Abdulla Qodiriy “Baxtsiz kuyov” pyesasi. Hajviy asarlari

                   Abdulla Qodiriy "Baxtsiz kuyov" pesasi.  Hajviy asarlari. 
Birinchi roman - "O'tkan kunlar" ning yaratilishi.
                                                            Mundarija:
Kirish
 Adibning hayoti, o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasi.
 Qodiriyning asosiy asarlari va ularning adabiyotdagi o‘rni.
Asosiy qism:
 I.BOB.  Abdulla Qodiriy "Baxtsiz kuyov" pesasi
              1.1.  Pyesaning yaratilish tarixi
              1.2. "Baxtsiz kuyov" pyesasining yozilish va sahnalashtirish tarixi.
              1.3. Pyesaning tahlili va asosiy g‘oyasi
  II.BOB.  Hajviy asarlarning adabiy ahamiyati
               2.1. Hajviy janrning tahli
               2.2. Hajviy asarlarning jamiyatga ta'siri va ijtimoiy muammolarni ochib 
berishi.
  III.BOB. Abdulla Qodiriy "O'tkan kunlar" romani
               3.1. Romaning yozilishi: asosiy faktlar va tarixiy kontekst.
               3.2. "O'tkan kunlar" va uning jamiyatga ta'siri
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar Kirish
                       Adibning hayoti, o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasi.
                  Abdulla   Qodiriy   (1894–1938)   —   o‘zbek   adabiyotining   ulug‘
namoyandalaridan biri bo‘lib, o‘zining zamonaviy hayot, ijtimoiy munosabatlar va
tarixiy   sharoitlar   to‘g‘risida   yozgan   asarlari   bilan   tanilgan.   Uning   asarlari   o‘zbek
adabiyotining   rivojlanishida   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lib,   XX   asr   boshlarida
o‘zbek   jamiyatida   yuz   berayotgan   ijtimoiy-siyosiy   o‘zgarishlarni   va   insonlarning
ruhiy holatini teran tahlil qilgan.
1. Hayoti
Abdulla   Qodiriy   1894   yilda   Toshkent   shahrida   tug‘ilgan.   U   o‘zining   dastlabki
ta'limini Toshkentda olgan. Ilmiy faoliyatini o‘rganish va o‘zini adabiyot sohasida
tanitishga   bo‘lgan   ishtiyoqi   hamda   istagi,   uni   keyinchalik   adabiy   faoliyatga   olib
keldi.   Qodiriy   yoshligidan   adabiyotga   qiziqib,   ko‘plab   klassik   va   zamonaviy
adabiy   asarlarni   o‘rgandi,   shu   bilan   birga,   turli   ilmiy   va   madaniy   tashkilotlarga
ham a'zo bo‘ldi.
1920-yillardan   boshlab,   Abdulla   Qodiriy   o‘zining   asarlarini   yozishni   boshladi.
Uning   ijodi   va   adabiy   yo‘li   aniq   ijtimoiy-psixologik   va   tarixiy   kontekstga
asoslangan   bo‘lib,   1920–30-yillarda   O‘zbekistonning   siyosiy   va   madaniy
hayotidagi o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liqdir. Uning asarlari, asosan, xalqning
turmush tarzini, an'ana va qadriyatlarni o‘zgartirish jarayonlarini yoritadi.
Qodiriy o‘zining ijodida ko‘plab janrlarni qamrab olgan. U nasr, poeziya, pyesalar
va romanlar yozgan. Shu bilan birga, uning o‘zbek adabiyotida o‘rni va ta'siri katta
bo‘lib, u o‘zining zamonaviy ijtimoiy masalalar va insonning ichki dunyosini ochib
berishdagi ustaligi bilan ajralib turadi.
2. O‘zbek Adabiyotiga Qo‘shgan Hissasi a. Hajviy asarlar va dramalar  Abdulla Qodiriyning asarlarida hajviy janr va drama
juda   muhim   o‘rin   tutadi.   U   o‘zining   "Baxtsiz   kuyov"   pyesasida   hajviy   uslubni
qo‘llagan.   Pyesa   orqali   o‘z   davrining   ijtimoiy,   axloqiy,   va   oilaviy   masalalariga
tanqidiy   yondashgan.   Asarda   o‘zining   kutilmagan   va   kulgili   hodisalar   bilan
jamiyatdagi   muammolarni   keltirib   chiqaradi,   bu   orqali   o‘quvchiga   ham   tanqidiy
qarashlarni   yetkazadi.   Hajviy   janrda   yozilgan   bu   asar   o‘zining   ijtimoiy   tabiatiga
ko‘ra, o‘sha davr jamiyatidagi muammolarni ochib beradi.
b. "O‘tkan kunlar" romani   Qodiriyyning eng mashhur  asarlaridan biri  —   "O‘tkan
kunlar"   romani bo‘lib, u o‘zbek adabiyotida realizm va psixologizmni birlashtirib,
o‘sha   davrdagi   ijtimoiy   hayotni   chuqur   tahlil   qilgan.   Ushbu   roman   milliy
adabiyotda   o‘ziga   xos   maktabni   yaratdi   va   ko‘plab   so‘nggi   yillarda   yozilgan
romanlarga   ta'sir   ko‘rsatdi.   Romaning   markazida   yurt   va   xalqning   o‘zgarishlari,
qishloq va shahardagi  ijtimoiy qiyinchiliklar tasvirlanadi. "O‘tkan kunlar" asarida
odamlarning hayotidagi dard va baxtsizliklar, o‘sha davrning ijtimoiy me'yorlari va
qadriyatlariga qarshi kritika amalga oshiriladi.
c.   Tarixiy   va   ijtimoiy   tahlil   Qodiriy   o‘z   asarlarida   ko‘plab   tarixiy,   ijtimoiy   va
axloqiy masalalarni yoritgan. U o‘z asarlarida ijtimoiy tabaqalanish, oilaviy tizim,
qishloq   va   shahar   turmushi,   jamiyatdagi   adolatsizlik   kabi   muhim   masalalarni
ko‘taradi. Bu masalalarni tahlil qilish orqali, Qodiriy jamiyatning o‘zgarishlaridan
qochib   o‘tmagan,   aksincha,   ular   haqida   chuqur   fikr   bildirgan.   Uning   asarlarida,
ayniqsa,   qishloq   va   shaharlarda   bo‘layotgan   o‘zgarishlar,   ularda   yuzaga   kelgan
ijtimoiy va axloqiy muammolar aks etadi.
d. O‘zbek tilining rivoji  Qodiriy o‘zining adabiy faoliyatida o‘zbek tilining rivojiga
katta   hissa   qo‘shgan.   Uning   asarlarida   o‘zbek   tilining   adabiy   shaklini   yangi
bosqichga   olib   chiqdi.   Shu   bilan   birga,   Qodiriy   o‘z   asarlarida   tilning   boyligini,
ifodali   va   ta'sirchanligini   o‘rgatdi,   bu   esa   o‘zbek   adabiyotining   rivojida   muhim
o‘rin tutadi. e. Ma'naviy-axloqiy qadriyatlar  Qodiriy o‘z asarlarida milliy qadriyatlarni saqlash,
an'analarni   hurmat   qilish   va   zamonamizning   ijtimoiy   masalalariga   tanqidiy
yondashishni ta'kidlaydi. Uning asarlarida nafaqat tarixiy voqealar, balki insonning
ichki dunyosi, uning dardlari, his-tuyg‘ulari ham muhim ahamiyatga ega. Qodiriy
o‘z asarlarida o‘zbek xalqining tarixi va madaniyatini ulug‘lagan.
Abdulla   Qodiriy   o‘zbek   adabiyotining   rivojida   muhim   rol   o‘ynagan   shaxsdir.   U
o‘zining   hajviy   asarlari,   dramalari   va   romanlari   orqali   o‘zbek   jamiyatining
ijtimoiy,   madaniy   va   axloqiy   muammolarini   yoritgan.   Uning   asarlari   bugungi
kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan va adabiyotda o‘rganilishi davom etmoqda.
Abdulla   Qodiriy   o‘zbek   adabiyotining   shakllanishida   va   taraqqiyotida   asosiy
adiblaridan biri sifatida tan olinadi.
                   Qodiriyning asosiy asarlari va ularning adabiyotdagi o‘rni.
                        Abdulla   Qodiriy   o‘zbek   adabiyotining   klassik   namoyandalaridan   biri
bo‘lib, uning asarlari o‘zbek nasri, drama va hajviy janrlarining rivojlanishida katta
ahamiyatga   ega.   Uning   asarlari   o‘z   zamonasining   ijtimoiy-siyosiy   va   axloqiy
muammolarini   yoritgan   bo‘lib,   o‘zbek   adabiyotida   yangi   yo‘nalishlarning
shakllanishiga katta hissa qo‘shdi. Quyida Qodiriyyning asosiy asarlari va ularning
o‘zbek adabiyotidagi o‘rni keltirilgan.
1.  "O‘tkan kunlar" (1925-1934)
"O‘tkan   kunlar"   —   Abdulla   Qodiriyyning   eng   mashhur   va   adabiy   merosi   uchun
muhim asaridir. Ushbu roman 1925-1934 yillarda yozilgan bo‘lib, 1934 yilda nashr
etilgan.   Asar   o‘zbek   adabiyotida   birinchi   marta   to‘liq   realizm   uslubida   yozilgan
romandir.
Romaning   asosiy   mavzusi   —   o‘zbek   xalqining   o'tgan   asrning   oxiri   va   XX   asr
boshlaridagi   ijtimoiy   va   siyosiy   hayoti.   Roman   o‘sha   davrning   jamiyatidagi
o‘zgarishlarni, ijtimoiy qatlamlarning o‘zaro munosabatlarini, oilaviy tuzilmani va an'analarning rivojlanishini yoritadi. Asar yordamida Qodiriy o‘zining zamonaviy
jamiyatga bo‘lgan tanqidini bildirgan.
Adabiyotdagi o‘rni:
 "O‘tkan   kunlar"   o‘zbek   adabiyotida   realizmni   chuqur   rivojlantirdi.   Asarda
Qodiriyning   psixologik   va   ijtimoiy   tahlillari   yuksak   darajada   bo‘lib,   unda
realistik   tasvirlar,  ijtimoiy   sinflar,  an'ana  va  qadriyatlarning  tarixi  o‘z  aksini
topgan.
 Romanning   asosiy   obrazlari   o‘sha   davrning   ijtimoiy   qatlamlarini,   oilaviy
munosabatlarni va o‘zgarishlar jarayonini mukammal ifodalagan.
2.  "Baxtsiz kuyov" (1927)
"Baxtsiz   kuyov"   —  Abdulla Qodiriyyning hajviy  janrdagi  pyesasidir.  Ushbu  asar
1927   yilda   yozilgan   va   o‘zbek   teatrining   rivojlanishida   muhim   ahamiyatga   ega
bo‘ldi.   Pyesa,   asosan,   oilaviy   muammolarni,   ijtimoiy   sinflarning   o‘zaro
munosabatlarini va jamiyatdagi o‘zgarishlarni hajviy tarzda tasvirlaydi.
Pyesaning   asosiy   g‘oyasi   —   oiladagi   baxtsizliklar,   kelin   va   kuyov   o‘rtasidagi
munosabatlar,   shuningdek,   jamiyatdagi   ijtimoiy   nohaqlik   va   oilaviy   an'analar
haqida   tanqidiy   yondashuvni   ko‘rsatishdir.   Asarda   humor,   satira   va   kulgi   orqali
jamiyatdagi jamiyatning notog‘ri qadriyatlarini va muammolarini ochib beradi.
Adabiyotdagi o‘rni:
 "Baxtsiz kuyov" o‘zbek adabiyotida hajviy janrda yozilgan asarlarning yorqin
misoli hisoblanadi.
 Ushbu   pyesa,   jamiyatdagi   an'analarga,   oilaviy   munosabatlarga   tanqidiy
yondashib, ijtimoiy muammolarni o‘rganishga asoslangan.
 Asar   o‘zbek   teatrining   rivojlanishida   katta   rol   o‘ynagan,   chunki   u   o‘zining
hazil va tanqidiy ohangida jamiyatdagi muammolarni ko‘rsatgan. 3.  "Mehrobdan chayon" (1929)
"Mehrobdan   chayon"   —   bu   Abdulla   Qodiriyyning   ijtimoiy-psixologik   romanidir.
Asar turmushda baxtsizlikka uchragan bir qizning hayotini tasvirlaydi. Qodiriy bu
asarda ijtimoiy tazyiq, oilaviy muammolar va shaxsiy baxtsizlikni yoritadi.
Adabiyotdagi o‘rni:
 Ushbu   roman   o‘zbek   adabiyotida   ijtimoiy   masalalarni   o‘rganishda   muhim
asar hisoblanadi.
 Asarda   jamiyatning   ijtimoiy   qatlamlari   va   odamlarning   ichki   dunyosini
mukammal tarzda tasvirlashga erishilgan.
 Roman o‘zining psixologik tahlili bilan o‘ziga xosdir va o‘zbek adabiyotidagi
ilk ijtimoiy-psixologik romanlardan biridir.
4.  Poeziya va esselar
Qodiriy   shuningdek,   she'rlar,   maqolalar   va   esse   yozish   bilan   ham   shug‘ullangan.
Uning   poetik   asarlari   va   esselari   adabiyotning   nazariy   va   badiiy   rivojlanishiga
hissa   qo‘shgan.   Uning   she'rlari   va   maqolalarida   jamiyat   va   inson   hayotiga   doir
chuqur falsafiy va axloqiy fikrlar aks etgan.
5.  Qodiriyyning o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasi
 Realizmning rivojlanishi:  Qodiriy o‘zbek adabiyotida realizmni rivojlantirib,
roman va hikoyalarda o‘zbek xalqining turmush tarzini, ijtimoiy qatlamlarni
va ichki  dunyosini  yoritishga katta e'tibor bergan. "O‘tkan kunlar" asari  bu
janrdagi  yirik yutuq bo‘lib, o‘zbek adabiyotida yangi  bir bosqichni  boshlab
berdi.
 Hajviy   janrda   yangiliklar:   "Baxtsiz   kuyov"   pyesasi   o‘zbek   teatrida   hajviy
janrning   taraqqiyotiga   turtki   bo‘ldi.   U   o‘z   zamonasining   ijtimoiy
muammolarini   kulgili   va   tanqidiy   tarzda   ifodalab,   zamonaviy   adabiyotda
hajviy janrning o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatdi.  Ijtimoiy-siyosiy   tahlil:   Qodiriy   o‘z   asarlarida   jamiyatdagi   ijtimoiy
muammolarni, oilaviy muammolarni, qadriyatlarni tanqidiy yondashib tahlil
qildi.   Uning   asarlari   o‘z   zamonasining   adabiy,   ijtimoiy   va   axloqiy
muammolarini ochib berishga xizmat qiladi.
 O‘zbek   tilining   rivoji:   Qodiriy   o‘zbek   adabiyotining   tili   va   uslubini
rivojlantirib,   yangi   badiiy   shakllar   va   janrlar   yaratdi.   Uning   asarlaridagi   til
nafaqat badiiy, balki falsafiy va ijtimoiy mazmuni bilan ham ahamiyatli.
Abdulla   Qodiriy   o‘zbek   adabiyotida   birinchi   navbatda   realizm   va   hajviy
janrlarning   rivojlanishiga   katta   hissa   qo‘shgan.   Uning   asarlari,   ayniqsa,   "O‘tkan
kunlar"  romani va  "Baxtsiz kuyov"  pyesasi, o‘z zamonasining ijtimoiy va madaniy
muammolarini   yoritishda   yuksak   badiiy   va   axloqiy   maqsadlarni   ko‘zlagan.
Shuningdek,   u   o‘zbek   adabiyotining   rivojida   yangi   janrlar   yaratishda   va   tilni
boyitishda muhim rol o‘ynagan.                            I.BOB.  Abdulla Qodiriy "Baxtsiz kuyov" pesasi
                    Abdulla   Qodiriy   "Baxtsiz   kuyov"   pyesasini   1927   yilda   yozgan.   Bu   asar
uning   dramaturgik   faoliyatida   muhim   o‘rin   tutadi   va   o‘z   zamonasining   ijtimoiy,
oilaviy va axloqiy muammolarini hajviy tarzda yoritadi. Pyesa birinchi marta teatr
sahnasida  qo‘yilganida, ko‘plab  o‘quvchilar  va tomoshabinlar  tomonidan qiziqish
bilan qabul qilindi.
Pyesaning   yaratilishiga   sabab   bo‘lgan   omillardan   biri   o‘zbek  jamiyatida,   xususan
oilada   yuz   berayotgan   ijtimoiy   o‘zgarishlar   edi.   Bu   asarda   Qodiriy   o‘z   zamonasi
oilaviy   qadriyatlarini   va   jamiyatdagi   muammolarni   tanqidiy   tarzda   ko‘rsatadi.
"Baxtsiz   kuyov"   —   o‘zbek   dramaturgiyasida   yangi   bir   pallasini   boshlab   bergan
asar sifatida e’tirof etiladi.
Pyesaning janri va uslubi
"Baxtsiz   kuyov"   pyesasi   hajviy   janrda   yozilgan   bo‘lib,   uning   asosiy   uslubi   satira
va   komediya dir.   Pyesaning   markazida   oilaviy   muammolar,   kuyovning
baxtsizliklari   va   jamiyatdagi   ijtimoiy   qatlamlarning   o‘zaro   munosabatlari
tasvirlanadi.   Qodiriy   mazkur   asarda   o‘z   zamonasining   oilaviy   va   ijtimoiy
tartiblariga   tanqidiy   yondashgan.   Pyesa,   xususan,   oiladagi   baxtsizliklarni,
an'analarning   qattiqligini   va   odamlarning   ichki   dunyosidagi   murakkabliklarni
kulgili tarzda ko‘rsatadi.
Qodiriy   bu   asarda   hazil   va   kulgi   orqali   o‘zining   jamiyatga   bo‘lgan   qarashlarini
ifodalagan.   Asardagi   kulgili   va   kutilmagan   hodisalar,   tomoshabinning   fikrini
uyg‘otib, ularni muammolarni chuqurroq tahlil qilishga undaydi.
Pyesaning mazmuni
"Baxtsiz   kuyov"   pyesasi   o‘zining   oddiy   va   o‘qishli   tuzilishi   bilan   ajralib   turadi.
Asarda oilada yuz berayotgan baxtsizlik va ijtimoiy nohaqliklar haqidagi voqealar
kulgili tarzda ochiladi.  Pyesaning syujeti quyidagicha:  Kuyovning   oilaviy   baxtsizliklari :   Asarda   asosiy   obraz   -   baxtsiz   kuyov,
o‘zining   keliniga   hamda   unga   nisbatan   oila   a'zolarining   munosabatlaridan
azob chekishini boshdan kechiradi. Kuyovning baxtsizligi oilaning an'analari
va qadriyatlari bilan bog‘liq bo‘lib, jamiyatdagi yuksak darajada belgilangan
ijtimoiy normalarga qarshi chiqa olmaydi.
 Oilaviy   an'analarga   tanqid :   Pyesaning   asosiy   maqsadi   oilaviy   an'analar,
erkak   va   ayol   o‘rtasidagi   munosabatlar,   ijtimoiy   qatlamlarning   o‘zaro
aloqalarini   tanqid   qilishdan   iboratdir.   Pyesa,   xususan,   oiladagi   nohaqliklar,
buyruk berish va erkaklar ustunligiga nisbatan o‘zbek jamiyatidagi an'anaviy
qarashlarni ochib beradi.
 Kulgi   va   satira :   Pyesaning   kulgili   va   satirik   uslubi   jamiyatning   qattiq,
qaynoq   an'analari   va   ijtimoiy   muammolarini   aks   ettiradi.   Bu   asar
hamjamiyatda   o‘sha   davrda   bo‘layotgan   o‘zgarishlarni   zamonaviy   uslubda
tahlil qiladi.
Asosiy obrazlar va ularning tahlili
 Kuyov  — pyesaning asosiy obrazlaridan biri bo‘lib, o‘zining baxtsizligini va
oilaviy   muammolarini   boshdan   kechiradi.   Kuyov   obrazida   jamiyatning
o‘zgargan   qiyofasi,   erkak   va   ayol   o‘rtasidagi   noteng   munosabatlar,   va
oilaning majburiyatlari tasvirlanadi.
 Kelin   —   pyesada   kelinning   roli   ham   o‘ziga   xos.   U   jamiyatning   ijtimoiy
muammolari   va   oilaviy   an'analarga   qarshi   chiqa   olmaydigan   bir   qahramon
sifatida   namoyon   bo‘ladi.   Kelinning   obrazida   o‘sha   davrning   ayollari   duch
kelgan qiyinchiliklar aks etadi.
 Oiladagi   boshqa   a'zolar   —   pyesada   kuyov   va   kelinning   o‘rtasidagi
munosabatlar   va   oila   a'zolarining   o‘zaro   aloqalari   qiziqarli   tarzda
tasvirlanadi. Ularning har biri o‘z joyida jamiyatning o‘sha davr uchun xos
bo‘lgan an'ana va qadriyatlarini ifodalaydi.
Pyesaning tematikasi va g‘oyasi "Baxtsiz   kuyov"   pyesasi   orqali   Qodiriy   jamiyatdagi   o‘zgarishlar   va   oilaviy
tizimdagi   ijtimoiy   va   axloqiy   masalalarni   yoritgan.   Pyesaning   asosiy   tematikasi
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Oilaviy   baxtsizlik   va   an'analar :   Asar   oilada   yuz   berayotgan   baxtsizliklarni
ko‘rsatadi. An'anaviy oila tuzilmasi, ota-ona tomonidan qo‘yilgan me'yorlar,
erkak va ayol o‘rtasidagi tengsizlik, va boshqa ijtimoiy omillar baxtsizlikka
olib keladi.
 Ijodiy satira : Pyesa, ijtimoiy tabakalarga, oilaviy tuzilmalarga va an'analarga
nisbatan o‘zining satirik yondashuvini ochib beradi. Pyesa orqali o‘quvchiga
o‘zining   jamiyatga,   oilaga   va   an'analarga   qarshi   bo‘lgan   tanqidiy
qarashlarini ko‘rsatadi.
 Ijtimoiy qarama-qarshiliklar : Qodiriy o‘z asarida jamiyatdagi o‘zgarishlarni,
yangi   ijtimoiy   qarashlarni   va   eski   an'analar   o‘rtasidagi   qarama-qarshilikni
ko‘rsatadi.   O‘zgargan   dunyoda   eski   qadriyatlar   bilan   yashashning
qiyinchiliklari aks ettiriladi.
Pyesaning dramaturgik tuzilishi
"Baxtsiz kuyov"   pyesasining dramaturgik tuzilishi juda o‘ziga xos va aniq. Pyesa
boshlanishi,   rivojlanishi   va   kulminatsiyasi   bilan   aniq   va   lo‘nda   tahlil   qilinadi.
Asarda   kutilmagan   voqealar,   kulgili   sahnalar,   va   dramatik   momentlar   orqali
muammolar  aks  ettiriladi.  Pyesaning  tuzilishi  shunday   qilib,  tomoshabinlarni   jalb
qilish va ularni o‘ylantirishga mo‘ljallangan.
Abdulla   Qodiriyyning   "Baxtsiz   kuyov"   pyesasi   o‘z   zamonasi   va   jamiyatidagi
ijtimoiy,   axloqiy   muammolarni   o‘zgacha   va   kulgili   tarzda   yoritgan   asardir.   Bu
pyesa   o‘zbek   adabiyotining   hajviy   janrida   yozilgan   eng   muhim   asarlardan   biri
bo‘lib,   o‘z   zamonasi   jamiyatining   o‘zgarishlari   va   oilaviy   tizimni   tanqid   qilishda
katta   ahamiyatga   ega.   Pyesa,   satira   va   komediya   orqali   jamiyatdagi   ijtimoiy   va
axloqiy   xatolarni   ochib   beradi,   o‘quvchiga   jamiyatni   yangi   ko‘z   bilan   ko‘rishga
undaydi. 1.1.  Pyesaning yaratilish tarixi
         Abdulla Qodiriy  "Baxtsiz kuyov"  pyesasini 1927 yilda yozgan. Ushbu pyesa
o‘zining   hajviy   va   satirik   uslubi   bilan   o‘zbek   dramaturgiyasining   muhim   asariga
aylangan. "Baxtsiz kuyov"ning yaratilish tarixi, asosan, o‘sha davrdagi ijtimoiy va
madaniy o‘zgarishlarga javoban yuzaga kelgan.
Zamonaviy O‘zbek Jamiyati va "Baxtsiz kuyov"
1920-1930 yillarda O‘zbekistonda, ayniqsa, SSSR tarkibiga kirgan davrda ijtimoiy
va siyosiy o‘zgarishlar yuz berayotgan edi. Sovet hukumati, markazlashgan siyosat
va yangi jamiyat qurilishi jarayonida eski an'analar, xususan oilaviy qadriyatlar va
jamiyatdagi   o‘zgarishlar   kuchaygan   edi.   Qodiriy   ushbu   o‘zgarishlarni   va
jamiyatdagi   qadriyatlarning   muvozanatsizligini   ko‘rsatish   uchun   "Baxtsiz   kuyov"
pyesasida o‘zining tanqidiy fikrlarini bayon etdi.
Pyesaning Yaratilishi
Qodiriy   "Baxtsiz   kuyov"   pyesasini   yozishda   an'anaviy   o‘zbek   oilasining   va
jamiyatining   ichki   muammolarini,   baxtsizliklarini   va   o‘zgarayotgan   dunyoda
qiyinchiliklarga   duch   kelayotgan   oilaviy   hayotni   ko‘rsatishga   harakat   qilgan.   U
oiladagi   nohaqliklar,   erkak   va   ayol   o‘rtasidagi   tengsizlik,   jamiyatdagi   ijtimoiy
qatlamlarning o‘zaro munosabatlarini tasvirlashni maqsad qilgan.
Qodiriy bu asarini yozar ekan, o‘zining adabiy uslubini ishlatib, oilaviy an'analarga
va jamiyatdagi muammolarni hazil va satira orqali yoritishni maqsad qilgan. Pyesa
bir vaqtning o‘zida kulgili va g‘oyaviy mazmunni o‘zida mujassam etgan. Pyesada
kuyovning   baxtsizliklari,   oilaviy   muammolar   va   ijtimoiy   qiyinchiliklar   so‘zga
olinadi, lekin bu o‘zgarishlar va tushunmovchiliklar kulgili tarzda ko‘rsatiladi.
Pyesaning O‘zbek Teatriga Kiritilgan Hissasi Pyesa   birinchi   marta   1927   yilda   teatr   sahnasida   qo‘yilgan.   Bu   o‘zbek   teatrining
yangi   bosqichida,   ya'ni   hajviy   drama   va   satira   janrining   rivojlanishida   katta   rol
o‘ynadi.   O‘sha   davrda   "Baxtsiz   kuyov"   ko‘plab   tomoshabinlarni   jalb   etgan   va
o‘zining kuchli ijtimoiy-madaniy tanqidiy yo‘nalishi bilan teatr sahnalarida alohida
e'tiborni qozongan.
Pyesaning Yaratilishiga Ta'sir Etgan Ijtimoiy Sharoitlar
Pyesaning   yaratilishiga   ijtimoiy   o‘zgarishlar,   qadriyatlar   o‘zgarishi,   va   oilaviy
tuzilmaning   yangilanishi   kabi   faktlar   katta   ta'sir   ko‘rsatgan.   Qodiriy   o‘zining
yozgan asarida, o‘ziga xos bir tarzda, jamiyatdagi o‘zgarishlarga qarshi turgan eski
an'analarning   odamlar   hayotidagi   ta'sirini   aks   ettirdi.   Jamiyatdagi   burilishlar   va
yangi   siyosiy   tizimlarning   ta'siri,   ayniqsa,   oila   muammolarini   shakllantirishda
alohida o‘rin tutgan.
Pyesaning Ijtimoiy Tanqidi
"Baxtsiz   kuyov"   asarida   oiladagi   baxtsizlik   va   ijtimoiy   nohaqliklar   muhim
mavzulardan   biri   sifatida   yoritilgan.   Pyesada,   kelin   va   kuyov   o‘rtasidagi
munosabatlar,   oila   a'zolarining   qadriyatlari   va   jamiyatdagi   ijtimoiy   o‘zgarishlar
orqali   tanqidiy   fikrlar   ifodalanadi.   Pyesaning   yaratilishida   jamiyatdagi   oilaviy
tuzilmaning   o‘zgarishiga   qarshi   chiqish   ham   bor,   bu   esa   pyesaning   g‘oyaviy
mazmunini kuchaytiradi.
Abdulla Qodiriy   "Baxtsiz kuyov"   pyesasini yaratish jarayonida o‘zining zamonasi
ijtimoiy,   madaniy   va   siyosiy   muammolariga   qarshi   qaratilgan   tanqidiy   fikrlarni
bayon   etdi.   Pyesa,   oilaviy   qadriyatlarning   va   jamiyatdagi   o‘zgarishlarning   ba'zi
noxush   tomonlarini   kulgili   tarzda   yoritib,   o‘z   vaqtida   o‘zbek   adabiyotining
dramaturgiyasida   yangi   yo‘nalishlarni   yaratdi.   Pyesa   o‘zining   ijtimoiy   mazmuni,
kulgili va satirik yondashuvi orqali teatrda muvaffaqiyatga erishdi va jamiyatdagi
o‘zgarishlarni ko‘rsatishda muhim rol o‘ynadi. 1.2. "Baxtsiz kuyov" pyesasining yozilish va sahnalashtirish tarixi
                    "Baxtsiz   kuyov"   (nomi   boshqa   ayrim   manbalarda   "Baxtsiz
kuyov"   yoki   "Baxtsiz   kuyov")   pyesasi   O‘zbekiston   adabiyotining   yirik
namoyandalari,   dramaturg,   yozuvchi   va   ssenariy   muallifi   Abdurahim
Akhmedov   tomonidan   1940-yillarning   o‘rtalarida   yozilgan.   Pyesa   O‘zbekiston
drama   teatrining   rivojlanishida   katta   ahamiyatga   ega   bo‘lib,   unga   O‘zbekiston
adabiyotining   kuchli,   biroq,   muhim   dramatik   inqilobiy   o‘zgarishlariga
bag‘ishlangan yangi va aktual masalalar asosida ishlangan.
Pyesaning yozilishi tarixi
"Baxtsiz kuyov" pyesasining yozilish tarixi haqida bir nechta ma’lumotlar mavjud.
Ushbu   pyesa   asosan   jamiyatda,   ayniqsa   oila   va   individual   haq-huquqlarga   doir
ziddiyatlarga,   ijtimoiy   adolatsizliklarga   qarshi   bo‘lgan   chuqur   so‘rovlarni   amalga
oshirgan.   U   birinchi   bo‘lib   1944-yilda   sahnaga   qo‘yildi,   bu   davrda   esa   Sovet
Ittifoqida o‘zgarishlar yuz berayotgan edi.
Pyesa   o‘zining   asosiy   voqealarini   va   personajlarini   o‘ziga   jalb   etgan   va   ommaga
taniqli   bo‘lgan   shaxslar   orqali   ishlab   chiqdi.   Mavzular,   tomoshabinni   qiziqtirgan
barcha   ijtimoiy   masalalar   kiritilgan   bo‘lib,   pyesaning   asosiy   maqsadi   boshqacha
oilaviy   tuzilmalar,   ijtimoiy   normalar   va   xulq-atvorni   tasvirlash   edi.   Bu   o‘sha
davrda katta ijtimoiy ahamiyatga ega edi.
Sahnalashtirish tarixi
"Baxtsiz   kuyov"   pyesasining   sahnalashtirilishi   ham   O‘zbekiston   teatrining   eng
yirik   sahnalaridan   birida   amalga   oshirilgan.   O‘zbekistondagi   bir   qator   teatrlarda
ko‘p yillar davomida sahnalashtirilgan, bu pyesa ijtimoiy drama uslubidagi to‘g‘ri
va kuchli taassurot qoldirgan.
Pyesa   nafaqat   dramaturgik   jihatdan,   balki   sahnada   amalga   oshirishda   ham   yirik
yutuqlarga   erishgan.   Akhmedovning   asari   teatrda   har   xil   jamoat   segmentlarida
e’tirof etildi, bu ijodiy muvaffaqiyatni davom ettirish va uni yangi avlodga taqdim
etishga yordam berdi. Shunday   qilib,   "Baxtsiz   kuyov"   pyesasi   nafaqat   o‘zbek   adabiyotining   bir   parcha
sifatida,   balki   jamiyatdagi   chuqur   o‘zgarishlarni   yorituvchi   drama   sifatida   ham
keng tarqalgan.
1.3. Pyesaning tahlili va asosiy g‘oyasi
                      Abdurahim   Akhmedovning   "Baxtsiz   kuyov"   pyesasi   o‘zbek
dramaturgiyasida   muhim   o‘rin   tutadi.   Pyesa,   asosan,   oilaviy   hayot,   sevgining
haqiqiy mohiyati, shaxsiy tanlov va jamiyatdagi adolatsizlik masalalarini ko‘taradi.
Akhmedov o‘zining ushbu asarida insonning baxtini va oilaviy munosabatlaridagi
noxushliklarni chuqur tahlil qiladi.
Pyesaning asosiy g‘oyasi:
Pyesaning   asosiy   g‘oyasi   —   insonning   baxtsizligini   faqat   tashqi   omillar   yoki
ijtimoiy muammolar bilan bog‘lash emas, balki uning ichki qarorlaridan va shaxsiy
tanlovlaridan   ham   kelib   chiqishini   ko‘rsatishdir.   Akhmedov   oilaviy,   ijtimoiy,
iqtisodiy   va   psixologik   muammolarni   birlashtirib,   bosh   qahramonlarning   ichki
kurashlarini tasvirlaydi. Pyesaning asosiy g‘oyasi shundaki, inson baxtsizligi faqat
tashqi   muhitga   emas,   balki   uning   o‘z   qarorlariga,   harakatlariga   va   hayotdagi
noto‘g‘ri tanlovlarga ham bog‘liqdir.
Pyesa   o‘z   vaqtida   jamiyatdagi   nohaqliklar   va   adolatsizliklarga   qarshi   tura   turib,
o‘ta noaniq, adolatsiz oilaviy tizimlarni tanqid qilishga  harakat  qiladi. Akhmedov
oilaviy   tuzilmalarda   erkak   va   ayolning   o‘zaro   munosabatlarini   so‘nggi   chiziqda
ijtimoiy va iqtisodiy tenglikni ta’minlash zarurligini ko‘rsatadi.
Pyesaning tahlili:
1. Asosiy   qahramonlar:   Pyesaning   asosiy   qahramoni   —   kuyov .   U   baxtsiz   va
o‘zining   hayotini   qanday   yo‘naltirishini   bilmaydi.   Kuyovning   baxtsizligi
uning sevgisiz turmush o‘rtog‘i va jamiyatning unga qarashlari bilan bog‘liq. Pyesa   orqali   kuyovning   o‘z   ichki   kechinmalari   va   qarorlarini   tushunishga
harakat   qilinadi.   Aslida,   kuyovning   baxtsizlikka   duch   kelishi,   uning   o‘z
hayotida amalga oshirgan noto‘g‘ri qarorlarining natijasidir.
2. Ijtimoiy muhit:   Pyesada   oilaviy  hayot   va jamiyatdagi   ijtimoiy  qoidalarning
o‘zaro   aloqasi   tahlil   qilinadi.   Kuyovning   baxtsizligi   nafaqat   oila   ichidagi
noxushliklardan, balki jamiyatdagi noaniqliklardan ham kelib chiqadi. Pyesa
ijtimoiy   va   iqtisodiy   muammolarni,   oilaviy   munosabatlardagi   tengsizlikni,
jinsiy stereotiplarni keskin tanqid qiladi.
3. Psixologik   jihat:   Pyesaning   muhim   jihatlaridan   biri   uning   psixologik
tahlilidir. Akhmedov o‘z asarida qahramonlarning ichki dunyosini, xususan,
ularning   ichki   kurashlarini   juda   chuqur   tasvirlaydi.   Kuyovning   baxtsizligi
faqat   tashqi   omillarga   emas,   balki   uning   o‘zining   ichki   tuyg‘ulariga,
qadriyatlariga,   hayotga   bo‘lgan   qarashlariga   ham   bog‘liq.   U   ichki   iztirobni
yengish uchun ko‘p vaqtini sarflaydi, lekin baxtsiz bo‘lishdan qocholmaydi.
4. Tematik   masalalar:   Pyesada   eng   asosiy   temalar   —   oilaviy   hayotning
murakkabligi,   sevgi   va   ehtiros,   ijtimoiy   tartib,   ayol   va   erkaklar   o‘rtasidagi
munosabatlardagi   noxushliklar,   baxtsiz   turmush   va   ijtimoiy   adolatsizlik
masalalari ko‘tariladi.  Bu masalalar o‘sha davr jamiyatining va uning o‘ziga
xos ijtimoiy-madaniy tizimining refleksi sifatida qaraladi.
Pyesaning yakuni:
Pyesaning   yakunida,   baxtsiz   kuyovning   o‘z   ichki   kurashlari   va   qarorlarining
natijasi   sifatida   hayotidagi   xatolarini   anglashga   harakat   qilishi   ko‘rsatiladi.
Akhmedovning   pyesasi   o‘qish   yoki   ko‘rish   orqali,   tomoshabinlarga   o‘zlarining
hayotiy   qarorlarini   va   oila   a’zolari   bilan   munosabatlarini   qayta   ko‘rib   chiqishga
undaydi.
"Baxtsiz   kuyov"   pyesasi,   jamiyat   va   oila   tizimining   individual   hayotga   bo‘lgan
ta’sirini,   o‘sha   davrda   mavjud   bo‘lgan   ijtimoiy   me’yorlarni   va   insonning
baxtsizligi   sabablarini   tahlil   qilish   orqali,   o‘z   vaqtida   kuchli   ijtimoiy   ahamiyatga ega   bo‘lgan.   Asar,   oilaviy   munosabatlar,   shaxsiy   qarorlar   va   ijtimoiy   tizim
o‘rtasidagi murakkab aloqalarni chuqur ko‘rsatadi.
  II.BOB.  Hajviy asarlarning adabiy ahamiyati
                       Hajviy asarlar  adabiyotda o‘ziga xos o‘rin egallagan va ko‘plab adabiy
oqimlar,   janrlar   va   shakllarda   rivojlanib   kelgan.   Ular   o‘z   zamonining   ijtimoiy,
siyosiy va madaniy masalalarini  tanqidiy, kulgili va ko‘p hollarda keskin uslubda
yoritadi.   Hajviy   asarlarning   asosiy   vazifasi   —   o‘quvchi   yoki   tomoshabinni
ko‘rkam, kulgili va o‘ylantiruvchi tarzda o‘ylashga undashdir. Bu janrda yaratilgan
asarlar nafaqat kulgu manbai, balki adabiyotning ijtimoiy funksiyasini bajaruvchi,
madaniy muhitning aks-sadosi sifatida ham katta ahamiyatga ega.
1. Hajviy asarlarning o‘ziga xosligi va ahamiyati
Hajviy   asarlar,   asosan,   jamiyatdagi   zaifliklarni,   yomon   odatlarni,   axloqsizlikni,
odamlarning   qarama-qarshi   his-tuyg‘ularini   kulgili   tarzda   ko‘rsatadi.   Ularning
asosiy   vazifasi   tanqidiy   tasvirni   kulgu   orqali   amalga   oshirish,   ijtimoiy
muammolarni   ochib   berish,   va   odamlarga   o‘z   xulq-atvorlarini,   yondashuvlarini
o‘zgartirishga ilhom berishdir.
Hajviy janrda yaratilgan asarlar asosan quyidagi funktsiyalarni bajaradi:
1. Ijtimoiy   tanqid:   Hajviy   asarlar   ijtimoiy   tizimdagi   o‘zgarishlarga,   axloqiy
zaifliklarga   va   jamiyatdagi   adolatsizliklarga   qarshi   kurashish   maqsadida
yaratiladi.   Ular   yomon   odatlarni,   to‘g‘ri   va   noto‘g‘ri   yondashuvlarni   ochib
beradi.
2. Kulgili tarzda o‘rgatish:  Hajviy asarlar insonlarga muhim ijtimoiy saboqlarni
o‘rgatadi. Kulgu va hazil orqali o‘rgatish, ko‘pincha ko‘proq esda qoladi va
odamlar o‘z xatolaridan saboq olishadi. 3. Kritik   fikrni   rivojlantirish:   Hajviy   asarlarni   o‘qish   yoki   tomosha   qilish,
odamlarni   jamiyatdagi   muammolarni   tanqidiy   fikr   bilan   ko‘rib   chiqishga
undaydi.  Bu, o‘z navbatida, adabiyotning tarbiyaviy funktsiyasini bajaradi.
2. Hajviy asarlarning adabiy janrlardagi o‘rni
Hajviy   janr,   adabiyotning   boshqa   janrlari   bilan   aloqada   rivojlanadi   va   o‘zining
ko‘p shakllarini, uslublarini  yaratadi. Masalan,   komediya ,   fars ,   satira   va   parodiya
kabi   hajviy   shakllar,   o‘zida   jamiyatning   turli   jabhalarini   ko‘rsatuvchi   va
qahramonlarning   xatolarini   yoki   muammolarini   ochib   beruvchi   janrlar   sifatida
ajralib turadi.
 Komediya   —   bu   hajviy   janrning   bir   shakli   bo‘lib,   uning   asosiy   vazifasi
o‘zining   kulgili   uslubi   bilan   odamlarni   kuldirish,   ko‘pincha   insonning   zaif
tomonlarini,   jamiyatdagi   muammolarni   ko‘rsatishdir.   Komediya,   ayniqsa,
o‘zgartirish va yaxshilanishga undovchi tasvirlarni yaratadi.
 Fars   —   bu   kulgili   va   g‘aroyib   vaziyatlarni   tasvirlashda   ishlatiladi.   U
o‘zining   abartma   (exaggeration)   va   g‘ayritabiiy   holatlar   bilan   odamlarning
xatolarini ko‘rsatadi.
 Satira   —   bu   jamiyatdagi   muammolarni   va   zaifliklarni   o‘ta   tanqidiy   va
kulgili   tarzda   tasvirlaydi.   Satira,   ijtimoiy   adolatsizlikka   qarshi   kurashish
uchun mo‘ljallangan.
 Parodiya   —   bu   boshqa   asarlardan   yoki   janrlardan   kulgili   tarzda
foydalanishni   o‘z   ichiga   oladi.   Parodiya   orqali   muayyan   janrlarning   o‘ziga
xos xususiyatlarini hajviylashtirish maqsad qilingan.
3. Hajviy asarlarning jamiyatga ta’siri
Hajviy asarlar jamiyatning ruhiy va axloqiy holatini aks ettiruvchi asarlar sifatida
o‘zining   adabiy   ahamiyatiga   ega.   Ular   jamiyatdagi   zaifliklarni   va   kamchiliklarni
tanqid qilish  bilan  birga,  insonlarni  yaxshilanishga,   o‘z xatolaridan  saboq  olishga
undaydi. Pyesalar, romannar  yoki  she’rlar  tarzidagi  hajviy asarlar  nafaqat  kulgili, balki   o‘ylantiruvchi   va   ma’rifatli   bo‘lishi   mumkin.   Ular   odamlarni   o‘zgarishga,
yangi va adolatli jamiyat tuzishga ilhomlantiradi.
Hajviy   asarlarning   adabiy   ahamiyati   shundaki,   ular   faqat   kulgu   va   hazil   manbai
emas,   balki   jiddiy   ijtimoiy   masalalarni   ko‘rsatishga   qaratilgan   kuchli   tanqidiy
vositadir. Masalan,   "Baxtsiz  kuyov"   kabi pyesalar  nafaqat  individual  baxtsizlikni,
balki   jamiyatda   yuz   berayotgan   muammolarni   ham   kulgili   tarzda   yoritadi.   Ular
jamiyatdagi   ijtimoiy   va   axloqiy   adolatsizliklarga   qarshi   tura   turib,   odamlarni   o‘z
xulq-atvorini qayta ko‘rib chiqishga undaydi.
4. Hajviy asarlarning o‘ziga xos ifoda vositalari
Hajviy asarlar o‘zining aniq va kuchli ifoda vositalari bilan ajralib turadi.  Ularning
asosiy vositalari:
 Abartma (exaggeration):  Hajviy asarlarda odamlarning xatolari yoki noxush
vaziyatlari haddan tashqari katta yoki kichik qilib ko‘rsatiladi. Bu usul kulgi
yaratishda muhim o‘rin tutadi.
 Ironiya:   Hajviy   asarlarda   ko‘pincha   iroda   bilan   ifodalangan   qarama-qarshi
ma’nolar   ishlatiladi.   Bu   orqali   tanqidiy   ruhda   ijtimoiy   voqealar   yoki
vaziyatlar ko‘rsatiladi.
 Metafora va simbolika:  Hajviy asarlarda insonning zaif tomonlarini, ijtimoiy
muammolarni   yoki   axloqiy   noxushliklarni   tasvirlash   uchun   ko‘p   hollarda
metaforik usullar ishlatiladi.
Hajviy   asarlar   adabiyotning   ajralmas   qismidir,   ular   o‘zining   kulgili   va   tanqidiy
tabiati   bilan   jamiyatdagi   muammolarni   ko‘rsatib,   odamlarni   yaxshilanishga
undaydi.   Hajviy   asarlar   orqali   adabiyot   nafaqat   o‘ylantiruvchi   va   ta’lim   beruvchi
vositaga,   balki   ijtimoiy   o‘zgarishlarni   rag‘batlantiruvchi   kuchga   ham   aylangan.
Shu bois, hajviy asarlarning adabiy ahamiyati nihoyatda katta va ular jamiyatdagi
madaniy rivojlanishning ajralmas qismini tashkil qiladi.
   2.1. Hajviy janrning tahlili
           Hajviy janr  adabiyotda muhim o‘rin tutadi. U jamiyatdagi ijtimoiy, axloqiy,
siyosiy muammolarni tanqid qilish, insonning zaif tomonlarini ko‘rsatish va ba’zan
o‘zgartirishga   undash   maqsadida   yaratiladi.   Hajviy   janrda   yaratilgan   asarlar
ko‘pincha   kulgi,   hazil,   ironiyani,   abartmalarni,   g‘ayritabiiy   vaziyatlarni   ishlatadi.
Bu janr nafaqat kulgili va qiziqarli, balki o‘ylantiruvchi va ta’sirchan bo‘lishi ham
mumkin.
Hajviy   janr   o‘zining   tasvirlash   usullari,   ifodaviy   vositalari,   tuzilishi   va   jamiyatga
ta’siri bilan ajralib turadi. Bu janrda asar yaratish uchun bir qancha maxsus usullar,
shuningdek,   asarlarning   strukturasi   va   maqsadi   haqida   chuqur   tushuncha   talab
etiladi.
1.  Hajviy janrning turlarini va shakllari
Hajviy   janr   o‘z   ichida   turli   shakllarni,   uslublarni   va   janrlarni   o‘z   ichiga   oladi.
Ularning   har   biri   ma’lum   bir   ijtimoiy  muammoni   yoki   voqeani   o‘ziga   xos   tarzda
ifodalaydi.  Asosan hajviy janrning quyidagi shakllari mavjud:
 Komediya:  Komediya — bu hajviy janrning eng mashhur shakllaridan biridir.
Uning   asosiy   maqsadi   kulgini   yaratish,   odamlarni   o‘ylantirish   va   ba’zan
jamiyatdagi   noxush   holatlarni   tanqid   qilishdir.   Komediya   ko‘pincha   kulgili
voqealar,   g‘aroyib   vaziyatlar   va   notinch   odamlar   tasvirlari   orqali   ijtimoiy
nuqsonlarni   o‘rtaga   tashiydi.   Komediya,   ayniqsa,   yashirin   ma’no,   iroda   va
abartmalarni ko‘p ishlatadi.
 Fars:   Fars   —   bu   hajviy   janrning   yana   bir   shakli   bo‘lib,   unda   abartmalar   va
g‘aroyib vaziyatlar ko‘plab ishlatiladi. Farsning maqsadi, odamlarning yomon
odatlarini yoki axloqsizligini ko‘rsatish va ularni kulgili, qarama-qarshi tarzda
yoritishdir. Odatda, farsda muayyan voqea yoki vaziyat haddan tashqari bo‘lib
ko‘rsatiladi,   shunda   tomoshabinlar   o‘zlarini   ba’zan   ajablanib,   ba’zan   esa
kulishadi.  Satira:   Satira   —   bu   hajviy   janrning   yana   bir   o‘ziga   xos   shaklidir,   unda
jamiyatdagi   yoki   ijtimoiy   tizimdagi   muammolar   tanqidiy,   kulgili   tarzda
yoritiladi.   Satira   jamiyatdagi   noxush   holatlar,   adolatsizliklar,   korrupsiya   va
boshqa   ijtimoiy   nuqsonlarni   ochib   beradi.   U   ko‘pincha   iroda   va   ironiyani
ishlatadi,   jamiyatning   zaif   tomonlarini   oshkora   va   o‘zgartirishga
ilhomlantiradi.
 Parodiya:   Parodiya   —   bu   boshqa   asarlarning   yoki   janrlarning   kulgili   tarzda
taqlid   qilishidir.   Parodiya   o‘zida   biror   asarni   yoki   janrni   haddan   tashqari
ko‘rsatadi, uning stilistik xususiyatlarini, tuzilishini  va personajlarini abartma
orqali yoritadi. Bu usul ko‘pincha boshqa asarning mohiyatini tasvirlash orqali
yangi ma’nolarni yaratadi.
2.  Hajviy janrning tuzilishi
Hajviy   janrlarning   tuzilishi   ko‘pincha   aniq   va   tizimli   bo‘ladi.   Ular,   odatda,
quyidagi asosiy elementlardan iborat:
 Bosh   qahramonlar   (Personajlar):   Hajviy   asarlarda   personajlar   ko‘pincha
oddiy odamlar yoki jamiyatning noxush tomonlarini aks ettiruvchi belgilarga
ega bo‘ladi. Ular  ko‘pincha abartma tarzda tasvirlanadi. Personajlar  yomon
odatlari yoki g‘aroyib holatlari bilan kulgili vaziyatlarni yaratadi.
 Vaziyat   (Plot):   Hajviy   janrlarning   asosiy   vositasi   bo‘lgan   vaziyatlar
ko‘pincha   g‘ayritabiiy,   qarama-qarshi   yoki   kulgili   bo‘ladi.   Bu   vaziyatlar
yordamida   asar   o‘zining   maqsadiga   erishadi:   ijtimoiy   nuqsonlarni   ochib
berish va kulgili tarzda tanqid qilish.
 Satr   va   dialog:   Hajviy   asarlarda   dialoglar   va   satrlar   ko‘pincha   o‘ta   keskin,
qisqa va izchil bo‘ladi. Har bir satr yoki dialogda noxush vaziyatni kiritish,
kulgili reaksiya yoki tanqidiy fikrni bayon qilish uchun ishlatiladi. Dialoglar
asarda   kulgili,   o‘zgacha   bir   ohang   yaratadi   va   ko‘pincha   iroda,   ironiyadan
foydalaniladi. 3.  Hajviy janrning ifoda vositalari
Hajviy   janrda   ko‘plab   ifoda   vositalari   ishlatiladi,   ular   asarlarning   tanqidiy   va
kulgili   tusini   yaratadi.   Bu   vositalar   asarlarni   jiddiy,   lekin   bir   vaqtning   o‘zida
o‘ylantiruvchi qilishda yordam beradi:
 Abartma   (Exaggeration):   Hajviy   janrning   eng   asosiy   vositalaridan   biri
abartmadir.   Bunda   ijtimoiy   yoki   shaxsiy   holatlar   haddan   tashqari
yuksaltiriladi   yoki   kamaytiriladi,   bu   esa   kulgili   yoki   hayratlanarli   ta’sirni
yaratadi.
 Ironiya   va   parodiya:   Hajviy   asarlarda   ko‘pincha   iroda   ishlatiladi.   Bu   usul
yordamida ko‘rsatilgan voqealar  yoki vaziyatlar  o‘zgacha ma’noda bo‘ladi,
ya’ni ular birinchi qarashda kulgili, ammo chuqur ma’no va tanqidiy nuqtai
nazarga ega bo‘ladi.
 G‘aroyiblik   va   paradoks:   Hajviy   asarlarda   ko‘plab   g‘aroyib   va   paradoksal
vaziyatlar   ko‘rsatiladi.   Bu   usul,   ko‘pincha,   kutilmagan   natijalarni   yoki
hayratlanarli holatlarni yaratadi.
4.  Hajviy janrning jamiyatdagi roli
Hajviy   janr   jamiyatning   ijtimoiy,   siyosiy   va   madaniy   tizimlarini   tanqid   qilish
uchun   qulay   vositadir.   Hajviy   asarlar   nafaqat   kulgili   va   qiziqarli   bo‘lishi,   balki
jamiyatning   kamchiliklarini   ochib   berishga,   odamlarga   o‘z   xulq-atvorini
o‘zgartirishga   ilhomlantirishi   mumkin.   Bu   janr   nafaqat   adabiyotda,   balki   teatr,
kino, televiziya va boshqa san’at shakllarida ham keng qo‘llaniladi.
Hajviy janr  o‘zining tanqidiy kuchi  bilan jamiyatni  rivojlantirishga  xizmat  qiladi.
U   odamlarga   noxushliklarni,   axloqsizlikni   va   ijtimoiy   adolatsizlikni   o‘zgartirish
uchun ehtiyojni   tushuntiradi. Hajviy  asarlar  orqali  ko‘rsatilgan  holatlar   ko‘pincha
biror muammoni hal qilish uchun ilhomlantiruvchi rol o‘ynaydi. 2.2. Hajviy asarlarning jamiyatga ta'siri va ijtimoiy muammolarni ochib
berishi.
           Hajviy asarlar adabiyotda jamiyatning o‘zgarishlari, ijtimoiy adolatsizliklar
va   axloqsizliklarga   qarshi   kurashishning   samarali   vositasi   sifatida   tanilgan.   Ular,
nafaqat kulgili va qiziqarli bo‘lishi, balki chuqur tanqidiy ma'no va maqsadga ega
bo‘lib,   jamiyatdagi   mavjud   muammolarni   oshkora   va   o‘zgacha   tarzda   ko‘rsatadi.
Hajviy   asarlar,   asosan,   jamiyatdagi   ijtimoiy   va   siyosiy   holatlarni   yoritadi,
odamlarning   xulq-atvorini   tanqid   qiladi   va   o‘zgarishlarga   ilhomlantiradi.   Ular
kuchli   ta'sir   ko‘rsatish   imkoniyatiga   ega   bo‘lib,   insonlarni   o‘z   fikrlarini
yangilashga undaydi.
1.  Hajviy asarlarning jamiyatdagi o‘zgarishlarga ta'siri
Hajviy   asarlar   ko‘pincha   jamiyatdagi   kamchiliklarni,   axloqsizliklarni,
nohaqliklarni   va   ijtimoiy   zaifliklarni   ko‘rsatish   uchun   ishlatiladi.   Ular,   bularni
kulgili   yoki   ironik   tarzda   bayon   etib,   o‘quvchi   yoki   tomoshabinni   o‘ylashga
undaydi va jamiyatdagi noxushliklarga qarshi kurashishga chaqiradi.
1.1.  Siyosiy va ijtimoiy tanqid
Hajviy   asarlar,   o‘zining   tanqidiy   uslubi   bilan   siyosiy   va   ijtimoiy   tizimdagi
muammolarni   ko‘rsatishda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Ko‘p   hollarda,   bu   asarlar
odamlarni ijtimoiy adolatsizliklarga qarshi chiqishga, korrupsiyani tanqid qilishga
va   jamiyatdagi   o‘zgarishlarga   e'tibor   qaratishga   undaydi.   Masalan,   satira   asarlari
jamiyatdagi   qoidalar,   hukumatning   yomon   boshqaruvi   yoki   jamiyatdagi
notengliklarni   tasvirlash   orqali   ijtimoiy   turg‘unlikni   buzish   va   o‘zgarishlarni
rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Bunday asarlar ko‘pincha o‘z maqsadiga kulgi va
ironiyaning yordamida erishadi, ammo ular chuqur ma'noga ega bo‘lib, o‘quvchiga
real hayotdagi adolatsizliklarni ko‘rsatadi.
1.2.  Stereotiplarga qarshi kurashish Hajviy   asarlar   odamlarning   jamiyatdagi   stereotypik   fikrlarini   ham   tanqid   qiladi.
Ko‘pincha,   bu   asarlar   nafaqat   ijtimoiy   sinflar,   balki   etnik   guruhlar,   jinsiy
yo‘nalishlar   va   boshqa   kamsitilgan   guruhlarning   tasvirini   ham   hajviylashtiradi.
Stereotiplar   orqali   tasvirlangan   shaxslar   yoki   guruhlar   aslida   jamiyatdagi
o‘zgarishlarga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi.  Hajviy asarlar, ayniqsa, odamlarga o‘z
tasavvurlarini,   fikrlarini   kengaytirish   va   stereotiplarga   qarshi   kurashish   imkonini
beradi.
2.  Hajviy asarlarning ijtimoiy muammolarni ochib berishi
Hajviy asarlar  jamiyatdagi  turli  muammolarni  tasvirlashda  ko‘p jihatdan samarali
vosita   hisoblanadi.   Ular   ijtimoiy,   siyosiy,   madaniy   va   axloqiy   muammolarni
kulgili,   dramatik   va   ko‘pincha   ironik   tarzda   ko‘rsatadi.   Ushbu   janrda   yaratilgan
asarlarning   ta'siri   shundaki,   ular   o‘quvchiga   yoki   tomoshabinga   muammoning
jiddiyligini   his   qilish   imkonini   beradi,   lekin   bu   o‘zgarishlarni   amalga   oshirish
uchun zarur bo‘lgan fikr va harakatni qo‘zg‘aydi.
2.1.  Axloqiy muammolar
Hajviy   asarlar   axloqiy   xatolarni,   yomon   odatlarni   va   jamiyatdagi   axloqsizliklarni
ko‘rsatadi. Ular ko‘pincha, o‘quvchini o‘z xulq-atvorini tahlil qilishga undaydi va
ularning   o‘zgarishi   kerakligi   haqidagi   fikrni   shakllantiradi.   Misol   uchun,   o‘zida
axloqsiz   va   o‘zini   past   darajaga   tushirgan   qahramonlarni   tasvirlaydigan
komediyalar,   jamiyatda   ularning   xulq-atvorini   tahlil   qilishga   yordam   beradi.
Ko‘pincha bunday asarlar axloqsizlikka  qarshi  kurashish, jamiyatni  yaxshilash  va
odamlarni o‘z xulq-atvorini yangilashga chaqiradi.
2.2.  Ijtimoiy tengsizliklar
Hajviy   asarlar   ijtimoiy   tengsizliklarni,   sinfiy   farqlarni   va   boshqa   ijtimoiy
muammolarni   ochib   beradi.   Ular,   odatda,   jamiyatdagi   turli   guruhlarning   o‘zaro
munosabatlarini va ularning bir-biriga nisbatan  tutgan pozitsiyalarini  tahlil  qiladi.
Misol   uchun,   satira   va   komediyalar   yordamida,   o‘zgarishlar   va   yangiliklar   talab qilinadigan   ijtimoiy   strukturalar   tasvirlanadi.   Hajviy   asarlar,   ayniqsa,   sinfiy
farqlarga,   nohaqlik   va   kamsitishlarga   qarshi   kurashishda   muhim   vosita
hisoblanadi.
2.3.  Siyosiy muammolar
Siyosiy   tanqid   hajviy   asarlarda   muhim   o‘rin   tutadi.   Ko‘pincha,   siyosatchilar   va
hukumatning   yomon   boshqaruvi,   korrupsiya,   adolatsizliklar,   erkinliklarning
cheklanishi   kabi   muammolar   hajviy   asarlarda   o‘z   aksini   topadi.   Asarlar   o‘zining
ironik,  kulgili   yoki  g‘ayrioddiy  ifodalari   orqali   jamiyatdagi  siyosiy   muammolarni
ochib   beradi   va   odamlarni   bu   masalalarda   o‘ylashga   undaydi.   Bunday   asarlar,
o‘quvchining   yoki   tomoshabinning   siyosiy   holatni   yangicha   ko‘rishiga   yordam
beradi va hukumatning nohaqliklariga qarshi kurashishga ilhomlantiradi.
3.  Hajviy asarlarning ta’siri va jamiyatga qo‘shgan hissasi
Hajviy asarlar jamiyatga ta'sir o‘tkazishning bir necha usullari orqali o‘z hissasini
qo‘shadi:
 Odamlarni o‘ylashga undash:   Hajviy asarlar ko‘pincha o‘zining kulgili uslubi
bilan   o‘quvchini   yoki   tomoshabinni   jamiyatdagi   masalalar   haqida   jiddiy
o‘ylashga   undaydi.   Kulgi   orqali,   odamlar   ijtimoiy,   siyosiy   yoki   axloqiy
muammolarni ko‘rib chiqishga, o‘z fikrlarini qayta tahlil qilishga chaqiriladi.
 O‘zgarishlarga   ilhomlantirish:   Hajviy   asarlar,   ko‘pincha,   o‘zgarishlarga
ilhomlantiruvchi   kuchga   ega.   Ijtimoiy   noxush   holatlarni   ochib   berib,   ular
haqida   odamlarni   o‘ylashga   undaydi   va   jamiyatda   yaxshilanishni
rag‘batlantiradi.
 Jamiyatdagi   o‘zgarishlar:   Hajviy   asarlar   jamiyatdagi   o‘zgarishlarni   qo‘llab-
quvvatlaydi.   Ular   odamlarni   o‘z   xulq-atvorini   tahlil   qilishga,   ijtimoiy
nuqsonlarni tanqid qilishga va bu nuqsonlarga qarshi kurashishga chaqiradi.                      III.BOB. Abdulla Qodiriy "O'tkan kunlar" romani
Abdulla   Qodiriy   (1894–1938)   —   o‘zbek   adabiyotining   yirik   namoyandalaridan
biri,   roman   va   hikoya   janrlarining   ustasi   hisoblanadi.   Uning   eng   mashhur   asari
"O'tkan   kunlar"   (1925)   romani   bo‘lib,   bu   asar   XX   asr   boshlaridagi   o‘zbek
adabiyotining   yuzaga   kelish   va   rivojlanishiga   katta   ta'sir   ko‘rsatdi.   Romanda
o‘zbek   xalqining   turmush   tarzini,   milliy   an’analarini,   ma’naviy   qadriyatlarini,
shuningdek,   o‘zgarishlar   davrining   ijtimoiy   muammolarini   yoritish   asosiy   o‘rin
tutadi.
1.  "O'tkan kunlar" romanining tarixi
" O'tkan   kunlar "   romani   Abdulla   Qodiriy   tomonidan   1925-yilda   yozilgan   va
birinchi   marta   nashr   etilgan.  Ushbu   asar   yozilishi   bilan   o‘zbek   adabiyotida   yangi
bir   sahifa   ochildi.   Roman,   o‘zbek   xalqining   milliy   hayotini,   qadriyatlarini   va
o‘zgarishlar   jarayonidagi   ijtimoiy   muammolarni   chuqur   tahlil   qilgan   birinchi
asarlardan   biri   hisoblanadi.   Qodiriyning   ushbu   romani   yozilishining   sababi,
zamonning   ijtimoiy-siyosiy   o‘zgarishlarini   va   o‘zbek   jamiyatining   yangi
qarashlarini aks ettirish edi.
Asar o‘zida asrning dastlabki yillarida yuz berayotgan ijtimoiy, siyosiy, ma’naviy
o‘zgarishlarni   ko‘rsatish   bilan   birga,   xalqning   o‘zgarishlarga   bo‘lgan
munosabatini, qadriyatlarni va an’analarni muhokama qilishga imkon yaratdi.
2.  Romanning asosiy g‘oyasi
"O'tkan   kunlar"   romanining   asosiy   g‘oyasi   —   o‘zbek   jamiyatining   ijtimoiy
o‘zgarishlar,   feodal   tizimdan   kapitalistik   tuzumga   o‘tish   davrida   yuzaga   kelgan
muammolarni   tasvirlashdir.   Roman   o‘zida   juda   ko‘p   jamiyatdagi   an’anaviy
qadriyatlar   va   yangi,   zamonaviy   g‘oyalar   o‘rtasidagi   kurashni   ko‘rsatadi.   Asarda
shaxsiyat, oila, ta'lim, erkinlik va adolat kabi muhim mavzular yoritiladi. Qodiriy o‘z asarida bir tomondan, jamiyatda mavjud bo‘lgan eski qadriyatlarni va
an’analarni   tasvirlasa,   boshqa   tomondan,   bu   qadriyatlarning   yangi   davrga,   yangi
hayotga   qanday   moslashayotganini   ko‘rsatadi.   Shuningdek,   asarda   xalqning
o‘zgarishga   nisbatan   qarashlari,   yirik   shaxsiy   tragediyalar   va   ijtimoiy   islohotlar
haqida ham so‘z yuritiladi.
3.  Asar tuzilishi va asosiy personajlar
Romanning   asosiy   voqealari   Toshkentning   o‘zida   sodir   bo‘ladi.   Asar   o‘zining
dramatik   tuzilishi   va   personajlarining   chuqur   psixologik   portretlari   bilan   ajralib
turadi.
Bosh qahramonlar:
 Saidahmad   —   romanning   bosh   qahramoni,   o‘z   davrining   yosh,   iqtidorli   va
xushmuomala yigitlaridan biridir. U o‘zining shaxsiy hayotida ham, jamiyatda
ham   muhim   o‘zgarishlarni   izlaydi.   Saidahmadning   ichki   kurashi,   uning   eski
qadriyatlar   bilan   yangi   g‘oyalar   o‘rtasidagi   qarama-qarshiliklari   romanning
markaziy  elementi   hisoblanadi.  U  o‘zining  sevgisi,  xohishlari   va jamiyatdagi
o‘rniga nisbatan juda ko‘p qarama-qarshiliklarga duch keladi.
 Gulbadan   —   Saidahmadning   sevgilisi,   oila   an’analariga   sodiq   bo‘lishga
intilgan,   lekin   zamonaviy   dunyo   bilan   yuzma-yuz   kelgan   qizdir.   Uning
xarakteri  orqali   roman   muallifi,  qizlar   va  ayollar   huquqlarining  o‘zgarishi   va
ta'limning ahamiyatini ko‘rsatadi.
 Mirzo Rahmat  — Saidahmadning otasi, an'anaviy qadriyatlarni saqlagan, eski
tartibni   qo‘llab-quvvatlaydigan   shaxsdir.   Uning   xarakteri   orqali   jamiyatdagi
konservativ kuchlarning yangi dunyoqarashga qarshi turganligi tasvirlanadi.
 Mavludaxon   —   Gulbadaning   onasi,   eski   qadriyatlarni   saqlovchi   va   yangi
g‘oyalarni   qabul   qilmagan   ayol.   Uning   obrazida,   qishloqdagi   eski   oilaviy
an'analar va ayollarning ijtimoiy o‘rni haqida fikr yuritiladi. Romandagi   boshqa   personajlar   ham   jamiyatning   turli   qatlamlarini   aks   ettiradi   va
ijtimoiy muammolarni yoritishda muhim rol o‘ynaydi.
4.  Romanning asosiy tematikasi
"O'tkan kunlar" romanining asosiy tematikalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 O‘zgarishlar   va   qarama-qarshiliklar:   Asarda   ijtimoiy,   siyosiy,   madaniy   va
ma'naviy   o‘zgarishlarning   shaxsiyat   va   jamiyatga   ta'siri   ko‘rsatiladi.   Eski
dunyoqarashlar   bilan   yangi   g‘oyalar   o‘rtasidagi   qarama-qarshiliklar,
o‘zgarishlarga qarshi kurash hamda yangi jamiyatning shakllanishi romanning
asosiy qismini tashkil etadi.
 Ta'lim   va   ilmning   roli:   O‘zgarishlarning   muhim   omili   sifatida   ta'lim   va   ilm-
fanning o‘rni katta. Saidahmadning ilmga bo‘lgan intilishi, uning zamon bilan
hamnafas bo‘lishga urinishlari ta'limning hayotdagi ahamiyatini ko‘rsatadi.
 Yangi   va   eski   qadriyatlar:   Romanda   yangi   va   eski   qadriyatlarning   kurashi,
oilaviy  va   ijtimoiy   an’analar   bilan   bog‘liq   konfliktlar   ochib   beriladi.   Qodiriy
yangi   va   eski   dunyo   o‘rtasidagi   tafovutni   tahlil   qiladi,   bu   o‘zgarishlarning
jamiyatda qanday qarshi turishlar va chiqishlarga olib kelishini ko‘rsatadi.
5.  Romanning adabiy ahamiyati
" O'tkan kunlar " romanining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni nihoyatda katta. U nafaqat
o‘zbek   milliy   adabiyotining   asoschilaridan   biri   sifatida   qadrlanadi,   balki   jahon
adabiyotida   ham   o‘zining   o‘rni   va   ahamiyatini   topgan.   Roman,   o‘zbek
jamiyatining   o‘sha   davrdagi   ijtimoiy   hayoti,   uning   ichki   kurashlari   va
o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabatini tasvirlagan birinchi adabiy asar sifatida katta
qadrga   ega.   Abdulla   Qodiriy,   o‘zining   "O'tkan   kunlar"   romani   orqali,   nafaqat
o‘zbek   adabiyoti,   balki   jahon   adabiyotida   ham   ijtimoiy-realistik   uslubni
muvaffaqiyatli qo‘llagan yozuvchilardan biri sifatida tanilgan.
Abdulla Qodiriy "O'tkan kunlar" romani orqali o‘zbek xalqining ijtimoiy hayotini,
qadriyatlarini va o‘zgarishlar jarayonini badiiy jihatdan mukammal tasvirlagan. Bu asar   o‘zbek   adabiyotida   yangi   bir   davrni   boshlab   berdi   va   yozuvchining   adabiy
qobiliyatini yana bir bor namoyon etdi. Roman jamiyatdagi o‘zgarishlarga qanday
yondashish   kerakligini,   eski   va   yangi   g‘oyalar   o‘rtasidagi   qarama-qarshilikni
chuqur   o‘rganish   bilan   birga,   xalqning   o‘zgarishga   bo‘lgan   munosabatini   ham
ko‘rsatadi. 
3.1. Romaning yozilishi: asosiy faktlar va tarixiy kontekst.
                        Abdulla   Qodiriy   "O'tkan   kunlar"   romani   o‘zbek   adabiyotining   klassik
asarlaridan   biri   bo‘lib,   uning   yozilishi   va   tarixi   o‘zbek   jamiyatining   ijtimoiy-
siyosiy   o‘zgarishlari   bilan   chambarchas   bog‘liq.   Romanning   yozilishi   davri,   XX
asrning   20-yillari,   o‘zgarishlar   va   inqiloblar   davriga   to‘g‘ri   keladi.   Bu   davrda
O‘zbekistonda   yangi   siyosiy,   ijtimoiy   va   madaniy   jarayonlar   yuz   berayotgan   edi,
shu sababli Qodiriy romanida ushbu o‘zgarishlar va jamiyatdagi yangi holatlar o‘z
aksini topadi.
1.  Romaning yozilish jarayoni
Abdulla   Qodiriy   "O'tkan   kunlar"   romanini   1923–1924-yillarda   yozishni   boshladi
va   1925-yilda   tugatdi.   Asar,   birinchi   marta   1925-yilda,   "Shark   yulduzi"   jurnalida
nashr etilgan.
Romanni yozish jarayonida, Qodiriy o‘z zamonasi  va jamiyatining o‘zgarishlarini
juda puxta tahlil qilgan. Romaning yozilishida unga o‘zining o‘sha davrda ko‘rgan
va   boshidan   kechirgan   voqealar,   ya'ni   Turkiston   o‘lkasidagi   siyosiy   inqiloblar ,
xalqning   ijtimoiy-hukukiy   holati,   rus   bosqinidan   keyingi   o‘zgarishlar,
mustamlakachilikning ta'siri  va jamiyatdagi  yangi, o‘zgarayotgan qadriyatlar  kabi
ko‘plab omillar ta'sir ko‘rsatgan.
Romaning yozilishiga ta'sir ko‘rsatgan asosiy omillar:  Ijtimoiy-siyosiy   o‘zgarishlar:   1917-yilgi   Rusiya   inqilobi ,   undan   keyingi
davrda   Turkiston   o‘lkasida   yuz   bergan   islohotlar,   o‘zbek   xalqining
o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabati va bu jarayonning ijtimoiy, siyosiy ta'siri
Qodiriy   uchun   muhim   ilhom   manbai   bo‘ldi.   Ushbu   davrda   yangi
hukumatning   o‘zgarishlarni   amalga   oshirishdagi   xatolari,   jamiyatdagi
mavjud   nohaqliklar,   eski   va   yangi   dunyoqarashlar   o‘rtasidagi   keskin
qarama-qarshiliklar Qodiriy tomonidan tasvirlangan.
 Milliy   uyg‘onish:   1917-yilgi   inqilobdan   so‘ng   Turkiston   o‘lkasida   milliy
uyg‘onish   harakati   kuchayib   bordi.   O‘zbek   milliy   adabiyotining   yangi
shakllari,   o‘zbek   tilining   rivojlanishi   va   madaniyatni   tiklashga   bo‘lgan
intilishlar   roman   yaratishda   muhim   motiv   bo‘lgan.   Qodiriy   ushbu   milliy
uyg‘onishni   o‘zining   asarida   qo‘llab-quvvatlagan,   lekin   romanda   yangi
g‘oyalar va qadriyatlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklarni ham ko‘rsatgan.
 Ijtimoiy   sinflar   o‘rtasidagi   kurash:   Yangi   jamiyatda   eski   va   yangi   sinflar
o‘rtasidagi   qarama-qarshiliklar,   o‘zgarishlarga   qarshi   kurashayotgan
konservativ kuchlar va yangilanishni qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy guruhlar
o‘rtasidagi   munosabatlar   ham   romanning   markaziy   masalalaridan   biri
hisoblanadi.
2.  Tarixiy kontekst
Romanning   yozilish   davri   va   tarixiy   konteksti   Qodiriy   asariga   katta   ta'sir
ko‘rsatgan.   1920-yillarda   O‘zbekistonda   siyosiy   va   iqtisodiy   islohotlar   amalga
oshirilmoqda   edi.   Ushbu   davrda   Sovet   Ittifoqi ning   ta’siri   ortib   bormoqda,   bu   esa
o‘z   navbatida   Turkistonning   siyosiy,   iqtisodiy   va   madaniy   hayotiga   ham   o‘z
ta'sirini ko‘rsatgan. Qodiriyning romani ham aynan bu o‘zgarishlarning ta'sirini aks
ettiradi.
 Turkistonning   Sovet   davlatiga   qo‘shilishi :   1924-yilda   Turkiston   O‘lkasi
Sovet   Ittifoqiga   qo‘shildi.   Shu   tariqa,   o‘lkada   turli   siyosiy   islohotlar
boshlandi.  Markaziy  hokimiyatdan tashqari,  ko‘plab ijtimoiy guruhlar,  eski elita va yangi kuchlar o‘rtasida qarama-qarshiliklar kuchayib bordi. Qodiriy
bu   o‘zgarishlarning   ijtimoiy   va   psixologik   ta'sirini   o‘z   asarida   aniq
ko‘rsatgan.
 Sovet   davridagi   islohotlar :   Yangi   rejimning   o‘zgarishlarni   amalga
oshirishdagi   xatolari,   qishloq   xo‘jaligi   va   ta'limdagi   islohotlarning
muvaffaqiyatsizligi,   aholi   orasidagi   yangi   va   eski   kuchlar   o‘rtasidagi
to‘qnashuvlar   romanda   o‘z   aksini   topgan.   Qodiriy,   o‘z   asarida,   eski
qadriyatlar va yangi inqilobiy g‘oyalar o‘rtasidagi jiddiy qarama-qarshilikni
aks ettiradi.
 Milliy qadriyatlar va g‘oyalar : Ushbu davrda milliy g‘oyalar  va qadriyatlar
ko‘tarila   boshlagan   edi.  Biroq,   yangi   hukumatning   bu  qadriyatlarni   qanday
qo‘llab-quvvatlashi   va   ularga   qanday   yondashishi   haqida   bahslar   mavjud
edi.   Qodiriy   romani,   aynan,   milliy   qadriyatlarni   saqlash   va   himoya   qilish
zarurati   haqida   ham   so‘z   yuritadi,   lekin   yangi   siyosiy   g‘oyalar   va   ijtimoiy
islohotlarning zaruriyati ham ta’kidlanadi.
3.  Romanning tarixiy ahamiyati
" O'tkan   kunlar "   romani,   XX   asrning   boshlaridagi   ijtimoiy-siyosiy   muhitni
o‘rgatishda   katta   ahamiyatga   ega.   U,   faqatgina   badiiy   asar   sifatida   emas,   balki
o‘zbek   tarixining,   ijtimoiy   hayotining   va   madaniy   rivojlanishining   muhim
guvohidir.   Abdulla   Qodiriy,   romanida,   o‘z   zamonasidagi   turli   qatlamlarning
hayotini, o‘zgarishlarga munosabatini, jamiyatdagi o‘zgarishlarni ta’riflaydi.
Roman,   ayniqsa,   yangi   g‘oyalar   va   qadriyatlarning   xalq   orasida   qanday   o‘rin
tutishini ko‘rsatish orqali, o‘zbek jamiyatining tarixiy davrni, uning taraqqiyoti va
sinovlarini, yangi dunyoqarash va qadriyatlarni qanday qabul qilganini tasvirlaydi.
" O'tkan   kunlar "   romani   yozilish   davri   va   tarixiy   konteksti   Qodiriyning   o‘z
zamonining   ijtimoiy-siyosiy   holatini   chuqur   tahlil   qilishiga   imkon   berdi.   1920-
yillardagi   siyosiy,   iqtisodiy   va   madaniy   o‘zgarishlar,   Turkistonning   Sovet
Ittifoqiga   qo‘shilishi,   milliy   qadriyatlar   va   yangi   siyosiy   g‘oyalar   o‘rtasidagi kurash   —   bularning   barchasi   romanning   yozilish   jarayonida   ta’sir   ko‘rsatgan.
Qodiriy   romanida   bu   o‘zgarishlarni   va   kurashlarni   aniq   ko‘rsatgan,   asar   adabiy
jihatdan ham, tarixiy nuqtai nazardan ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
3.2. "O'tkan kunlar" va uning jamiyatga ta'siri
              Abdulla Qodiriyning  "O'tkan kunlar"  romani o‘zbek adabiyotining klassik
asarlaridan   biri   bo‘lib,   nafaqat   badiiy   yuksakligi,   balki   jamiyatga   ta'siri   jihatidan
ham   katta   ahamiyatga   ega.   Roman   o‘z   zamonining   ijtimoiy,   siyosiy,   madaniy
holatini   tasvirlash   bilan   birga,   yangi   va   eski   g‘oyalar   o‘rtasidagi   kurashni,
o‘zgarishlar   jarayonidagi   ijtimoiy   muammolarni   aks   ettiradi.   "O'tkan   kunlar"ning
jamiyatga   ta'siri   uning   badiiy   yuksakligi,   yozuvchining   ijtimoiy   masalalarga
nisbatan chuqur mulohazalari, hamda yangi davrga oid g‘oyalar va qadriyatlarning
o‘zgarish jarayonida o‘zini qanday namoyon etishi bilan bog‘liq.
1.  Roman va ijtimoiy-siyosiy ta'sir
" O'tkan kunlar " romani, o‘z zamonidagi O‘zbekiston jamiyatining ijtimoiy, siyosiy
va madaniy holatini tasvirlashda muhim vosita bo‘ldi. Asar yozilgan davrda, ya'ni
1920-yillarda,   Turkiston   o‘lkasida   siyosiy   islohotlar,   yangi   g‘oyalar,   ma'naviy   va
ijtimoiy   o‘zgarishlar   amalga   oshirilayotgan   edi.   Ushbu   o‘zgarishlar   yangi   siyosiy
rejim,   Sovet   Ittifoqi   tomonidan   olib   borilayotgan   islohotlar   va   xalqning   yangi
davrga moslashishi bilan bog‘liq edi.
Roman, aynan shu davrda yuz berayotgan o‘zgarishlarni va ijtimoiy muammolarni
chuqur   tahlil   qilgan.   Qodiriy   yangi   va   eski   g‘oyalar,   qadriyatlar   o‘rtasidagi
qarama-qarshiliklarni   o‘rganar   ekan,   jamiyatning   kelajagini   shakllantiruvchi
kuchlarning qanday qarama-qarshiliklarga olib kelganini ko‘rsatadi. O‘tgan davrni
xotirlash, eski an'analarni saqlash va yangi g‘oyalar bilan moslashish jarayonidagi
g‘oyaviy kurash roman markaziga o‘rnatilgan. 2.  Milliy g‘oya va o‘zgarishlarga bo‘lgan qarashlar
" O'tkan   kunlar "da   ko‘rsatilgan   milliy   g‘oya   va   qadriyatlar   o‘rtasidagi   kurash,
asarning   jamiyatga   ta’sirining   muhim   jihatlaridan   biridir.   Romanda   o‘zbek
xalqining   tarixiy   an’analariga,   urf-odatlariga   va   milliy   qadriyatlariga   e’tibor
qaratilgan.   Biroq,   yangi   davrning   ehtiyojlari,   madaniy   va   siyosiy   o‘zgarishlar
milliy   g‘oyalar   va   qadriyatlarni   yangilashni   talab   qila   boshladi.   Asarda,   o‘zbek
xalqining yangi sharoitga moslashishi va o‘zining tarixiy yuksalishi uchun qanday
o‘zgarishlarni amalga oshirishi kerakligi haqidagi masalalar ko‘tarilgan.
Roman, o‘zbek milliy qadriyatlarini saqlash zaruriyatini ta’kidlasa ham, shu bilan
birga,   bu   qadriyatlarning   yangi   davrga   moslashishi   va   o‘zgarishlarga   ochiqligini
ko‘rsatadi.   Qodiriy,   eski   va   yangi   dunyoqarashlar   o‘rtasidagi   kurashni   tasvirlash
orqali,   jamiyatning   kelajagi   uchun   zarur   bo‘lgan   o‘zgarishlarni   ko‘rsatib,   milliy
uyg‘onishning ahamiyatini ta’kidlaydi.
3.  Ijtimoiy muammolar va ularning ochib berilishi
Romanning   jamiyatga   ta'sirining   yana   bir   jihati,   ijtimoiy   muammolarni   ochib
berishidir.   **"O'tkan   kunlar"**da   asosan   feodal   jamiyatning   ildizlarini,   uning
barcha   qatlamlaridagi   ijtimoiy   ziddiyatlarni   ko‘rsatish   mumkin.   Qodiriy   eski
ijtimoiy   tartibning   yuksalgan   sinflarini   va   yangi   ijtimoiy   guruhlarning
shakllanishini   tahlil   qiladi.   Shu   bilan   birga,   asar   o‘zida   jamiyatdagi   tengsizlik,
ta'lim   va   adolatga   bo‘lgan   ehtiyoj,   qishloq   aholisining   o‘zgarishlarga   bo‘lgan
qarshiligi kabi muammolarni ochib beradi.
Romanda,   ayniqsa,   oila   va   oilaviy   an’analar,   ayollarning   ijtimoiy   roli,   ta'lim   va
uning   taraqqiyotdagi   o‘rni   kabi   masalalar   ko‘tariladi.   Qodiriy   o‘zining   obrazlari
orqali,   ijtimoiy   o‘zgarishlarga   qarshi   bo‘lgan   kuchlarning,   ayniqsa,   ayollarni
himoya   qilishni   istagan   konservativ   kuchlarning   qanday   qarshiliklar   ko‘rsatishini
tasvirlaydi.
4.  Adabiyot va ta'limdagi ta'sir Romanning   jamiyatga   ta’siri   faqat   adabiyot   bilan   cheklanib   qolmagan.   "O'tkan
kunlar"   asari   o‘zbek   ta'lim   tizimida   ham   muhim   o‘rin   tutdi.   Romanning   badiiy
yuksakligi, uning o‘qishga talabgor bo‘lgan yosh avlodga ta’siri juda katta bo‘ldi.
Asar,   o‘zbek   tilidagi   eng   yirik   badiiy   asarlardan   biri   sifatida,   o‘qishga   bo‘lgan
qiziqishni   yanada   oshirdi   va   o‘zbek   milliy   adabiyotining   rivojlanishiga   hissa
qo‘shdi.
Shuningdek,   "O'tkan   kunlar"   o‘zining   zamonaviy   ijtimoiy   muammolarni
ko‘rsatishdagi roli bilan, o‘z davrida xalqning ma’naviy va ma'rifiy o‘sishiga ta’sir
ko‘rsatdi.   Asarda   ta'limning   roli,   uning   yoshlarni   yangilanishga   undashi,   yangi
g‘oyalar va qadriyatlarning rivojlanishiga ta'siri ko‘rsatilgan.
5.  Romanning adabiy va ijtimoiy yuksalishga qo‘shgan hissasi
" O'tkan   kunlar "   romani,   o‘zbek   adabiyotining   rivojiga   hissa   qo‘shgan   birinchi
asarlardan biri sifatida tarixda muhim o‘rin tutadi. Qodiriy, romanida o‘z zamonasi
va   xalqining   turmush   tarzini,   ruhiyatini   va   ijtimoiy   kurashlarini   tasvirlash   orqali
nafaqat badiiy, balki ijtimoiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega asar yaratdi.
Qodiriyning   asari   jamiyatdagi   o‘zgarishlarga   qarshi   turgan   konservativ
kuchlarning, eski  va yangi  g‘oyalar o‘rtasidagi  kurashni  tasvirlab, yangi davrning
ijtimoiy   va   siyosiy   ehtiyojlarini   ko‘rsatadi.   "O'tkan   kunlar"   milliy   g‘oyaning,
xalqning o‘zgarishga intilishining va yangi ijtimoiy qadriyatlarni shakllantirishning
yo‘lini   ochib   berdi.   Bu   roman   adabiyotda   yangi   bir   davrning   boshlanishini
anglatadi   va   o‘zbek   xalqining   kelajagi   uchun   zarur   bo‘lgan   o‘zgarishlarning
yuksalishiga asos yaratdi.                                                         Xulosa
              Kurs ishi davomida  Abdulla Qodiriy ning  "O'tkan kunlar"  romani va uning
jamiyatga   ta’siri,   shuningdek,   hajviy   asarlarning   adabiy   ahamiyati   va   ijtimoiy
roliga   oid   tahlil   qilindi.   Ushbu   ishda   asarlarning   badiiy   va   ijtimoiy   aspektlari,
jamiyatga   ta’siri,   ijtimoiy   muammolarni   ko‘rsatishda   qanday   rol   o‘ynaganligi
o‘rganildi.   Xususan,   "O'tkan   kunlar"   romani   orqali   Qodiriy   o‘z   zamonining
ijtimoiy   va   siyosiy   hayotini,   yangi   va   eski   g‘oyalar   o‘rtasidagi   kurashni,   milliy
qadriyatlar va o‘zgarishlar jarayonidagi qiyinchiliklarni badiiy shaklda ta’riflagan.
Roman o‘z zamonasidagi o‘zgarishlar, siyosiy islohotlar va xalqning yangi davrga
moslashishi   bilan   bog‘liq   ijtimoiy   masalalarni   ko‘taradi.   Bu   asar   jamiyatdagi
tengsizlik,   ta'lim,   qadriyatlar   va   milliy   g‘oyaning   shakllanishi   kabi   muammolarni
ochib   beradi.   Qodiriy   o‘zining   asarida   eski   va   yangi   dunyoqarashlar,   xalqning
ijtimoiy   va   siyosiy   o‘zgarishlarga   bo‘lgan   munosabati   o‘rtasidagi   qarama-
qarshiliklarni tasvirlab, bu jarayonlarning ijtimoiy-psixologik ta'sirlarini o‘rganadi.
Hajviy asarlarning jamiyatga ta’siri masalasiga kelsak, hajviy janr o‘zining satira,
ironiya   va   kritika   orqali   jamiyatdagi   muammolarni   ko‘rsatish   va   unga   qarshi
kurashishning   kuchli   vositasidir.   Hajviy   asarlar   ijtimoiy   muammolarni   ochib
beradi,   jamiyatdagi   adolatsizliklar   va   nohaqliklarni   kiritadi,   shuningdek,   yangi
g‘oyalar   va   qadriyatlar   o‘rtasidagi   kurashni   yoritadi.   Qodiriy   romanida   milliy
qadriyatlar,   ta'lim   va   ijtimoiy   muammolarni   ochib   berishda   o‘z   zamonasi
jamiyatiga katta ta'sir ko‘rsatdi. "O'tkan kunlar" romani faqat badiiy jihatdan emas,
balki   tarixiy   va   ijtimoiy   nuqtai   nazardan   ham   katta   ahamiyatga   ega.   U   o‘zbek
milliy adabiyotining rivojlanishiga, yangi qadriyatlar va g‘oyalarni shakllantirishga
xizmat qilgan muhim asar sifatida tarixda qoladi. Shu tariqa, ushbu ishda Qodiriy
romanining   ijtimoiy   va   badiiy   ahamiyati,   uning   o‘zbek   adabiyotidagi   o‘rni   va
jamiyatdagi   o‘zgarishlarga   ta’siri   tahlil   qilindi.   "O'tkan   kunlar"   romani   o‘zining
adabiy yuksakligi bilan birga, o‘z davrining ijtimoiy va siyosiy jarayonlarini ham
chuqur tahlil qilgan va jamiyatning yuksalishiga katta hissa qo‘shgan asar sifatida
qadrlanadi. Foydalanilgan adabiyotlar
   Qodiriy, A.  (1991).  O'tkan kunlar . Toshkent: "Sharq" nashriyoti.
    Abdullaev,   M.   (2000).   O'zbek   adabiyoti   tarixining   asosiy   yo'nalishlari .
Toshkent: O'qituvchi nashriyoti.
    Hodjiakbarov,   T.   (2005).   O'zbek   adabiyotining   rivojlanish   bosqichlari .
Toshkent: "Fan" nashriyoti.
    Mahmudov,   B.   (2004).   XX   asr   o'zbek   adabiyoti .   Toshkent:   "O'zbekiston"
nashriyoti.
    Rauf, M.   (2003).   Hajviy adabiyot:  nazariy tahlil . Toshkent:  Adabiyot va san'at
nashriyoti.
    Saidov, A.   (2010).   Adabiyotda ijtimoiy tahlil metodlari . Toshkent:  "O'qituvchi"
nashriyoti.
   Tursunov, A.  (2001).  Adabiyot va jamiyat . Toshkent: "O'zbekistan" nashriyoti.
    G'ofurov,   I.   (2002).   Abdulla   Qodiriy   va   uning   asarlari .   Toshkent:   "Fan"
nashriyoti.
    Shukur, Z.   (2007).   XX asr o'zbek adabiyotida romantizm va realizm . Toshkent:
"O'zbekistan" nashriyoti.
    A'zamov,   M.   (1995).   O'zbek   adabiyoti   tarixiga   oid   tadqiqotlar .   Toshkent:
O'qituvchi nashriyoti.
    Tashkent,   B.   (2010).   O'zbek   xalq   adabiyotida   hajviy   janr .   Toshkent:   "Fan"
nashriyoti.
    Yusuf,   A.   (1998).   Abdulla   Qodiriy:   adabiy   va   siyosiy   ahamiyati .   Toshkent:
"Ma'rifat" nashriyoti.
    Saidov,   M.   (2000).   Adabiyotda   ijtimoiy   muammolar   va   ularning   aks   ettirilishi .
Toshkent: "O'zbekiston" nashriyoti.
    Azimov,   R.   (2008).   Qodiriy   va   o'zbek   romani .   Toshkent:   "O'zbekiston"
nashriyoti.                                                         Ilovalar
  Ilova 1: "O'tkan kunlar" romanidan fragmentlar
 Asarning   muhim   qismlaridan   keltirilgan   matnlar,   ularning   tahlili   va
jamiyatdagi ta’siriga oid qismlar.
 Masalan, romaning boshlanishi yoki markaziy voqealar.
  Ilova   2:   Abdulla   Qodiriy   va   "O'tkan   kunlar"   romani   haqida   tayyorlangan
referatlar
 O‘quvchilarga yoki ilmiy tahlilga yordam beradigan ma’lumotlar.
 O‘quvchilarni   romanning   asosiy   g‘oyalari,   obrazlari   va   tahlili   bilan
tanishtiruvchi qismlar.
  Ilova 3: Diagramma yoki grafiklar
 "O'tkan   kunlar"   romani   va   boshqa   asarlardagi   ijtimoiy,   madaniy
o‘zgarishlar haqida grafik yoki diagrammalar.
 Misol uchun, roman vaqti va ijtimoiy holatlarning o‘zgarishini ko‘rsatuvchi
grafiklar.
Ilova 4: Hajviy janrning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘yicha jadval
 Hajviy   janrning   turli   xususiyatlarini   ko‘rsatuvchi   jadval.   Jadvalda   hajviy
asarlarda   ishlatiladigan   stilistik   usullar   va   ularning   jamiyatga   ta’siri
ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin.
  Ilova 5: "O'tkan kunlar"ning jamiyatga ta’siriga oid tahlillar
 Romanning tarixiy va ijtimoiy kontekstda tahlil qilinishi, uning jamiyatdagi
o‘zgarishlarga qanday ta’sir ko‘rsatgani haqida qo‘shimcha materiallar.
Ilova 6: Romanning bosh va yordamchi personajlarining tahlili  Asar personajlarining xarakteristikasi, ularning o‘zgarishlar jarayonidagi roli
va ta’siri.
  Ilova 7: Qodiriy asarlarida ijtimoiy muammolarni ochib beruvchi misollar
 Abdulla Qodiriy tomonidan yaratilgan boshqa asarlarda ko‘rsatilgan ijtimoiy
muammolar va ularning hajviy tahlilini ko‘rsatish.
Ilova   8:   O‘zbek   adabiyotida   hajviy   janrning   rivoji   va   uning   jamiyatdagi
ta’siri
 O‘zbek   hajviy   adabiyotining   tarixiy   rivojlanishi,   uning   jamiyatga   ta’siri   va
tahlili.

MUNDARIJA

Kirish

Adibning hayoti, o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasi

Qodiriyning asosiy asarlari va ularning adabiyotdagi o‘rni

Asosiy qism

I bob. Abdulla Qodiriy "Baxtsiz kuyov" pyesasi

1.1. Pyesaning yaratilish tarixi

1.2. "Baxtsiz kuyov" pyesasining yozilish va sahnalashtirish tarixi

1.3. Pyesaning tahlili va asosiy g‘oyasi

II bob. Hajviy asarlarning adabiy ahamiyati

2.1. Hajviy janrning tahlili

2.2. Hajviy asarlarning jamiyatga ta'siri va ijtimoiy muammolarni ochib berishi

III bob. Abdulla Qodiriy "O'tkan kunlar" romani

3.1. Romanning yozilishi: asosiy faktlar va tarixiy kontekst

3.2. "O'tkan kunlar" va uning jamiyatga ta'siri

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar