.Zunnunova). Kirish birikmani ajratishda: Dunyoda hech bir xalq to‘g‘ri kelolmas, mening bilishimcha, sening elinga. (H.Olimjon) Uning fikricha, matoh juda qimmatmish. Farobiyning yozishicha, inson jamiyatida o‘zaro munosabatlarda voyaga yetadi. Kirish gaplarni ajratishda: Yolg‘iz borishga, to‘g‘risini aytsam, qo‘rqaman. (A. Qahhor) Qurbon ota uning suhbatini xohlamasa ham, odamning yuzi issiq - hamsafar bo‘lish to‘g‘risidagi sazasini o‘ldirmasi. (A.Qahhor) Yaxshilik, menga qolsa, tushga kirmagan bir yaxshilik (Oybek) 4. Ajratilgan bo‘laklarni ayirib ko‘rsatishda: Ha ana shu joyda, taxta ko‘prikning ostida, kichik bir buloq bor. (A.Qahhor) Biz Xorazmda, Ma’mun ibn Ma’mun saroyida besh yil birga xizmat qilganmiz, begim. (O.Yoqubov) Borlig‘im-la farzandingman, sodiq, mehribon, Ozarbayjon, Ozarbayjon! (S.Vurg‘un) 1.7. Ikki nuqta Ikki nuqta (:) o‘zbek yozuvida XIX asrning oxiri va XX asrning boshlaridan e’tiboran ishlatila boshlangan. U ustma-ust qo‘yiladigan ikki nuqtadan iborat bo‘lib quydagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Uyushiq bo‘laklardan oldin kelgan umumlashtiruvchi yoki ularni oydinlashtiruvchi so‘zdan keyin: Ma’naviy – axloqiy tarbiyalangan inson shunday insonki, u shariat, tariqat va haqiqat borasida mukammaldir. Unda to‘rt narsa shakllangan bo‘ladi: yaxshi so‘z, yaxshi amal, yaxshi xulq va ma’rifat. (Bahouddin Naqshband) 27 Hammasini: kitob, daftar, ruchkalarini sumkasiga soldi. O‘zbekiston Respublikasining Davlat ramzlari: Davlat bayrog‘i, Davlat gerbi va Davlat madhiyasi milliy iftixorimiz, sharaf va shonimiz sanaladi. Ba’zan umumlashtiruvchi so‘z yashirinishi mumkin, lekin ikki nuqta qo‘yilaveradi. Qilinishi kerak : traktorlar ta’mirdan chiqarilsin, ishchilarga yetarli sharoit yaratilsin. 2. Ko‘chirma gapdan oldin kelgan muallif gapidan so‘ng. – Hayvon! – dedi Baqoyev, – bu sigirni sotib puliga cho’chqa olish kerak! (“Adabiyot muallimi”) – Ertaga, ertagayoq jo’nayman! – dedi mehmon 12 .(“Dumli Odamlar”) 2.2. Tinish belgilarining obrazlarni shakllantirishdagi, ichki monologlar va hissiy atmosferani yaratishdagi roli Lingvistik adabiyotlarda gap, murakkab sintaktik butunlik va abzas matn birligi sifatida talqin qilinadi. Gap va murakkab sintaktik butunlikni matnning asosiy birliklari deyish mumkin, lekin abzasni mazkur birlikiar qatoriga kiritib bo’lmaydi. Chunki, abzas, avvalo, yozma matngagina xos bo’lgan hodisa. Tilshunos A.N.Gvozdev abzasni tinish belgilari qatoriga kiritadi. "Abzas yangi fikrlar qatorining ko’rsatkichi sifatida xizmat qiladi. Bir necha gap yoki hatto bir gapni alohida abzas sifatida ajratish bu gaplarga muayyan salmoq baxsh etadi, bunday ajratish muallif tomonidan o’z maqsadiga bog’liq tarzda amalga oshiriladi. Matn lingvistikasining yirik tadqiqotchilaridan biri I.R,Galperin ham abzas xuddi tinish belgilari kabi matndagi mantiqiy va emotsional jihatlarni alohida ta'kidlab ko’rsatish uchun xizmat qiladigan vosita, kompozitsion–grafik usul ekanligini asoslagan 13 . Lekin abzaslar yozma nutq uchun, ayniqsa, badiiy matn uchun nihoyatda zarur vosita hisoblanadi. Abzaslar bir so’zdan, bir gapdan yoki bir necha gapdan tuzilishi mumkin. 12 Abdulla Qahhor. Hikoyalar. – T.: 2018. 45-bet. 13 Axmedov T. (2021). Ta’limda yangi yondashuvlar. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 7-bet 28 Abzasning tashkillanishini yozuvchilar o’zlarining badiiy niyatiga ko’ra mutlaqo ixtiyoriy tarzda belgilashadi. Bir necha gapdan iborat abzaslar, odatda, 3 bosqichdan iborat bo’ladi: 1-bosqich xabarning boshlanishi (abzasda aytilmoqchi bo’lgan mavzu haqidagi dastlabki, qisqacha xabar), 2-bosqich xabarning to’ldirilishi (dastlabki xabar to’ldiriladi, izohlanadi, sharhlanadi) 3-bosqich esa xabarning xulosalanishi (xabar yakunlanadi, natija aytiladi) hisoblanadi. Shuningdek, abzasdagi oldingi xabar bilan keyingi xabarni bog'lovchi vositalar (bog'lovchi vositalar abzasni o’zidan oldingi yoki keyingi abzasga bog'laydi) ham o’sha butunlikning ajralmas qismlaridan hisoblanadi. «Matn lingvistikasi» qo’llanmasida abzasni tashkil etgan gaplar o’zaro sinsemantik (sintaktik va leksik-semantik) hamda, avtosemantik (grammatik aloqalarsiz, faqat semantik) aloqa usulida birikishi aytiladi. Shuningdek, abzaslarning strukturasiga ko’ra quyidagi korinishlari mavjudligi sanab o’tiladi: 1) Sodda gapdan iborat bo’lgan abzaslar; 2) Qo’shma gapdan iborat bo’ladigan abzaslar; 3) Periodik nutq formasidan iborat bo’lgan abzaslar; 4) Superfrazali sintaktik butunlikdan iborat bo’lgan abzaslar; 5) Ko’chirma-o’zga gapli abzaslar. Bunga aralash tipdagi nutq formalaridan tashkil topgan abzaslarni ham kiritish mumkin. Abdulla Qahhorning tinish belgilarni qanday qo llaganligini uning "Notiq"ʻ hikoyasi misolida ko rib o tamiz: ʻ ʻ Vergul: Nutqning ritmini yaratish: Hikoyada vergul ko pincha nutqning ritmini ʻ to g ri keltirish, gapning ma'nosini aniqroq anglatish uchun qo llaniladi. ʻ ʻ ʻ Ta'kidlash: Vergul ba'zida muhim so zlarni yoki iboralarni ta'kidlash uchun ʻ qo llaniladi. ʻ Masalan, "Uning og zidan til chiqmaydigan gaplar chiqib turardi, – deb ʻ aytilardi." 29 So zlarni ajratish: Vergul so zlar orasidagi aloqalarni aniqlash, gapningʻ ʻ ma'nosini noto g ri anglashga yo l qo ymaslik uchun qo llaniladi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Masalan, "U, bu eshikni ochib, xonaga kirdi, – deb aytilardi . " Nuqta: Gapning tugashini belgilash: Nuqta gapning oxiriga qo yiladi va u gapning ʻ tugashini bildiradi. Gaplar orasidagi mantiqiy aloqani ko rsatish: Hikoyada nuqta turli mantiqiy ʻ aloqalarni ko rsatish uchun qo llaniladi. ʻ ʻ Masalan, "Uning og zidan til chiqmaydigan gaplar chiqib turardi. Uning ʻ gaplari odamlarni lol qilardi." Chiziqcha: Nutqning taqlidi: Hikoyada chiziqcha ko pincha personajlarning nutqini ʻ taqlid qilish, ularning gaplarini boshqa gaplardan ajratish uchun qo llaniladi. ʻ Boshqa tildagi so zlarni ajratish: Hikoyada chiziqcha ba'zida boshqa tildagi ʻ so zlarni yoki iboralarni ajratish uchun qo llaniladi. ʻ ʻ Nuqtali vergul: Murakkab gaplarni ajratish: Nuqtali vergul murakkab gaplarni ajratishda, ularning ma'nosini aniqroq anglatishda qo llaniladi. Gaplar orasidagi aloqani ʻ ko rsatish: Nuqtali vergul gaplar orasidagi aloqani ko rsatish, ularning mantiqiy ʻ ʻ bog lanishini aniqlashda qo llaniladi. ʻ ʻ So’roq belgisi: So’roqni belgilash: So roq belgisi so roqni belgilash uchun qo llaniladi. ʻ ʻ ʻ Personajlarning xislatlarini ochib berish: So roq belgisi ba'zida personajlarning ʻ xislatlarini, ularning ichki dunyosini ochib berishda qo llaniladi. ʻ Undov belgisi: Hissiyotni bildirish: Undov belgisi personajlarning hissiyotlarini, ularning xursandchiligi, g azabi, xavotirini bildirish uchun qo llaniladi. Gapning ma'nosini ʻ ʻ kuchaytirish: Undov belgisi gapning ma'nosini kuchaytirish, uni ta'kidlash uchun qo llaniladi. ʻ "Notiq" - Ahmad aka: 30 Ahmad aka - hikoyaning asosiy personaji bo‘lib, o‘zining gapirish qobiliyati, nutqining yorqinligi va o‘ziga xos tarzdagi ma’ruzalari bilan ajralib turadi. Uning nutqida vergul ko‘p qo‘llaniladi, bu esa uning gaplarining ritmini va hissiyotlarini anglatishga imkon beradi. "Men, - dedi Ahmad aka, - har kimga har xil gapiraman. Har kimni o‘z tilida gapirishga majbur qilaman ..." 14 (Hikoyadan parcha) Bu joyda vergul Ahmad akaning gapirish uslubini ta’kidlab, uning gaplarining ritmini va ma’nosini aniqroq anglatishga imkon beradi. "Gap, - dedi Ahmad aka, - har kimni o‘ziga tortadi. Har kimni o‘ziga mahliyo qiladi..."( Hikoyadan parcha) Bu joyda vergul Ahmad akaning gaplarining ma’nosini aniqroq anglatishda muhim rol o‘ynaydi, uning nutqining ritmini to‘g‘ri keltirishda va ta’kidlashda yordam beradi. "Notiq" - Xotin: Ahmad akaning xotini hikoyada kam gapiradi, lekin uning gaplarida hissiyot va tashvish seziladi. "Sizgayam unaqa gaplarni gapirish yaxshimasdi, - dedi ayol. - Yaxshi, o‘tib ketdi. " (Hikoyadan parcha) Bu joyda vergul ayolning gaplarining ritmini to‘g‘ri keltirishda va uning gaplarining ma’nosini aniqroq anglatishda muhim rol o‘ynaydi 15 . "Notiq" - Yoshlar: Yoshlar Ahmad akaning gaplariga hayrat va qiziqish bilan quloq soladilar. Ularning gaplarida qiziqish va hayrat seziladi. "Ha, - dedi bir yigit, - gap chiroyli ekan!" (Hikoyadan parcha) Bu joyda vergul yigitning gaplarining ritmini to‘g‘ri keltirishda va uning gaplarining ma’nosini aniqroq anglatishda muhim rol o‘ynaydi. "Notiq" - Odamlar: Hikoyada Ahmad akaning gaplarini eshitgan odamlarning gaplarida hayrat, qiziqish va ba’zan hasad seziladi . "U kishining gaplari hamma joyda eshitildi, - deb gapirardilar. " (Hikoyadan parcha) joyda vergul odamlarning gaplarining ritmini to‘g‘ri keltirishda va uning gaplarining ma’nosini aniqroq anglatishda muhim rol o‘ynaydi. 14 Abdulla Qahhor. “Notiq” hikoyasi,–T.: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot,1987. –B. 78. 15 Haqquliyev I.A O’zbek adabiy tilining grammatikqoidalari. –T.; O’qituvchi, 1986. –B. 12. 31 "Notiq" - Navro‘z aka: Navro‘z aka hikoyada Ahmad akaning raqibi bo‘lib, uning gaplarida hasad va g‘azab seziladi . "Siz, - dedi Navro‘z aka, - o‘zingizni juda aqlli deb o‘ylaysizmi? " 16 (Hikoyadan parcha) Bu joyda vergul Navro‘z akaning gaplarining ma’nosini aniqroq anglatishda va uning gaplarining ritmini to‘g‘ri keltirishda muhim rol o‘ynaydi. "Notiq" hikoyasida personajlarning gaplarida qo‘llangan tinish belgilari ularning xislatlarini, hissiyotlarini va nutq madaniyatini aniqroq anglatishga imkon beradi. Hikoyada vergul, nuqta, tire, kavichki, suroq va undov belgilari personajlarning gaplarining ritmini, mazmunini, hissiyotlarini va hikoyaning ma’nosini aniqroq anglatishda muhim rol o‘ynaydi. II Bob bo’yicha xulosa Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, muallif tinish belgilarini faqat grammatik zarurat asosida emas, balki qahramonlarning ichki kechinmalari, ruhiy holati va hissiy keskinlikni ifodalash maqsadida ongli ravishda qo‘llagan. Yozuvchi hikoyalarida nuqta va vergullar voqealar maromini belgilab, ichki sokinlik yoki izchil tafakkur jarayonini aks ettirsa, tire va ko‘p nuqta qahramon nutqidagi ikkilanish, sukut, ichki ziddiyat va aytilmay qolgan fikrlarni ifodalashga xizmat qiladi. Ayniqsa, ko‘p nuqtaning qo‘llanishi qahramonning ruhiy holatidagi uzilishlar, og‘riqli xotiralar va his-tuyg‘ularning to‘liq ifodalanmasligini ko‘rsatib, o‘quvchini mazmunni chuqurroq anglashiga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, Abdulla Qahhor hikoyalarida tinish belgilarining mahorat bilan qo‘llanishi ichki hissiyotlarni ochishda muhim estetik vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular yozuvchi uslubining ajralmas qismi sifatida qahramon xarakterini chuqurroq ochishga, badiiy matnning ruhiy ta’sirini kuchaytirishga va o‘quvchining hissiy idrokini faollashtirishga xizmat qiladi. 16 Qodirov N.A. O’zbek tilining stilistikasi. – Toshkent: O’qituvchi, 1991. 42-bet. 32 UMUMIY XULOSA Abdulla Qahhor hikoyalarida tinish belgilarining qo llanilishi o‘ziga xos badiiyʻ va uslubiy yondashuvni aks ettiradi. Adibning hikoyalari o‘zining mazmuniy chuqurligi, qahramonlarning ruhiy holatini ochib berish mahorati hamda milliy va umumbashariy qadriyatlarni o‘zida mujassam etishi bilan ajralib turadi. Ushbu jihatlarni yoritishda tinish belgilarining roli alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular nafaqat matnning sintaktik yaxlitligini ta’minlaydi, balki adibning estetik maqsadlarini ifodalashga ham xizmat qiladi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, Abdulla Qahhor o‘z hikoyalarida tinish belgilarini nafaqat grammatik qoidalarga muvofiq, balki badiiylik talablariga mos holda qo‘llagan. Jumladan, nuqta, vergul, chiziqcha, ikki nuqta, ko‘p nuqta kabi belgilar adibning matnlarida ko‘p ma’noli vazifalarni bajaradi. Xususan, ko‘p nuqtalar orqali qahramonlarning ichki kechinmalari va so‘zsiz his-tuyg‘ulari aks ettirilgan. Ikki nuqta esa qahramonning ichki monologlarini yoki voqealarning sabab-oqibat bog‘lanishini ta’kidlashda samarali qo‘llangan. Bundan tashqari, dialoglarning tuzilishida tinish belgilarining aniq va o‘rinli ishlatilishi qahramonlarning xarakterini ochib berishda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Abdulla Qahhor tinish belgilarini matndagi pauzalarni belgilash, o‘quvchini fikrni chuqurroq anglashga undash va hissiy fonni kuchaytirish maqsadida mohirona qo‘llagan. Masalan, vergulning keng qo‘llanilishi adibning jumla tuzilishiga e’tiborli ekanligini ko‘rsatadi, bu esa o‘quvchini fikr oqimini izchil tushunishga yo‘naltiradi. Adib ijodida tinish belgilarining funksional vazifalari ham alohida e’tiborga loyiqdir. Ular hikoyaning dinamikasini oshirish, qahramonlar o‘rtasidagi muloqotni jonlantirish va badiiy tasvirni yanada ifodali qilish uchun xizmat qiladi. Ayniqsa, dialoglarda qo‘llangan chiziqchalar o‘quvchini to‘g‘ridan-to‘g‘ri qahramonlarning ichki dunyosiga olib kiradi va ularning psixologik portretini aniqroq ko‘rsatadi. 33 Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Abdulla Qahhorning tinish belgilarini qo‘llashdagi badiiy mahorati o‘zbek adabiyotining til va uslub imkoniyatlarini boyitishda alohida o‘rin tutadi. Ushbu ijodiy yondashuv o‘quvchini matnning ruhiy-estetik qatlamlariga kirishga chorlaydi va adibning til san’ati ustasiga aylanganligini yana bir bor isbotlaydi. Shu sababli, Abdulla Qahhor asarlaridagi tinish belgilarini tahlil qilish nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan ham ilmiy ahamiyatga ega. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Abdulla Qahhor. "Notiq" hikoyasi. – T.: G afur G ulom nomidagi nashriyot,ʻ ʻ 1987. 2. Haqquliev I. A. O zbek adabiy tilining grammatik qoidalari. – T.: O qituvchi, ʻ ʻ 1986. 110-b 3. Qodirov N. A. O zbek tilining stilistikasi. – Toshkent: O qituvchi, 1991. ʻ ʻ 4. Azizov A. E. Abdulla Qahhorning hikoyalarida til mahorati. – "O zbek tili va ʻ adabiyoti" jurnali, 2000, № 1. 5. Sodiqova M. Hozirgi o‘zbek tilida sifat. – T.: Fan, 1974. – B.128. 6. Bafoyev B. Navoiyning so‘z qo‘llashdagi mahoratining yana bir qirrasi. // Alisher Navoiyning adabiy mahorati masalalari. –T.: Fan,1993. – B.184-207. 7. Abdulla Qahhor. Asarlar. 6 tomlik, 6-tom. – T.: Adabiyot va san’at, 1971. 8. Asarlar, 5 jildli, 5-jild, T., 1989y. 9. «Sharq yulduzi», 1996, 12-son. 10. Qahhorova K., Chorak asr hamnafas, T., 1987; 11. Sharafiddinov O., Abdulla Qahhor, T., 1998; 12. Qo‘shjonov M., Abdulla Qahhor mahorati, T., 13. Abdulla Qahhor. Asarlar. 6 tomlik. 6-tom. T.: Adabiyot va san’at . 1971. 14. Mahkamova Sh. Abdulla Qahhor ijodini o‘rganish tajribasidan. // “Til va adabiyot ta’limi” ilmiy-metod. jurnali, 2011, № 4. 15. Mirzarahimova M. 7-sinfda Abdulla Qahhorning “o‘g‘ri” hikoyasini o‘rganish. // “Til va adabiyot ta’limi” ilmiy-metod. jurnali, 2006, № 2. 16. Matjonov S., Saidmurodov X. Ulug‘ adib ijodini o‘rganishda oshkora muloqot. // “Til va adabiyot ta’limi” ilmiy-metod. jurnali, 1910, № 10. 17. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – T: Abdulla qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. 18. Bahriddinova B. Tinish belgilari — yozma nutq mohiyatini anglash vositasi. “Ma rifat”, 2014. ʼ 35 19. Bahriddinova B. Zamonaviy o zbek punktuatsiya asoslari. Monografiya.ʻ Toshkent, Akademnashr 2015. 20. Bahriddinova B. O zbek tili punktuatsiya qoidalari. ʻ “TAT” Toshkent 2015, 1,2,3,4-sonlar. 21. A.Qahhor. Hikoyalar.T.-2018. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Abdulla Qahhor ijodi va undagi punktuatsion jihatlar

1.1.Yozuvchi hikoyalarida punktuatsiyaning emotsional ta'siri

1.2.Tinish belgilarining tilshunoslikda va adabiyotdagi o‘rni

I bob bo’yicha xulosa

II BOB. Abdulla Qahhor hikoyalarida tinish belgilarining qoʻllanilishi

2.1. Tinish belgilar orqali badiiy uslubning namoyon boʻlishi

2.2. Tinish belgilarning obrazlarni shakllantirishdagi, ichki monologlar va hissiy atmosferani yaratishdagi roli

II bob bo’yicha xulosa

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить