“Abdulla Qahhorning zamonaviy mavzudagi hikoyalari poetikasi” - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	204.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“Abdulla Qahhorning zamonaviy mavzudagi hikoyalari poetikasi”

Купить

1 “ Abdulla Qahhorning zamonaviy mavzudagi hikoyalari poetikasi” 6. Jо‘rayeva Aziza OPB bо‘limidan: Ahmedova Mohigul Bobonazarova Nafisa Nabiyeva Hanifa Saydullayeva Zulfiya Damayeva Gulnoza Pirnazarova Mahkam II. Akusherlik chaqaloqlar bо‘limidan: Jо‘rayeva Shohista Rahmatova Xurshida Sohibova Dilafruz Xalilova Zulayho Ostonova Shakar I. Akusherlik bо‘limidan: Bozorova Gulnora Qurbonova Bibisora Pirnazarova Laylo Choriyeva Shohista Tо‘layeva Dilsora I. Akusherlik chaqaloqlar bо‘limidan: 1. Ernazarova Gulsanam 2. Ernazarova Muhabbat

Mundarija Tushuntirish qismi-kirish.......................................................................................3 Asosiy qism: I Bob. Xarakter va yozuvchi nuqtai nazari 1. Epik tasvir va xarakter.......................................................................................9 2. Yozuvchi munosabati va xarakter...................................................................1 7 II. Bob Dramatizm va badiiy yechim 1. A. Qahhor hikoyalarida dramatizm va Chexov an’analari.................... ..29 2. Fojiya holatlar tasviri................................................................................. .. 41 III. Bob Yozuvchi mahorati (poetikasi)ning ba’zi qirralari 1. Zamonaviy mavzudagi hikoyalarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari……… ……………………………………….47 2. Badiiy detal va yoz

Tushuntirish qismi- Kirish. Muhtaram Prezidentimiz о‘zlarining “Adabiyotga e’tibor, ma’naviyatga kelajakka e’tibor” nomli asarida Xalqimiz adabiyotni muqaddas va ulug‘ bir dargoh deb biladi, degan ta’rifni aytadi. Yurtboshimizning bu tavsifini sevimli yozuvchimiz Abdulla Qahhorning ham ijodiy, ham ijtimoiy faoliyati tо‘la ifodalandi. Har bir xalqning ma’naviy yuksalishida о‘sha xalqning iste’dodli ijodkorlari yaratgan madaniy meros katta rol о‘ynaydi. Aytish joizki, ulkan so’z san’atkori Abdulla Qahhorning adabiy merosi xalqimiz ma’naviy tafakkurini komillikka yetaklovchi chо‘qqilaridan biridir. U betakror ijodkor sifatida ham, ulug‘vor fazilatlarga ega bо‘lgan shaxs sifatida ham xalqimiz ma’naviy hayotida mangulikka aylangan siymodir. Abdulla Qahhor xilma-xil janrdagi asarlari bilan ona y

voqeligi va inson xarakterini ixcham shaklga xos mazmun uygunligida, yorqin detallar asosida, sodda va ravon tilda tasvirlay olish uslubi Abdulla Qahhorni jahon adabiyotining taniqli novellistlari qatoriga olib chiqdi. Abdulla Qahhor xikoya janridagi о‘ziga xos realistik tasvir uslubini yirik nasriy asarlarida ham namoyon etdi. Adib roman va qissalarida ham tariximizning muxim taraqqiyot bosqichlaridagi xalq hayoti va dolzarb mavzularni mumtoz tasvirlashning badiiy sabog‘ini berdi. Adib uzoq vaqtlar adabiy jamoatchilikning bahslariga sabab bо‘lgan birinchi romani “Sarob”(1934) uchun xayotiy material, saralar ekan, hayot mazmuni va davr qiyofasini о‘zgartirishga qodir inson ma’naviyatini talqin etishni asos qilib oladi. Sobiq shо‘ro davri adabiyot ilmida “Sarob” romani millatchilik mafkuras

о‘zgarishlarni va о‘sha о‘zgarishlarni bunyod etgan zaxmatkash xalqini ulug‘lashni maqsad etgan. Abdulla Qahhor adabiyotimizda komediya janrining taraqiyotiga ham katta xissa qо‘shdi. Uning komediyalari xaqida gapirganda davrning muhim axloqiy- ma’naviy muammolarining yorqin xarakterlarda, zamondoshiga saboq bо‘larli tarzda talqin etilganligini alohida qayd etish kerak. Xususan, “Shoxi sо‘zana”, “Og‘riq tishlar”, “Tobutdan tovush”, “Ayajonlarim” kabi komediyalarida о‘zbek xalqi hayotidagi tipik voqealarning realistik va lirik uslubda, xayotiy konflikt va ishonarli kulgili vaziyatlarda, xalq tilining rang-barang gо‘zalliklarida berilishi bilan ham janr taraqiyotida yangilik bо‘ldi. Yuqoridagi komediyalarda jamiyatdagi aldamchilik, poraxо‘rlik, tanish-bilishlik ustidan О‘zbekiston xalq yozuv

kamtarlik fazilatlari tark etmadi. Darhaqiqat, ustoz yozuvchi har doim ijoddagi iste’dodni tan olar va uni qо‘llab-quvvatlar edi. Buning yorqin misolini endigina adabiyot dargoxiga kirib kelgan Erkin Vohidov va Abdulla Oripovlar ijodiga xayrixoxlik bilan munosabatda bо‘lib, ular she’rlaridan о‘z asarlariga epigraf sо‘rab olganligi misolida ham bilsa bо‘ladi. Buyuk adibimiz hayotiniig har bir onida kelajak istiqbolini о‘ylab qalam tebratgan edi. U о‘tgan asrning 60- yillarida yosh yozuvchilarning seminarida sо‘zlagan nutqida «kelajakda о‘zbek adabiyoti buyuk adabiyot bо‘ladi», deya mutafakkirona bashorat qilgan edi. Darhaqiqat, bugungi mustaqillik davri adabiyotimizda badiiy ijodda Abdulla Qahhorning haq sо‘zni aytish an’analari va qutlug‘ bashoratining bо‘y kо‘rsatayotgani quvonarlidir. Al

Bitiruv malakaviy ishining vazifalari : Yuqoridagi kо‘zlangan maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalarni amalga oshо‘irish nazarda tutiladi: 1. Abdulla Qahhorning zamonaviy mavzudagi hikoyalarida adib uslubiga xos tomonlarni о‘rganish; 2. Hikoyalarda xarakter yaratish jarayonida yozuvchi nuqtai nazarini aniqlash; – Hikoyalardagi fojeiy holatlar tasvirida badiiy yechim masalasini о‘rganish; – Tasvirdagi hajviy yо‘nalishda о‘ziga xoslikni о‘rganish; – Hikoyalarda badiiy detaldan foydalanishi xususiyatlarini tahlil etish; Himoyaga olib chiqilayotgan asosiy holatlar – yangiliklar: – Abdulla Qahhorning zamonaviy mavzudagi hikoyalari poetikasini о‘rganish yozuvchi epik mahoratiga xos xususiyatlarni anglashimizga xizmat qiladi; – Bu hikoyalar tahlilini yozuvchining xarakter yaratishga bо‘lgan m

Bitiruv malakaviy ishning predmeti –sifatida Abdulla Qahhorning besh jildlik asar tо‘plami (1987-1989)ga kirgan zamonaviy mavzudagi hikoyalari asos qilib olindi. Malakaviy ishning tuzilishi va hajmi; Bitiruv malakaviy ishimiz tushuntirish qismi va xulosadan tashqari uch bobni о‘z ichiga oluvchi asosiy qismdan iborat bо‘lib, uning hamji 79 betdan iboratdir. 8

Asosiy qism: I Bob Xarakter va yozuvchi nuqtai nazari. 1. Ma’lumki hikoya badiiy adabiyotning epik turiga mansub janr. Hikoya janrining epiklik xususiyati haqida adabiyotshunoslikda turli fikrlar mavjudligi ham uning janriga xos bо‘lgan rang-baranglikni tasdiqlaydi. III kursligimizda tanlov Fani sifatida о‘tilgan “О‘zbek nasri poetikasi” fani tufayli uning janr xususiyatlari haqida yanada kengroq tasavvurga ega bо‘ldik. Domlalarimizning saboqlari va mavjud darslik hamda ilmiy manbalarda janrning xarakter bilan bog‘liq xususiyatlari haqida batafsil ma’lumot olganmiz. Eng muhimi va qizig‘i biz talabalar ana shu fikrlarning tо‘g‘riligini Abdulla Qahhor hikoyalarini mutolaa qilgach, yanada angladik. Janrga xos bо‘lgan fikrlarning kо‘pchiligi xarakter deb ataluvchi badiiylik komponenti xususida

Agar ba’zi adabiyotshunoslar hikoya janriniig epiklik xususiyatiga mensimay qarasalar, boshqa bir guruh adabiyotchilar unga keragidan ortiq baho berib yuboradilar, bu jihatdan hikoyani yirik epik turlarga, hatto romanga tenglashtirib qо‘yadilar. “Hikoya janri, ayniqsa, hajviy hikoya sermazmun, ixcham va puxta bо‘lishi kerak. Hikoya о‘zida benihoya keng va chuqur fikrlarni xaqqoniy va yorqin obrazlarda badiiy ifodalashi lrzim. Shunday g‘oyaviy-badiiy puxta ishlangan u gо‘zal hikoyalar borki, ular kо‘pgina yaxshi-yaxshi romanlardan faqat hajmi bilan farq qiladi, xolos. Hajviy hikoya ham mazmuni va badiiy kuchi jihatidan romanga teng yoki unga yaqin bо‘lishi romanning bu jihatdan hikoyaga yaqin bо‘lishidan kо‘ra, albatta afzaldir. Shu nuqtai nazardan qaraganda Sayd Ahmadning... hikoyalari (mo

yuliqqan ekan. Tomog‘idan hech narsa о‘tmaydi. ovqatni qorniga quyishadi... Teshib qо‘yilgan... Ba’zan о‘zi quyadi, ba’zan eri...» «Bechoraniig tomog‘idan hech narsa о‘tmasligi ustiga qorniga tez-tez suv tо‘planar ekan». Uning kо‘rinishi murdani eslatadi. Hirkoyachi deydi: «Masturani baralla kо‘rdik... Kо‘z о‘ngimizda xasta emas, о‘lik, haqiqiy о‘lik, sap-sarik teri-yu, suyakdan iborat bо‘lgan murda ichiga botib ketgan kо‘zlarini katta ochib yotar edi... Tobutda yotgan о‘likning qо‘limi, oyog‘imi biron sabab orqasida bexosdan qimirlab ketsa kishi qay ahvolga tushadi? Uning о‘lim pardasi qoplagan yuzida chaqnab turgan kо‘zlarini kо‘rgan kishi xuddi shu ahvolga tushar edi». Ba’zi birovlar uni sob bо‘lgan», uch kunligi bormi, yuqmi deyishadi... Mastura ana shunday o g‘ ir vaziyatga tushib q o

yamayotgan edn shekilli... Birdan k о‘ cha eshigimiz ochildy-yu, q izil bir narsa kirdi, nima ekan deb q arasam — tobut! Akramjonning ikkita о‘ rto g‘ i h ovlimizga tobut k о‘ tarib kirdi. Yuragim jig‘ etib ketd i ... Voy sh о‘ rim, na h ot о‘l gan b о‘ lsam... To es- h u shi mni о‘ nglab, Akramjonga bir nima degunimcha boyagi ikkovi tobutni devorga suyab qо‘ yib, uyga kirib keldi: uyga kirdi-yu, meni kurib ikkovi h am boyagi H oji akangizday shaytonlab qo layozdi». Mastura s о‘ zida davom etadi: «Menga -shu h am ta’sir q ilgani y о‘q . Buna q a narsalar о‘l im kutib yotgan kasalga yomon ta’sir q ilishi mumkin, men he ch q achon о‘ lim kutga n e masman, kutmayman h am! U yog ‘ ini sur i shtirsangiz men odam bolasining о‘ lim kutishiga, ya’ni dunyodan umid uzishiga; ishonmayman. Xatt o tild

b о‘ lgan b о‘ lsa, bu yigitning о‘ z, rafi q asiga b о‘ lgan munosabatidagi bard osh va irodasini k о‘ rib turib» uni h am «ming bir jon» deb yuborging keladi. Personajlardan biri; «Bu yigitning h am raftoridan, yigitlik umri m i ng bitta-yu; shundan bittaginasini Masturaga q urbon q ilyapti»,—deb h a q gapni aytad i. Mana shunday muhit Masturani dadil qiladi, kuchiga kuch, mehriga mehr qо‘shadi, Kishilar daldasidan, mehr-muhabbatidan quvvat olib turgan bu, ayol о‘limni yengadi, sog‘ayib ketadi. Shu tariqa asarda Masturaning о‘limdan zо‘r kelishi uni qurshab olgan muhitning, sovet gumaniemining hayot baxsh samarasi sifatida kо‘rsatiladi. Yozuvchining butunlay boshqacha xarakterdagi hikoyasi yaxshi bir odamning achchiq qismati, haqida hikoya qiluvchi «Tо‘yda aza» asarini olib kо‘raylik. Bu

«Dotsent Muxtorxen Mansurov nixryatda istarasi is siq, ni h oyatda dilkash chol, shu qa dar dilkashki, uni k о‘ rgan kishi xar fa s lning о‘ z xusn-latofati bor degan gapni yil fa s llari tu g‘ risidagina emas, ; umr fasllari tu g‘ risid a h am aytsa b о‘ lar ekan deb q olardi». Cholni bunchal i k istarasi i ssi q , dilkash q ilgan narsa uning odam o xunligidir. «Ammo lekin Muxtorxon domla ; naf s ilamriga odamning joni edi. Uning xushfelligi, tо‘ porili gi ... Ma h allada katta-kichik h amma bilan salomlashar, yosh bilan yosh, q ari bilan q ari b о‘ lib gaplashar, xur s and kishi bilan cha q cha q lashib, xafa bilan dar d lashar e d i . Bu odam ma h alla ha yotiga, h ar b i r kishin i ng diliga , kir i b, shu q ada r singib ke t gan edik i , otpuskaga yoki" komandirovkaga ketsa butun

sayr qiladi va hokazo. Buni kо‘rgan-eshitganlarning domladan ixlosi qayta boshlaydi, odamlar qalbida domlaga nisbatan g‘azab alangalanadi, bu g‘azab odamlarning kо‘nglidagi domlaga bо‘lgan hurmat va muhabbat tuyg‘usini chirita boshlaydi. Bora-bora d om la, deganda odamlarning k о‘ ngliga g‘ ashlik tushadigan b о‘ lib q oladi. Domlaning о‘zi buni seza boshlaydi, choyxonaga chiqishni bas qiladi, mumkin qadar odamlarning kо‘ziga kо‘rinmaslikka tirishadigan bо‘ladi Shunday qilib u el-yurtdan, xalqdan yiroqlasha boshlaydi. El nazaridan qoladi. Muhit, sharoit domlani chiqitga chiqarib tashlaydi, Bu uniig matjaviy fojiasi edi. Bu fojianing eng yuqori momenti tо‘y voqeasidir. Xikoyada bu haqda shunday ma’lumot keltiriladi: «Tо‘y kelinnikida bо‘lib о‘tdi. Buni ma h allada Karim"' otadan bo

«Ertasiga domlani kо‘mish marosimi bо‘ldi. Marosimga mahalladan odam kо‘p qatnashmadi, aftidan, domla kо‘p odamning qalbida bundan bir oy burun о‘lgan, kо‘plar о‘sha tо‘yni domlaning janozasi hisoblashgan edi...» Xullas, xikoyada domla obrazi g‘oyat yorqin chiqqan, uning taqdiri juda asosli va haqqoniy kо‘rsatilgan, domla muhitga, sharoitga zid hatti-harakati uchun fojiaga mubtalo bо‘lgan. 16

2. Yozuvchi munosabati va xarakter Abdulla Qahhor xarakterlar tasvirida xolis turishga harakat qiladi, ammo qahramonlar xatti-harakatiga, taqdiriga hech qachon befarq qaramaydi. Yozuvchiying pozitsiyasi juda aniq. Uning hikoyalari xuddi sud zalining о‘zginasi. Adib bamisoli odil sudya! kabi qahramonlarning xatti-xarakatlarini chuqur tahlil etadi, о‘z xalqi, hokimiyati nomidan ular ustidan hukm chiqaradi, ularni qilmishiga yarasha yo jazolaydi yo mukofotlaydi. Qahramonlar ustidan hukm chiqarayotganda yozuvchi hech qachon о‘z xohishicha ish tutmaydi, qahramonlar taqdirini zamon, sharoit bilan mus-tahkam bog‘lagan holda xal etadi, qahramonlarni sharoitga rо‘para qiladi, qahramonlar hamisha sharoit taqozosi, xa - rakter mantiqi asosidagina harakat qiladilar. Shuning uchun ham kitobxon nazarida

kiprik qoqmaydi, aybsiz aybdor bо‘lib qolganda о‘zini aybdor emasligini isbot ham qilolmaydi, о‘ta nodonlik tufayli zamona tasodiflari girdobiga tushib qolib halok bо‘ladi, avtor mana shunday nodon odamga ham simpatiya bildiradi. Bu asarlarda yozuvchi qahramonlar xarakteridagi qusurlar, faoliyatidagi nojuyaliklar uchun aybni asosan davr, sharoyt zimmasiga yuklaydi, Turobjon bilan otani shunday jinoyatlarga boshlagan, Qobil bobo bilan Babarni shu kuylarga solib qо‘ygan, nodonlik, jaholatda qoldirgan, bosh aybdor ustidan — adolatsiz tuzum ustidan hukm chiqaradi. Yozuvchyning zamon voqeligidan olib yozgan hikoyalarida esa ahvol butunlay boshqacha; adib, yangi davrning ulug‘vorligini, hamisha yuksak qadrlaydi, odamlarni shu davrga munosib bо‘lishini istaydi, zotan, ana shu istak adibning estet

bо‘lgan, yozuvchi uni birinchi bor kasalxonada kо‘rgan, uning irodasi, bardoshiga qoyil qolgan. Ammo u о‘lgan. Hikoyada avtor faktni о‘zgartiradi, bu yerda u sog‘ayib ketadi. “Ehtimol, men faktga xilof ish kilgandirman,— deb izoh beradi avtor,– ammo adolat yuzasidan ish tutdim; hikoyada u о‘zining bemisil mardligi, azob-uqubatlarga hayratda qolarli darajada chidam, hayotga muhabbatiga yarasha “mukofotlandi” 1 . Darhaqiqat, yozuvchi bu yerda о‘z prinsipidan kelib chiqib ish kо‘rgan, idealiga mos kelgan, о‘zi sevgan, davr va hayot, oldidagi mas’uliyatini yuksak darajada qadrlagan, lekin hayotda о‘lib ketgan qahramoni uchun qayta hayot baxsh etishdan ham chо‘chimagan. Shu bilan birga avtor hayot va xarakter mantiqiga ham qatiq, rioya etgan. Xususan, yozuvchining keyingi paytlarda zamonaviy ma

atroflicha xarakterlaydi; keltirilkan xarakteristikalar, xarakter xatti-xarakatiga berylgan baholar bir tomondan qahramon shaxsiyatini tularoq gavdalantirishga xizmat qilsa, ikkinchy, tomondan avtor pozitsiyasini tayin etishga xizmat qiladi. “Tuqqizinchi sinf a’lochilaridan, temir-tersakni hammadan kо‘p yig‘ib, oti radiodan aytilgan va maktab mat’muriyatidan rahmatlar eshitgan Zuhraxon degan qiz yо‘qolib qoldi”. Hikoya shunday boshlanady, hikoyaning boshidayoq avtor jiddiy bir hodisa haqida xabar beryapti, shu bilan barobar hodisa va. qahramonni xarakterlab olyapti: qizning maktabdagi mavqeiga ishora qilyapty. Bundan keyingi hamma gap-sо‘z shu hodisa atrofida boradi; avtor hozircha hodisa aybdori Zuhrani bevosita kitobxonga kо‘rsatmaydi, gunohkor qiz ustiga nadomat toshlari yog‘dirmaydi, b

sochidan sudrab olib kelsang bо‘lmasmidi! Ahvoling shu bо‘lsa holingga voy, er olmaydi, boshimga yostiq bо‘lasan!” . deydi ona. Bunaqa ta’na-dashnomlar Fotimaning jon-jonidan о‘tib ketadi, nihoyat, u tilga kiradi. “Ayajon, hamma aybni menga tunkayvermang, axir Zuhraga mening sо‘zim emas, о‘zingizning sо‘zingiz ham о‘tmas edi-ku? Hu ana unda ozib-yozib bir ish buyurib, “q izim, tо‘rtta gina piyoz archib ber ” deganingizda teskari q arab, “ Men senga malay emasman! ” dergani esingizdan chi q dimi? Shunda h am indamadingi z . Men esimni taniganimdan beri sizga q arashaman, r о‘ z g‘ or ishini butkul qо‘ lga olsamu, sizn i yetti q avat k о‘ rpachaga о‘ t q azib qо‘ ysam deyman! Na h ot, ota- onaning izzatini, xizmatini q ilgan kishi malay b о‘ lsa? Hamma ayb о‘zi ngizda, yaxshi о‘q isin, deb Z

Maktub toniga, gap ohangiga e’tibor bering, о‘y-andishasiz aytilgan balandparvoz, kitobiy gaplarga qarang. Salom-aliksiz, kibr-havo bilan yozilgan tumtoq maktubning о‘ziyok, qahramonning ma’naviy qiyofasini xarakterlab turibdi. Avtor bu bilan cheklanmaydi, о‘quvchini bevosita qahramonning о‘zi bilan tanishtirishga о‘tadi. Zuhra haqi dagi xunuk gaplar, mish-mishlar kampirni yiqitadi. Zuhra kampir о‘limidan keyin uyga qaytadi. Avtor uni shunday xolatda kо‘rsatadi: «Zuhra kattakon qizil rо‘mol о‘rab olgan, katak rо‘molо‘chasini lunjiga bosib soldatchasiga g‘oz turar, aftidan, onasining xotirasini о‘zicha hurmatlar edi. Uning kelganini eshitib qо‘ni-qо‘shni kо‘ngil sо‘ragani chiqishdi. Zuhra xotinlarga orqasini о‘girib turaverdi, Fotima, bechoraning yuzi shuvut, deb о‘yladida, uni sekin turtib

о‘q itganlar, yen h am yaxshi о‘q iganmai. Y о‘q bularga men o qs och b о‘ lishim kerak ekan!Xizmatchi o lgani qо‘ y i shmaydi, «Moskvich» imizni sottir i b yuborishdi. Bundan tashqari: «Yengsiz k о‘ ylak kiyma! Birovlarning oldida kerishma! Qo vo q xona»ga muncha k о‘ p borasizlar!..» Bezor b о‘ ldim. Chi q dim-ketdim! Lekin erim meni yaxshi k о‘ rardi : qо‘ l i da k о‘ tarib yurardi, k о‘ chaga chi q sa, albatta bir n i ma olib kelardi... Bechora uch-turt oy x о‘ p q atnadi, yalindi... « О‘ sha ota-onang bor ekan, uyingni yelkamning chu q uri k о‘ rsin», dedim. Uch marta onasn, bir marta otasi keldi, ikkovini h am q abul q ilma dim!” Zuhra о‘zining bu hatti-harakatlarini haq deb biladi, lekin u о‘z «haqiqati» bilan о‘zini fosh etadi, о‘zining asl qiyofasini namoyon qiladi. Hayotdan ajral

–Dadamni yolgiz tashlab qayoqqa boraman? – Tug‘ri, lekin dadam dunyodan о‘tib boryapti, cen dunyoga endi qadam qо‘yayotibsan! Fotima esnab: – Ishga kirdim, fermada sigir so g‘ ayotibman... – ded i. Zu h ra birdan boshi n i k о‘ tardi: – Nima? О‘n yil о‘qib sigir bilan tappidan boshqa narsaga a q ling yetmadimi?» Bu olishuvda opa-singil butunlay boshqa-boshqa odamlar ekani aniq- ravshan ma’lum bо‘ladi. Yozuvchi bu yerda ijobiy qahramonni aktivlashtirib, tо‘qnashuvni keskinlashtirib о‘tirmaydi, bu narsa Fotima tabiatiga ham tug‘ri kelmaydi! Zuhra shu darajaga tushib qolganki, uning uchun har qanaqa gap ortiqcha, u о‘z «mafkura»siga mos kelmagan narsalarning hech birini tan olmaydi; buni tushungan Fotima Zuhraning zaharli hamlalariga zarba berib о‘tirmaydi, о‘zining ota-ona, el-yurt oldidagi

Fotima qari qiz bо‘lib о‘tirib qoladi” deb taxmin qilgan edi, yuq, jazman ustiga jazman chiqaverdi... fotima yaqinda о‘qishni bitirib fermaga vetvrach bо‘lib kelgan Samijon degan yigitga mayl berdi”, Fotima bilan Samijonning tо‘yi bahona bо‘ladi-yu, qahramonlar yana bir bor tuqnashdi, bu tо‘qnashuvda xarakterlarning yana yangi qirralari ochiladi, avvalda ma’lum bо‘lgan, avval uch bergan xislatlar konkretlashadi. Avtor aniq, ixcham, lо‘nda xarakteristikalar yordami bilan xarakterlar qiyofasini shundoq gavdalantiradi-qо‘yadi. Yangi uchrashuvda ham birinchi planda Zuhra xarakteri turadi: “Zuhra markaziy hammom qoshidagi sartaroshxonada kassir bо‘lib ishlar ekan. Samijon eshikda qolib, sartaroshxonaga Fotima kirdi va kо‘k yog‘och panjara ichida о‘tirgan Zuhrani kо‘rib yuragi shig‘ etib ketdi:

“Zuhra eri tug‘risida qizishib gapira ketdi, bu gaplarning tagida faqat: “Mening qadrimga yetmadi, menday xotinning qadriga yetmadi» degan bir alam yotar edi. Bu alam, aftidan, uni kemirib, sо‘rib darmoniny qurutibdi va “Dunyo shu о‘zi, hayotda hech kim о‘z qadrini topolmaydi”, degan kо‘yga solib qо‘yibdi. Endi ma’lum bо‘lishicha, Zuhraning uy tutishi, kiyim-boshi, о‘ziga qaramay qо‘yganligi shuning oqibati, hozirgi har bir gapi, xarakati shuni ta’kidlar... butun vujudi “E, olam eli, mana, kо‘rdingizmi, men nechog‘lik xorlik, zorlik tortayotibman!” deb turganga о‘xshar edi”. Zuhranyng fojiasi xuddi ana shunda, u chindan ham baxtsiz, xorlikka va zorlikka mubtalo! U baxtli zamonda yashab turib baxtsiz bо‘lib qolgan, bunga avvalo oiladagi tarbiyaviy muhit, qolaversa, о‘zi aybdor, hayotdan, el

– Ayam mendan rozi bо‘lib kо‘z yumdilar, dadam ming marta rozilar, dugonalarim, qavm-qarindosh, butun kolxoz mendan rozi, mening uchun bundan balandrok. chо‘qqi bormi? Sendan kim rozi? H atto suyub olgan ering h am rozi b о‘ lmabdi-ku! Sen q ana q a ch о‘qq iga intilgan eding ” . Shu gaplardan keyin Zuhrada keskin ruhiy о‘zgarish yuz beradi” u о‘z ahvolini, fojiasini anglab yetgandek bо‘ladi; ammo avtor qahramondagi о‘zgarishni oshkora bayon etmaydi, qahramon pushaymonlarini aytib о‘tirmaydi, qahramonning о‘sha keskin vaziyatdagi pinhoniy qalb tug‘yonini uning xatti- harakatlari orqali ifoda etadi: “Zuhra pushti rumolchasini lо‘njiga bosganicha kursiga qapishib qoldi. Uning ahvolini kо‘rib Fotima bu gapni gapirganidan pushaymon bо‘ldi. Zuhraning kо‘zlari yumuq, qalin kipriklari orasidan yo

– Qahramon xatti harakatiga berilgan yozuvchi izohi orqali kitobxon uni birdan anglab oladi; – Xarakterlarning shakllanish jarayonini atroflicha badiiy talqin etadi. 28

II . Bob Dramatizm va badiiy yechim 1. A . Qahhor hikoyalarida dramatizm va Chexov an’analari. Inson hayotning gultoji sifatida о‘z murakkabliklariga ega bо‘lgan ongli va jonli xodisa hamdir. Dunyoidun bu holat insonni tark etmaydi. U ongli mavjudot sifatida о‘ziga yarashadi. Bu dard va xasratlar о‘ta og‘ir va fojeiy holda bо‘lib kishilar orasida bо‘ladigan munosabat natijada kechadi. Badiiy adabiyot esa insondagi ana shu holatni tasvirlashi bilan xarakterlidir. Uzoqqa bormasdan, Rus adabiyotiga murojaat qilsak ham bunga qator misollarni keltirishimiz mumkin. Aynan A. P. Chexovning “Hasrat” nomli hikoyasida insonning aynan ana shunday holati tasvirlanadi. Xususan, asar qahramoni Ion dard-hasratlari tasviri orqali yozuvchi о‘z davrining muhiti haqidagi niyatlarini bayon qiladi. A.P. Chexovn

edi. Bu ishdan Asror bobo ham chetda turmas edi. Shu boisdan jamoa hududida joylashgan tegirmon qoshida samovarchilik qiladi. “Asror bobo” hikoyasining mohiyati shular bilangina izohlanmaydi. Hikoyaning g‘oyaviy va badiiy quvvati kо‘proq asar qahramoni Asror bobo obrazining talqiniga bog‘liq. Abdulla Qahhor bu xususiyatni quyidagicha izohlagan edi: “Vatan urushi yillarida yozilgan “Asror bobo” hikoyasini yozishda men” “shu yerda turib Berlinga о‘t qо‘yayotgan “Asror bobo, Taras Bulbaning О‘zbekistondagi о‘rtog‘i bо‘lishi kerak, deb qо‘limga qalam olgan edim. Asror bobo kampiriga ba’zan dag‘al gapiradi: “Ammo lekin xо‘p ham kaltakbob xotin bо‘libsanda.” Burungi zamon bо‘lsa, bironta ham qovurg‘angni sog‘ qо‘ymas edim”, deydi. Va shu bilan birga uni ayaydi, qalbini о‘rtab yurgan og‘ir musiba

ekap, о‘z tasviriga nafis lirizm bag‘ishlagan joylarini kо‘rasiz, biroq shu tasvirning о‘zida u sizni og‘ir dramatik situatsiyalar bilan ham tanishtiradi. Bu lirizm va bu dramatizm ba’zan-ba’zan sizni kulishga majbur qiladigan voqealarni ham kо‘rishga xalaqit bermaydi. Onalarni bolalaridan judo qilayotgan va о‘z qо‘li bilan о‘z о‘g‘lini о‘ldirayotgan atamanni kо‘rib butun a’zoyi badaningiz larzaga keladi... о‘z о‘g‘illari bilan mushtlashib ketgan, keyin ular bilan birga utirib ichimlik ichishlarini kо‘rib kulgingiz qistaydi...” 1 H a, xuddi shunday. Taras Bulba k о‘ p q irrali va k о‘ p planli xarakter. О‘sha davrdagi lirik kayfiyatlar, dra matik va fojiaviy holatlar, Don kazaklarida bо‘lishi mumkin bо‘lgan komik qiliqlar–Taras Bulba xarakterida mujassamlashtirilgandir. Asror bobo xarakter

H aydar ota “ Yod g orboydan xat kelib turibdimi?» de b s о‘ rasa, « H ar xatida seni s о‘ raydi ” deb javob beradi-da: “О‘g‘ lim, Abror, bitta chilim sol ” , deb gap n i bo shq a tomo n ga buradi. “ Kasal n i yashirsang isitmasi oshkora q iladi ” deganlaride k , Asror bobo xarakteridagi dramatizm h am asta-se k i n oshkora b о‘ ladi. Biro q , bu oshkoralikda h am q andaydir sir bor. H aydar otani ng q oshida kampiriga dushmanga о‘ z va q tida javob berilmasa, uning beradigai zarar i k о‘ payishini tushu n tirib, gapni tugatar ekan: “ Asror q ulniig tovushi о‘ zgardi. U ir g‘i b о‘ rnidan turdi-yu, chilim n i k о‘ tarib о‘ cho q boshiga q arab ketdi. H aydar ota bildiki, uning о‘ pkasi t о‘ ldi. Buni kampir h am pay q adimikan deb sekin razm soldi, pay q abdi, p ay q abdi-yu, aftidan k о‘n

boboning kayfiyatini tushunib yumshoq ohangda javob beradi: “Turp shunaqa bо‘ladi-da, jonidan”. Kampir ohangini yana bir parda kо‘tardi: “Qayoqda, yumshoq non yesangiz ham otga о‘xshab chaynaysiz”. Kampir bilan bobo oralarida shunga о‘xshash bir-birlariga qattiq tegadigan gaplar bо‘ladi. Bu gaplar og‘ir mu h it ta’sirida kelib chi q adigan asabiy tara n glik natijasi edi. Biro q ; b u gaplar ularda о‘ tkinchi bir kay-fiyat o q ibati b о‘ lib, ularning xarakter y о‘ nalishiga uncha sezilarli salbiy ta’sir k о‘ rsatma y di. Vo qe ani kuzatar eka n miz, kampir bilan chol orasida q andaydir buzilmas, yemirilmas bir meh ir borligini h is q ilamiz. Qalbirasolik va mehir oqibatida Asror bobo butun dard-alamga о‘zini tutib bergan bо‘lsa, qalbirasolik va mehr tufayli kampir ham Asror bobo qilgan is

davrda aks ettirish hayot bilan hamnafas bо‘lib ijod qiladigan yozuvchi uchun birinchi zaruratdek kо‘rinadi. “ Asror bobo ” ning yaratilishida bu zarurat ning roli h am bor, albatta. Biro q Abdulla Q a hh orning keyingi ijodiy ma h sulotlari h am bu temada asar yaratish yozuvchining q is q a muddat ichida ru h bergan h ayot vo qe ligi talabi asosidagina emas, balki asosa n uning dunyoqarashidan kelib chi q adigan ijodiy zarurat ekani n i k о‘ rsatadi. Shu zarurat, tufayli Abdulla Q a hh or bu temaga doim murojaat q il i b keldi. Shu ijodiy zarurat n atijasida “ Mi n g bir jon ” yaratildi. Asror bobo “ temir xarakterli ” odam, “ Ming bir j on ” -dagi Mastura esa h ikoya q a h ramo n larining birini iborasi bilan aytganda “ temir jonli ” ayol. “ Temir xarak - ter ”, “ temir jon ” –b ular bir

b о‘ lga n ida xuddi Ak ramjon q ilgan ishlarni qi lar edi. Aksincha, Akramjon Babar о‘ rnida b о‘ lga n da u h am Babar q ilgan ishlarni q ilarmidi? Bu ji h atlari bilan Akramjon о‘ tmishdagi Babar: Babar — h ozirgi Akramjon. Erkak kishi betob b о‘ lsa, ayol kishi uniig atrofida parvona b о‘ lishi odatdagi gaplardan. Biro q ayol kishi betob b о‘ lsa, h amma erkaklar h am uniig atrofida parvona b о‘ la bermaydi. Bunday b о‘ lishiga h ali h am ba’zi erkak-larning ongidagi ayol kishiga past nazar bilan q arash xala q it beradi. “ Ming bir jon ” da betob q a h ramo nin g ayol kishidan q ilib tanlanishi tasvirlanadigan vo qe aning kam uchraydigan vo qe alardan ekanini anglatadi. Bi ro q vo qe aning kam uchrashi uning tipik emasligidan emas. “ Kam uchraydi ” degan ga p dan “ tipik emas ” degan

Boshqa bir joyda Masturani kо‘rishga kasallar nazari bilai uning fojiaviy holati yana ham oydinlashadi: “...Masturani baralla kо‘rdik... Kо‘z о‘ngimizda hasta emas, о‘lik, haqiqiy о‘lik, sap-sarik. teriyu suyakdan iborat bо‘lgan murda ichiga botib ketgai kо‘zlarini katta ochib yotar edi... Tobutda yotgan о‘likning qо‘limi, oyog‘imi biron sabab orqasida bexosdan qimirlab ketsa kishi qay ahvolga tushadi? Uning о‘lim pardasi qoplagai yuzida chaqnab turgan kо‘zlarini kurgan kishi xuddi shu ahvolga tushar edi.” Masturaga nisbatan kо‘proq azob tortgan, quturgan it qopib о‘lib ketgan Babarning xotininipg holati haqida yozuvchi biron narsa degan emas edi. Fakat Babar о‘lganidan keyin xotini ham uzoqqa bormay о‘lib ketganini xa bar tariqasida aytib о‘tgan edi, xolos. Bu hakda batafsilroq gapirish

yul, “ Asror bobo ” da b о‘ lmagan yangi bir y о‘ nalishni, uslubi y yuzaga chi q aradi. Bu Abdulla Q a hh or qa lamiga xos xislatlardan biri b о‘ lgan yumoristik y о‘ nalishdir. Shu planda asarga uchta obraz kiritilgan. Ulardai bi ri H oji. Bu obraz h a q ida yozuvchi orti q cha ga p irmaydi. Bir-ikki joyda uning “ yug ‘ on gavdali ” gi, “q orni chi qq anligi ” h a q ida y о‘ l-y о‘ lakay aytib о‘ tadi. Shuning о‘ zidan ma’lum b о‘ ladiki, H oji h ayotda uchrab turadigan ba’zi kishilarga о‘ xshab q ayda b о‘ lmasin, q ayerga bormasin k о‘ pro q qo rnini о‘ ylaydigan, h ayotda о‘ z nafsi, о‘ z ixtiyori ustidan nazorat q ilshiga q uvvati yetmaydigan kishilardai. Bu n day kishilar n ing “q ancha gavdasi y о‘g‘ on b о‘ lsa, shuncha py hi kamba g‘ al b о‘ ladi ” . H oji Masturani k о‘ rishga k

shundoq kо‘rinib turibdi. Hojidagi “yug‘on gavda”, “katta qorip” Mirrahimovdagi “yug‘on tovush”, “kichik jussa” Mastura xarakteridagi ruhiy boylikni, baquvvatlilikni ta’kidlaydi. Ta’kidlay-digi n a emas, Mastura xarakteridagi ru h iy kuchni bovosita k о‘ rsatishga Xizmat diladi. H o ji ning о‘z ini y о‘q otib qо‘ yishi, Masturani о‘ lgan h isoblashib tobut tayyorlashga ni , keyin tobutni pechkaga q alashga n i si n garn ga p lar n i keltirib chi q ardi. Bularni eslab Mastura: “ Menga shu ham ta’sir q ilgani yо‘q . Buna q a narsalar о‘ lim kutib yotgan kasalga yomon ta’sir qilishi mumkin, me n hech q achon о‘ lim kutga n emasman, kutmayma n h am. U yog ‘ i n i surishtirsangiz men odam bolasi n ing о‘lim kutishiga, ya’ ni dunyoda n umid uzishiga i sho nmayman. H atto tildan q olgan kasalniig

Yuqorida biz Abdulla Qahhor ijodida fojia bilan komizmning bir-biriga chambarchas bog‘lanib ketgan asarlari tahliliga tuxtalgandik. Mana endi Abdulla Qahhor ijodiga xos yangi qahramonlik bilan yumorning о‘zaro bog‘liq holda aks ettirish masalasi kelib chiqyapti. Hayot о‘zi shundayki, unda iisonning turli kayfiyatini bir-biridan ajratib turadigan xitoy devori yо‘q.. Oddiygina bir hayot voqeasida inson kayfiyatining har xil motivlari jilvalanib turishi mumkin. Taqdirlarni aks ettiradigan istagan voqeangizni siichiklab tekshiradigan bо‘lsangiz, undan har xil kayfiyat motivlarini anglatadigan elementlarni topish mumkin: shaxsning dramatik va fojiali holatlari ba’zan komik va yumoris-tik elementlardan xoli bо‘lmaydi. Dramatik holatlar, xususan qahramonlik kayfiyatlar yо‘ldoshidir. Shuningdek, k

bo shl aridagi dramatik h olatdan asorat k о‘ rmaymiz. Uning о‘ rni n i q a h ramonlik kayfiyat i oladi. Un g a kelib komik ru h h am qо‘ shiladi. Mastura vo qe ani aytib beruvchidan H oji akaga salom yetkazishni nltimos q iladi. Shuniig о‘ zida q a n daydir ko mik xolit bor! “ Mastura sari q te r iyu suyak b о‘ lib yotgaida oldida о‘ tirib su h batlashishga chidam bergan Mirra h imovga salom aytmaydi, balki Masturani o g‘ir ho latda k о‘ rib о‘ zini y о‘q otib qо‘y gan “q orni katta, gavdasi y о‘g‘on” H oji akaga salom yetkazishni iltimos q iladi. H ikoya aytib berguvchi personaj ning q uyidagi s о‘ zlari bilai tugaydi: “ Sha h arga q aytganimizdan keyii Masturaning omonatini topshirish uchu n H oji akaniki n i topdim, lekin salomini topshirolmadim: H oji aka bechora q azo q ilgan ekan ”

2. Fojiya holatlar tasviri Hayot va о‘lim jahon adabiyotining doimiy mavzularidan. Muhabbat haqida asar yozib, talantli har bir shoir yoki yozuvchi о‘z sо‘zini ayta bilganidek hayot va о‘lim haqida ham har bir san’atkor о‘z sо‘zini aytib kelgan va kelajakda ham ayta beradi. Abdulla Qahhor ham bu temaga murojat qilib bu murakkab va mangu masalaga о‘z yо‘li, о‘z uslubi bilan yondashadi va о‘zicha hal qiladi. Shu mavzu nuqtai nazaridan jahon adabiyotiga bir nazar tashlasak, hayot va о‘lim muhabbatning doimiy yо‘ldoshi ekanini anglab olamiz. Aksariyat asarlarda san’atkorlar muhabbatni tasvirlash orqali hayotni ulug‘laydi. Tо‘g‘ri, muhabbat mavzuidagi asarlarning kо‘pi fojia bilan tugaydi. Qora kuchlar inson muhabbatiga g‘ov bо‘lib, sevishganlarni fojiaga mahkum etadi. Biroq bu fojiada doim kat

ijodidagi bu y о‘ nalishn ing e n g g о‘ zal n amu n alaridan biri uning “ Ma h alla ” no mli h ikoyasidir. О‘ lim H ikmat buva ning yarim asrl i k h ayot yoldoshi Ro h at buvi n i olib ketdi. U nin g ustiga bu ish kutilmagan bir h olatda r о‘ y berdi. Ro h at buvi atigi ikki-uch ku n betob b о‘ lib yotdida, h ayotda n k о‘ z yum di. Shu bilan yarim asr davomida birga qu rilgan imoratning yarmi q uladi. H ikmat buva uchu n bu o g‘i r musibat e di. “ Ellik uch yil. Ellik uch yilda n beri bir dasturxonda n tuz tatigan, bir k о‘ rpa n i bosga n , birga kulga n , birga yi g‘ lagan, ellik uch yildai beri mushukchaday bir- biriga suyka l ib, bir-birini yalab, o g‘ ritmay tishlab, yi q ilib, yi q itib s iypalashib о‘ y n agan, ellik uch yildai beri mehr atalmish ulka n tuy g‘ u rishtasi n i pilla

yolg‘iz qolganini eslatar, har bir tovush о‘lim bо‘ lib uning miya qopqog‘ini chertar edi”. Bu ham yetmagandek Hikmat buva kampirining qabrini ziyorat qilgali borib, g‘ayrishuuriy bir holatda kam piri yonidan о‘ziga gо‘r qazitdi. Hikmat buvaning bu xilda ruhiy tushkunlikka uchrashi shu darajada tabiiyki, hikoyani о‘qiyotib biz voqeaning shy xilda sodir bо‘lipshga biron marta shubha qilmaymiz. Hatto xalq orasida og‘izdan-og‘izga kо‘chib yuradigai “falon jopivorniig jufti о‘lgan ekan, kо‘p о‘tmasdan narigisi ham о‘libdi”, “falon kampir о‘libdi, chol bechora adoyi tamom bо‘libdi, undoq bо‘libdi, bundog‘ bо‘libdi” degan gaplarni eslab ketamiz. Hikmat buvanipg bu holati kо‘p davom qilmaydi. Ammo A. Qahhor hikoyasida cholning eshigini qoqib kelib turgan о‘lim chekinadi, sо‘nib borayotgan sham ch

yozuvchi H ikmat buva n i n g о‘ tmishi, uni n g k о‘ rgan-kechirga nl ari, kelajakka mu n osabati h a q i-da biron n arsa demaydi. Bu h a q da biron n arsa deyish yoz u v chi madsadiga kirmaydi h am. U n da h ayotga qaytish shunda y q araganda rzimaga n bir narsada n boshlanadi . Qabr qazdirib, charchab kelayotganda muyulishdagi chо‘tkachi Hikmat buvani chaqirib, qо‘liga bir piyola choy uzatadi va unga dalda bergan bо‘ladi. “ Xafa b о‘ lmay yuribsizmi, otaxon... Kampir onam alomat ayol edilar... Siz о‘ sha ku n i о‘ zingiz bilan о‘ zingiz o v ora b о‘ lib, ta’ziyaga kelgan odamlarni pay q amadingiz . Ana odamu... Ma h allaga si g‘ may ketdi. Ma h allamizning k о‘ chasi bir metr ch о‘ kdi ... Kampir onam dunyoga kelib odam ekkan ekanlar. Dunyoga kelgan odam avval odam ekishi kerak ekan. Me

biron narsa demaydi. Deyishining ham hojati yо‘q. Biroq, bundoq, qaraganda odamning qadr-qimmati о‘z kо‘ziga ham kо‘rinishi turgan gap. Shuning uchun chо‘tkachi va vrachning gapidan kelib chiqadigan va о‘z qadr- qimmatini о‘ylaganda paydo bо‘ladigan xulosalardan biri shu bо‘lishi kerak: odam о‘la-о‘lguncha qadr-qimmat oshirishi kerak, chо‘tkachi sо‘zlari bilan aytganda “odam ekishi” kerak. “Ekilgan odam” qancha kо‘p bо‘lmasin odam uchun bari bir oz. “Odam ekish” uchun odamlarga xizmat qilish kerak. Biron didi pastroq, tajribasi kamroq yozuvchi bunday paytlarda cholga jomakorni kiygizib, biron zavodga, yo biron muhim kurilishga yoki yangi yer ochish uchun chо‘lga jо‘natgan bо‘lardi. Shunday qilinganda bu siyqa gaplardan bо‘lib, о‘ziniig ishontirish kuchini, shy bilan badiiy quvvatini ham yо

tomonidan Hikmat buvaga topshirildi. Bu о‘g‘lidan pul olib samovar olib kelishdai kо‘ra og‘irroq edi. Shu sababdan chol anchagina yelib-yugurdi. Ularni tug‘rilab olgandan keyin saqlash ham kerak –bu tashvish ham Hikmat buvaning bо‘yniga tushdi. Buning ketidan mahallani kо‘kalamzorga aylantirish, kо‘chat ekish ishlari chiqdi... Shunday qilib, о‘zini qulayotgan hisoblab, gо‘rini qazdirib qо‘ygan chol odamlarga xizmat qilish yо‘lini– “odam ekish” yо‘lini topib oldi va kechayu kunduz shu ish bilan band bо‘ladigan bо‘ldi. Oqibati shu bо‘ldiki, qabriston mudiriga shu tarzda xat yozdi: “Qabristop mudiri va gо‘rkovlarga yozib ma’lum qilamanki, qari baqaterak ostidagi mening nomimga qazilgan gо‘rni qabriston idorasiga topshiraman, azbaroyi foydalanish uchup”. Abdulla Qahhor bu uch hikoyasida ham “A

III. Bob Yozuvchi mahorati (poetikasi)ning ba’zi qirralari 1. Zamonaviy mavzudagi hikoyalarning g‘oyaviy-badiiy Xususiyatlari Abdulla Qahhorning zamonaviy xususiyatlaridan biri ularning hajviy yо‘nalishida ekanligida kо‘rinadi. Kitobxon hardoim hajviy yо‘nalishida bо‘lgan asarni о‘zgacha bir kashfiyot bilan, hayotga qiyoslash asosida qabul qiladi. Bu birinchidan. Ikkinchidan esa Abdulla Qahhor iste’dodining о‘ziga xosligi tufayli hajviyot bobida qalam tebratgan . Hajvga, kulgiga moyillik unga tashqaridan yopishgan yoki hayotiy tajriba tufayli rttirgan bisot emas, tug‘ma xislatdir. hajviyotga moyillik uning qonida mavjud, qolaversa, uning fikrlashidagi о‘ziga xoslikdan tug‘ilgan. Modomiki, shundoq ekan, kulgili asarlar yozgani va kulgi orqali har xil illatlarni, kamchiliklarni qoralashga mo

Abdulla Qahhor hajviyotida ijodining ilk davridagi kabi din peshvolarini, olam haqidagi diniy tasavvurlarni fosh qilish keng о‘rin tutadi. Ammo keyinchalik adib antiklerikal mavzuni batamom yangi aspektda ochadi. Ilk felyetonlarda, satirik she’rlarda e’tibor markaziga biror ruhoniy yoki din peshvosi qо‘yilardi-da, voqea uning tilidan bayon qilinardi. Eshon, duoxon, domla, imom, yo boshqa biron personaj butun kirdikorlarini gapirib berib, о‘zini о‘zi fosh qilardi. Bunday asarlarda kinoya asosiy tanqidiy vosita sifatida , amal qilardi. 30-yillardagi hikoyalarda eshonu domlalar ortiq kо‘rinmaydi –bu hayotiy haqiqatga tug‘ri keladi, chunki 30- yillarda ruhoniylar hayotdagi yetakchi mavqeini yо‘qotib bо‘lgan, mehnatkash xalq ommasi ul | kan ijtimoiy-iqtisodiy siljishlar ta’sirida, moxiyatini an

“ b о‘ lar-b о‘ lmas ” savollar berib, Munkar-nakirning gap-s о‘ zlaridagi manti q sizlikn i oshkor q iladi. “ — Nima uchun u dunyoda namoz о‘q imading? R о‘ za tutmading? — Q ayokdan bilasan? — Munkar-nakir b о‘ lganimdan keyin bilaman-da.. . — Bekor aytibsan, otimni о‘zimdan sо‘rab bilding-u, namoz о‘qimaganimni, rо‘za tutmaganimni bilasanmi?” Albatta, Munkar-nakir bu qonuniy savolga javob topolmay, gangib qoladi-da, har galgiday mantiq yetishmagan joylarni kuch bilan xas-pо‘shlashga kirishadi–gurzisi zarbidan usta Turdiali tariqday sochilib ketadi-da, foniy dunyo hisobi bilan bir necha ming yildan keyin, о‘ziga keladn. Albatta, Munkar-nakir gurziga zо‘r berishi, har qanday fikrnn kuch yordamida tan oldinrishi mumkin, lekin bandasi tomonidan berilgan la’nati savol javobsiz ham qolmasligi

fikrlaydigan, har narsaning tagiga yetishga urinadigan sinchkov, fikri ochiq odam sifatida namoyon bо‘ ladi. Shu о‘rinda bir savol tug‘ilishi mumkin – Abdulla Qahhor. 30-yillardagi oddiy bir kosibni xudoga qarshi isyon kо‘taradigan, uni sо‘roqqa tuta oladigan va hatto mot qila oladigan odam sifatida kо‘rsatib, haqiqatga xilof ish qilmadimikin? 'Gug‘ri, hikoya shartli formada yozilgan, voqealar tushda sodir bо‘ladi, qahramon har qanday ishni qilishi, fantastik gaplarni gapirishi mumkin... Lekin shunday bо‘lsa ham... Aytish kerakki, bunday xavotirlikka mutlaqo о‘rin yо‘q –u qahramon harakteridagi ichki mantiqiy ta’minlashga alohida e’tibor beradi. Hikoyaning boshidagi usta Turdiali bilan xudoning munosabatlari murakkab bо‘lganini, ular о‘rtasidagi nizo ancha avval boshlanganini kо‘rsatad

hayotda real odamlar xarakterida paydo bо‘layotgan yangi sifatlarni, dunyoni yangicha qabul qi-lishni payqash bilan, ularni asarga olib kirish bilan cheklanmay, asar qahramonining xatti-harakatlari, jamiki detallari bilan ishonarli chiqishini ham о‘ylagan, buning uchun zarur choralarni kо‘rgan. Shuning uchun “Qabrdan tovush” ham quvnoqligi ham zukkoligi, ham haqqoniyligi bilan adabiyotimizdagi eng yaxshi hikoyalardan biri bо‘ldi... “Mayiz yemagan xotin” hikoyasi ham mavzui va g‘oyaviy yо‘nalishi jihatidan “Qabrdan tovush”, “Bashorat” kabi hikoyalarga ulanib ketadi. Uning qaxramoni–mul la Norqо‘zi. Yozuvchi bu odamning portretini chizmaydi, qiyofasini tasvirlamaydi, biografiyasini kо‘rsatmaydi. Biz hatto uning nima ish bilan shug‘ullanishi, kasbi-kori qandayligini ham batafsilroq. bilmaymiz

Hikoyada mulla Norqо‘zi xarakterining yana bir tomoni yaxshi ochilgan – u otdan tushsa ham, о‘zangidan tushmaydiganlar toifasidan – sharmandasi chiqib, mahalla ahli oldida siri fosh bо‘lsa ham gapini bermaslikka, о‘zinikini ma’qullashga harakat qiladi. Bu esa uning kulgili mohiyatini, bachkanaligini yanada yaxshiroq ochgan Hikoyaning yechimi mahorat bilan ishlangan: “Devor ustida turgan о‘n ikki yoshlardagi bir qiz-devordan kesak kо‘chirib olib, mulla Norqо‘ziga о‘qdaldi: — Xu о‘l turqing qursin! Boshingga solaymi shu bi lan. Mahallada sasib, о‘quvchi qizlarga kun bermaysan-u,о‘zing notо‘g‘ri ish qilasan...” Bu achchi q ta’naga nima javob berish mumkin? Esliro q odam b о‘ lsa h ijolat ichida indamay qо‘ya q olishi mumkin edi. Ammo mulla Nor qо‘ zi unday emas. “ U devor ustidagi q izga q ar

Xullas, hikoyada munofiqlik, e’tiqodsizlik bilan qо‘shilib ketganda jamiyat uchun xavfli illatga aylanishi yaxshi kо‘rsatilgan. Bulardan tashqari madaniyatsizlik, ongsizlik, nodonlik, manmanlik kabi qusurlar “Adabiyot muallimi”, “San’atkor”, “О‘jar”, “Ayb kimda?” kabi hikoyalarda yaxshn ochilgan. Bu hikoyalar о‘zbek hajviyotining eng nodir namunalari bо‘lib qoldi. Abdulla Qahhor hajviyotining eng muhim xususiyati shundaki, qaysi bir illatni tanqid obyekti qilib olmasin, odamlardagi qaysi bir salbiy xususiyatni fosh eyemasin, buning hammasini bir makxadga – о‘zbek xalknning hayotida yangi tuzum tufayli yuz bergan ma’naviy о‘zgarishlarni, ijtimoiy -madaniy siljishlarni tasdiqlash va rivojlanishimizga tug‘anoq bо‘lgan dog‘larni yо‘qotish maqsadiga bо‘ysundiradi. Yangi hayot, yangicha madaniya

Negaki, zamon unga boqmayapti, hamma qizlar oila qurishi masalalaridan zarracha xavotir olmay, biri о‘qishga, yana biri ishga kirib ketyapti. Bunaqa ahvolda “ishlagaya xotinni olmayman» deb о‘tiraversa bо‘lmaydi –gadoy arazlasa, tо‘rvasiga zarar. Shundoq bо‘lgandan keyin Nurmatjon ishlaydigan xotin olishning rivoyatini ham topadi–“xusn chinni tovoq, qazisi bilan bо‘lsa yana ham yaxshi”. Shunisi qiziqki, bu rivoyat masalani yana Nurmatjoi foydasiga hal qiladi. Xullas, zamonga moslashib olgan Nurmatjon hayot haqida, odam-lar tug‘risida hamon eski tasavvurlar bilan yashaydi, tug‘rirog‘i, u tasavvurlardan voz kechib, hayotga sog‘lom fikr bilan nazar tashlashni, uyqudan uyrg‘onishni istamaydi. U bir zamonlar otasiga nazir qilingan, Karomatxon bilan Adolatxonni hamon о‘ziniki hisoblab, ularga uy

chizganda, aniqrog‘i, ularning xatti-harakatini psixologik jihatdan dalillaganda muallif biror о‘rinda ortiqcha tafsilot, noо‘rin cheklanishlarga yо‘l qо‘ymaydi. U, asosan, biror konkret detal yordamida yoxud bitta-ikkita harakat orqali xa rakterni ochadi, hatto ayrim hikoyalarda uch-tо‘rt ibora orqali berilgan nutq yordamida tugal bir qiyofaga ega bо‘lgan hayotiy xarakter chiziladi. Abdulla Qahhor hikoyalarining muvaffaqiyatini ta’minlagan muhim omillardan yana biri–har qaysi hikoya syujeti va kompozitsiyasini shu xikoyannng g‘oyaviy mazmuniga moslab ishlanganidir. Biron hikoyada ortiqcha bayon, noо‘rin tafsilot, keraksiz detal yо‘q, voqealar shitob bilan rivojlanadi, uning oqimida hech qanday sun’iylik, zо‘rma-zо‘rakilik sezilmaydi. Har kaysi hikoya ikki-uch epizoddan, ixcham lavhadan ta

Ma’lumki, realistik metod adabiyotning asosiy materali bо‘lmish tildan ham realistik prinsiplar asosida foydalanishni taqozo qiladi. Boshqacha aytganda, xalqning jonli tilidan uzoq, kitobiy, balandparvoz va sun’iy til bilan hayotiy va haqqoniy xarakterlar chizib bо‘lmaydi, ularning ichki dunyosini, psixologiyasini aniq, ifodalash qiyin, nuqtai xarakteristikalar g‘ayri-tabiiy chiqadi. Abdulla Qahhor 30- yillardagi ijodi davomida, ayniqsa, ustoz Chexovniig maktabida taxsil kо‘rib chnvdandan keyin asarlarida tilning x,ayotiyligiga in-tildi. Buni ijodning yetakchi prinsiplaridan biri darajasiga kutardi va bu .prinsipga izchillik bilan amal q ildi. Abdulla Q a hh or h ikoyalarining tili sodda va tabiiy. Biro q , bu soddalik shunchaki j о‘ nlik emas, aks i ncha u juda katta mehnat evaziga qо‘ lg

asosida ochmaydi: adib kо‘proq shtriyxlarga murojaat qiladi, ular yordamida qahramon qiyofasini tugal ravishda kо‘z о‘ngimizda gavdalantiradi. “Kо‘k konvert” hikoyasining qahramoni gvardiyachi serjant; u bir necha gospitalda davolanadi. Adib hikoyaning boshidayoq qahramonning ahvoli-ruhiyasini chuqur lirizm bilan tasvirlaydi. Gospi tal – shu yerda, О‘zbekistonda. Erkaboy, albatta, vatanini sog‘ingan... Ammo uning sog‘inchi haqida bir og‘iz gap aytmaydi, aniq milliy rangga ega bо‘lgan konkret detallar orqali kayfiyatini ifodalaydi: “Gvardiyachi serjant Erkaboy Mirzayev gospitalning derazasidan kо‘chaga qarab, xayol surib о‘tirgan edi, birov bir savat shaftoli olib о‘tdi. Har shaftoliki, palaxmonga solib otsang, paxsa devorni ag‘daradi. Qani endi shundan tо‘rttasini uzatib yuborsa! Sekin p о

yuborgan emas. Onasining aytishicha, q izil askarlar komandirlardan yuzdan orti q xat kelgan. Demak, Lat o fatxo n frontga – Q izil askarlar va ularning komandirlariga muntazam ravishda xatlar, sov g‘ a-salomlar y о‘ llab turgan. Latofatxon harakterini ochishda kattarol о‘ynaydgan ikknnchi detal – Mirzayevning uni qidirishidir. Erkaboy Mirzayev Latofatxonni topolmaydi – oydinlashadiki, g‘a-yrati ichiga sig‘maydigan, fikri-yodi urushda bо‘lgan Latofatxon onasining “ot minolmasaig, zambarak otolmasang, nima qilasan urushga” deb- koyi-ganiga qaramay, allaqachon frontga medsestra, bо‘lib ketgan ekan. Kо‘ngliga ancha pinhoniy tilaklarni-tugib kelgan Mirzayev; gospitalga qaytib, xat yozib, Latofatxonnikiga о‘xshash kо‘k konvertga solib- jо‘natadi “Ha-rakatdagi armiY. PP— I9640—B О‘ntadan ortiq y

uslubda yozilgani ayon bо‘ladi. Bu avvalo hikoya qahramoni Muxtorxon domlaning obrazi talqinida kо‘zga tashlanadi. Hikoyani о‘qigan kitobxon uning xushfe’lligi, mahalladagi barcha yoshi qari bilan qadrdonligiga dilkash bо‘ladi. Abdulla Qahhor Muxtorxon domlaga berilgan bu tasvirning bir qismini jamoa nazaridan bergan bо‘lsa, bir qismini muallif nomidan beradi. Biroq, tasvirda jamoa nazari yetakchilik qiladi. “Tо‘yda aza” hikoyasida shu uslubning yetakchilik qilishi esa yozuvchi uslubining rang barangligini kо‘rsatadi. О‘zbek adabiyoti tarixida, shuningdek, Abdulla Qodiriyning “О‘tgan kunlar” romanida bu uslubdan juda о‘rinli va asosli foydalangan edi Biroq “Tо‘yda aza”da Abdulla Qahhor va Abdulla Qodiriyni takror qildi, na boshqa biror yozuvchini Abdulla Qahhor bu uslubdan uziga xos yо‘lla

kо‘ylak, yengini baland shimargan, bilagida kattakon tilla soat bilan istirohat bog‘ida pivo ichib о‘tirgan holda kо‘rishadi. Domla “ikki shisha pivo ustidan yuz gramm aroqni bir otib о‘rnidan turibdi-yu, gulchidan kat-takon guldasta sotib olib parkning orkasidagi jin kо‘chaga kirib ketibdi”. Abdulla Qodiriy antitezadan foydalanar ekan, doim voqeaning sirini kitobxondan yashirib borar edi. Shunday qilish unga kerak edi. Voqea oqimi bilan kitobxonni rom qilib, uni qahramon taqdiri bilan qiziqtiradi. Abdulla Qahhor esa kitobxondan hech nimani yashirmaydi. Voqeaning oshkor ravishda askiyaga aylanishi yozuvchiga xalaqit bermaydi. U tasvirlanayotgan obrazning xarakterli xususiyatlarini kо‘rsatib, shu bilan о‘quvchni rom qilib oladi va uning xarakter xususiyatlariga mos kelmaydigan yangi belgila

juvonni birinchi bor kо‘rgan mahalla xotinlarining ta’biriga kо‘ra, u xо‘rozqandning о‘zi. О‘zidan bir barobar, ikki barobar, boringki uch baro bar yosh juvonga keksa kishilar uylanishi mumkin. Hayotda uchrab turadigai bu xil voqealarni о‘chirib tashlash mumkin emas. Biroq, ular Muxtorxon domlaning uylanishiga о‘xshamasligi ham mumkin. Domla xarakterida rо‘y bergan aks о‘zgarish boshqa bir shaxs hayotida shu xilda rо‘y bermasligi ham mumkin. Boshqa bir holatda bо‘ladi gan kelin domlaga tushadigan juvondek “qiziqchilikka semirganday yum-yumalok” na xо‘rozqand bо‘lmasdan, hayot sharoitining taqozosi bilan о‘zidan katta kishiga erga chiqayotgan, biroq, о‘zining ham tashqi, ham ichki qiyofasi bilan tuppa-tuzuk, aqliga ish buyuradigan juvonlardan bо‘lishi ham mumkin edi. Hayotda nimalar bо‘lmay

fojiaviy h am, yumoristik o h ang bor. Tuy ning bundan keyingi q ismi h a q ida h am yozuvchi shu xilda xabar beradi: “ Keli n birpas boshiga o q r о‘ mol yopinib utiribdi-yu, bir-ikki ryumka nchgandan keyin, alamiga chidolmay, uyinga tushibdi, domla chapak chalibd i , ashulaga qо‘ shilibdi... ” Dar h a q i q at, kimga t о‘ y, kimga aza Bunday q arasangiz bu yerda he ch q anda y fojia – aza y о‘qq a о‘ xshaydi. Biro q , sinchiklab q arasangiz, h am yumoristik, h am fojiaviy h olat borligini sezasiz. О‘ zlari uchu n “ katta baxt ” h isoblanga n bo shq alar, t о‘ yga aytilgan yaqin-yiro q lar, yor-d о‘ stlar bu baxtni ol qi shla gi lari kelmasdi. Bu, vo qe aning fojiaviy siri edi. Domla bilan kelin esa biri uyinga tushib, biri chapak chalib kelgan sakkiz kishi oldida о‘ sha fojiaviy mo h iya

ular irg‘ishlab-irg‘ishlab ancha joyga borib, biri kо‘chaning о‘rtasida qolib, ikinchisi trotuarga chiqib ketmasligi mumkin edi. Bagajnikdan tushgan chamadon irg‘ishlamasdan tap etib tushib, kо‘cha о‘rtasida qolishi mumkin edi- ku. Shofyor sezgirroq bо‘lib chamadonlarning tushganini darrov payqashi ham mumkin edi-ku. Yо‘q, yozuvchiga voqeaning bunaqa sodir bо‘lgani kerak emas. Unga xuddi shu hikoyadagidek sodir bо‘lishi kerak. Voqeani bonqacha berish asarni yumoristik yо‘nalishdan uzoqlashtirgan bо‘lar edi. Yozuvchi butun hikoya bо‘yicha mana shu yumoristik ohangni saqlaydi. Har bir yangi bitilgan satr, har bir jumla yumoristik ohangni tо‘ldiradi, mukammallashtiradi. Chamadonlarning irg‘ishlab-irg‘ishlab trotuargacha borib yetishi, kelinning о‘z tо‘yida о‘yinga tushishi, domlaning chapak c

2. Hajviy yо‘nalishda yozuvchi asosan ijtimoiy voqealar ahamiyatini kо‘rsatishga inson-qadr qimmatini ulug‘lashga alohida e’tiborini qaratadi. 3. Hajviy xarakterlarni berishda qahramon xarakteridagi takomil jarayoni emas, ular hatti harakatini psixologik jihatdan yoritishga yetakchilik qiladi. 4. Hajviy-hikoyalarning tuzilishi oddiy. Biroq Ularda katta badiiy xulosa mavjud. 64

2. Badiiy detal va mahorat 3. Abdulla Qahhor asarlarini о‘qigan kitobxonga, sirtdan qaraganda yozuvchi gо‘yo voqealar tasviriga, obrazlar psixologiyasiga kо‘proq e’tibor berib, portret va peyzaj kabi tasviriy vositalarga kam e’tibor bergandek tuyuladi. Biroq yozuvchi inson qalbi va xarakterini ochishda badiiy tasvir vositalarining deyarli hammasida jumladan, portret va peyzajdan keng foydalanadi, faq at bunda ortiqchalikka, kо‘p sо‘zlikka yо‘l qо‘ymaydi; yozuvchi ishlatgan Portret va peyzaj tasviri, qahramon xarakteri psixikasi bilan, asarning kompozitsion qurilishi bilan, asardagi bosh ideya bilan mustahkam bog‘langan bо‘ladi, portret va peyzajga oid har bir detal, kichkina tafsilot asar “organizmi”ning tarkibiy va zaruriy qismiga aylanib ketadi, hatto kichkina qismchani tushirib qoldiris

Yozuvchi Muxtorxon Mansurov portretini vatafsil chizib о‘tirmaydi. faqat uning, chiroyli soqolini tilga oladi. Dastlabki tasvirda “chiroyli soqol” nima uchun kerak ekanligi unchalik anglashilmaydi, u faqat domlaning tashqi kо‘rinishini xarakterlash uchungina keltirilganga о‘xshaydi, bu detalning roli, asl funksiyasi keyinroq opoq soqol tak-tugi bilan bilan qirdirib tashlangandan sо‘ng ma’lum bо‘ladi. Avtor portret (sokol) tasviridan shunchaki xarakterning tashqi kо‘rinishi haqida ma’lumot berish uchun emas, uning Ma’naviy qiyofasidagi, psixikasidagi о‘zgarishlarni kо‘rsatish uchun ham foydalanadi. Nariroq borib portret xarakteristikasi kengaytiriladi, detallashtiriladi, domlaning “boshida chamandagul dо‘ppi, egnida kalta va tor shim, katak kо‘ylak, yengini baland shimargan, bilagida kattak

xarakterli belgilarni birma-bir aytib о‘ tadi, s о‘ ngra bu tafsilotlarni bitta xarakterli detal or q ali umumlashtiradi, yozuvchi keltirgan tafsilotlar xarakter q iyofasining u yoki bu tomoni h a q ida tasavvur q ilish imkonini bersa, umumlashtiruvchi detal xarakter q iyofasini yaxlit va l о‘ nda q ilib gavdalantiradi qо‘ yadi, ayni va q tda shu detal xarakter mo h iyatini h am belgilaydi, h arakterni biz xuddi shu detal or q ali tasavvur q ilamiz, x.atto shu detal nomi bi lan ataymiz. “Tо‘yda aza» hikoyasida avtor, domla uylanmok.chi bо‘lgan ayol portretini chizar ekan, avval uni shunday ta’riflaydi: “Kelin darhaqiqat yosh, lekin xuddi qiziqchilikka semirganday yum-yumaloq; egnida yengsiz qizil kо‘ylak, boshida pо‘pishakning tojiga о‘xshagan, lekin qizil shlyapa; qо‘lidagi sо‘mkasi, oyog

boshi qip-qizil, og‘zining ikki tomonidan iyagigacha osi liv tushgan qalin muylovi sarg‘ayib ketgan bashara kо‘rindi... ... Mehmon tо‘rga о‘tish bilan uyni dimiqqan, chirigan tamaki hidi tutib ketdi”. Sо‘ ngra avtor deydi: “ Uyga odam emas, kattakon e s ki sarxona kirganday b о‘ ldi ” . Yozu vchi peyzaj so h asida h am h assos. Uning h ikoyalaridagi tabiat manzarasi ustida keltirilgan bir o g‘ izgina s о‘ z. detal h am kam deganda ikki yoki uch funksiyani ado etadi, asarning yaxlit organizmi bilan u z viy bo g‘ langan b о‘ ladi. Chunonchi “ Ming bir jon ” h ikoyasi shunday boshlanadi: , “ Martning oxirgi kunlari. K о‘ k yuzida suzib yurgan bulut parchalari oftobni bir zumda yuz kuyga solyapti. Oftob h ar safar bulut ostiga kirib chi qq anida ba h or kelganida n be h abar, x a nuz g‘ aflatd

dardni bardo sh yengadi, bu xususda Mastura Aliyevadan ibrat olish kerak, degan mazmunda shama q ildi ” . Mirra h imovning odamgarchiligi tutib ketadi, yoniga ikki odamni olib, -kungil surash uchun Masturaning oldiga otlanadi... Shunday qilib tabiat manzarasi, bahor ob-xavosining о‘zgaruvchanligi tasviridan boshlangan gap-sо‘z chuqur man tiqiy bog‘lanishlar orqali asosiy masalaga kelib taqaladi. Manzara tasviridagi birinchi moment (oftobning bulut ostiga kirib-chi q ib turishi) personajlarning Mastu ra bilan uchrashuvi paytiga kelib ish beradi. Avtor yozadi: “ Palataga kirdik. Shu payt oftob yana bulut ostiga kirdi-yu, palatani shom q oron g‘ iligi bosdi. Kattakon der a zaning chap tomonidagi karavotdan zaif, y о‘q , zaif emas, mayin tovush eshitildi... Oftob yana yorishdi. Masturani baral

bermagan bо‘lar edi. xarakterlar xuddi shu asarda tasvirlangandek hatti- harakatga, tо‘qnashuvga kirishmagan bо‘lar edi. Shamol tasvirining roli keyingi tasvirdagi hodisaga zamin bо‘lganligi bilan cheklanmaydi, u galdagi voqealarning ishtirokchisi hamdir. U hikoyada avtor shamol tasviriga bir necha bor murojaat etadi, shamol har safar tilga olinganda bu voqea rivojiga yangi bir turtki beradi. Bu hikoyadagi voqea va shamol munosabati marshda ketayotgan soldatlarga orkestrning jо‘r bо‘lib borishini eslatadi. Orkestr sadolari har doim soldatlarning oyoq tashlashlariga hamohang bо‘ladi, ularning dadilroq olg‘a bosishiga dalda beradi. “ Da h shat ” dagi shamol h am xarakterlarning xatti- h arakatiga turtki beri b turadi. Yozuvchi qо‘llagan detallar faqat syujet elementi, qiziqtiruvchanlik aloma

sifatida foydalana olgan. Asardagi asosiy masala tengsizlik va uning fojiali oqibati masalasidir. Anor mojarosi esa ana shu niyatini ruyobga chiqarishda vositachilik rolini bajargan. Turobjonning xotini anorga boshqorong‘i ekan, bu tabiiy, kо‘p uchraydigan hodisa. Bu bir. Ikkinchidan, anor tansiq, qimmatbaxo meva. U davrda birovlarning eshigida ishlaydigan faqir yigit uchun anor topish mushkul ish. Agar ayol “odamlarday gilvotaga, tuzga, kesakka boshqorong‘i” bо‘lganda, avtor gilvota yoki kesak detalini qо‘laganda, tabiiyki, voqea ishonarli chiqmagan bо‘lar edi. Anor detali bu jihatdan ham maqsadga muvofiq. Xullas, bu detal mojarolarni keltirib chiqarish, asar voqeasini rivojlantirish hamda dalillash, nihoyat, hayot haqiqatini va asar ideyasiyni ifoda etish uchun eng munosib vosita rolini

zaryadlarni joylab qо‘ygandek, kitobxon ularga yaqin kelishi bilan portlash yuz beradi. Nahotki “о‘z о‘rnida mohirona ishlatilgan” detallarning funksiyasi shundan iborat bо‘lsa! Bu detallardagi eng muhim narsa toshni teshadigan g‘azab, о‘tkir kinoya, piching, qahirli qahqaha tadqiqodchining e’tiboridan chetda qolgan. Kitob misli detallar orqali yaratilgan kartina, ularning “g‘oyaviy” funksiyasi haqida gapiradi-yu, shu kartinaning kitobxonga kо‘rsatadigan ta’siri. boshqacharoq qilib aytganda, undagi detallarning emotsional kuchi xaqida hech narsa demaydi. Yozuvchi detallarni qо‘llashda ularning emotsional kuchiga qarab ma’lum bir tartib bilan joylashtiradi, asarda uchraydigan galdagi har bir detal emotsional qudrati jihatidan avvalgisiga kо‘ra kuchliroq bо‘ladi “Mayiz yemagan xotin” hikoyas

– Axir muncha!—dedi mulla Norqо‘zi,—samolyot past kо‘ringani bilan undagi kishiga sen juda kо‘ringaningda chumolicha kо‘rinasan. — Chumolicha kо‘rinsam ham kо‘rinar ekanman-ku, ishqilib!—dedi xotin yig‘lamsirab”. Xotinning xatti-harakati va buning izohi bizda kuchli qahqaha uyg‘otadi. Avtor bu kulgini yana bir parda yuqoriroq kо‘taradi, avvalgidan ham kuchliroq vaziyatga ulab yuboradi, yana ham ta’sirchanroq detallar keltiradi: “ Mulla Nor qо‘ zi h azil bilan uning alamini bosmo q chi buldi: — E, h ali men seni ochaman deb yur ibman- ku! Xotin uning yuziga xо‘mrayib qaradi-da, keyin zarda qilib, uyga kirib ketdi va qoroig‘i uyning allaqaysi burchagidan uniig tovushi eshitildi: —Har kimnint gо‘ri boshqa... Zerikkan bо‘lsangiz, u dunyo-bu dunyo yuzimnn qora qilmasdan, javobimni bera qoling..

Xotin diyonatli ekanini namoyish etar ekan, о‘zini ochilgan ayollarga qarama-qarshi qо‘yadi, ochilgan ayollar ustiga ta’na-nadomatlar toshini yog‘dirishda eridan ham uzib ketadi: “ B o, x udo, paranjini tashlab k о‘ chada yurishga yuzi chidagandan keyin uyati bormi! Q urib ketgurlar biram sharmandaki... Tavba q ildim. Badaningda naming borida besh-oltita erkakni k о‘ rmasang, umr b о‘ ladimi bu umr deydi-ya! Ta g‘ in h am zilzila b о‘ lib h ammani yer yutmas ekan - da. Tavba q ildim-yey... ” Ana shunday qilib “yetti qavat parda” ichida о‘tiradigan xotinning diyonati, pokdomonligi haqida asar boshida keltirilgan kulgili, kinoyali detallar о‘z ortidan qarindosh detallarni ergashtirib kelaveradi, keltirilgan detallar о‘z о‘rnida kuchli reaksiya berib borish bilan barobar, ayni vaqtda, asar ox

Ammo avtor qahqahaning eng kuchlisini asar finaliga saqlab qо‘yadi, hikoya boshida mulla Norqо‘zi nutqida tilga olingan “bir xovuch mayiz” detali yangi vaziyatda yana qaytadan ishga solinadi. Pokdomon ayolning siri fosh bо‘ladi, о‘ynash bilan qо‘lga tushadi, endi u taqdirga tan berib jim qoladi, laqma Norqо‘zi esa hamon sirni boy bergisi kelmaydi, qо‘lidagi oxirgi toshni ham otib qoladi, otadi-yu, о‘zi ham sob bо‘ladi; о‘zi otgan tosh qaytib о‘ziga uriladi, kimningdir tilidan aytilgan qaxirli sо‘z — о‘tkir pichingdor detal nayza bо‘lib Norqо‘zi kо‘ksiga sanchiladi: “Devor ustida turgan un ikki yoshlardagi bir qiz devordan kesak kо‘chirib olib mulla Norqо‘ziga о‘qtaldi. – Hu о‘ l, tur q ing q ursin! Boshingga solaymi shu bi lan! Maxallada sasib, о‘q uvchi q izlarga kun bermay s anu, о‘ zin

3. A. Qahhor ishlatgan har bir badiiy detalning syujet rivojida о‘ziga xos о‘rni bor. 4. Yozuvchi obrazida, masalan “Tо‘yda aza” hikoyasida butun boshli xarakter mohiyatini portret detal orqali bera oladi. 76

Xulosa Aytish joizki, Abdulla Qahhor ulkan sо‘z san’atkori sifatida yangi о‘zbek adabiyotining shonli sahifalaridan birini tashkil etadi. G‘afur G‘ulom, Oybek, Hamid Olimjon kabi atoqli ijodkorlar bilan birgalikda Abdulla Qahhor XX asr о‘zbek madaniyatini yuksaltirish bunyodkor xalqimizning mehnati va olijanob fazilatini butun dunyoga ma’lum va mashhur qilishda unutilmas xizmat qilgan zahmatkash adiblardan sanaladi. U hikoyachilikda о‘ziga xos maktab yaratgan yozuvchidir. Adib janrga xos turli kо‘rinishdagi hikoyalari bilan mashhurlik darajasiga kо‘tarildi. U bu janrda lо‘nda va sо‘z bilan tasvirlash mahoratini namoyon qildi. Uning hikoyalari shafqatsiz realistik kuchga ega bо‘lishi bilan ajralib turadi va о‘quvchini hayratga soladi. Uning hikoyalarida doim о‘tkir syujet, kutilmagan holatl

Abdulla Qahhor ijodiga xos uslublardan biri hayotga chuqurroq nazar solishdan boshlab tilni sodda va ravon qilishgacha hammasini qamrab oladi. Shuning uchun ham uning hikoyalari chiroyliligi, haqioniyligi va turmushni chuqur aks ettirishi bilan о‘quvchini о‘ziga asir qiladi. Adib hikoyalari о‘z fazilatlariga kо‘ra о‘zbek adabiyotida yangi realistik hikoya janrining asosini tashkil etadi. 78

Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati. 1. I.A.Karimov ma’naviyat-yengilmas kuch. T., Ma’naviyat, 2008. 2. I.A. Karimov. “Adabiyotga e’tibor-ma’naviyatga, kelajakka e’tibor”. “Sharq yulduzi” jurnali, 2009, 3-son. 3. Milliy istiqlol g‘oyasi: Asosiy tushuncha va tamoyillar. T., 2001 4. Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. T.; Fan, 1991-1993. 5. Abdulla Qahhor. Asarlar besh tomlik. T.; Adabiyot nashriyoti, 1987-1988. 6. Abdulla Qahhor. Tanlangan asarlar olti tomlik. T.; О‘zadabiyotnashr, 1967- 1968. 7. Abdulla Qahhor. Yoshlar bilan suhbat. T.; 1968. 8. Abdulla Qahhor zamondoshlar xotirasida. T.; 1987. 9. Adabiyotimiz faxri. T.; О‘zbekiston, 2007. 10. Adabiyot nazariyasi II tomlik T.; Fan, 1978-1979 11. Sharafiddinov O, Abdulla Qahhor T.; 1988. 12. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. T. 2004.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar