Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 57.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdulla Qahhorning hikoyanavislik mahorati

Купить
KURS ISHI MAVZU: ABDULLA QAHHORNING HIKOYANAVISLIK MAHORATI 1 MAVZU: ABDULLA QAHHORNING HIKOYANAVISLIK MAHORATI MUNDARIJA: I BOB. ABDULLA QAHHOR HAYOTI VA IJODIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI………………………………………………………………….. 1.1. Adabiyotga kirib kelishi va badiiy qarashlarining shakllanishi……………. 1.2. Qahhor ijodining janrlar ko‘lami va hikoyachilikka yo‘naltirilganligi……… II BOB. ABDULLA QAHHORNING HIKOYANAVISLIK MAHORATI………. 2.1. Qahhor hikoyalarining g‘oyaviy-estetik yo‘nalishi…………………………… 2.2. Adib hikoyalarining amaliy tahlili……………………………………………. 2.3. Abdulla Qahhor hikoyalarining o‘zbek hikoyachiligida tutgan o‘rni………….. XULOSA……………………………………………………………………………. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………… 2 KIRISH XX asr o‘zbek adabiyoti taraqqiyotida hikoya janri alohida o‘rin tutadi. Mazkur janrning shakllanishi va badiiy yetuklik bosqichiga ko‘tarilishida Abdulla Qahhorning ijodiy faoliyati beqiyos ahamiyatga ega bo‘ldi. Uning hikoyalari o‘zbek nasrida realizmning badiiy imkoniyatlarini kengaytirib, inson ruhiyati, jamiyat hayoti, axloq-odob masalalari va maishiy muammolarni teran badiiy tahlil orqali yoritib berishi bilan ajralib turadi. Qahhor hikoyachiligida mayda detallar orqali katta mazmun yaratish, qisqa shaklda chuqur g‘oyaviy fikrni mujassamlashtirish, satira va yumor vositasida ijtimoiy illatlarni fosh etish kabi tamoyillar alohida ko‘zga tashlanadi. Abdulla Qahhor hikoyalarining badiiy kuchi, avvalo, uning real hayot hodisalariga xolis munosabati, oddiy inson qismatining ruhiy qatlamlarini yorqin tasvirlay olishi, til va uslub borasidagi tejamkorligi hamda nihoyatda tabiiy dialoglarida namoyon bo‘ladi. Adib hikoyalarida birgina detal, birgina vaziyat yoki qisqa nutq orqali qahramon xarakterini ochib berish mahorati o‘zbek adabiyoti tarixida yangi bosqichni boshlab bergan. U hikoya janrining kompakt shaklida ham katta badiiy umumlashmalar yaratish mumkinligini isbotlagan yozuvchilardan biridir. Mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi kunda Qahhor hikoyalarining badiiy-estetik qiymatini yangicha yondashuvlar asosida o‘rganish, uning hikoyanavislikdagi poetik tamoyillarini chuqur tahlil qilish, satira va realizm uyg‘unligining zamonaviy adabiyot uchun ahamiyatini aniqlash dolzarb ilmiy masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Qahhorning hikoya yaratish uslubi nafaqat o‘zbek adabiyoti tarixida muhim o‘rin egallaydi, balki hikoya janrining keyingi taraqqiyotiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Mazkur kurs ishining maqsadi – Abdulla Qahhorning hikoyanavislik mahoratini nazariy jihatdan asoslab, uning muayyan hikoyalari misolida obraz 3 yaratish, syujet-kompozitsiya tizimi, til va uslub xususiyatlarini ilmiy tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsaddan kelib chiqib, ishda quyidagi vazifalar belgilandi: — adibning ijodiy shakllanish bosqichlarini yoritish; — hikoya janriga bo‘lgan estetik munosabatini aniqlash; — Qahhor hikoyalarida obraz yaratish tamoyillarini o‘rganish; — kompozitsion qurilish va konflikt mexanizmini tahlil qilish; — til, uslub va satira vositalarining poetik funksiyasini ko‘rsatish; — muayyan hikoyalar asosida adib mahoratini amaliy jihatdan tahlil qilish. Tadqiqotning obyekti — Abdulla Qahhorning hikoyalari; Predmeti — adibning hikoyanavislik mahorati, poetik usuli va badiiy tamoyillari. Ishning metodologik asosi sifatida tavsifiy, lingvopoetik, qiyosiy-tahliliy, poetik talqin metodlaridan foydalanildi. Kurs ishining amaliy ahamiyati shundaki, unda keltirilgan ilmiy xulosalar o‘zbek adabiyotshunosligi, maktab va oliy ta’lim darslari, adabiy tahlil metodikasi uchun qo‘shimcha manba sifatida xizmat qilishi mumkin. Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan iborat. 4 I BOB. ABDULLA QAHHOR HAYOTI VA IJODIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI 1.1. Adabiyotga kirib kelishi va badiiy qarashlarining shakllanishi Abdulla Qahhor (1907-yil 17-sentyabrda Qo qon–1968-yil 25-mayda, Moskva )ʻ – 1907-yilning 17-sentyabr sanasida Qo qonda temirchi oilasida dunyoga kelgan. ʻ O zbekiston xalq yozuvchisi (1967). ʻ Abdulla Qahhorning otasi Abduqahhor Jalilov temirchi bo‘lgan. Lekin bu kasbdan oladigan daromad tirikchilik uchun kifoya qilmagani sababli u doim ish izlab qishloqma qishloq ko‘chib yurgan. Shu tufayli Abdullaning bolaligi Yaypan, Nursuh, Kudash, Buvayda, Tolliq, Olqor, Yulg‘unzor, Oqqo‘rg‘on kabi Qo‘qon atrofidagi qishloqlarda kechgan[1]. Dastlab Oqqo rg on qishlog idagi Mamajon ʻ ʻ ʻ qorining usuli savtiya maktabida tahsil ko rdi. Oilasi Qo qonga ko chib kelgach ʻ ʻ ʻ „Istiqlol“ nomli sho ro maktabiga o qishga kiradi, undan keyin internat, ʻ ʻ „Kommuna“, „Namuna“ maktablarida, so ng bilim yurtida tahsil ko radi. Bilim ʻ ʻ yurtining „Adib“ qo lyozma jurnalida dastlabki mashqlari bilan qatnashadi. ʻ Toshkentdagi „Qizil O zbekiston“ gazetasi tahririyatining „Ishchi-batrak ʻ maktublari“ varaqasiga muharrirlik qildi (1925). U gazetada ishlash jarayonida O rta Osiyo davlat universitetining ishchilar fakultetini tamomlaydi (1928). ʻ 1 Abdulla Qahhor yana Qo qonga borib, dastlab o qituvchilarni qayta tayyorlash ʻ ʻ kursida muallimlik qiladi; ko p o tmay „Yangi Farg ona“ viloyat gazetasiga kotib ʻ ʻ ʻ va „Chig iriq“ hajviy bo limiga mudir etib tayinlanadi (1929). Abdulla Qahhorning ʻ ʻ „Oy kuyganda“ ilk hajviy she ri „Mushtum“ jurnalida Norin shilpiq taxallusi ʼ ostida bosildi (1924). So ng uning bir qancha hajviy she r va hikoyalari ʻ ʼ „Mushtum“, „Yangi yo l“ jurnallari va „Qizil O zbekiston“ gazetasida Mavlon ʻ ʻ kufur, Gulyor, Nish, Erkaboy, E-voy kabi taxalluslar ostida e lon qilindi. Abdulla ʼ Qahhor 30-yillarda yana Toshkentga qaytadi va O rta Osiyo davlat universitetining ʻ pedagogika fakultetiga o qishga kiradi (1930), ayni paytda „Sovet adabiyoti“ ʻ jurnalida mas’ul kotib vazifasini bajaradi. O zdavnashrda muharrir va tarjimon ʻ 1 Qo'shjonov, M. (1983). Abdulla Qahhor mahorati. Toshkent: Fan . 5 (1935–1953). 1954–1956-yillarda O zbekiston yozuvchilari uyushmasiʻ boshqaruvining raisi bo‘lgan. Abdulla Qahhor ijodi she riyat bilan boshlangan bo lsada, uning adabiy merosi ʼ ʻ negizini nasriy asarlar tashkil etadi. „Boshsiz odam“ (1929) hikoyasi chop etilgan vaqtdan boshlab umrining oxirigacha hikoya, ocherk, publitsistika, qissa va roman janrlarida samarali ijod qildi. Abdulla Qahhorning dastlabki ijodidagi „Qishloq hukm ostida“ qissasi (1932) sho ro mafkurasi asosida yozilgan. Uning „Boshsiz ʻ odam“ hikoyasi bilan boshlangan hikoyanavislik faoliyatida esa tarixiy o tmish aks ʻ ettirilgan. „Qo shchinor chiroqlari“ (1951) romanida (dastlabki varianti ʻ „Qo shchinor“, 1946) jamoalashtirish davrining voqealari badiiy tasvirlangan. ʻ Abdulla Qahhor adabiyot olamiga hikoya janrining tengsiz ustasi bo‘lib kirdi. Yozuvchini hatto o‘zbek Chexovi deb ham atashadi. Uning ilk kitobi “Qishloq hukm ostida” nomli kichik qissa 1932-yilda nashrdan chiqqan. Shundan so‘ng yozuvchining “Olam yasharadi” va “Tangrining kulgisi” degan to‘plamlari bosildi. Adibning “Boshsiz odam” hikoyasi ayol qadr-qimmati, ozodligini kuylovchi asar hisoblanadi. Yozuvchining 30-yillar ijodida ilk romani – “Sarob” yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ushbu roman keng mavzuli bo‘lib, o‘sha davrdagi hayot manzaralarini real tasvirlagan, voqealar tasvirida haqiqatni saqlab qolgan. Abdulla Qahhor ijodiy hayoti mobaynida 40 dan ortiq asar yozgan. Bu kitoblar orasida 30 taga yaqin hikoyalar bo‘lib, ular o‘zbek adabiyotida hikoya janrining badiiy ufqlarini kengaytirgani bilan ahamiyatlidir. “Asror bobo”, “Kampirlar sim qoqdi”, “Xotinlar” hikoyalari va “Oltin yulduz kabi qissalarida o‘zbek jangchilarining mardligi, halqimizning mehnatdagi jonbozligi, yuksak vatanparvarligi ifodalangan. Yozuvchining urushdan keyingi yillarda yaratgan “Qo‘shchinor chiroqlari” (1951) romani va “Sinchalak” (1958), “Muhabbat” (1968), ”O‘tmishdan ertaklar” (1965) qissalari, "Boshsiz odam", "Anor", "Bemor", 6 "Dahshat", "O‘g‘ri", " Millatchilar", "San’atkor", "Adabiyot muallimi", "O‘jar" kabi hikoyalari o‘zbek nasrining taraqqiyotiga muhim hissa bo‘lib qo‘shildi. Adib 1938-1939 yillar Hamza nomidagi O‘zbek akademik drama teatrining adabiy bo‘limiga boshchilik qiladi. U o‘zining “Shohi so‘zana” (1951), “Og‘riq tishlar” (1954), “Tobutdan tovush” (1962), “Ayajonlarim” (1967), “So‘ngggi nusxalar” komediyalari bilan o‘zbek dramaturgiyasi rivojiga salmoqli hissa qo‘shdi. Ayniqsa, “Shohi so‘zana” hajviy pyesasi respublika va qator xorijiy mamlakatlar sahnalarda muvaffaqiyatli namoyish qilingan. O‘zbek kitobxonlari Abdulla Qahhor tarjimasida M. Gorkiyning “Mening dorilfununlarim”, I. V. Gogolning “Revizor”, L. N. Tolstoyning “Urush va tinchlik” romani va boshqa bir qator asarlarni o‘zbek tilida o‘qishga muvaffaq bo‘lishgan. Ayni paytda Abdulla Qahhor asarlari rus, ukrain, belorus, qozoq, qirg‘iz, tojik, qoraqalpoq kabi tillarga tarjima qilingan. Uning ayrim hikoyalari esa ingliz, nemis, fransuz, chex, polyak, bolgar, rumin, arab, hind tillarida chop etilgan. Abdulla Qahhor uy-muzeyi (Yunus Rajabiy ko chasi, 26/1) – adabiy memorialʻ muzey. 1958 – 1968-yillarda yozuvchi Abdulla Qahhor yashagan va ishlagan uyda 1987-yil 6-mayda O zbekiston Respublikasi hukumatining 191-sonli qaroriga ʻ muvofiq tashkil etilgan. Uy-muzey 4 ta xona va asosiy kirish yo lagidan tashkil ʻ topgan. Muzey fondida 5035 ta eksponat bor (2022). Ularning ichida kitob, hujjat, magnitofon yozuvlari, qo lyozma, fotosuratlar bor. Ekspozitsiya (memorial qismi) ʻ 2 xonadan iborat bo lib, unda yozuvchining ish kabineti, kutubxonasi va ʻ mehmonxonasi aks ettirilgan. Muzeyning Abdulla Qahhor hayoti, ijodi, merosi nomli bo limlari mavjud. ʻ Uning 1-bo limida adib hayotining turli bosqichlari, muhim voqealari haqida ʻ hikoya qilinadi. 2-bo limda adibning jurnalistik faoliyati va ijodining ilk davrlariga ʻ tegishli hikoya, feletonlarning qo lyozmalari, ular e lon qilingan vaqtli matbuot ʻ ʼ nashrlari qo yilgan. 3-bo lim ekspozitsiyasidan adibga hurmat va ehtirom ʻ ʻ 7 namunasi sifatida berilgan tuhfalar, mukofotlar (jumladan " Buyuk xizmatlari uchun" ordeni), diplom, esdalik buyumlari joy olgan. 2 Muzey 1987-yilda yozuvchining turmush o rtog i Kibriyo Qahhorovaʻ ʻ tashabbusi bilan tashkil etilgan. Abdulla Qahhorning umr yo‘ldoshi, mohir tarjimon Kibriyo Qahhorova “Jomboy tongi” gazetasiga bergan intervyusida ijodxona Abdulla Qahhor uchun muqaddas joy bo‘lganini aytgan. "U har kuni muayan vaqt yozuv stolida o‘tirar, birov xalaqit bermasin, deb pastda yurardim. Ertalab soat sakkizdan, o‘n ikkigacha ish shu zayl davom etadi", - degan Qahhorova. O‘zbekiston xalq yozuvchisi Shukur Xolmirzayev Abdulla Qahhorni shunday eslaydi: "Mana, Abdulla Qahhor haqida xotiralar kitobi chiqayapti. Ulkan rus adiblari haqida zamondoshlari bitgan ko‘p xotiralarni o‘qiganman. Ayniqsa, I.Buninning Chexov haqidagi yodnomalari yoqadi. Unda Chexovning qanday o‘tirishi, havo qandoq ekani va nimalar degani g‘oyat aniqlik bilan yozilgan. O‘zimning Abdulla Qahhorni ko‘rgan chog‘larim haqida o‘ylab, xotiralarimni beixtiyor anavi yodnomalarga solishtirishni istasam: "Tavba, — degim keladi. — Bunin Chexovning uyiga reportor sifatida borar ekan, xolos. Yoki… uning xotirasi o‘zi — mo‘’jiza". 1.2. Qahhor ijodining janrlar ko‘lami va hikoyachilikka yo‘naltirilganligi Abdulla Qahhorning bolalik yillari Farg‘ona vodiysining ko‘pdan-ko‘p qishloqlarida kechgan. Abduqahhor aka temirchi bo‘lgani bois oilasi bir yerda muqim yashay olmadi. U qishloqdan bu qishloqqa tirikchilik sababli yoki boshqa sabablarga ko‘ra ko‘chib yurishga majbur edilar. Bo‘lajak adib Abdulla Qahhor hayoti va uning dunyoqarashi, ruhiyatida bu ko‘cha-ko‘chlar, haqoratlar, azob uqubatli kunlar o‘z izini qoldirmasdan iloji yo‘q edi. Ikkinchi tomondan esa bo‘lajak adib qora xalqning ich-ichida yurib, haqiqiy ahvolni, avom xalq hayotini yaqindan o‘rgandi, kuzatdi. Oilaviy musofirchilik tufayli yosh Abdulla bolaligidan 2 Qahhor, A. (2013). Bemor. Ziyo istagan qalblar uchun! Saytidan olindi 8 “ichimdagini top”, “odamovi”, “uyatchan” bo‘lib o‘sdi. “O‘tmishdan ertaklar” qissasining ikkinchi hikoyasi “Indamas” deb ataladi. Unda yozuvchi Yaypan qishlog‘ining “Qo‘shariq” mahallasida kechirgan voqealarni yodga oladi. Yosh Abdulla ko‘chada bolalar bilan “Oq terak, ko‘k terak” o‘yinini o‘ynashgani, uni ham “kerak” deb tanlashlarini, yugurib borib, safni buzishni orzu qilib, yuragi hapriqganini yozadi. Ammo bolalar uni “Kelgindi” deb haqorat qilishadi. Bu so‘z yosh Abdullaning jon-jonidan o‘tib ketadi. Mana, yozuvchi nima deb yozgan bu haqda: “Kelgindi, kelgindi it”, degan gapni Olim buvodan eshitganimda buning haqoratdan tashqari yana odam hazar qiladigan ma’nosi ham borligini bilmagan edim. Cholning bu gapi boshimdan kirib, tovonimdan chiqib ketdi”. Abdulla Qahhorning bolaligida unga va uning oila a’zolariga nisbatan bildirilgan mana shunday sovuq munosabatlar bo‘lg‘uvsi adibning kamgap, vazmin, indamas bo‘lib qolishiga sababchi emasmikan, deb o‘ylaymiz. Abdulla Qahhorning bolalik yillari eng qiyin zamonlarga 1917-yil voqealari, Birinchi jahon urushi, mardikor olish voqealari, ocharchilik, ishsizlik, xullas, jamiyatda u tuzumdan bu tuzumga o‘tish davriga to‘g‘ri keldi. Abdulla Qahhor bolaligida ko‘rgan-kechirganlari asosida nodir asarlar yaratdi. Jumladan, “Boshsiz odam”, “Tomoshabog‘”, “Anor”, “O‘g‘ri”, “Bemor”, “Dahshat”, “Qabrdan tovush” kabi original hikoyalar yozdi. Ularning real, tarixiy zaminini, obrazlarning prototiplari “O‘tmishdan ertaklar” qissasida qalamga olinganini anglash mumkin. Demak, fojiaviy hayotiy lavhalar tasvirining asosi aslida yozuvchi yashagan, bolaligi kechgan makon va zamon, ijtimoiy-maishiy turmush bilan chambarchas bog‘liq. To‘g‘ri, yozuvchi badiiy shartlilik talabiga muvofiq biroz oshirib yuborgan yoki biroz kamaytirib tasvirlagan bo‘lishi mumkin. Nima bo‘lganda ham, yozuvchi badiiylik mezonlaridan kelib chiqib, shaxsan o‘zi ko‘rgankuzatgan voqealar va kishilar taqdiri, muammolarini professional yozuvchilik qalami bilan tarixga muhrladi. Abdulla Qahhor hayotda ham, badiiy ijodda ham o zʻ haqiqatlarini topgan, shu haqiqatlar uchun sabot bilan kurashgan san atkordir. Bu ʼ haqiqatlar uni qattiq qiynagan, qalbida og ir-og ir tebranish va tortishuvlar paydo ʻ ʻ 9 qilgan. Ammo u ongli hayoti va iste dod quvvatini aynan shu haqiqatlargaʼ bag ishlagan. Ko nglini nurafshon aylagan shu haqiqatlarga suyanib, Abdulla ʻ ʻ Qahhor ma nan ulg aygan, ma nan ulg aygan sayin esa shu haqiqatlarning ʼ ʻ ʼ ʻ boqiyligidan ilhomlangan. Abdulla Qahhorning cho ng mehnat va zargarlik bilan ʻ yaratilgan har bir asarida boqiy haqiqat muhri va shukuhi bor. Abdulla Qahhorning ijodiy shaxsiyati behad boy va favqulodda saxovatli. Shuning uchun, rus olimasi I. Barolina to g ri qayd etganidek, “Abdulla Qahhor ʻ ʻ ijodiga qiziqish uning shaxsiyatiga, insoniy mohiyatiga qiziqish bilan bevosita bog langan. Uning shaxsiy fazilatlari – fikrlash tarzi, xarakteri, g ayrat-shijoati, ʻ ʻ ma naviy dunyosi asarlarida shu qadar yorqin aks etganki, yozuvchi Abdulla ʼ Qahhor bilan uning shaxsi ichdan ajralmas aloqada bo lib ko rinadi”. Bu hammaga ʻ ʻ nasib etadigan va hamma yozuvchidan talab qilsa bo ladigan xususiyat emas. ʻ Barcha buyuk yozuvchilardek, Abdulla Qahhorning ham shaxsi – ijodiga, ijodi – shaxsiga bir ko zgudir. Adib ijodini sevganlar albatta uning shaxsiga maftun ʻ bo ladi, shaxsini bilganlar esa – uning ijodidan ayri yashayolmaydi. Olamning ʻ o zgarishi – odamning o zgarishiga bog liq. Odamning ongi, fikr-qarashlari ʻ ʻ ʻ yangilanmas ekan, hech qachon olam yangilanmaydi. Abdulla Qahhor mustabid xonlar, sultonlar hukmronlik qilgan eski zamon insonning qo l-oyog i bilan birga ʻ ʻ ongi, aqli va qalbini ham kishanlab tashlaganini bolaligidayoq ko rgan, o sha ʻ ʻ chirkin qullik muhitida yashab ulg aygan edi. ʻ 3 Abdulla Qahhorning o nlab asarlari, xususan, “O tmishdan ertaklar” qissasida ʻ ʻ tasvirlangan voqea-hodisa va ijtimoiy manzaralar – asrlar mobaynida xalqni yanchib, ta qib etib kelgan musibat, g am-anduh va fojialarning o ziga xos ʼ ʻ ʻ haqqoniy talqinidir. Abdulla Qahhor odamning Odam bo lib kun kechirishini, ʻ inson o z ahvolini bilishda adashmasligini, tosh chaynasa ham haqiqatga xiyonat ʻ qilmasligini istagan. Agar o tmishda qullik, qaramlik, zabunlik hukm surgan ʻ bo lsa, kelajakda erkinlik, tenglik, baxtiyorlik qaror topadi, deb umid qilgan ʻ Abdulla Qahhor. Agar moziyda mehnatkash xalq ko zidan qonli yoshlar oqib, ʻ 3 Qahhor, A. (2013). Bemor. Ziyo istagan qalblar uchun! Saytidan olindi 10 ajdodlarimizning boshi musibat va kulfatdan chiqmagan bo lsa, sho ro zamonidaʻ ʻ yig i – shodlikka, kulfat – quvonch va xotirjamlikka o rin bo shatar deb ishongan ʻ ʻ ʻ Abdulla Qahhor. Vaqt o tishi bilan buyuk adib bu ishonch aslida ulkan adashish, ʻ aldanish ekanini bilgan, shirin orzu va umidlar bag ridan umidsizlik va dilni ʻ cho ktirguvchi ishtibohlar ulg ayayotganiga iqror bo lgan. Abdulla Qahhorning ʻ ʻ ʻ o ttizinchi yillarda yozilgan “Bemor”, “O g ri”, “Anor”, “Millatchilar” kabi ʻ ʻ ʻ hikoyalari menga yoqqan. Ularni o qib, “Xayriyat, shafqatsiz, adolatsiz, o sha ʻ ʻ tengsizlik zamonlari barham topgan. Xayriyat, xalqimiz o sha kulfat, musibat, son- ʻ sanoqsiz baxtsizliklardan xalos bo lgan”, deb o ylaganman. Ammo bir kun kelib, ʻ ʻ “Nainki, ho kizidan ayrilgan musibatdiyda bir mo ysafidga hech kim rahm ʻ ʻ qilmasa, axir amaldor ham odam-ku!.. Nainki, bemor xotinga go dakning saharlari ʻ qiladigan duosidan boshqa davo topilmasa; nainki, sog -salomat yigit boshqorong i ʻ ʻ xotiniga ikki donagina anor olib berolmasa…” qabilidagi e tirozlar menda ham ʼ paydo bo lishini o ylamaganman. Ammo shunda ham negadir Qahhorni o qishdan ʻ ʻ ʻ o zimni to xtatolmaganman. Abdulla Qahhor o tmish mavzuiga bejiz qiziqmagan ʻ ʻ ʻ ekan. Moziyning zamon bilan doimo bog lanadigan nozik rishta va halqalarini ʻ topib, faqat tarix bag rida qolib ketmaydigan hayot haqiqatlari va fojialarini ʻ kuyibyonib tasvirlagan ekan. Abdulla Qahhor ijodidagi shafqatsiz realizmning tub ildizi ham balki ana shundadir. Abdulla Qahhor hikoyalarida hayotdagi va inson tabiatidagi turli-tuman nuqsonlarni tanqid etgan. Odamzod mavjud ekan, bahillik, johillik, ochko‘zlik, maqtanchoqlik, hudbinlik va boshqa qusurlar, albatta, yashaydi. Bu qusurlar kimdadir kamroq bo‘lishi mumkin, lekin bu illatlar insonning qadr-qimmatini pastga uradi, chinakamiga barkamol bo‘lishiga halaqit beradi. Jahon adabiyoti namunalarida bunday masalalar doimo dolzarb bo‘lgan. Abdulla Qahhor hikoyalarida hayotdagi va inson tabiatidagi turli-tuman nuqsonlarni tanqid etgan. Odamzod mavjud ekan, bahillik, johillik, ochko‘zlik, maqtanchoqlik, hudbinlik va boshqa qusurlar, albatta, yashaydi. Bu qusurlar kimdadir kamroq bo‘lishi mumkin, lekin bu illatlar insonning qadr-qimmatini pastga uradi, chinakamiga barkamol bo‘lishiga halaqit beradi. Jahon adabiyoti 11 namunalarida bunday masalalar doimo dolzarb bo‘lgan. Abdulla Qahhor o‘zbek adabiyotida o‘z uslubiga, o‘z ovoziga ega bo‘lgan, adabiyotimiz taraqqiysiga sezilarli ijobiy hisa qo‘shgan zabardast adiblarimizdan biridir. Uning yorqin ijodi katta mahorat maktabi sifatida hamisha ijodkorlarning diqqat markazida bo‘lgan. Uning asarlariga qayta-qayta murojaat qilmagan, uning uslubiy mahoratidan bahra olmagan, uni o‘ziga ustoz deb sanamagan ijodkorlarni topish yaqin-yaqingacha aslo mumkin emas edi; adabiy ta’lim jarayoni Abdulla Qahhor asarlari bilan mazmunga boy, ma’rifatga to‘la bo‘lgan. Adabiyotimizning yirik vakili, o‘zbek professional prozasining oyoqqa turishida tinimsiz mehnat qilgan yozuvchi Abdulla Qahhor ijodi necha o‘n yillardan buyon xalqimizning ongu shuurini band etib kelmoqda. Adibning badiiy mukammal hikoyalari, qaytarilmas xarakterlar talqini joy olgan qissa, roman va pesalari, aforizm darajasidagi tesha tegmagan fikrlari hali uzoq yillar ko‘p avlodlar uchun mulohaza ob’ekti bo‘lib qolishi shubhasizdir.1 Abdulla Qahhor hikoyalarida satirik va yumorist sifatida o`z talantining yangi qirrasini namoyish qildi. Unda kulgichilikka tamoyili zo`r edi. Buni juda ko`p asarlari aytib turibdi. U zomonga o`z idealini, davr nafasini qarshi qo`yadi, asarlarining mazmuniga, xarakterlarning mohiyatiga kulgini, masxarani singdirib yuborish bilan uning jamiyatdagi ulkan kuchini, ijobiy xarakterini yaqqol ko`rsatadi. Abdulla qahhorni novellachilikda ulkan muvaffaqiyatlarga olib kelgan omillardan yana biri – uning mumtozlardan, ayniqsa, rus adabiyotidan o`qisho`rganishi bo`ldi. “Ulug‘ san`atkorning ijodi, – deb ta`kidlagan edi shoir, – badiiy mahoratimni oshirishda katta maktab bo`ldi”. Qahhor hikoyalari, birinchi navbatda, samimiyligi, ishontirish kuchi bilan kishini hayratda qoldiradi. Yozuvchi tasviridagi hamma narsa hayot hodisasi, aynan bo‘lib o‘tgan voqea, real hayotning bir bo‘lagi, epizodi bo‘lib gavdalanadi; hikoyalarning ko‘pchiligi real hayotiy asosga ega, ular adibning turmushda o‘zi ko‘rgan, eshitgan hodisalardan, tanish kishilar hayotidan olingan. Biroq ular hayotning aynan nusxasi emas. «Agar yozuvchilik turmushdan nusxa ko‘chirishdan iborat bo‘lsa, dunyoda bundan oson ish bo‘lmas edi, -deydi adib. -Hayotdan aynan ko‘chirish 12 kitobdan ko‘chirishday gap. Nusxa nusxa bo‘lib qolaveradi. Bunday narsalardan originallik kutib bo‘lmaydi. Originallik hayot haqiqatini dildan o‘tkazish, uni his qilish, unga o‘ylab yurgan gaplarni singdirish, tilaklaringni qo‘shib ifodalash bilan yuzaga keladi. Zotan, yozuvchi hikoyalaridagi hayotiylik, ishontirish kuchi, siri ana shunda. Bundan ham muhimi, yozuvchining o‘sha hayot hodisalarini o‘ziga xos tarzda badiiy idrok etishi, mag‘zini chaqib, ulardan xilma-xil original va teran ma’nolar topishi kashf etishi hikoyalariga o‘ziga xos joziba baxsh etgan. Qahhor tabiati, iste’dod yo‘nalishi jihatidan hayotdagi, odamlar qismatidagi fojeiylikni teran his etadigan adibdir. Uning eng yetuk hikoyalari ayni fojiali holat, qismatlar ifodalangan asarlardir. Hikoyalaridagi personajlar, hayotdan olingan epizodlar, lavhalar garchi muayyan intiho, badiiy yechim bilan yakunlansa-da, bunday yakun galdagi fojialar, ko‘rguliklarning debochasi vazifasini o‘taydi. Adib hikoyalari o‘zining ixcham va ravonligi bilan qalbga oson va tez kirib bora oladi. Sababi yozuvchining aksariyati tabiiy, hamda o‘ta tushinarli. A.Qahhor xalq tilini benihoya yaxshi bilar, qadrlar va unga ma’sulyat bilan yondoshar edi. Asarlarida birorta so‘z ochiqchaligi sezilmasdi, ixcham ibolardan tashkil topgan tasvirlar ma’nodorligi bilan istalganidan ko‘proq mazmun kasb etadi. Xulosa qilib ayganda, odamlar turmushidan olingan epizodlarda, lavhalarda ular hayotiga, qismatiga daxldor fojiiy mohiyatni ko‘rish, teran his etish, personajlar xarakteri va qismatini ularning ruhiyati ifodasi orqali yorqin badiiy detallar vositasida gavdalantirish Qahhor hikoyanavislik san'atining eng muhim jihatlaridir. 13 II BOB. ABDULLA QAHHORNING HIKOYANAVISLIK MAHORATI 2.1. Qahhor hikoyalarining g‘oyaviy-estetik yo‘nalishi Mohir yozuvchi, o‘zbek adabiyotining takrorlanmas siymolaridan biri Abdulla Qahhor asarlarini qayta-qayta qo‘limga olganimda aval o‘qigan bo‘lsam ham yana bir o‘qib chiqgim keladi. Abdulla Qahhor turli janrlarda asarlar yozdim. Hikoyalardan tashqari romanlar, povestlar, pesalar yaratdim, yoshligimda she’r ham mashq qilganman deb aytadi yoshlik davrlarini eslab. Bundan chiqargan xulosam shu bo‘ldiki, janrni biz emas, bizni janr tanlar ekan. Aniqroq qilib aytganda, janr tasavvurimizni egallab olgan hayot materialiga bog‘liqdir. Lekin ikkinchi tomondan har bir janr o‘z xususiyatlariga, uzoq yillar davomida jahondagi adabiyotlar va o‘tib ketgan adiblar to‘plagan maxsus usullarga ega bo‘ladi. Buni e’tiborga olmaslik bugungi kunda gugurt turgani holda, chaqmoq chaqib o‘t yoqish bilan baravar bo‘lar edi. Men bu gaplarni yoshlarga qarata aytayotibman. O‘zbek milliy nasrining zabardast vakillaridan biri yozuvchi Abdulla Qahhor mohir so‘z san atkori edi. Muayyan xarakter va holatni aks ettiradigan so‘zni qo‘llab va uniʼ o‘z qolipiga tushgandek o‘rnini topib ishlatish unga maroq bag‘ishlardi. Bu jihatdan u haqiqiy mo jizakor adib edi. So‘z uning oldida bamisoli itoatkor askar, ʻ qaysi ma no tomon buyruq qilsa shu tomon yuz tutub, xizmatiga tayyor ʼ turadigandek edi. Shunga qaramasdan so‘zlarni ayab, son jihatdan kam so‘z bilan katta va teran fikrlarni ifoda qila olish faqat Abdulla Qahhorga tegishli desak mubolag‘a qilmaymiz. Abdulla Qahhor hikoyalarida shaxs — personajlarni, ular tushgan vaziyati, bu vaziyatda ularning holatini aniq ko‘ra bilar va shu tarzda tasvirlay olardi. Bu esa yozuvchining mahoratini yaqqol ko‘rsatib bergan. Uning asarlari hayotning o‘zidek tabiiy va kim o‘qishiday qat’iy nazar birdek manzur edi deyishimiz mumkin. So‘zsiz, bu gaplar adibning dramatik asarlariga ham xos va mosdir. Biroq adib hikoyalarida va dramalarida yana ham yaqqolroq ko‘zga tashlanadigan jihatlari belgilari ham bordir. Bu — hayot nafasini, davr ruhini bexato ochish, faqat sezish emas, uni teran anglashi , undan ulug‘ shaxs, adib sifatida dardlashish. 14 Uning dramalarini tomosha qilib, personajlarning ba zi birlarining ustidan kulib,ʼ g‘azablanib yomon ko‘rib qolsangiz, ba zilariga esa o‘zingizda paydo bo‘lgan ʼ xayrixoqlikni sezishingiz mumkin. Bu faqat Abdulla Qahhorga tegishli uslub. Bizga ma’lumki, iste’dodli ijodkor iste’dodsizlik bilan aslo chiqisha olmaydi. Chunki haqiqiy iste’dod — adabiyotning sergak posboni. Adabiyotni iste’dodsizlar xurujidan iste’dod sohiblari muhofaza etmasa, boshqa hech kim himoya qilolmaydi. Bizning nazarimizda, o‘tgan asrda yashab ijod qilgan hech bir o‘zbek ijodkori adabiyotimizning taqdiri, tozaligi va daxlsizligi uchun Abdulla Qahhor kabi qat’iyat bilan kurashmagan, bu yo‘lda Abdulla Qahhorchalik aziyat ham chekmagan. Insof yuzasidan buni tan olish lozim. Abdulla Qahhorning borligi — tirikligining o‘zi o‘rtamiyonachilik, iste’dodsizlik, kitobxonni nazarpisand etmaslikka qarshi bir qalqon bo‘lgan. Faqat yaxshi asar yozishni emas, g‘oyaviy nochor, badiiy yaroqsiz asarlarga yo‘l bermaslikni adib o‘zining muqaddas burchi deb hisoblagan. Unga ko‘ra, yozuvchi adabiyotga ikki xil yo‘l bilan — biri tutab, ikkinchisi yashnab kirib keladi. Tutab kirgan yozuvchi uzoq tutaydi, ko‘nglidan chiqarib emas, qornidan chiqarib asar yozadi, yozuvchilik umrining oxirigacha tutaydi... Yozuvchilikka cho‘g‘day yashnab kirgan ijodkor asardan-asarga yashnay beradi, oxirda abadiy so‘nmas o‘tga aylanadi». Yana bir toifa qalamkashlar bo‘ladiki, ular adabiyotga «o‘g‘ri mushukday tuynukdan» tushadi. Bular uchun adabiyot san’at emas — kasb, tirikchilik manbai. Adabiyot shularning dastidan jabr ko‘radi. Shular badiiy so‘z, obrazli fikr zavqidan kitobxonni benasib etish bilan mashg‘ul bo‘ladi. Abdulla Qahhor hikoyalarida hayotdagi va inson tabiatidagi turli-tuman nuqsonlarni tanqid etgan. Odamzod mavjud ekan, bahillik, johillik, ochko‘zlik, maqtanchoqlik, hudbinlik va boshqa qusurlar, albatta, yashaydi. Bu qusurlar kimdadir kamroq bo‘lishi mumkin, lekin bu illatlar insonning qadr-qimmatini pastga uradi, chinakamiga barkamol bo‘lishiga halaqit beradi. Jahon adabiyoti namunalarida bunday masalalar doimo dolzarb bo‘lgan. Abdulla Qahhor o‘zbek adabiyotida o‘z uslubiga, o‘z ovoziga ega bo‘lgan, adabiyotimiz taraqqiyotigsa 15 o‘zining sezilarli ijobiy hisa qo‘shgan zabardast adiblarimizdan biridir. Uning yorqin ijodi katta mahorat maktabi sifatida hamisha ijodkorlarning diqqat markazida bo‘lgan. Uning asarlariga qayta-qayta murojaat qilmagan, uning uslubiy mahoratidan bahra olmagan, uni o‘ziga ustoz deb sanamagan ijodkorlarni topish yaqin-yaqingacha aslo mumkin emas edi. Ta’lim - tarbiya jarayonining barcha jihatlarini qamrab oluvchi Davlat ta’lim standartlari bugungi kunda yosh avlodning vatanga sadoqat, yuksak axloqqa, ma’naviyat va ma’rifat, mehnatga vijdonan munosabatda bo‘lish hamda komil farzand bo‘lib yetishish yo‘lida qunt bilan ta’lim olishlari uchun kafolat bo‘lib xizmat qilmoqda. Ta’lim – tarbiya sohasini isloh qilishning asosiy omillaridan biri ta’lim – tarbiya jarayonini yangi pedagogik texnologiyalar bilan ta’minlash, ta’lim tizimining ilg‘or tajribalarini o‘rganish va ularni dars jarayonida tadqiq etishdan iboratdir. Abdulla Qahhor o‘z asarlarida xalq dardini, davr fojialarini ochiq-oshkora ifoda etgan. Abdulla Qahhor asarlarini yanada kengroq o‘rganish kerakligini qo‘yish ham uning aynan xalq qalbining kuychisi bo‘lganligidadir. Abdulla Qahhor o‘zbek adabiyotining yetuk namoyandalaridandir. U o‘zining 40 yildan oshiqroq ijodiy faoliyatida barcha ijtimoiy sohalarni aks ettiradigan asarlar yaratdi, asarlari turli tillarga tarjima qilindi. Abdulla Qahhor ajoyib asarlari bilan o‘zbek adabiyotini yuksaltirish va jahonga tanitish borasida alohida xizmat ko‘rsatgan nodir iste’dod sohibidir. Adabiyotimizning hech bir sohasi yo‘qki, ko‘p qirrali talant egasi bo‘lgan Abdulla Qahhorning xizmati singmagan va u o‘z talantini namoyish qilmagan bo‘lsin. Abdulla Qahhor hikoya va ocherk janrida ham, qissa va romanchilikda ham, komediya va drama yaratishda ham hammani qoyil qoldirdi, bu janrlarda, xususan, hikoyachilikda, original va yetuk badiiy asarlar yaratdi. Abdulla Qahhor so‘zga xasis, fikrga saxiy san’atkor. Adib ijodining fazilatlari ko‘p. U ko‘pchilikni qiziqtiradigan masalalar haqida yozadi, adabiyotda “qo‘riq”larni ochadi, yangi gap aytadi, yangi timsollar yaratadi. Abdulla Qahhorning badiiy ijodi ana shundadir. Yozuvchining asarlari yuksak badiiyligi, g‘oyaning aniqligi, ijtimoiyligi, xalqchilligi bilan xarakterlanadi. Abdulla Qahhor ijodining bunday fazilatlari 16 adabiy tanqidchilik va adabiyotshunosligimizda o‘z vaqtida atroflicha ochib berilgan hamda Abdulla Qahhor ijodiga haqli ravishda yuqori baho berilgan O‘zbek adabiyotining taraqqiyotida, ayniqsa unda yangi janr hisoblangan realistik hikoyaning kamol topishida, yuksak cho‘qqiga ko‘tarilishida ulkan so‘z san’atkori Abdulla Qahhorning xizmati katta bo‘ldi. O‘zbek adabiyoti yangilanish jarayonini boshidan kechirayotgan XX asrning 20-30 yillarida xuddi Abdulla Qodiriy o‘zbek romanchiligida, Hamza Hakimzoda Niyoziy dramaturgiyada, Cho‘lpon she’riyatida isloh yasagani singari Abdulla Qahhor ham epik turning kichik janri hisoblangan hikoyachilikning rivojlanishiga ana shunday hissa qo‘shdi. Uning har bir asari o‘zining adabiy go‘zalligi bilan insonning o‘ziga benihoyat jalb etadi, syujet va kompazitsion qurilishining pishiqligi bilan hayratga soladi, tilining mukammalligi hamda samimiyligi bilan hayajonlantiradigan ijod namunalaridir. Bu asarlarni mutolaa qilganimiz sari tobora yangi – yangi qirralari kashf etilaveradi. Abdulla Qahhorning hikoyanavislik san’ati o‘zdan keyingi butun bir ijodkorlar avlodi uchun ibratli maktab bo‘lib qoldi. Abdulla Qahhor ajoyib asarlari bilan o‘zbek adabiyotini yuksaltirish va jahonga tanitish borasida alohida xizmat ko‘rsatgan nodir iste’dod sohibidir. Adabiyotimizning hech bir sohasi yo‘qki, ko‘p qirrali talant egasi bo‘lgan abdulla Qahhorning xizmati singmagan va u o‘z talantini namoyish qilmagan bo‘lsin. Abdulla Qahhor hikoya va ocherk janrida ham, qissa va romanchilikda ham, komediya va drama yaratishda ham hammani hayron qoldirdi, bu janrlarda (xususan, hikoyachilikda) original va etuk badiiy asarlar yaratdi. Abdulla Qahhorning asarlari yuksak badiiyligi, g‘oyaning aniqligi, chuqur ijtimoiyligi va xalqchilligi bilan xarakterlanadi. Abdulla Qahhor ijodining bunday fazilatlari adabiy tanqidchilik va adabiyotshunosligimizda o‘z vaqtida atroflicha ochib berilgan hamda Abdulla Qahhor ijodiga haqli ravishda yuqori baho berilgan. Bir so‘z bilan aytganda, Abdulla Qahhor el-yurt, millat, milliy adabiyot manfaati, sha’ni yo‘lida ijod etgan yashab o‘tgan adib. Shu o‘rinda, o‘zbek adabiyotining zabardast vakilini Abdulla Qodiriy iborasi bilan aytganda “shaxsi butun” zot deb 17 atash mumkin. Xonadonida tor davralarda ham, katta anjumanlarda ham faqat dilidagini, haq gapni aytar edi. XX asr ikkinchi yarmida bizda, ijodkorlar orasida, Cho‘lponning “Kishan kiyma, bo‘yin egma, Ki sen ham hur tug‘ilg‘onsan!” degan shioriga to‘la amal qilgan yagona jasur siymo Qahhor edi desam, mubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki, buni tasdiqlaydigan o‘nlab, yuzlab misollar bor. Bunday shijoat, jur’at o‘z vaqtida mamlakatimizdagi ma’naviy, adabiy hayotga qanchalar ta’sir ko‘rsatgani, o‘nlab ijodiy ziyolilar ko‘zini ochgani, xususan, yosh ijodkorlar ko‘ngliga o‘t solgani, mustabid tuzum hukmdorlarini esa hushyor torttirgani keng jamoatchilikka ayon. Qahhor o‘shanday shijoati, haq so‘zi bilan vijdonli, chin iste’dod sohiblarini huddi ohanrabodek o‘ziga tortardi. Xulosa qilib aytganda, Abdulla Qahhor adabiyotdagi yangiliklarni, har bir yozuvchi ijodini sinchiklab kuzatib borar, ular iste’dodi, ijodiga xos bosh xususiyatlarni, ularning yutuq hamda kamchiliklarini aksari bexato belgilab olar, yutuqlari haqida quvonib, kamchiliklari to‘g‘risida esa kuyunib gapirar edi. Mabodo asarida jiddiy xato, kamchilik ko‘rsa, kim bo‘lishidan qat’i nazar, bor gapni xoh yuziga, xoh maqolasi orqali, xoh minbarda turib dangal aytaverar edi. Abdulla Qahhor o‘z ijodi haqida yozilgan ilmiy ishlar, maqolalar ustida ham odilona fikr yuritar edi. U o‘zining insonlik, yozuvchilik sha’nini yuksak qadrlar, kerak bo‘lganida qattiq turib o‘zini himoya qila olar, shu bilan birga o‘z ijodidagi yaxshi va zaif asarlarni farqlay bilar, asarlaridagi kam-ko‘stlarni mardona turib tan olardi. 2.2. Adib hikoyalarining amaliy tahlili Barcha xalqlar adabiyotini kuzatadigan bo‘lsak, qadimdan ayol obrazi kulminatsion darajaga ko‘tarilganligining guvohi bo‘lamiz. Ertaklardan tortib to zamonaviy adabiyotimizdagi Kumushbibiyu Zaynab , Zebi-yu Zabarjadlar qaysidir jihatlari bilan adabiyotimizda milliy o‘zligimizni anglatadigan asosiy obrazlar sifatida yashab kelmoqda . “Insonshunoslik bo‘lmish adabiyot birinchi navbatda ayolshunoslik, ya’ni ayolni o‘rganish, uni kashf etish ilmidir. Kuzatsak eng qadimgi asarlar ham ayolga bag‘ishlangan, ular konfliktini ayol va unga aloqador narsalar tashkil etadi. Hatto aytish mumkinki, adabiyot taraqqiyoti ayol 18 mavzusining badiiy tadqiqi, uning teranlasha borishi bilan chambarchas bog‘liq” 4 ekanligi barcha davrlar adabiyoti uchun xosdir. Darhaqiqat, badiiy adabiyotda ayol obrazining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish adabiy jarayonning umumiy qonuniyatlarini, ayniqsa milliy adabiyotlarni o‘zaro qiyosiy-tipologik aspektda o‘rganishda yordam beradi. Ayol obrazi dunyo adabiyotida, aks etishi alohida mavqega egadir. Uning jamiyatdagi mavqei , u yashagan tarixiy davr bilan alohida bevosita bog‘liqdir. XX asrning dastlabki yillarida ham o‘zbek adabiyotida ayollar obraziga murojaat qilish, ayol obrazlarining turfa qiyofalarini yaratish nasriy asarlarimizda ham ko‘rina boshladi. Masalan: “Kecha va kunduz” romanidagi Zebi obrazi, “Qutlug‘ qon “ romanidagi Gulnor va boshqa obrazlarini ham keltirishimiz mumkin. Yana bundan tashqari Abdulla Qahhorning “Dahshat” hikoyasidagi Unsin, “Ming bir jon “ hikoyasidagi Mastura, “Xotinlar”, “Maston” kabi hikoyalari turli xil harakterdagi xotin-qizlar obrazlarining talqinini ko‘rishimiz mumkin. Garchi bu asarlarning barchasida ayollar obrazi yetakchi qahramon darajsiga chiqmagan bo‘lmasa-da, asarda ko‘zlangan maqsadni u yoki bu darajada ochish uchun xizmat qilgan. Ayollar obrzani yaratishda uning to‘laqonli chiqishi yozuvchining iste’dodi va hayotiy tajribasi bilan bog‘liq. Rus olimi E.Shore ayollar obrazlarini tasnif qilishni quyidagicha taklif qiladi: malikalar, jodugarlar, farishtalar, yoqimli va jozibalilar mehribon ona xislatli ayollar. Ammo u o‘z qarashlarini rus adabiyoti misolida dalillab “….. rus madaniyati va adabiyoti ayol eng yuqori insoniy qadriyatlarni o‘zida mujassamlashtiradi”, deydi. Ma’lumki, har qanday adabiyot o‘z g‘oya va personajlari bilan ajralib turadi. Shunga ko‘ra, barcha zamonlarda ayol siymosiga, ayol xarakterini ochib berishga bag‘ishlangan asar yaratilgan. Bu esa ayolning jamiyat va insoniyat hayotidagi o‘rni, ayol timsolining dolzarbligidan dalolat beradi. Jamiyatda xotin-qizlarning tengligi, ozodligi uchun erlari bilan tengma –teng ishlashi mavzusi yorqin badiiy shaklda ochiladigan hikoyalardan biri bu. Abdulla Qahhorning “Mayiz yemagan 4 Исомиддинов З . Икки аёл . Тафаккур – 2007, N4 -476 19 xotin “ hikoyasidir. Shu g‘oyaga tish- tirnog‘i bilan qarshi turgan mulla Norqo‘zi paranjisini ochgan xotin-qizlar sha’niga kecha-yu kunduz bo‘hton to‘qiydi. “Sotiboldining xotini dorixonada ishlaydi, har kuni mingta odam bilan javob muomala qiladi: axir , bittasi bo‘lmasa bittasi ko‘z qisadi-da . Meliqo‘zining xotini avtobusda konduktor, ba’zan yarim kechada keladi, ishi erta tugagan kuni ham yarim kechgacha yursa, ayshini qilsa, eri bilib o‘tiribdimi ? Abdulhakimning qiziga usta Mavlononing o‘g‘li bir hovuch mayiz berganini o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman. Hayo bormi shularda ? “ 5 Mulla Norqo‘zining xotini o‘zi uchun uyda o‘tiradigan Farishtali ayol bo‘lib ko‘rinadi. Lekin hikoya davomida bu farishtaning o‘taketgan buzuq ayol ekanligi o‘z jufti haloliga sodiq emasligi fosh bo‘ladi. Bugungi jamiyatimizda ham bunday bevafo ayollar ham uchrab turadi. Xalqimizda “Sholi kulmaksiz bo‘lmaydi” degan naql bejizga aytilmagan. Abdulla Qahhor hikoyalarining yana bir fazilatlarini ta’kidlab o‘tish kerakki, yozuvchi hikoyalarda shaxs taqdiri, muhit sharoit bilan, xalq hayoti bilan mustahkam bog‘liq holda beriladi. Shaxs taqdirining shakllanishi va yo‘nalishini belgilashda bu omillar ham hal qiluvchi ro‘l o‘ynaydi. Mana shunday shaxs taqdirining shakllanishi va yo‘nalishini asoslab beradigan obrzalardan biri bu “Ming bir jon” hikoyasidagi Mastura obrazi matonatli ayol sha’niga madhiyalar bitadi. Hikoya qahramoni Mastura Aliyeva o‘n yildan beri og‘ir dard chekadi. “Bechora turmush qurganiga bir yil bo‘lar –bo‘lmas shu dardga yo‘liqqan ekan. Tomog‘idan hech narsa o‘tmaydi, ovqatni qorniga quyishadi…… Teshib qo‘yilgan …. Ba’zan o‘zi quyadi, ba’zan eri….” “ Bechoraning tomog‘idan hech narsa o‘tmasligi ustiga qorniga tez-tez suv to‘planar ekan “. Uning ko‘rinishi murdani eslatadi. Hikoyachi deydi : “Masturani barilla ko‘rdik…. Ko‘z o‘ngimizda xasta emas, o‘lik, haqiqiy o‘lik, sap-sariq teri-yu, suyakdan iborat bo‘lgan murda ichiga botib ketgan ko‘zlarini katta ochib yotar edi… Tobutda yotgan o‘likning qo‘limi, oyog‘imi, biron sabab orqasida bexosdan qimirlab ketsa kishi qay ahvolga tushadi? 5 Abdulla Qahhor . Yoshlar nashriyot uyi T-2018, 203-bet 20 Uning o‘lim pardasi qoplagan yuzida chaqnab turgan ko‘zlarini ko‘rgan kishi xuddi shu ahvolga tushar edi”. Ba’zi birovlar uni saab bo‘lgan, uch kunligi bormi, yo‘qmi deyishadi…..“ 6 Hikoyada Mastura ana shunday og‘ir vaziyatga tushib qolgan obraz sifatida gavdalanadi. Uning bu dardddan qutulib ketishiga sira ham aql bovar qilmaydi . Kitobxon uning o‘zi ham hayotdan qo‘l siltab qo‘ya qolgan bo‘lsa kerak deb o‘ylaydi. Lekin ahvol boshqacha bo‘lib chiqadi. Shu og‘ir vaziyat tasviridan keyin yozuvchi kitobxonni bu ayolning ajoyib tabiati bilan batafsilroq tanishtirishga o‘tadi. Bora-bora uning shu og‘ir vaziyatga tamoman zid bo‘lgan ko‘tarinki kayfiyati, ma’naviy dunyosi ma’lum bo‘la boshlaydi. Mastura palatada ytoganida boshqa xonadagi kasallar ham undan ko‘ngil so‘rash uchun oldiga kirishadi. Shu payt hijolatli ish yuz beradi. Uning hol-ahvolini so‘rab kirganlar Mastruani ko‘rishi bilanoq sarosimaga tushib qoladi, ular orasidagi Hoji aka degan kishi tamoman o‘zini yo‘qotib qo‘yadi. Mastura esa bu voqeani hech ham o‘ziga olmadi. “Mastura piqirlab kulib yubordi: yana kuldi, yosh boladay o‘zini, tutolmay qiqirlar edi. Bu hazil va ayniqsa kulgi avval xunuk, odamning etini jimirlatagidan darajada xunuk eshitildi, kyin, nechukdir Masturaning yuzidan o‘lim pardasi ko‘tarilganday, hayot to‘la ko‘zlari o‘lik yuziga jon kirgizganday bo‘ldi”… “ Bunaqa narsa menga ta’sir qilmaydi”,-deydi u. So‘ng tobut voqeasini so‘zlab shu xilda yotaverdi. “Bunga besh yildan oshdi. Ko‘z oldimdan ketmaydi…. Qalin qor yoqqan kun edi. Men derazaning ro‘parasida shu xilda yotibman. Akramjon paypog‘ini yamayotgan edi shekilli… Birdan ko‘cha eshigimiz ochildi-yu, qizil bir narsa kirdi, nima ekan deb qarasam –tobut! Akramjonning ikkita o‘rtog‘i hovlimizga tobut ko‘tarib kirdi. Yuragim jig‘ etib ketdi, voy sho‘rim, nahot o‘lgan bo‘lsam … To eshushimni o‘nglab, Akramjonga bir nima degunimcha boyagi ikkovi tobutni devorga suyab qo‘yib, uyga kirib keldi: uyga kirdi-yu, meni ko‘rib ikkovi ham boyagi Hoji akangizday shaytonlab qolayozdi”. Mastura so‘zida davom etadi: “Menga shu ham ta’sir qilgani yo‘q. Bunaqa narsalar o‘lim kutib yotgan kasalga yomon ta’sir qilishi mumkin, men hech qachon o‘lim kutgan emasman, kutmayman ham ! U yog‘ini surishtirsangiz men odam 6 Abdulla Qahhor. “Yoshlar nashriyot uyi” T-2018 21 bolasining o‘lim kutishiga, ya’ni dunyodan umid uzishiga, ishonmayman. Hatto tildan qolgan kasalning rozilik tilashib qaragani ham dunyodan, umid uzgani emas, balki “rozilik tilashgani hali erta” dermikan deya umid bilan dunyoda tenggi yo‘q, timsoli yo‘q, zo‘r umid bilan qaragani deb bilaman”. Hikoyada Masturaning qalbi, irodasi kuchli tasvirlangan. Uning hayotga bo‘lgan muhabbati g‘oyat zo‘r. Shu muhabbat unga matonatli iroda tug‘dirgan. Kitobxon ayolning boyagi so‘zlarini eshitgandan va uning ajoyib qalbi bilan yaqindan tanishgandan keyin, undan jirkanmay qo‘ya qoladi, unga mehr va hurmat bilan qaray boshlaydi. Hikoyada obrazlardan biri “Bu xotinnning Joni bitta emas, ming bitta ! Hozir tugab qolgan shamolday lipillab yonayotgan joni basharti so‘ngan taqdirda ham qolgan mingtasini yoqib keyin so‘nadi degan xulosaga kitobxon ham qo‘shiladi. Abdulla Qahhorning “Nurli cho‘qqilar” hikoyasida Fotima va Zuhraning tarbiyasi va shu tarbiya muhitida shakllangan qizning xarakteri va taqdiri yotadi. Asar qahramonlari Fotima va Zuhra nurli cho‘qqilar tomon intilgan, orzulari biro lam edi. Lekin ularning xarakteri, dunyoqarashi va intilishlari bir-birinikidan umuman farq qiladi. Yozuvchi hikoya davomida kitobxon e’tiborini ana shu tafovutlarga jalb etadi. Yozuvchi qahramonlar hayotida ro‘y bergan keskin bir voqeani oladi-da, shu voqea asosida obrazlar xarakterini ochib berishga harakat qilgan. “To‘qqizinchi sinf a’lochilaridan, temir-tersakni hammadan ko‘p yig‘ib, oti radiodan aytilgan va maktab ma’muriyatidan rahmat eshitgan Zuhraxon degan qiz yo‘qolib qoldi” 7 . Hikoya shu tarzda boshlanadi. Hikoyaning boshidayoq yozuvchi muhim bir voqea haqida xabar beryapti, shu bilan birga qahramonni ham xarakterlab olyapti. Hikoya davomida yozuvchi voqealar aybdori Zuhrani bevosita kitobxonga aybdor sifatida ko‘rsatmaydi, gunohkor qiz ustiga tuhmat toshlarini yog‘dirmaydi. Balki voqea –hodisalarni ko‘rsatib odamlarning gap-so‘zlari orqali, munosabatlari orqali u haqida ma’lumotlar beradi. “…… sinfda a’lochi to‘rt qiz 7 Abdulla Qahhor. Anor. Yoshlar nashriyot uyi. Toshkent-2018, 144—bet. 22 bo‘lsa – Zuhra uning yigirma besh foizini tashkil qilar edi.”, …. Zuhra qoqvosh ta’bi nozik, dimog‘dor qiz bo‘lib maktabdoshlariga qo‘shilmas edi”, “ Zuhra nihoyatda ko‘zga yaqin, bir qaragan kishi ko‘zi xira tortib yana qaragisi kelar, xususan, xonatlas ko‘ylak kiyib sochini “ laylak uya” qilganida maqtoviga “chiroyli” degan so‘z goh kamlik, goh eskilik qilib qolar edi” 8 . Zuhra to‘g‘risida kitobxon ma’lum tasavvurlar uyg‘otib, Fotimaga yuzlanadi. Fotima xarakteri Zuhra xarakterining aksidir. Fotima biroz bo‘shroq Zuhraga nisbatan uning istarasi so‘niqroq ko‘rinardi. Ota-onasi Fotimani “noshu-notavon”, “anqov-lakalov” ligi uchun koyigani koyigan. Qilg‘iliqni doim Zuhra boshlaydi-yu, lekin hamma ta’na- dashnom gaplarni Fotima eshitadi. Fotimani yozuvchi sabr-toqatli obraz sifatida gavdalantirib beradi. Chunki oilada ota-ona farzandlarini teng ko‘rmaganligi oqibatida Fotima bilan Zuhra ikki xil xarakterda namoyon bo‘ladi. Ona Zuhra qo‘lini sovuq suvga urdirmaydi. Hattoki uydagi hamma uy ishlarini qizi Fotimaga qildirganda ham uni hech suymasdi. Onaning bolalarga noto‘g‘ri tarbiya berish oqibatida Zuhra hech kimga indamasdan uydan chiqib ketadi. Zuhra obrazini yozuvchi o‘ta qaysar, kalandimog‘, qo‘lidan hech ish kelmaydigan, hattoki onasi ham unga so‘zini o‘tkaza olmaydigan darajada ko‘rsatib bergan. Zuhra voqeasiga to‘xtaaldigan bo‘lsak, oradan uch kun o‘tgacha Fotima maktabidan yig‘lab keladi. Zuhra 3 kundan buyon maktabga bormaganligi uchun uni sinf daftaridan o‘chirmoqchi bo‘lishadi. Lekin bu xabar chol-kampir uchun xuddi Zuhraning o‘lim xabari kelgandek gap bo‘ldi. Shu gaplardan keyin Fotima yana ta’na – dashnomlarga qolib ketadi. Xuddi Zuhraning yo‘qolib qolishiga Fotima aybdordek Fotima uydagi bo‘lar-bo‘lmas ta’na –dashnomlarni ko‘p eshitdi, oxiri joni halqumiga kelib, zor-zor yig‘lab shunday deydi: “– Ayajon hamma aybni menga to‘nkayvermang, axir Zuhraga mening so‘zim emas, o‘zingizning so‘zingiz ham o‘tmas edi-ku! Hu, ana unda, ozib –yozib bir ish buyurib, “Qizim, to‘rttagina piyoz archib ber”, deganingizda teskari qarab, men sizga malay emasman”, degani esingizfdan chiqdimi ! Shunda ham indamadingiz ! Men esimni taniganimdan beri sizga qarashaman, ro‘zg‘or ishini butkul qo‘limga olsam-u sizni yeti qavat 8 Abdulla Qahhor . Anor, Yoshlar nashriyot uyi . Toshkent-2008, 145-bet. 23 ko‘rpachaga o‘tqazib qo‘ysam deyman! ….Hamma ayb o‘zingizda, yaxshi o‘qisin deb Zuhrani juda erkalatib yuborgan edingiz! Qizimning qo‘li qavardi deb, o‘smasini ham o‘zingiz siqib berardingiz!” 9 . Onasi Fotimaning bu gaplaridan so‘ng lol-mim deyolmay qoldi. Haqiqatdanda Zuhraning maktabdagi arzimas yutug‘i oldida uyda qilgan filday gunohlarini ona payqamagan edi. Mana shu gaplardan keyin Fotima ham zixnovlardan qutuldi, biroq onaning ichiga g‘am to‘lib borardi. Zuhradan xat kelguncha, bir oy mobaynida Fotimaning onasi mushtdakkina bo‘lib qoladi. Zuhradan ham shu vaqt oralig‘ida xat keladi. U xatida turmush o‘rtog‘I bilan baxtli oilalar safida ekanligini, ular nurli cho‘qqilar tomon ergashayotganligini aytadi. Zuhra aytadiki, sizlar muhabbat nima ekanligini bilmaysizlar, shuning uchun mendan xafa bo‘lmaysizlar, xursandchilik kunlar ham yaqinlashib kelayotganini aytadi. “Fotima xatning “aziz dadajonim , mehribon onajonim”, oxiriga “sizlarga sihatsalomatlik tilaymiz” degan so‘zlarini qo‘shib o‘qiydi” 10 Zuhraning oila a’zolari uchun yozilgan maktub orqali ham uning qanday ayol ekanligini bilib olish qiyin emas. U maktubida unga mehribon bo‘lgan, qo‘lini sovuq suvga ham urdirmagan mehribon onasidan hol-ahvol ham so‘ramadi. Fotima bo‘lsa, ota-onasiga Zuhrani xuddi ularga mehribondek qilib ko‘rsatadi. Uning ayblarini yana bir bor yashiradi. Zuhra yozgan maktubdan uning balandparvoz, o‘y-andishasiz yozilgan gaplariga e’tibor bering. Maktub salom-aliksiz, kibr-havo bilan yozilganligi ham Zuhraning ma’naviy qiyofasini ochib bergan. Zuhra haqidagi mish-mishlar, xunuk gaplar onasini tamom qiladi. Ona vafotidan keyin Zuhra uyiga qaytadi. “Zuhra kattakon qizil ro‘mol o‘rab olgan, katak ro‘molchasini lunjiga bosib soldatchasiga g‘oz turar, aftidan, onasining xotirasini o‘zicha hurmatlar edi. Uning kelganini eshitib, qo‘ni – qo‘shni ko‘ngil so‘ragani chiqishdi. Zuhra xotinlariga qarab orqasini o‘girib turaverdi. Fotima, bechoraning yuzi shuvut, deb o‘yladi-da, uni sekin turtib: 9 Abdulla Qahhor. Anor. Yoshlar nashriyot uyi. Toshkent-2019, 146-bet. 10 Abdulla Qahhor. Anor. Yoshlar nashriyot uyi. Toshkent-2019, 147-bet 24 —Bunaqa vaqtda hech kim o‘tgan gapni o‘ylamaydi. Uyalma, bularga bir nima degin …. - dedi. Ammo ahvol Fotima kutgandan boshqacha bo‘lib chiqadi. “Zuhraning yuzi shuvut emas, xotinlarning ko‘ngil so‘rashini ham, bunga javoban “ko‘nglimni ko‘targanlaring uchun rahmat” degan ma’nodagi gapni eskilik deb bilgani uchun shunaqa qilib turgan ekan, Fotimaga yalt etib qaradi; —Nimada uyalaman, erkin muhabbat masalasini Navoiy, Tolstoylar ko‘targan! – dedi-yu; burilib uyiga kirdi-ketdi” 11 . Ushbu holat orqali Zuhraning xatti-harakati orqali unga berilgan ta’rif orqali kitobxon uni yanada yaxshiroq bilshga yordam beradi. Zuhra o‘zining bu xatti-harakatlarini haq deb biladi. Biroq u o‘zining asl qiyofasini namoyon qila boshlaydi. Hali bu hayotda odob –axloq nimaligini o‘rganmagan bu ayol holati, harakatlari va qismati ham ayanchli ham kulgili edi. Yozuvchi Zuhra obrazini kitobxonga yaqinlashtirgani sari, u obrazga nisbatan qahr, g‘azab, ayanch hissi ortaveradi. Voqealar davomida opa-singil o‘zaro tortishib ketishadi. Zuhraning turmushi buzilishi oqibatida u asabiy, cho‘rtkesar, sal narsaga qizishib ketadigan bo‘lib qoladi. Biz bilamizki, har bir xonadonda turmushning o‘ziga yarasha qiyinchiliklari bo‘ladi. Lekin Zuhra bu qiyinchiliklarga sabri yetmaydi. Turmushini buzilishiga sabab ham o‘zi aybdor edi. U na uyni saranjom qilishni, na ovqat pishirishni bilar edi. Hattoki reining ota- onasi katta boshini kichik qilib Zuhrani uyiga olib ketishmoqchi bo‘lganda ham kalandimog‘lik, qilib uyiga qaytmaydi. Zuhra eriga shart qo‘yadi. Yo meni tanglang, yo ota-onangizni. Lekin turmush o‘rtog‘i otaonadan voz kechmaydi, Zuhradan noiloj voz kechishga majbur bo‘ladi. Zuhra bu xatti-harakatlarini o‘zicha haq deb bilardi. Ammo u bu xatti-harakatlari orqali o‘zining asl qiyofasini namoyon qiladi. Odob-axloq ko‘rmagan, odamlar bilan shirin suhbatlar qurmagan bu ayol hayotdan ajralib qoladi. Zuhraning xatti-harakati va taqdir qismati ham kulgili, ham ayanchlidir. 11 Abdulla Qahhor. Anor. Yoshlar nashriyot uyi. Toshkent-2019, 149-bet. 25 2.3. Abdulla Qahhor hikoyalarining o‘zbek hikoyachiligida tutgan o‘rni O‘zbek adabiyotshunosligida Abdulla Qahhor ijodini o‘rganish borasida salmoqli ishlar amalga oshirilgan. Ozod Sharafiddinovning "Abdulla Qahhor" monografiyasida adibning hayoti va ijodi, uning badiiy mahorati atroflicha tadqiq etilgan 12 . Matjon Qo‘shjonovning "Abdulla Qahhor mahorati" nomli tadqiqotida yozuvchining hikoya janridagi yutuqlari, uslubiy xususiyatlari tahlil qilingan 13 . Umurzoq Normatovning "Qahhor nafosati" kitobida adibning badiiy olami, hikoyalarining estetik qimmati ochib berilgan Rus adabiyotshunosligida Abdulla Qahhor ijodi L.I. Kayumova, A.L. Kirilina tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, ular adibning hikoyalaridagi psixologizm, milliy xarakter, satira va yumordan foydalanish mahoratini tadqiq etganlar 14 . G‘arb adabiyotshunosligida E. Allworth, D.L. Montgomery kabi olimlarning ishlarida o‘zbek adabiyoti kontekstida Qahhor ijodi o‘rganilgan 15 . Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Abdulla Qahhor hikoyalarining qisqalik, lo‘ndalik, teran ma'no, o‘tkir konflikt, kuchli dramatizm, so‘z tanlashdagi aniqlik kabi jihatlari ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan e'tirof etilgan. Biroq adibning hikoyalarini zamonaviy adabiy mezonlar asosida kompleks tahlil qilish, ularning bugungi o‘zbek adabiyotiga ta'sirini aniqlash masalalari yetarlicha tadqiq etilmagan. Abdulla Qahhor hikoyalarining quyidagi badiiy-estetik xususiyatlari aniqlandi: Birinchidan, Qahhor hikoyalarining eng muhim xususiyati – ularning lakonikligi, ya'ni qisqa va lo‘ndaligi. Adib voqealarni batafsil tasvirlamay, muhim detallarni tanlab, ular orqali katta ijtimoiy muammolarni aks ettirish mahoratiga ega. Masalan, "Bemor" hikoyasi hajman juda qisqa bo‘lsa-da, unda butun bir davr manzarasi, ijtimoiy tuzumning fojiali qiyofasi o‘z aksini topgan 16 . "Oz so‘z bilan ko‘p ma'no ifodalash" tamoyili uning barcha hikoyalarida namoyon bo‘ladi. 12 Sharafiddinov, O. (1988). Abdulla Qahhor. Toshkent: G'afur G'ulom. 13 Qo'shjonov, M. (1983). Abdulla Qahhor mahorati. Toshkent: Fan. 14 Kayumova, L.I. (2005). Abdulla Qahhor hikoyalarida psixologizm. Toshkent: Fan 15 Allworth, E. (2002). Uzbek Literary Politics. Philadelphia: University of Pennsylvania Press 16 Qahhor, A. (2013). Bemor. Ziyo istagan qalblar uchun! Saytidan olindi. 26 Ikkinchidan, Qahhor hikoyalarida ijtimoiy tanqid ustuvor. Adib o‘z davridagi ijtimoiy adolatsizlik, ma'muriy zo‘ravonlik, jaholat kabi illatlarni keskin tanqid qiladi. "Dumli odamlar" hikoyasida esa chet elliklar tasavvuridagi O‘zbekiston, o‘zbeklarni "ketiga po‘stak bog‘lab, imoishora bilan gaplashadigan qabila" deb o‘ylaydigan yevropaliklar ustidan kinoya qilinadi. Bu hikoya orqali adib milliy g‘ururni, o‘z madaniyatiga hurmatni targ‘ib qiladi . 17 Uchinchidan, "Bizning mulohazalarimiz" kabi feletonlarida Qahhor o‘sha davrdagi byurokratiya va rasmiyatchilikni tanqid qiladi. Bu feleton magazindagi navbat ro‘yxati haqida bo‘lib, unda adib o‘ziga xos uslubda rasmiyatchilikni, byurokratiyani va sun'iy tanqidni masxara qiladi. Adib ijtimoiy hayotdagi kamchiliklarni ochib berish orqali jamiyatni sog‘lomlashtirish g‘oyasini ilgari suradi. 18 To‘rtinchidan, Qahhor hikoyalarida psixologizm kuchli. Adib qahramonlarning ichki dunyosini, ruhiy kechinmalarini tasvirlashda betakror mahorat ko‘rsatgan. "Dahshat" hikoyasida Unsinning qalb iztiroblarini tasvirlash orqali davr fojealari ochib berilgan. Adibning qahramonlari murakkab ruhiy jarayonlarni boshdan kechiradi, bu esa o‘zbek adabiyotida psixologik tahlil usulining taraqqiyotiga sezilarli ta'sir ko‘rsatgan Qahhor hikoyalarida yumordan mohirona foydalaniladi. "Dumli odamlar" hikoyasida mehmonning dumli odamlar qidirish uchun kelishi va natijada o‘zi kulgili vaziyatlarga tushib qolishi tasvirida adibning yumor hissi, kulgili vaziyatlarni yaratish mahorati namoyon bo‘ladi. Adibning yumori nafaqat kulgi uyg‘otadi, balki chuqur ijtimoiy ma'noni ham anglatadi. Qahhor hikoyalarida milliylik va umuminsoniylik uyg‘unlashgan. "Anor" hikoyasidagi Turobjon va uning xotini o‘rtasidagi munosabatlar milliy xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, unda ko‘tarilgan insoniylik, muhabbat, sadoqat kabi masalalar umuminsoniy ahamiyatga ega. Shu bois, Qahhor hikoyalari dunyo xalqlari tillariga tarjima qilinib, keng o‘quvchilar ommasining e'tiborini qozongan. Qahhor hikoyalarida ramziylik va majoziylik muhim o‘rin tutadi. "Anor" 17 Qo'shjonov, M. (1995). XX asr o'zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: O'qituvchi. 18 Qahhor, A. (2014). Bizning mulohazalarimiz. Ziyo istagan qalblar uchun! Saytidan olindi 27 hikoyasidagi anor ramzi orqali adib insoniy munosabatlarning murakkabligi, muhabbatning go‘zalligi va nozikligi kabi chuqur falsafiy g‘oyalarni ilgari suradi. Adibning har bir detali, har bir ramzi chuqur ma'no kasb etadi va ular hikoya g‘oyasini ochib berishga xizmat qiladi. Qahhor hikoyalarining kompozitsion qurilishi o‘ziga xos va puxta. Adib voqealar rivojini shunday tuzadiki, har bir epizod, har bir detal hikoya g‘oyasini ochib berishga, konfliktni rivojlantirishga xizmat qiladi. "Mayiz yemagan xotin" hikoyasida voqealar rivojining o‘ziga xos tarzda tuzilganligi, kulminatsion nuqta va yechim o‘quvchini hayratga soladi. Qahhor asarlarining til xususiyatlari ham e'tiborga molik. Adib xalq tilining eng nozik jilolarini, so‘zlarning ko‘p ma'noliligini, frazeologik birliklarni mahorat bilan qo‘llaydi. "Bizning mulohazalarimiz" feletonida ham, "Dumli odamlar" hikoyasida ham adibning so‘z qo‘llash mahorati, yumor hissi yaqqol ko‘rinadi. Uning asarlarida har bir so‘z o‘z o‘rnida qo‘llanilgan bo‘lib, ortiqcha unsurlar yo‘q. Qahhor hikoyalarida zamon va makon tasviri ham o‘ziga xos. "Dumli odamlar" hikoyasida adib o‘sha davr shahri, uning me'moriy yodgorliklari, ko‘chalari, aholining turmush tarzi haqida ham ma'lumot beradi. Bu o‘quvchida tarixiy davr haqida tasavvur uyg‘otadi va voqealarning haqqoniyligini ta'minlaydi. Abdulla Qahhor hikoyalari o‘zbek adabiyotida realistik hikoyachilikni yangi bosqichga ko‘targan. Adibning hikoyalari qisqalik, lo‘ndalik, chuqur psixologizm, kuchli dramatizm, milliylik va umuminsoniylik uyg‘unligi, o‘tkir ijtimoiy tanqid, kompozitsion puxtalik, til va uslub betakrorligi kabi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Qahhor hikoyalarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini o‘rganish natijasida shuni ta'kidlash mumkinki, adib o‘z davri ijtimoiy-siyosiy, ma'naviy-axloqiy muammolarini chuqur anglagan holda, ularni badiiy voqelikka aylantira olgan, oddiygina turmush lavhalarida katta ijtimoiy-falsafiy ma'noni ifoda eta bilgan. Uning hikoyalari tasvirning aniq va lo‘ndaligi, psixologik tahlilning chuqurligi, ijtimoiy tanqidning o‘tkirligi bilan ajralib turadi. Qahhor hikoyalari bugungi kunda ham o‘zining badiiy-estetik qimmatini yo‘qotmagan, aksincha, zamonaviy o‘quvchilarni hayotga teran nazar tashlashga, insoniy munosabatlarning 28 murakkabligini anglashga, ma'naviy-axloqiy qadriyatlarni qadraylashga o‘rgatmoqda. Adibning hikoyalari nafaqat o‘zbek adabiyotida, balki jahon adabiyotida ham munosib o‘rin egallagan, ular turli tillarga tarjima qilinib, keng o‘quvchilar auditoriyasining e'tiborini qozongan. Xulosa 29 Mazkur kurs ishida Abdulla Qahhorning hikoyanavislik mahorati har tomonlama tahlil qilindi va adibning o‘zbek adabiyoti tarixida hikoya janrini yuksak badiiy bosqichga olib chiqqan yetuk ijodkorlardan biri ekani ilmiy asosda isbotlandi. Tadqiqot davomida aniqlanganki, Qahhor hikoyachiligining asosiy kuchi voqealar ko‘lamining kattaligida emas, balki hayotiy hodisalarni chuqur umumlashtira olish, inson ruhiyatini mayda, lekin muhim detallar orqali ochib berish mahoratida namoyon bo‘ladi. Ish jarayonida muallifning obraz yaratish usuli alohida e’tiborni tortdi. Abdulla Qahhor qahramonlari tashqi jihatdan oddiy, kundalik hayotda uchraydigan insonlar bo‘lsa-da, ularning ichki dunyosi murakkab va qarama-qarshiliklarga boy holda tasvirlanadi. Adib har bir obrazni sun’iy dramatizmdan xoli tarzda, tabiiy ruhiy holatlar orqali ochadi. Bu esa Qahhor hikoyalarining hayotiyligini oshiradi va o‘quvchini qahramon taqdiri bilan bevosita bog‘laydi, deb hisoblaymiz. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, Qahhor hikoyalarida syujet va kompozitsiya nihoyatda ixcham, lekin mazmunan zich bo‘lib, har bir detal muayyan g‘oyaviy vazifani bajaradi. Bir qarashda oddiy bo‘lib tuyulgan voqealar zamirida jamiyatdagi muhim ijtimoiy va axloqiy muammolar yotadi. Muallif konfliktni ko‘pincha tashqi to‘qnashuvlarda emas, balki qahramonning ichki kechinmalari orqali berishi bilan hikoya janrining psixologik imkoniyatlarini kengaytirgan. Shaxsiy fikrimizga ko‘ra, Abdulla Qahhor hikoyanavisligining eng muhim jihatlaridan biri — uning til va uslubdagi tejamkorlik tamoyilidir. Adib ortiqcha tasvir va keraksiz so‘zlardan qochib, qisqa, aniq va ta’sirchan nutq orqali chuqur ma’no yaratishga erishgan. Ayniqsa, dialoglar orqali xarakter ochish, satira va kinoya vositasida jamiyatdagi illatlarni fosh etish Qahhor uslubining ajralmas belgisi hisoblanadi. Bu jihatlar uning hikoyalarini nafaqat o‘qilishi oson, balki badiiy jihatdan puxta va ta’sirchan qiladi. Amaliy tahlil qilingan hikoyalar misolida ko‘rindiki, Qahhor kulgi va satirani faqat kuldirish vositasi sifatida emas, balki tarbiyaviy va tanqidiy qurol sifatida qo‘llaydi. Muallif kulgi orqali o‘quvchini o‘ylashga, xulosa chiqarishga undaydi. Shu sababli Qahhor hikoyalari 30 bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha, zamonaviy jamiyat muammolarini anglashda muhim badiiy manba bo‘lib qolmoqda. Xulosa qilib aytganda, Abdulla Qahhor o‘z hikoyalari orqali o‘zbek hikoyachiligida mustahkam badiiy maktab yaratdi. Uning hikoyanavislikdagi mahorati — obraz yaratishdagi tabiiylik, syujet va kompozitsiyadagi ixchamlik, til va uslubdagi aniqlik hamda g‘oyaviy teranlikda namoyon bo‘ladi. Bizningcha, Qahhor hikoyalari nafaqat adabiyotshunoslik uchun, balki yosh avlodni ma’naviy tarbiyalashda ham muhim ahamiyat kasb etadi va ularning badiiy-estetik tafakkurini shakllantirishda beqiyos o‘rin tutadi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 31 1. Qahhor, A. (2013). Dumli odamlar. Ziyo istagan qalblar uchun! Saytidan olindi. 2. Sharafiddinov, O. (1988). Abdulla Qahhor. Toshkent: G‘afur G‘ulom. 3. Qo‘shjonov, M. (1983). Abdulla Qahhor mahorati. Toshkent: Fan. 4. Normatov, U. (2006). Qahhor nafosati. Toshkent: Sharq. 5. Kayumova, L.I. (2005). Abdulla Qahhor hikoyalarida psixologizm. Toshkent: Fan. 6. Allworth, E. (2002). Uzbek Literary Politics. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. 7. Qahhor, A. (2013). Bemor. Ziyo istagan qalblar uchun! Saytidan olindi. 8. Qo‘shjonov, M. (1995). XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: O‘qituvchi. 9. Qahhor, A. (2014). Bizning mulohazalarimiz. Ziyo istagan qalblar uchun! Saytidan olindi. 10. Borolina, I.V. (1975). Uzbekskaya literatura XX veka. Moskva: Nauka. 32

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Abdulla Qahhor hayoti va ijodiy rivojlanish bosqichlari

1.1. Adabiyotga kirib kelishi va badiiy qarashlarining shakllanishi

1.2. Qahhor ijodining janrlar ko‘lami va hikoyachilikka yo‘naltirilganligi

II bob. Abdulla Qahhorning hikoyanavislik mahorati

2.1. Qahhor hikoyalarining g‘oyaviy-estetik yo‘nalishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить