Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 59.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar

Купить
MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………….………….…………...…3 I BOB. BADIIY ASAR MAZMUNINI BELGILOVCHI TAYANCH TUSHUNCHALAR………………………………………. ………..…..………...5 II BOB. ABDULLA QAHHOR “SAROB” ROMANIDA MUALLIF KONSEPSIYASINING PERSONAJLAR TIZIMI VA KONFILKTDA NAMOYON BO‘LISHI………………….............................................................15 XULOSA………………………………………………………….……………...25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…..………….....………………………26 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Badiiy asar mazmunini belgilovchi tayanch tushunchalar mavzusining dolzarbligi zamonaviy adabiyotshunoslikning o‘zak masalasi bo‘lib, u badiiy matnning mohiyatini ilmiy va nazariy jihatdan anglash zaruriyati bilan izohlanadi. Mavzuning dolzarbligi, avvalo, badiiy asar mazmunini tashkil etuvchi mavzu, g‘oya, muammo va pafos kabi fundamental tushunchalarni yangicha estetik mezonlar asosida qayta baholash ehtiyojidan kelib chiqadi. Zero, asar mazmuni shunchaki hayotiy voqealar yig‘indisi emas, balki ijodkorning dunyoni anglash darajasi, uning falsafiy-estetik konsepsiyasi hamda insoniyat taqdiriga daxldor bo‘lgan global masalalarning badiiy in’ikosidir. Adabiyotsh unosliknin hozirgi bosqichida mazmunni belgilovchi tushunchalarni tadqiq etish badiiy matnni tahlil qilish metodologiyasini takomillashtirish imkonini beradi. Ushbu tayanch tushunchalarni o‘rganish orqali biz nafaqat muallif niyatini, balki asarning turli davrlarda va turlicha madaniy muhitlarda qanday yangi ma’no qirralarini namoyon etishini (interpretatsiya imkoniyatlarini) aniqlashimiz mumkin. Shuningdek, mazmuniy unsurlarning o‘zaro aloqadorligini ilmiy asoslash asarning estetik ta’sir kuchini belgilovchi qonuniyatlarni ochishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, badiiy asar mazmunini belgilovchi tayanch tushunchalar mavzusining dolzarbligi milliy va jahon adabiyoti durdonalarini tahlil qilishda xolis ilmiy mezonlarni ishlab chiqish, badiiy tafakkur evolyutsiyasini kuzatish hamda kitobxonning estetik didini shakllantirishdagi ahamiyati bilan belgilanadi. Ushbu mavzu adabiy asarning inson ruhini tarbiyalovchi va dunyoni estetik jihatdan o‘zgartiruvchi qudratli fenomen ekanligini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi. Kurs ishi obyektining mavzusi: Abdulla Qahhor “Sarob” romani Kurs ishi mavzusining predmeti: Abdulla Qahhorning “Sarob” romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar 3 Kurs ishining maqsadi: Abdulla Qahhor “Sarob” romani misolida badiiy, mavzu, muammo, g‘oya konsepsiyasini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: - Badiiy asar mazmuni belgilovchi tushunchalarni tadqiq qilish; - Abdulla Qahhor “Sarob” romanida mazmunni belgilovchi tayanch tushunchalarni nazariy tadqiq qilish. Kurs ishining tarkibiy tuzlishi: Kirish, ikki bob, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar, 26 bet. Kurs ishida qo‘llanilgan uslublar tavsifi: Kurs ishi mavzusini yoritishda tasniflash, struktur badiiy tahlil qilish metodlaridan foydalanildi. 4 I BOB. BADIIY ASAR MAZMUNINI BELGILOVCHI TAYANCH TUSHUNCHALAR Badiiy asar mazmunini belgilovchi tayanch tushunchalar mavzusining dolzarbligi zamonaviy adabiyotshunoslikning o‘zak masalasi bo‘lib, u badiiy matnning mohiyatini ilmiy va nazariy jihatdan anglash zaruriyati bilan izohlanadi. Bugungi kunda adabiy jarayonda shakl va mazmun munosabatlari murakkablashib borayotgan bir sharoitda, asarning nima haqidaligi emas, balki qanday mazmuniy qatlamlarga egaligi birinchi darajaga chiqmoqda. Mavzuning dolzarbligi, avvalo, badiiy asar mazmunini tashkil etuvchi mavzu, g‘oya, muammo va pafos kabi fundamental tushunchalarni yangicha estetik mezonlar asosida qayta baholash ehtiyojidan kelib chiqadi. Zero, asar mazmuni shunchaki hayotiy voqealar yig‘indisi emas, balki ijodkorning dunyoni anglash darajasi, uning falsafiy-estetik konsepsiyasi hamda insoniyat taqdiriga daxldor bo‘lgan global masalalarning badiiy in’ikosidir. Adabiyotshu noslikning hozirgi bosqichida mazmunni belgilovchi tushunchalarni tadqiq etish badiiy matnni tahlil qilish metodologiyasini takomillashtirish imkonini beradi. Global axborot almashinuvi va turli madaniyatlarning o‘zaro ta’siri natijasida badiiy asar mazmunida ko‘p qatlamlilik va ramziylik kuchaymoqda, bu esa mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Ushbu tayanch tushunchalarni o‘rganish orqali biz nafaqat muallif niyatini, balki asarning turli davrlarda va turlicha madaniy muhitlarda qanday yangi ma’no qirralarini namoyon etishini (interpretatsiy a imkoniyatlari ni) aniqlashimiz mumkin. Shuningdek, mazmuniy unsurlarning o‘zaro aloqadorligini ilmiy asoslash asarning estetik ta’sir kuchini belgilovchi qonuniyatlarni ochishga xizmat qiladi. Badiiy asar mazmunini belgilovchi tayanch tushunchalar mavzusining dolzarbligi milliy va jahon adabiyoti durdonalarini tahlil qilishda xolis ilmiy mezonlarni ishlab chiqish, badiiy tafakkur evolyutsiyasini kuzatish hamda kitobxonning estetik didini shakllantirishdagi ahamiyati bilan belgilanadi. Ushbu mavzu adabiy asarning inson ruhini tarbiyalovchi va dunyoni estetik jihatdan o‘zgartiruvchi qudratli fenomen ekanligini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi. 5 Badiiy asar mazmunini belgilovchi tayanch tushunchalar mavzusining dolzarbligi zamonaviy adabiyotshunoslikning o‘zak masalasi bo‘lib, u badiiy matnning mohiyatini ilmiy va nazariy jihatdan anglash zaruriyati bilan izohlanadi. Bugungi kunda adabiy jarayonda shakl va mazmun munosabatlari murakkablashib borayotgan bir sharoitda, asarning “nima haqidaligi” emas, “qanday mazmuniy qatlamlarga egaligi” birinchi darajaga chiqmoqda. Mavzuning dolzarbligi, avvalo, badiiy asar mazmunini tashkil etuvchi mavzu, g‘oya, muammo va pafos kabi fundamental tushunchalarni yangicha estetik mezonlar asosida qayta baholash ehtiyojidan kelib chiqadi. Zero, asar mazmuni shunchaki hayotiy voqealar yig‘indisi emas, balki ijodkorning dunyoni anglash darajasi, uning falsafiy-estetik konsepsiyasi hamda insoniyat taqdiriga daxldor bo‘lgan global masalalarning badiiy in’ikosidir. Adabiyotshu noslikning hozirgi bosqichida mazmunni belgilovchi tushunchalarni tadqiq etish badiiy matnni tahlil qilish metodologiyasini takomillashtirish imkonini beradi. Global axborot almashinuvi va turli madaniyatlarning o‘zaro ta’siri natijasida badiiy asar mazmunida ko‘p qatlamlilik (polifoniya) va ramziylik kuchaymoqda, bu esa mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Ushbu tayanch tushunchalarni o‘rganish orqali biz nafaqat muallif niyatini, balki asarning turli davrlarda va turlicha madaniy muhitlarda qanday yangi ma’no qirralarini namoyon etishini (interpretatsiya imkoniyatlarini) aniqlashimiz mumkin. 1 Shuningdek, mazmuniy unsurlarning o‘zaro aloqadorligini ilmiy asoslash asarning estetik ta’sir kuchini belgilovchi qonuniyatlarni ochishga xizmat qiladi. Badiiy asar mazmunini belgilovchi tayanch tushunchalar mavzusining dolzarbligi milliy va jahon adabiyoti durdonalarini tahlil qilishda xolis ilmiy mezonlarni ishlab chiqish, badiiy tafakkur evolyutsiyasini kuzatish hamda kitobxonning estetik didini shakllantirishdagi ahamiyati bilan belgilanadi. Ushbu mavzu adabiy asarning shunchaki axborot vositasi emas, balki inson ruhini 1 Sh. Sulaymonov, Q. Toxsanov, Adabiyotshunoslik atamalarining qisqacha izohli lug ati. – ʻ B.: Buxoro, 2009. – 162 b. 6 tarbiyalovchi va dunyoni estetik jihatdan o‘zgartiruvchi qudratli fenomen ekanligini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi. Badiiy asar bu- insonning go‘zallik qonuniyatlari asosidagi ijodiy- ruhiy faoliyatidir. Yozuvchi asar yozar ekan shu asari ichida o‘zi yashaydi. Badiiy asar yaratishda uning kompozitsiyasi, mavzusi, g‘oyasi yetakchi o‘rinda turadi. Endi badiiy asarning g‘oyasi va mavzusi haqida batafsil to‘xtalamiz. Shakl va mazmun kompotentlari ichidan mavzu va g‘oya mazmunga kiradi. Mavzu va g‘oya bir-biridan ayri holda bo‘lmaydi. 2 Chunki mavzu g‘oyaviy jihatdan aniqlangan, g‘oya esa mavzu rivoji natijasida ochilgan bo‘ladi. Mavzu yunoncha so‘zdan olingan bo‘lib, “narsa- buyum” degan ma’noni bildiradi. Biroq badiiy asar mavzusi unda qalamga olingan voqea yoki narsa- buyumlar emas. Adabiy asar uchun asos qilib olingan fikr va maqsad uning mavzusidir. Mavzu asarda berib o‘tilgan hayotiy materiallardan iborat bo‘ladi. Demak, mavzu bu asarda ifodalanayotgan hayotiy voqeliklar hisoblanadi. Shuni ta’kidlash lozimki, mavzu asarning mazmuniga qarab tanlanadi. Yozuvchi badiiy asar yozish uchun avvalo mavzu tanlaydi. Mavzuni qanday tanlash har bir ijodkorning o‘ziga bog‘liq. Nega deganda, ba’zi ijodkorlar katta mavzu tanlashadi, lekin uni to‘laqonli yoritib bera olishmaydi. Ba’zi ijodkorlar kichik mavzu tanlashsa ham, uni chiroyli qilib yetkazib bera olishadi. Har qanday asarning mavzusi uning g‘oyasi asosida ochiladi. G‘oya – bu inson tafakkurida paydo bo‘ladigan, odamlarni maqsadlari sari yetaklaydigan fikr hisoblanadi. Asar taqdirini mavzu emas, uning g‘oyaviy ochilishi hal qiladi. Insonlar ijtimoiy hayotidan kelib chiqgan, muhim masalalar ochilgan asarlar kitobxonda qiziqish orttiradi. Shuning uchun ham yozuvchilar davr talabiga moslab mavzular tanlashadi. Bu asarning o‘qishliligini oshiradi. Asarda mavzu bittadan ortiq bo‘lishi mumkin. Ayniqsa yirik epik asarlarda bitta umumiy mavzudan tashqari xususiy mavzular ham bo‘ladi. Kichik mavzuchalar asosiy mavzuga bog‘liq bo‘ladi va asarni mazmunini ochishga yordam beradi. Asarning goyasi ma’lum bir maqsadni yo‘naltirishga qaratiladi. Har qaysi asarda siyosiy, axloqiy, falsafiy va shu 2 To rayeva, B. Adabiyot nazariyasi. – T.: O zbekiston Respublikasi Oliy va o rta maxsus ʻ ʻ ʻ ta lim vazirligi, 2020. – b. 132 ʼ 7 singari boshqa g‘oyalar ifodalangan bo‘ladi. Demak g‘oya asardagi turli voqealardan kelib chiqadigan xulosasidir. Masalan, Abdulla Qahhorning “O‘tmishdan ertaklar” 3 asarini olsak. Yozuvchi nega aynan bu asariga shu nomni tanladi. Asarda qanday mavzuda so‘z borgan, qanday g‘oya yashiringanini bilish o‘quvchi uchun jumboqdek beriladi. 4 O‘quvchi asarni o‘qib borar ekan bu jumboqlarga o‘z bilim salohiyatiga qarab javob topadi. “O‘tmishdan ertaklar” asari Abdulla Qahhorning hayoti haqida yozilgan asar hisoblanadi. Ushbu asarda o‘sha davrdagi siyosiy tizim yorqin namoyon etilgan. Shu bilan birga urush davridagi qiyinchiliklar, ish yo‘qligi, sarson-sargardonlikda qolgan aholi tasvirini ham ko‘rishimiz mumkin. Bu asarning g‘oyasi urush paytlaridagi insonlar hayoti, turmush tarzini o‘quvchiga yetkazish. Ya’ni asosiy g‘oya urush qoralangan. Biz shunday yaxshi kunlarda yashayotganimizga shukr qilishimiz singdirilgan. Har qanday asarni to‘liq o‘qib chiqsak, biz uning g‘oyasini, nega aynan shu mavzu tanlanganini sezamiz. Mavzuni qay darajada ochib berish harbir yozuvchining qalamining o‘tkirligiga bog‘liq. Hajmi katta asarlarda umumiy bir mavzu doirasidan tashqari boshqa mavzular ham yoritiladi. Masalan, Said Ahmadning “Ufq” 5 trilogiyasini olishimiz mumkin. Bu asar ham hajman, ham mavzu ko‘lami keng asar hisoblanadi. Bu asarni o‘qish jarayonida ko‘p bilimga ega bo‘lish mumkin. Badiiy asarning qimmati g‘oyaning haqqoniyligi chuqurligiga bog‘liq. Shunga ko‘ra, g‘oya obyektiv, subektiv, haqiqiy va soxta bo‘ladi. Soxta g‘oya asar qimmatini tushiradi, uni halok qilib, g‘oyasiz qilib qo‘yadi. Masalan, shunday asarlar borki, asarda umumiy qilib olingan g‘oya birdan yo‘qoladi. Arzimagan sabablar orqali bunday holat yuzaga kelishi soxta g‘oya deyiladi. Masalan, M. Boboyevning “Ra’no” qissasini olishimiz mumkin. Ushbu qissada ikki sevishganlarning hayoti keltirilgan. Ikki sevishgan qiz va yigit ota-onasi ruhsat bermagani uchun bir-biridan ayrilib ketadi. Barcha orzu, maqsadlaridan voz kechadi. Muallif bu bilan ota-ona orzusi uchun barcha narsadan voz kechgan insonlar haqida aytmoqchi bo‘ladi. Ammo, 3 A. Qahhor. O‘tmishdan ertaklar. –T.: Yangi asr avlodi, 2017. – 400 b 4 Quronov, D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – T.: Akademnashr, 2018.– b. 32 5 S. Ahmad. Ufq. –T.: Yangi asr avlodi, 2015. – 912 b. 8 oxirida baribir orzulari amalga oshmas ekan sevishib nima qilar edilar degan g‘oya paydo bo‘ladi. Bu qissaning g‘oyasi soxta ekanligini ko‘rsatib turibdi. Yozuvchi voqealarni haqqoniy tasvirlashi mumkin ammo, uning o‘z dunyoqarashidagi cheklanganlik mantiqiy xulosaga to‘g‘ri kelmasa bu subyektiv g‘oya ya’ni niyat deb ataladi. Bunda asosan asar yozuvchining xohishiga ko‘ra davom etadi. Obyektiv g‘oyada esa muallif xohishidan tashqari o‘z-o‘zidan to‘g‘ri xulosa kelib chiqadi. Asarning asl qiymati ana shu bilan o‘lchanadi. Dobrolyubov shunday degan: “Muallifning nima demoqchiligi emas, nima degani muhim”. Ba’zan subyektiv va obyektiv g‘oyalar qarama –qarshi kelishi mumkin. Bunda yozuvchi xohishi bilan birgalikda o‘z-o‘zidan kelib chiqgan g‘oya keladi. 6 Ikkalasi bir-biriga mos tushmay qolishi mumkin. Ana shundan soxta g‘oya kelib chiqadi. Yozuvchi asar yozar ekan har tomonlama mukammal o‘ylashi, asarini barcha sevib o‘qishi uchun tinmay harakat qilishi kerak. Mavzu va g‘oyani to‘g‘ri tanlay bilishi kerak. Kitobxon asarning nomini o‘qishi bilan unga qiziqsa, demak yozuvchi o‘z ishini uddalagan hisoblanadi. ham ko‘p narsaga bog‘liqdir. Masalan, Nodar Dumbadzening “Hellados” hikoyasini olsak. Hajmi jihatdan juda kichik, ammo ma’nosi, mazmuni yirik asarlarga teng deb o‘ylayman. Oddiy, urishqoq bir bolaning vatanga muhabbatini shunchalar chiroyli tasvirlaganki, hayron qolasan kishi. badiiy asarning mavzusini kengroq tushunishga xizmat qiladi va asar ichidagi voqealarni bir-biriga bog laydi. Timsol yoki ramz –bu aniq bir narsa, obraz yokiʻ hodisa orqali berilgan chuqur ma noli, keng tushunchani ifodalovchi badiiy ʼ vositadir. Ramz-metafora qiyoslashning bir ko rinishi bo lib, shartli ravishda ʻ ʻ ko chma ma noda qo llaniladigan so z birikmasi, rasm, predmet ʻ ʼ ʻ ʻ 7 . Ramzlar ko pincha asar ma nosini boyitadi, uni murakkablashtiradi va o quvchiga asarning ʻ ʼ ʻ mazmunini chuqurroq anglash uchun kalit beradi. Timsol ko pincha mavzuni va ʻ motivni yanada keng ma noda anglash imkonini beradi. Masalan, badiiy timsol ʼ o zida o ziga xos semantik yukni mujassam etadi va ko pincha ko p ma noli ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ bo lib, unda bir nechta ʻ 6 K. Quramboyev. Adabiyotshunoslik asoslari. –N.: Nukus, 2011. – b. 40 7 K. Quramboyev. Adabiyotshunoslik asoslari. –N.: Nukus, 2011. – b. 65 9 mazmuniy qatlamlar mavjud bo lishi mumkin. Timsolning asosiy vazifasi esa narsaʻ yoki hodisaning chuqurroq va kengroq ma nosini ochib berishdir. Adabiyotda ʼ timsollar ko p uchraydi. Masalan, Bredberining “Mars yilnomalari” ʻ 8 romanida Mars timsoli insonning yangi ufqlarni zabt etish istagini va madaniyatlar to qnashuvini ifodalaydi. Shu bilan birga, olov “Farengeyt bo yicha 451 daraja” ʻ ʻ 9 asarida ramz sifatida ishlatilgan bo lib, u bir vaqtning o zida ham yo q qilish, ham ʻ ʻ ʻ yangilanish ma nosini beradi. Timsollar odatda kengroq tushunchalarga ega bo lib, ʼ ʻ madaniy va ma naviy ma nolarni o z ichiga oladi. Masalan, Bredberining ʼ ʼ ʻ “Farengeyt bo yicha 451 daraja” asarida olov ramzi asarda ikki xil ma noda ʻ ʼ qo llanadi: bir tomondan, u kitoblarni yo q qilish, ya ni bilim va erkin fikrni ʻ ʻ ʼ yo qotish ramzi, boshqa tomondan esa, qayta tug ilish va yangilanishni ifodalovchi ʻ ʻ ramz sifatida ishlatiladi. Shu tariqa, ramz asarning g oyaviy mazmunini to ldirib, ʻ ʻ asar ichidagi voqealarga chuqurroq ma no beradi. Mavzu, motiv va timsol bir- ʼ biriga bog liq bo lsa-da, ularning vazifalari va o ziga xos xususiyatlari bor: Mavzu ʻ ʻ ʻ keng tushuncha bo lib, asarning markaziy g oyasini ifodalaydi. U ko proq umumiy ʻ ʻ ʻ va keng ko lamli ijtimoiy, axloqiy yoki falsafiy masalalarni o z ichiga oladi. ʻ ʻ Masalan, erkinlik, sevgi, hayot va o lim kabi mavzular ko plab asarlarda ʻ ʻ ko tarilgan. Mavzu - badiiy asarda ijtimoiy hayotning qalamga olish ko zlangan va ʻ ʻ ifoda etilgan jabhasi, ijtimoiy-maishiy turmush manzarasiga oid masala yoxud masalalar yig indisi ʻ . Badiiy asarning mazmuni murakkab va serqatlam tushuncha bo‘lib, u faqatgina bayon etilgan voqealar yig‘indisidan iborat emas. Mazmun asarning “nima haqidaligini” va muallifning dunyoqarashini ifodalaydi. Mavzu– asar asosiga qo‘yilgan hayotiy hodisalar ko‘lamidir. Adib jamiyat, tarix yoki inson ruhining qaysi jihatiga e’tibor qaratgani asar mazmunining poydevorini tashkil etadi. Mavzu asarning tashqi qobig‘i va materiali vazifasini o‘taydi. G‘oya –muallifning tanlangan mavzu orqali aytmoqchi bo‘lgan asosiy fikri, uning hayotiy xulosasi va maqsadidir. Asar mazmuni aynan g‘oya atrofida 8 R. Bredberi. Mars yilnomalari. –T.: Yangi asr avlodi, 2018. –220 b. 9 R. Bredberi. Farengeyt bo yicha 451 daraja. –T.: Asaxiy, 2022. –224 b. ʻ 10 birlashadi. G‘oya asarda ko‘tarilgan muammolarga yozuvchining bergan javobidir. Badiiy asarning g‘oyasi (ideya) muallif tomonidan asar markaziga qo‘yilgan mavzu va muammolardan kelib chiqadigan, asarning butun badiiy to‘qimasini birlashtirib turuvchi asosiy mazmuniy xulosa va ijtimoiy-estetik maqsad hisoblanadi. Adabiyotshunoslik fanida g‘oya yozuvchining voqelikka bergan bahosi, uning hayotiy pozitsiyasi va o‘quvchiga yetkazmoqchi bo‘lgan oliy haqiqatidir. 10 G‘oya asardagi barcha elementlarni obrazlar tizimidan tortib, syujet va kompozitsiyagacha bo‘lgan tarkibiy qismlarni bir butun maqsadga bo‘ysundiruvchi “ma’naviy o‘zak” vazifasini o‘taydi. G‘oyaning shakllanishi bevosita muallifning dunyoqarashi va u mansub bo‘lgan davrning ijtimoiy-madaniy muhiti bilan bog‘liqdir. Ilmiy nuqtayi nazardan g‘oya ikki ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: subyektiv niyat (muallifning asarni yozishdan oldingi rejasi) va obyektiv badiiy g‘oya (asar yozib bo‘lingach, uning badiiy mantig‘idan o‘z-o‘zidan kelib chiqadigan xulosa). Ba’zan yozuvchi o‘z asarida muayyan bir fikrni ilgari surmoqchi bo‘lsa-da, hayotiy haqiqat va qahramonlar xarakteri boshqacharoq, teranroq xulosalarni yuzaga chiqarishi mumkin. Haqiqiy san’at asarida g‘oya asar matniga quruq nasihat yoki o‘git ko‘rinishida emas, balki obrazlar harakati, ichki kechinmalar va ramziy detallar qatlamiga singdirilgan bo‘ladi. Badiiy g‘oya asarning qadr-qimmatini belgilovchi asosiy mezonlardan biri bo‘lib, u haqqoniylik va insonparvarlik tamoyillariga tayanishi lozim. Agar asar asosi soxta yoki sun’iy g‘oyaga qurilsa, undagi badiiy tasvirlar jonli chiqmaydi va o‘quvchi ishonchini qozonmaydi. G‘oyaning serqatlamliligi esa asarning turli davrlarda va turli kitobxonlar tomonidan turlicha (lekin asar mohiyatidan uzoqlashmagan holda) talqin qilinishiga imkon beradi. Masalan, mumtoz adabiyotdagi tasavvufiy yo‘nalishdagi asarlarda g‘oya ko‘pincha ramzlar va metaforik qatlamlar ortiga yashiringan bo‘lib, ularni anglash uchun germenevtik tahlil va teran mushohada talab etiladi. G‘oya badiiy asarning ruhidir. U mavzu orqali yig‘ilgan hayotiy materialga ma’no va yo‘nalish beradi, problematika orqali qo‘yilgan savollarga javob izlaydi hamda asarning estetik 10 G. Xalliyeva, B. To rayeva, U. Ko chimov (va b.) Jahon adabiyoti. – T.: Nurafshon, Business, 2024. – b. 340 ʻ ʻ 11 yaxlitligini ta’minlaydi. G‘oya qanchalik umuminsoniy va chuqur bo‘lsa, asarning badiiy ta’sir kuchi ham shunchalik yuqori bo‘lib, u uzoq yillar davomida ma’naviy xazina sifatida o‘z qiymatini yo‘qotmaydi. Muammo (Problematika) – badiiy asarda yozuvchi diqqat markazida turgan va yechimini kutayotgan ijtimoiy, ma’naviy yoki falsafiy savollar majmuidir. Muammo qanchalik dolzarb va teran bo‘lsa, asar mazmuni shunchalik boy bo‘ladi. Badiiy asarning problematikasi yozuvchi tomonidan asar markaziga qo‘yilgan va badiiy tahlil obyekti qilib olingan hayotiy muammol ar majmuid ir. Adabiyotshunoslik fanida bu tushuncha o‘sha voqelik zamiridagi yechimi qiyin bo‘lgan ijtimoiy-ma’naviy ziddiyatlarni, inson ruhidagi evrilishlarni va adibni o‘ylantirgan fundamental savollarni ifodalaydi. Agar asarning mavzusi uning tashqi qobig‘i va qamrab olingan hayotiy materiali bo‘lsa, problematika ana shu material ichidan sizib chiquvchi, o‘quvchini mushohadaga chorlovchi badiiy tadqiqot yo‘nalishidir. Problematikaning mohiyati, avvalo, muallif tomonidan muammoning qo‘yilishi va uning asar davomida badiiy “tekshirilishi”da namoyon bo‘ladi. Yozuvchi hayotdagi ma’lum bir hodisani, masalan, adolat va adolatsizlik to‘qnashuvini shunchaki tasvirlab qolmay, uning kelib chiqish sabablarini qahramonlar xarakteri orqali chuqur tahlil qiladi. Bunda problematika bir necha asosiy yo‘nalishlarga bo‘linishi mumkin: jamiyat tuzilishi va shaxs huquqlarini qamrab oluvchi ijtimoiy-siyosiy, insonning vijdon va tanlov imkoniyatlarini tadqiq etuvchi ma’naviy-axloqiy, hayot va mamotning mohiyati haqida bahs yurituvchi falsafiy hamda qahramonning ruhiy iztiroblarini ochib beruvchi psixologik muammolar shular jumlasidandir. Badiiy asarda problematika bevosita konflikt (ziddiyat) va syujet bilan uzviy bog‘liq holda yuzaga chiqadi. Muammo qanchalik teran va dolzarb bo‘lsa, asardagi voqealar rivoji shunchalik keskinlashadi va qahramonlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar hayotiy mantiqqa asoslanadi. Muallif qahramonlarini qiyin, ba’zan yechimsiz vaziyatlarga (ekzistensial holatlarga) solish orqali o‘quvchini ham o‘sha muammo ustida birga yechim izlashga majbur etadi. Shu ma’noda, har bir ijodkorning dunyoqarashi u tanlagan problematika ko‘lamida aks etadi. Masalan, modernistik 12 asarlarda ko‘proq insonning “men”ligi va yolg‘izlik muammosi markazga chiqsa, realistik asarlarda jamiyatdagi ijtimoiy illatlar tahlili ustuvorlik qilishi mumkin. Problematika asarning ichki mantiqiy savollar majmuasidir. Agar g‘oya (ideya) bu savollarga muallif tomonidan berilgan o‘ziga xos javob bo‘lsa, problematika o‘quvchini o‘sha javobga yetaklovchi badiiy yo‘ldir. Asarning badiiy qimmati va umriboqiyligi unda ko‘tarilgan muammoning qanchalik umuminsoniy ahamiyatga egaligi hamda o‘quvchi qalbida nechoqlik aks-sado berishi bilan belgilanadi. Aynan mana shu jihat asar mazmunining serqatlamligini va tahlil uchun keng maydon yaratilishini ta’minlaydi. Hissiy munosabat –muallifning asarda tasvirlangan voqelikka bo‘lgan hissiy munosabati (hayrat, nafrat, qayg‘u, yumor va h.k.). Mazmun faqat quruq faktlardan emas, balki jonli tuyg‘ulardan tashkil topadi. Obrazlar tizimi – asar mazmuni personajlar orqali namoyon bo‘ladi. Qahramonlarning xarakteri, ularning ichki dunyosi va o‘zaro munosabatlari asar mazmunining hayotiyligini ta’minlaydi.Badiiy asarning obrazlar tizimi (sistema obrazov) asardagi barcha personajlar, narsa-buyumlar, tabiat manzaralari va ramziy detallarning o‘zaro aloqadorlikdagi yaxlit majmuidir. Adabiyotshunoslikda bu tushuncha shunchaki qahramonlar ro‘yxatini emas, balki ularning asar g‘oyasini ochib berishdagi iyerarxik va funksional bog‘lanishini anglatadi. Asarning badiiy olamida qahramonlar o‘z mavqeyiga ko‘ra bir-birini to‘ldiradi. Markaziy obraz (protagonist) asar g‘oyasining asosiy tashuvchisi bo‘lsa, ikkinchi darajali va epizodik obrazlar uning xarakterini turli qirralardan yoritishga, hayotiy muhitni kengaytirishga xizmat qiladi. Ularning o‘zaro to‘qnashuvi (konflikt) syujet chizig‘ini harakatga keltiradi. Obrazlar tizimi ko‘pincha zidlik tamoyiliga asoslanadi. Masalan, ijobiy va salbiy qahramonlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik nafaqat shaxslararo kurashni, balki jamiyatdagi qarama-qarshi dunyoqarashlar to‘qnashuvini ifodalaydi. Bu tizimda har bir personaj ma’lum bir ijtimoiy qatlam yoki ma’naviy holatning vakili sifatida chiqadi. Obraz tushunchasi faqat inson qiyofasi bilan cheklanmaydi. Asarda takrorlanuvchi narsalar (obraz-detal), tabiat hodisalari (obraz-peyzaj) yoki hayvonlar (obraz-animalist) ham tizimning muhim 13 bo‘lagi hisoblanadi. Masalan, asardagi bo‘ron yoki quyosh chiqishi qahramonning ichki kechinmalarini yoki kelajakdagi o‘zgarishlarni anglatuvchi ramziy obraz darajasiga ko‘tarilishi mumkin. Ushbu tizimning asosiy vazifasi yozuvchi niyat qilgan badiiy haqiqatni yaratishdir. Har bir obraz zanjirning bir halqasi kabi bo‘lib, birortasining olib tashlanishi asar butunligiga, uning mantiqiy va estetik mazmuniga putur yetkazadi. Obrazlar tizimi asarning g‘oyaviy-estetik mundarijasini harakatlantiruvchi ichki mexanizmdir. Unda personajlarning o‘zaro munosabati orqali hayotiy muammolar badiiy tahlil qilinadi. Badiiy tahlil jarayonida germenevtik yondashuvdan foydalanilsa, obrazlar tizimidagi har bir detalning tagma’nosi (podtekst) va muallifning biografik tajribasi bilan bog‘liqligi yanada aniqroq namoyon bo‘ladi. Badiiy asarda mazmun va shakl bir-biri bilan uzviy bog‘liq. Mazmun shaklni (janr, kompozitsiya, til vositalari) keltirib chiqarsa, shakl mazmunning yuzaga chiqishiga xizmat qiladi.Shuningdek, asar mazmuni tahlil qilinayotganda, undagi tasavvufiy metaforik qatlamlar, ramzlar va intertekstuallik kabi elementlar ham mazmunning teranlashishiga yordam beradi. Masalan, mumtoz adabiyotimizda aruz tizimidagi asarlar mazmunini tushunish uchun ulardagi bahr va ohang ham g‘oyaviy yuk tashishini inobatga olish joiz. Badiiy asarni tahlil qilishda aynan qaysi metod (masalan, germenevtika yoki biografik metod) ustuvorlik qilishini tanlash asar mazmunining yangi qirralarini ochishga yordam beradi. 14 II BOB. ABDULLA QAHHOR “SAROB” ROMANIDA MUALLIF KONSEPSIYASINING PERSONAJLAR TIZIMI VA KONFILKTDA NAMOYON BO‘LISHI Badiiy asarning g‘oyaviy-estetik yaxlitligini ta’minlovchi eng muhim omil muallif konsepsiyasi bo‘lib, u ijodkorning dunyoni anglash, baholash va uni badiiy voqelik sifatida qayta yaratish modelini ifodalaydi. Ilmiy nuqtayi nazardan muallif konsepsiyasi shunchaki subyektiv niyat emas, balki yozuvchining shaxsiy dunyoqarashi, falsafiy-axloqiy pozitsiyasi va estetik ideallarining asar matnida moddiylashgan ko‘rinishidir. Bu tushuncha asardagi mavzu tanlashdan tortib, syujet tugunlari va yechimigacha bo‘lgan barcha jarayonlarni boshqaruvchi intellektual va hissiy markaz hisoblanadi. Uzviy bog‘langan bir necha qatlamlardan iborat. Uning birinchi bosqichida inson konsepsiyasi turadi: muallif o‘z qahramoni timsolida qanday shaxs idealini ko‘radi va uning jamiyatdagi o‘rnini qanday belgilaydi? Ikkinchi bosqichda esa dunyo va jamiyat konsepsiyasi namoyon bo‘lib, unda borliqning mantiqiy tuzilishi, ijtimoiy adolat yoki betartiblik haqidagi yozuvchi xulosalari aks etadi. Ushbu tizimning yaxlitligi shundaki, asardagi har bir obraz, har bir peyzaj va hatto kichik bir detal ham muallifning umumiy konsepsiyasiga xizmat qiladi; ular bitta markaziy maqsad atrofida birlashgan holda yagona dunyo modelini hosil qiladi. Mazkur tizimda muallifning “men”i har doim ham ochiq ko‘rinmaydi. Ko‘pincha muallif konsepsiyasi personajlar tili, voqealar oqimi va asarning emotsional-ekspressiv ohangiga yashiringan bo‘ladi. Masalan, modernistik adabiyotda muallif konsepsiyasi olamning parchalanganligi va insonning tanholigi g‘oyasiga tayansa, mumtoz yoki an’anaviy asarlarda u koinot va inson uyg‘unligini isbotlashga yo‘naltirilgan bo‘lishi mumkin. Konsepsiya tizimining barqarorligi asarning badiiy qimmatini belgilaydi: agar muallifning hayotiy qarashlari va badiiy mantiqi o‘rtasida ziddiyat yuzaga kelsa, konsepsiyaning yaxlitligi buziladi va asar g‘oyaviy jihatdan zaiflashadi. Shu sababli, badiiy tahlilda muallif konsepsiyasini o‘rganish asarning tub mohiyatini va undagi tagma’nolarni ochishning eng to‘g‘ri yo‘li hisoblanadi. 15 Badiiy asardagi personajlar tizimi muallif konsepsiyasini moddiylashtiruvchi eng asosiy vosita bo‘lib, u yozuvchining inson va olam haqidagi falsafiy qarashlarini harakatdagi obrazlar orqali namoyon etadi. Muallif konsepsiyasi doirasida personajlar shunchaki tasodifiy kishilar yig‘indisi emas, balki muayyan g‘oyaviy vazifani bajaruvchi, o‘zaro iyerarxik bog‘langan yaxlit strukturadir. Ushbu tizimda har bir qahramon muallifning estetik idealini yoki u inkor etadigan illatlarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Muallif konsepsiyasining personajlar tizimidagi in’ikosi, birinchi navbatda, markaziy qahramon (geroy) tabiatida ko‘rinadi. Markaziy obraz muallifning hayotiy prinsiplari, axloqiy o‘lchovlari va dunyoni o‘zgartirish haqidagi tasavvurlari markazlashgan nuqtadir. 11 Biroq muallif o‘z konsepsiyasini faqat bitta qahramon orqali emas, balki uni qurshab turgan sub-obrazlar (ikkinchi darajali qahramonlar, epizodik personajlar) bilan bo‘lgan munosabati orqali to‘liq ochib beradi. Masalan, personajlar tizimidagi zidlik (antagonizm) muallifning qaysi qadriyatlarni yoqlashi va qaysilariga qarshi ekanligini anglatuvchi obyektiv mezondir. Shuningdek, muallif konsepsiyasi personajlar o‘rtasidagi funksional taqsimotda ham ko‘rinadi. Ba’zi personajlar muallifning bevosita “fikrlovchi” yoki “so‘zlovchi” vakili (rezonyor-personaj) bo‘lib kelsa, boshqalari markaziy qahramonning xarakter qirralarini yoritib beruvchi “ko‘zgu-personajlar” vazifasini o‘taydi. Bu tizimda personajlarning o‘zaro joylashuvi, ularning ijtimoiy kelib chiqishi va ruhiy dunyosi yozuvchining badiiy dunyo modelini shakllantiradi. Masalan, Abdulla Qahhor asarlarida personajlar tizimi ko‘pincha insonning o‘zligi bilan kurashini aks ettiruvchi ramziy-psixologik qatlamlardan iborat bo‘lib, bu muallifning inson ruhini koinot darajasida idrok etish konsepsiyasidan kelib chiqadi. Personajlar tizimi muallif konsepsiyasining “jonli skelet”dir. Tizimdagi har bir personajning tutgan o‘rni, ularning taqdiri va yechimi muallifning hayotiy haqiqatiga bo‘ysundiriladi. Shuning uchun ham asarni tahlil qilishda personajlarni alohida-alohida emas, balki ularning o‘zaro aloqasidan kelib chiqadigan yaxlit tizim 11 Quronov, D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – T.: Akademnashr, 2018.– b. 34 16 sifatida o‘rganish muallifning asl niyatini va asarning fundamental g‘oyasini tushunishga imkon beradi. Badiiy asarning g‘oyaviy- estetik yaxlitligida muallif konsepsiyasi , personajlar tizimi va konfikt o‘zaro dialektik aloqadorlikda bo‘lib, asarning ichki dinamikasini harakatlantiruvchi yagona mexanizmni tashkil etadi. Muallif konsepsiyasi yozuvchining olam va odam haqidagi yaxlit qarashlari tizimi bo‘lsa, personajlar tizimi va konflikt ana shu qarashlarning badiiy voqelikdagi bevosita in’ikosi va namoyon bo‘lish shakllaridir. 12 Personajlar tizimi muallif konsepsiyasining “jonli tashuvchisi” vazifasini o‘taydi. Bu tizimda qahramonlar shunchaki tasodifiy obrazlar yig‘indisi emas, balki muallif ilgari surayotgan falsafiy-axloqiy modelning tarkibiy qismlaridir. Muallif o‘zining inson konsepsiyasini yaratishda personajlarni iyerarxik tarzda joylashtiradi: markaziy qahramon (protagonist) ko‘pincha muallif idealining yoki u tahlil qilayotgan asosiy muammoning tashuvchisi bo‘lsa, uning atrofidagi sub- obrazlar markaziy qahramon xarakterining turli qirralarini yoritishga xizmat qiladi. Personajlar tizimidagi har bir element muallifning “nima uchun bu obrazni yaratdim?“ degan savoliga javob berishi va umumiy konsepsiya zanjirining bir halqasi bo‘lishi lozim. Konflikt (badiiy ziddiyat) esa muallif konsepsiyasining hayotiyligini va mantiqiy asosini ta’minlovchi kuchdir. Aynan konflikt jarayonida personajlar tizimidagi qahramonlarning haqiqiy qiyofasi, irodasi va muallif ularga yuklagan g‘oyaviy yuk namoyon bo‘ladi. Ziddiyatlar shunchaki voqealar rivoji uchun emas, balki muallifning hayotiy pozitsiyasini isbotlash uchun xizmat qiladi. Masalan, ijtimoiy-siyosiy konfliktlarda muallifning tuzumga munosabati, ichki psixologik konfliktlarda esa inson ma’naviy olamining murakkabligi haqidagi konsepsiyasi yuzaga chiqadi. Muallif o‘z konsepsiyasini qarama-qarshi qutblar (antagonist va protagonist) to‘qnashuvi orqali o‘quvchiga taqdim etadi va konfliktning yechimi (razvyazka) ko‘pincha muallifning yakuniy xulosasi uning badiiy g‘oyasini 12 To rayeva, B. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O zbekiston Respublikasi Oliy va o rta maxsus ta lim vazirligi, ʻ ʻ ʻ ʼ 2020. –b. 24 17 anglatadi. Personajlar tizimi va konflikt muallif konsepsiyasining ikki qanoti kabidir. Personajlar tizimi orqali muallif o‘z dunyoqarashi uchun “moddiy makon” yaratsa, konflikt orqali bu makonni harakatga keltiradi va o‘quvchini mushohadaga chorlaydi. Ushbu uchlikning konsepsiya, personaj va konfliktning o‘zaro uyg‘unligi asarning badiiy qimmatini, uning estetik jihatdan mukammalligini va g‘oyaviy teranligini ta’minlovchi asosiy mezondir. Badiiy asarning g‘oyaviy- estetik yaxlitligida muallif konsepsiyasi , personajlar tizimi va konfikt o‘zaro dialektik aloqadorlikda bo‘lib, asarning ichki dinamikasini harakatlantiruvchi yagona mexanizmni tashkil etadi. 13 Muallif konsepsiyasi yozuvchining olam va odam haqidagi yaxlit qarashlari tizimi bo‘lsa, personajlar tizimi va konflikt ana shu qarashlarning badiiy voqelikdagi bevosita in’ikosi va namoyon bo‘lish shakllaridi r. Personajla r tizimi muallif konsepsiyasining “jonli tashuvchisi” vazifasini o‘taydi. Bu tizimda qahramonlar shunchaki tasodifiy obrazlar yig‘indisi emas, balki muallif ilgari surayotgan falsafiy- axloqiy modelning tarkibiy qismlaridir. Muallif o‘zining inson konsepsiyasini yaratishda personajlarni iyerarxik tarzda joylashtiradi: markaziy qahramon (protagonist) ko‘pincha muallif idealining yoki u tahlil qilayotgan asosiy muammoning tashuvchisi bo‘lsa, uning atrofidagi sub-obrazlar markaziy qahramon xarakterining turli qirralarini yoritishga xizmat qiladi. Personajlar tizimidagi har bir element muallifning “nima uchun bu obrazni yaratdim?“ degan savoliga javob berishi va umumiy konsepsiya zanjirining bir halqasi bo‘lishi lozim. Konflikt (badiiy ziddiyat) esa muallif konsepsiyasining hayotiyligini va mantiqiy asosini ta’minlovchi kuchdir. Aynan konflikt jarayonida personajlar tizimidagi qahramonlarning haqiqiy qiyofasi, irodasi va muallif ularga yuklagan g‘oyaviy yuk namoyon bo‘ladi. Ziddiyatlar muallifning hayotiy pozitsiyasini isbotlash uchun xizmat qiladi. Masalan, ijtimoiy-siyosiy konfliktlarda muallifning tuzumga munosabati, ichki psixologik konfliktlarda esa inson ma’naviy olamining 13 To rayeva, B. Adabiyot nazariyasi. – T.: O zbekiston Respublikasi Oliy va o rta maxsus ta lim vazirligi, 2020. –b. ʻ ʻ ʻ ʼ 120 18 murakkabligi haqidagi konsepsiyasi yuzaga chiqadi. Muallif o‘z kontsepsiyasini qarama-qarshi qutblar (antagonist va protagonist) to‘qnashuvi orqali o‘quvchiga taqdim etadi va konfliktning yechimi (razvyazka) ko‘pincha muallifning yakuniy xulosasi uning badiiy g‘oyasini anglatadi. Personajlar tizimi va konflikt muallif konsepsiyasining ikki qanoti kabidir. Personajlar tizimi orqali muallif o‘z dunyoqarashi uchun “moddiy makon” yaratsa, konflikt orqali bu makonni harakatga keltiradi va o‘quvchini mushohadaga chorlaydi. Ushbu uchlikning konsepsiya, personaj va konfliktning o‘zaro uyg‘unligi asarning badiiy qimmatini, uning estetik jihatdan mukammalligini va g‘oyaviy teranligini ta’minlovchi asosiy mezondir. Abdulla Qahhorning “Sarob” 14 romani kompozitsion qurilishi jihatidan o‘zbek adabiyotidagi eng mukammal va murakkab asarlardan biri hisoblanadi. Adib bu asarda an’anaviy xronologik bayonchilikdan voz kechib, voqealar tizimini qahramonni ng ruhiy holati va g‘oyaviy evolyutsiya siga bo‘ysundir gan. Romanning kompozitsion elementlarini ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilish mumkin. – Ekspozitsiya (Kirish qismi). Asar ekspozitsiyasi Saidiyning tahririyatga kelishi va uning ijodiy muhitga kirib kelishi bilan boshlanadi. Muallif ilk sahifalardanoq qahramonning ijtimoiy kelib chiqishi, uning muvozanatsiz xarakteri va atrof- muhitga bo‘lgan shubhali munosabatini chizib beradi. Bu qismda kitobxon o‘sha davrdagi Toshkent adabiy-ijtimoiy hayoti va Saidiyning ichki intilishlari bilan tanishadi. – Tugun (Konfliktning boshlanishi). Romandagi tugun Saidiyning Munisxon bilan tanishuvi hamda uning “Milliy istiqlol” tashkiloti vakillari (Eshon Qudratulla va boshqalar) bilan aloqaga kirishishi orqali bog‘lanadi. Bu yerda ikki xil chiziq– shaxsiy hayot (muhabbat) va ijtimoiy-siyosiy faoliyat o‘rtasidagi ziddiyatli nuqta qo‘yiladi. – Voqealar rivoji va retrospeksiya “Sarob” kompozitsiyasining o‘ziga xosligi hisoblanadi. Voqealar rivoji bilan parallel ravishda retrospeksiya (o‘tmishga 14 A. Qahhor. Sarob. –T.: Yangi asr avlodi, 2016. – 420 b 19 qaytish) usulidan foydalanilgan. Saidiyning bolaligi, o‘tmishdagi iztiroblari va uning xarakterini shakllantirgan muhit bo‘lak-bo‘lak holda voqealar oqimiga kiritib boriladi. Bu usul qahramonning nima uchun aynan shunday yo‘lni tanlaganini psixologik jihatdan asoslashga xizmat qiladi. – Kulminatsiya (Eng yuqori nuqta).. Asarning kulminatsion nuqtasi Saidiyning ma’naviy va mafkuraviy tanazzuli eng yuqori cho‘qqiga chiqqan jarayoni uning barcha ishonchlari “sarob” bo‘lib chiqqani, o‘zi ishongan guruhlarning asl basharasini ko‘rgani va ruhan butkul parokanda bo‘lgan holatidir. Saidiyning tushkunlik girdobida qolishi va uning ijtimoiy yolg‘izligi mana shu nuqtada to‘liq namoyon bo‘ladi. – Yechim va mantiqiy xulosa. Romanning yechimi Saidiyning halokati (ruhiy yoki jismoniy inqirozi) bilan yakunlanadi. Bu yechim muallifning “hayotiy mantiq” konsepsiyasiga to‘la mos keladi: xalqdan uzilgan, soxta g‘oyalar ortidan quvgan va o‘zligini anglamaga n shaxsning oxiri fojea bilan tugashi muqarrar . Abdulla Qahhor uslubida psixologik parallelizm kuzatiladi. Tashqi voqealar (siyosiy o‘yinlar) qahramonning ichki kechinmalari bilan parallel ravishda tasvirlanadi. Qahhor uslubiga xos yana bir xususiyat detallashtirishdir. Abdulla Qahhor usta san’atkor sifatida har bir detalni (masalan, Saidiyning kiyimi, yashash sharoiti) kompozitsiyaning ajralmas bo‘lagi qilib, ular orqali personaj xarakterini ochib beradi. Voqealar rivojida keskin burilishlar va dialoglarning ko‘pligi romanga dramaturgik shiddat bag‘ishlaydi. “Sarob” romani kompozitsiyasi muallifning badiiy niyatini, ya’ni shaxsning “sarob”lar girdobidagi fojeasini ko‘rsatishga to‘liq bo‘ysundirilgan yaxlit va mantiqiy tizimdir. Germenevtik tahlil shuni ko‘rsatadiki, asar qurilishidagi har bir epizod Saidiy obrazining qatlamlarini ochish uchun maxsus tanlangan. Abdulla Qahhorning “Sarob” romani o‘zbek adabiyoti tarixidagi eng murakkab va bahsli asarlardan biri bo‘lib, unda muallif konsepsiyasi insonning o‘zligini anglashi va jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq bo‘lgan og‘riqli nuqtalarni ochib beradi. Mazkur asarni ilmiy tahlil qilamiz. Romanning markaziy mavzusi XX asrning 20-yillaridagi o‘zbek ziyolilarining hayoti, ularning mafkuraviy izlanishlari 20 va bu yo‘ldagi fojialaridir. Biroq problematika ancha teran: unda shaxs erkinligi, vatanparvarlikning asl mohiyati va siyosiy saroblar girdobiga tushib qolgan inson fojeasi yotadi. Muallif o‘z davri ziyolilarining ruhiy parokandaligini, “milliy istiqlol” g‘oyasi ostida yashiringan shaxsiy manfaatlar va mafkuraviy xatolar oqibatlarini tadqiq etadi. Sarobning mohiyati asarning g‘oyasi uning nomidayoq “Sarob” namoyon bo‘ladi. Abdulla Qahhor bu orqali asar qahramoni Saidiy va u kabi yosh ziyolilarning intilishlari, ular ishongan “g‘oya”lar aslida hayotiy mantiqqa va xalq manfaatiga asoslanmagan, shunchaki ko‘zga ko‘ringan illyuziya ekanini ko‘rsatib beradi. Asosiy xulosa shundan iboratki: inson o‘z xalqi va haqiqiy ijtimoiy ehtiyojlardan uzilib qolgan holda qandaydir mavhum “g‘oya”lar ortidan quvsa, uning hayoti muqarrar halokatga yuz tutadi. “Sarob”da personajlar tizimi muallif konsepsiyasini ochish uchun o‘zaro qarama-qarshi qutblarga bo‘lingan. Saidiy (Saidnosir)– bosh qahramon. U barcha voqealar va ruhiy iztiroblar uning atrofida aylanadi. U “sarob”ning asiri, qat’iy irodasi yo‘q, tashqi ta’sirlarga tez beriluvchi va o‘zini anglay olmagan ziyoli timsoli. Munisxon Saidiyning hayotidagi ma’naviy- axloqiy tayanch bo‘lishi mumkin bo‘lgan pokiza ayol obrazi. Eshon Qudratulla va boshqalar orqali muallif Saidiyning atrofidagi mafkuraviy “tuzoq”larni va o‘sha davrdagi siyosiy o‘yinlar qatlamini shakllantiradi. Muallif personajlar orqali insonning ichki zaifligini va bu zaiflik qanday qilib ijtimoiy fojeaga aylanishini ko‘rsatib beradi. Ichki (psixologik) konflikt Saidiyning o‘z-o‘zi bilan kurashi, uning shubhasi, qo‘rquvi va haqiqatni topishga bo‘lgan ojizona urinishlarida ko‘zga tashlanadi. Bu romanning eng kuchli nuqtasidir. Tashqi ya ni ijtimoiy konflikt yangi shakllanayotgan tuzum bilan eski dunyoqarashʼ o‘rtasidagi, shuningdek, turli siyosiy guruhlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Abdulla Qahhor ushbu asarda “haqiqatning achchiqligi” konsepsiyasiga tayanadi. Muallif o‘z qahramonini ayab o‘tirmaydi, uni ideallashtirmaydi. Aksincha, Saidiy misolida inson xarakteridagi mantiqsizliklarni, omonat tushunchalarga yopishib olishning oqibatini shafqatsizlarcha fosh etadi. Inson ruhiyatini barcha 21 nuqsonlari bilan ko‘rsatadi. Voqealarnin g “sarob“ tushunchasi atrofida birlashtirilishi. Har qanday g‘oya hayotiy tajriba va xalq manfaati bilan sinovdan o‘tishi shartligi. “Sarob” shaxsning mafkuraviy va ruhiy inqirozi haqidagi asar bo‘lib, undagi barcha unsurlar (konflikt, personaj, g‘oya) muallifning inson tabiatidagi o‘zgaruvchanlik va ijtimoiy adashishlar haqidagi teran qarashlarini isbotlashga xizmat qiladi. Abdulla Qahhorning “Sarob” romanidagi badiiy niyat shaxsning jamiyat va mafkura oldidagi mas’uliyati, o‘zligini anglash jarayonidagi ziddiyatlar va hayotiy haqiqatdan uzilgan har qanday g‘oyaning muqarrar halokatga uchrashini badiiy isbotlashdir. Yozuvchi bu asar orqali shunchaki bir qahramon qismatini hikoya qilmaydi, balki insoniyat tarixidagi eng katta fojialardan biri mafkuraviy adashish va ruhiy saroblar tabiatini tadqiq etadi. Inson kontsepsiyasi va “Sarob” mohiyati Adibning bosh niyati asar qahramoni Saidiy timsolida irodasiz, ma’naviy tayanchsiz va o‘z xalqidan uzilgan ziyolining fojeasini ko‘rsatish edi. Saidiy o‘zini millat xaloskori sifatida ko‘rishni istaydi, biroq uning amallari hayotiy zamindan uzoq. Qahhor bu orqali inson o‘zini anglamay turib, buyuk g‘oyalarga da’vo qilishi faqatgina “sarob” (illyuziya) keltirib chiqarishini uqtiradi. Mafkuraviy fosh etish O‘tgan asarning 20-30-yillaridagi murakkab siyosiy jarayonlarda turli guruhlar yoshlarni o‘z maqsadlari yo‘lida qurbon qilgan. Muallifning niyati “milliy istiqlol” niqobi ostidagi soxta vatanparvarlikni, xususan, Eshon Qudratulla kabi kimsalarning munofiqligini fosh etish orqali haqiqiy vatansevarlik va soxtalik o‘rtasidagi farqni ko‘rsatib berishdi. Abdulla Qahhor ushbu asarida o‘zining mashhur “haqiqatning ko‘ziga tik bo‘lish” tamoyiliga amal qilgan. Uning badiiy niyati o‘quvchini qahramonga achintirish emas, balki qahramonning xarakteridagi mantiqsizlik va qo‘rqoqlik qanday qilib uni sotqinlik va o‘lim yoqasiga olib kelganini ko‘rsatish orqali o‘quvchini ogohlikka chorlash bo‘lgan. Yozuvchi har bir insonning bugungi xatti-harakati uning o‘tmishi, tarbiyasi va ijtimoiy muhiti bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatmoqchi bo‘lgan. Saidiyning “sarob”larga ishonishi uning bolaligidagi ruhiy jarohatlar va yetishmovchiliklar 22 natijasi sifatida talqin qilinadi. Muallif inson ruhiyatini laboratoriya sharoitidagidek sinchiklab tahlil qilish orqali uning sinish nuqtalarini topishni niyat qilgan. “Sarob”dagi badiiy niyat insonni har qanday balandparvoz g‘oyalardan ko‘ra, oddiy hayotiy haqiqatga, mehnatga va o‘z xalqi bilan hamnafas bo‘lishga qaytarishdir. Abdulla Qahhor tili bilan aytganda, asar haqiqat deb sarobni quvganlarning achchiq qismati haqidagi ogohlantirishdir. Abdulla Qahhorning “Sarob” romani shunchaki o‘tmish haqidagi hikoya emas, balki har bir davr o‘quvchisi uchun dolzarb bo‘lgan ma’naviy-falsafiy saboqdir. Asardan chiqarilishi kerak bo‘lgan asosiy xulosalarni umumlashtirish mumkin. Asarning eng katta xulosasi inson o‘z dunyoqarashiga, qat’iy hayotiy pozitsiyasiga ega bo‘lishi shartligidir. Saidiyning fojeasi uning bilimli bo‘lishiga qaramay, ma’naviy-irodaviy jihatdan zaifligida edi. U o‘zgalarning g‘oyalari va tashqi ta’sirlar girdobida o‘z “men”ini yo‘qotib qo‘ydi. Demak, inson har qanday sharoitda ham voqelikka tanqidiy ko‘z bilan qarashi va o‘zligini asrashi lozim. “Sarob” balandparvoz, lekin hayotiy zamini yo‘q g‘oyalarning qurboniga aylanishdan ogohlantiruvchi asar. Har qanday mafkura yoki shior, agar u xalq manfaatiga xizmat qilmasa va insonni ezgulikka yetaklamasa, u shunchaki sarobdir. Asar o‘quvchini ko‘zga ko‘ringan yaltiroq, ammo mohiyati bo‘sh“haqiqat”lar ortidan ko‘r-ko‘rona ergashmaslikka o‘rgatadi. Ziyoli inson jamiyatning vijdonidir. Saidiy misolida biz ziyolilik faqatgina maqola yozish yoki chiroyli nutq so‘zlash emas, balki millat oldidagi yuksak mas’uliyat ekanini ko‘ramiz. Ziyoli odam o‘z xalqidan uzilib qolsa, uning faoliyati nafaqat o‘zi, balki jamiyat uchun ham xavfli bo‘lib qolishi mumkinligi asarning achchiq xulosasidir. Saidiyning hayotida iymon, sadoqat va chinakam muhabbat kabi ma’naviy qadriyatlar yetishmas edi. U Munisxon kabi pokiza qalblarning qadriga yetmadi va natijada mutloq yolg‘izlikka mahkum bo‘ldi. 15 Bu bizga insonni qiyinchiliklardan 15 A. Qahhor. Sarob. –T.: Yangi asr avlodi, 2016. – b. 380 23 faqatgina uning ichki ma’naviy quvvati va pokiza tuyg‘ulari qutqarib qolishi mumkinligini ko‘rsatadi. Abdulla Qahhor ushbu asari bilan “haqiqat qanchalik achchiq bo‘lmasin, uni tan olish kerak” degan g‘oyani ilgari suradi. O‘zini aldab, xayollar olamida yashash vaqtinchalik xotirjamlik berishi mumkin, ammo yakun doimo fojeali bo‘ladi. Real hayot bilan hisoblash ish va xatolarni vaqtida tan olish fazilatid ir. “Sarob” inson o‘zini anglamasa, irodasini mustahkamlamasa va hayotiy haqiqatdan uzoqlashsa, u qanchalik iqtidorli bo‘lmasin, taqdirning o‘yinchoqiga va tarixning keraksiz buyumiga aylanib qolishi haqidagi ulkan saboqdir. Bu asarni o‘qish o‘quvchidan matn ortidagi ma’nolarni uqishni talab qiladi. Shunda Saidiyning halokati shunchaki bir shaxsning o‘limi emas, balki butun bir “sarobiy” dunyoqarashning inqirozi ekani ayon bo‘ladi. 24 XULOSA Badiiy asar mazmunini belgilovchi tayanch tushunchalarAbdulla Qahhorning “Sarob” romani misolida tadqiq qilindi. Badiiy asarning mazmuni mavzu, problematika, g‘oya va muallif konsepsiyasining o‘zaro uzviy bog‘liqligidan iborat murakkab estetik butunlikdir. Mavzu asarning moddiy asosini tashkil etsa, problematika yozuvchi tomonidan o‘rtaga tashlangan va badiiy tadqiq etilayotgan hayotiy ziddiyatlarni qamrab oladi. Ushbu tizimning markazida turuvchi muallif konsepsiyasi esa ijodkorning olam va odam haqidagi falsafiy-axloqiy modelini belgilab beruvchi intellektual va hissiy markaz hisoblanadi. Abdulla Qahhorning ”Sarob“ romani misolida ko‘rinadiki, muallif konsepsiyasi o‘zining amaliy ifodasini birinchi navbatda personajlar tizimida topadi, chunki bu tizim muallifning inson haqidagi qarashlarini harakatdagi obrazlar orqali moddiylashtiradi. Asar markazida turgan Saidiy obrazi orqali Qahhor ma’naviy tayanchsizlik, irodasizlik va o‘z xalqidan uzilish shaxsni muqarrar halokatga yetaklashi haqidagi konsepsiyasini ilgari sursa, tizimdagi boshqa qahramonlar markaziy obrazning xarakter qirralarini ochish va “sarobiy dunyoqarash”ni fosh etish niyatiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, asardagi konflikt muallif konsepsiyasini dinamikaga keltiruvchi asosiy kuch bo‘lib, Saidiyning ichki psixologik iztiroblari va uning soxta mafkura vakillari bilan to‘qnashuvi orqali yozuvchining “haqiqatning achchiqligi” haqidagi qarashlari isbotlanadi. Ziddiyatlarning rivoji va ularning yechimi muallifning yakuniy xulosasini hayotiy haqiqatga asoslanmagan har qanday g‘oya “sarob” ekanligini tasdiqlaydi. Xulosa qilib aytganda, badiiy asar mazmunini tushunish muallif tomonidan yaratilgan konsepsiya tizimini anglash demakdir. Abdulla Qahhor “Sarob”da personajlar tizimi va konfliktni o‘zining oliy badiiy niyatiga o‘quvchini ogohlikka va mustahkam ma’naviy pozitsiyaga ega bo‘lishga chorlashga bo‘ysundiradi, bu esa asarning g‘oyaviy teranligi va estetik mukammalligini ta’minlaydi. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI Ilmiy adabiyotlar: 1. G. Xalliyeva, B. To rayeva, U. Ko chimov (va b.) Jahon adabiyoti. – T.: ʻ ʻ Nurafshon, Business, 2024. – 540 b. 2. K. Quramboyev. Adabiyotshunoslik asoslari. –N.: Nukus, 2011. – b. 400 3. Quronov, D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – T.: Akademnashr, 2018.– 480 b 4. To rayeva, B. Adabiyot nazariyasi. – T.: O zbekiston Respublikasi Oliy va o rta ʻ ʻ ʻ maxsus ta lim vazirligi, 2020. – 189 b ʼ 5. Sh. Sulaymonov, Q. Toxsanov, Adabiyotshunoslik atamalarining qisqacha izohli lug ati. – B.: Buxoro, 2009. – 162 b. ʻ Badiiy adabiyotlar: 6. A. Qahhor. Anor. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 2012. –200 b. 7. A. Qahhor. O‘tmishdan ertaklar. –T.: Yangi asr avlodi, 2017. – 400 b. 8. A. Qahhor. Sarob. –T.: Yangi asr avlodi, 2016. – 420 b. 9. A. Qahhor. O‘g‘ri. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 2019. –40 b. 10. A. Qahhor. Tanlangan asarlar. 1-jild. –T.: Yangi asr avlodi, 2015. – 118 b. 11. A. Qahhor. Tanlangan asarlar. 2-jild. –T.: Yangi asr avlodi, 2015. –418 b. 12. A. Qahhor. Sinchalak. –T.: Glabal books, 2023. –208 b. 13. A. Qahhor. Muhabbat. –T.: Yangi asr avlodi, 2014. –248 b. 14. R. Bredberi. Mars yilnomalari. –T.: Yangi asr avlodi, 2018. –220 b. 15. R. Bredberi. Farengeyt bo yicha 451 daraja. –T.: Asaxiy, 2022. –224 b. ʻ 16. S. Ahmad. Ufq. –T.: Yangi asr avlodi, 2015. – 912 b. Internet manbalari: 17. https://www.ziyouz.com/kutubxona 18. https://www.wikipedia.org/ 19. https://kh-davron.uz/ 26

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BADIIY ASAR MAZMUNINI BELGILOVCHI TAYANCH TUSHUNCHALAR

II BOB. ABDULLA QAHHOR “SAROB” ROMANIDA MUALLIF KONSEPSIYASINING PERSONAJLAR TIZIMI VA KONFILKTDA NAMOYON BO‘LISHI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить