Abdulla Qahhor hikoyalaridagi tinish belgilar tahlili
![yozma nutq», 1974; «O‘zbek tili punktuatsiyasi», 1976) larning asarlari nashr
etilganiga ancha yillar bo ldi va ulardagi tinish belgilarining ishlatilishi haqidagiʻ
fikr-mulohazalar ham bir qadar o zgardi. Buning ustiga, «muallif punktuatsiyasi»
ʻ
tushunchasi, ya’ni muayyan muallif tomonidan tinish belgilarining amaldagi
qoidalarga bo ysunmagan, unga rioya qilmagan holda individual qollash holatlari
ʻ
uchraydiki, bu ham keng o quvchilar ommasini chalkashtiradi, shubhalantiradi.
ʻ
Mazkur holatni hisobga olgan holda va tinish belgilarining ishlatilishi bilan bog liq
ʻ
ayrim chalkashliklarni bartaraf etish maqsadida O zR FA Alisher Navoiy nomidagi
ʻ
Til va adabiyot institutining bir guruh yetakchi olimlari: prof. N.Mahmudov,
dotsent A.Madvaliyev, dotsent N.Mahkamov tomonidan ushbu «O‘zbek tili
punktuatsiyasining asosiy qoidalari» ishlab chiqilgan edi. «Qoidalar» Institut ilmiy
kengashi tomonidan ma’qullangach, «O‘zbek tili va adabiyoti» jurnalining 2015-
yil 1-sonida hamda «Ma'rifat» gazetasining 2015-yil 1-, 4-, 8-, 11-aprel kunlaridagi
sonlarida e’lon qilindi, jurnal va gazeta o quvchilaridan olingan maqbul fikr-
ʻ
mulohazalar, taklif va tavsiyalar asosida yanada takomillashtirildi. «O zbek tili
ʻ
punktuatsiyasining asosiy qoidalari» O zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi
ʻ
vazirligi Respublika ta'lim markazi ilmiy-metodik kengashi tomonidan
ma'qullangan. Tuzuvchilar «Qoidalar»ni nashrga tayyorlashda yaqindan bergan
yordami uchun O zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutining
ʻ
ilmiy xodimi Yorqinjon Odilovga samimiy minnatdorchilik bildiradilar. 2
Tinish
belgisi matnlarni tartibga solish va ularning ma'nolarini aniqlash uchun
ishlatiladigan belgilar to plamidir, asosan so zlar, iboralar va gaplarni ajratish yoki
ʻ ʻ
bog lash orqali. Bu so z lotin so zidan kelib chiqqan
ʻ ʻ ʻ punktuar “ nuqta qo yish” ʻ
degan ma'noni anglatadi. Yozuv madaniyatini shakllantirish va takomillashtirishda
punktuatsiyaning - tinish belgilarining alohida ahamiyati bor. Tinish belgilari
yozuvning boshqa vositalari (harflar, raqamlar, diakritik belgilar) hamda til
birliklari (so zlar, morfemalar) bilan ko rsatish mumkin bo lmagan turlicha fikriy
ʻ ʻ ʻ
munosabatlarni, psixologik va intonatsion holatlarni ifodalashda ham favqulodda
muhim ahamiyatga ega. Punktuatsiya tilning sintaktik qurilishi bilan uzviy bog liq
ʻ
2
Ўзбек тили пунктуациясининг асосий қоидалари [Матн]/ Ў 16 тузувчилар: Н.М.Маҳмудов,
А.П.Мадвапиев, Н.Маҳкамов. - Тошкент: «O'zbekiston» НМИУ, 2015. - 49 6.](https://docx.uz/documents/39a86847-7396-4065-baae-da0d959a6f27/page_7.png?v=1)
![Ba'zan bunday hollarda mazkur gaplardan keyin masalan, misol, dalil,
chunonchi kabi so zlar qo llanishi mumkin, bunda ikki nuqta ayni so zlardan keyinʻ ʻ ʻ
qo yiladi: U (gap) ega va kesimdan yoki ega-kesim va ikkinchi darajali
ʻ
bo laklardan iborat bo ladi. Masalan: Saida kuldi. Qalandarovning ko zlari olayib
ʻ ʻ ʻ
ketdi. (A.Qahhor) 20
3. So roq mazmunidagi gaplar oxiriga so roq belgisi qo yiladi: So roq
ʻ ʻ ʻ ʻ
mazmunidagi gaplar qanday vositalar yordamida shakllangan bo lishidan (so roq
ʻ ʻ
olmoshlari, so roq-taajjub yuklamalari, so roq intonatsiyasi va sh.k.) qat'i nazar,
ʻ ʻ
ularning har qanday ko rinishi oxiriga so roq belgisi qo yiladi: — Nima ekanini
ʻ ʻ ʻ
bildingmi?—dedi.— Asalarining uyasi! Turgan-bitgani asal! Mana, mana, siqsang
asal oqadi. Bunisi oq mum, harom emas — shimsa ham bo ladi, chaynasa ham
ʻ
bo ladi.
ʻ
Xotin yengini tishlab bir nuqtaga qaraganicha qoldi.
4. Undov gaplar oxiriga undov belgisi qo yiladi: Tarkibida emotsionallikni
ʻ
kuchaytiradigan qanday, qanchalik, qanchalar, qanaqa, naqadar, muncha, bun-
chalik kabi so zlar mavjud bo lgan gaplar oxiriga undov belgisi qo yiladi:
ʻ ʻ ʻ
Emotsionallik darajasi kuchli bo lgan ritorik so roq gaplar oxiriga ba'zan undov
ʻ ʻ
belgisi qo yiladi: Bu yer yutkur qanday balo ekan!.. Odamlarday
ʻ
gulutaga, tuzga, kesakka boshqorong i bo lsam-chi!
ʻ ʻ
Turobjon do ppisini boshidan oldi va qoqmoqchi bo lganida ko zi yirtiq yengiga
ʻ ʻ ʻ
tushdi, yuragi achidi: endi uch-to rt suv yuvilgan yangigina yaktak edi!
ʻ
— Axir, boshqorong i bo l, evida bo l-da!—dedi do ppisini
ʻ ʻ ʻ ʻ qoqmasdan
boshiga kiyib. — Anor, anor... Bir qadoq anor falon pul bo lsa!
ʻ 21
5. Har biri alohida abzas ko rinishida yangi qatordan emas, balki ketma-ket
ʻ
bir qatorda berilgan dialog replikalari shaklidagi ko chirma gap qo shtirnoqqa
ʻ ʻ
olinadi («Ko chirma gapli qo shma gaplarda tinish belgilari» deb nomlangan
ʻ ʻ
qismda bu haqda batafsil aytiladi). Turli manbalardan olingan iqtiboslar
qo shtirnoq ichida beriladi: Navoiy umrining oxirlarida yaratgan «Mahbubul-
ʻ
20
Ўзбек тили пунктуациясининг асосий қоидалари [Матн]/ Ў 16 тузувчилар: Н.М.Маҳмудов,
А.П.Мадвапиев, Н.Маҳкамов. - Тошкент: «O'zbekiston» НМИУ, 2015. - 75 6.
21
Abdulla qahhor. Anor (hikoya)](https://docx.uz/documents/39a86847-7396-4065-baae-da0d959a6f27/page_16.png?v=1)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI:ʻ
1.Abdulla Qahhor, Tanlangan asarlar.- Toshkent G ofur G ulom 1987
ʻ ʻ
2. Abdurahmonov G ., Mamajonov S. O zbek tili va adabiyoti. -T.:
ʻ ʻ
O zbekiston, 2003. - 351b.
ʻ
3.Alimuhammedov R. Qadimgi turkiy bitiklarda punktuatsiya va matnni
anglash uchun ishlatilgan ishoralar haqida Xorijiy filologiya. 1-son. -Toshkent,
2016
4.Abdurahmonov G ., Punktuatsiya o qitish metodikasi, T., 1968; Nazarov
ʻ ʻ
K., O zbek tili punktuatsiyasi, T., 1976.
ʻ
5. Abdurahmonov G . Punktuatsiya o qitish metodikasi, T:1968
ʻ ʻ
6. Aliyev A.Yu. O zbek adabiy tili tarixidan materiallar. -T.: O zbekiston,
ʻ ʻ
1996. -118 b.
7. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. -T.: O zbekiston, 2002. - 558 b.
ʻ
May, 2022
8. Ishmurzayeva l O zbek tilshunosligida tinish belgilar // xalqaro ilmiy-
ʻ
amaliy anjumani 2022 yil 30-noyabr. – 168-170b.
9. Ўзбек тили пунктуациясининг асосий қоидалари [ Матн ]/ Ў 16
тузувчилар : Н . М . Маҳмудов , А . П . Мадвапиев , Н . Маҳкамов . - Тошкент :
«O zbekiston»
ʻ НМИУ , 2015. - 88 6.
10. Mahmudov N va b. O zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari.
ʻ
Тошкент : O zbekiston, 2015
ʻ
11. Ozod Sharafiddinov. So nggi jadid qissasi.//
ʻ «O zbekiston adabiyoti va ʻ
san’ati» gazetasining 2006 yil 24-son.
ELEKTRON ADABIYOTLAR:
1. https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/abdulla-qahhor-
1907-1968/abdulla-qahhor-bemor-hikoya
2. https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbek-tilshunosligida-tinish-belgilar
3.](https://docx.uz/documents/39a86847-7396-4065-baae-da0d959a6f27/page_27.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I–BOB: PUNKTUATSIYA - FIKRNI YOZMA MUKAMMAL IFODALASH VOSITASI
1.1–§. Oʻzbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari
1.2–§ Badiiy asarlarda tinish belgilarning ishlatilishi
II BOB: ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDA TINISH BELGILARNING AHAMIYATI
2.1–§ Bemor hikoyasida qoʻllanilgan tinish belgilar
2.2–§Anor hikoyasida tinish belgilarining ishlatilishi
III BOB: ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDA TIL MAHORATI VA BADIIY DETALDAN FOYDALANISHI MASALASI
3.1–§ Abdulla Qahhorning badiiy detaldan foydalanish mahorati.va tinish belgilarning oʻrni
XULOSA
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI