Abdulla Qodiriy publitsistikasida hayot voqeligining badiiy aks etishi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	65.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Abdulla Qodiriy publitsistikasida hayot voqeligining badiiy aks etishi

Купить

Abdulla Qodiriy publitsistikasida hayot voqeligining badiiy aks etishi 1

Mundarija Kirish ……………………………………………………………………………3 I-BOB Abdulla Qodiriy publitsistikasinig o‘ziga xos xususiyatlar I.1 Adib publitsistikasining individualligi………………………………………..7 I.2 Abdulla Qodiriy publitsistiksida hayot voqeligining aks etishi……………...15 II-bob.Abdulla Qodiriy publitsistikasining janriy rang-barangligi II.1 Adib publitsistikasida hajv va yumorning sinkritlashuvi …………………..26 II.2 Abdulla Qodiriy publitsistikasida “xat”janri va “Mushtum” jurnalining o‘rni ……………………………………………………………..39 Xulosa …………………………………………………………………………….5 6 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati … ………………………………………….61 2

KIRISH Tadqiqot mavzusining dolzarbligi. Publitsistikaning eng muhim vazifasi zamonning dolzarb muammolarini kun tartibiga qo‘yish, jamoatchilik fikrini uyg‘otish, qo‘zg‘atish, shakllantirish, bu orqali omma ongiga ta’sir ko‘rsatishdan iboratdir. Bu borada matbuot eng qulay vosita va muhim quroldir. Ayni shu jihatlarni e’tiborga oladigan bo‘lsak, jadidlar publitsistikasi ham shu jarayonda tashkil topdi, deb ayta olamiz. Prezidentimiz “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida ta’kidlanganidek: “Agar biz O‘zbekistonimizni dunyoga tarannum etmoqchi, uning qadimgi tarixi va yorug‘ kelajagini ulug‘lamoqchi, uni avlodlar xotirasida boqiy saqlamoqchi bo‘lsak, avvalambor, buyuk yozuvchilarni, buyuk shoirlarni, buyuk ijodkorlarni tarbiyalashimiz kerak” 1 . Bunday tarbiya vositalaridan biri o‘zb

shaxsiyati, mahorati, jasorati va vijdoni masalalarini yoritish, publitsistikasining ba’zi bir xususiyatlarini o‘rganish va o‘zlashtirishdagi ahamiyati tadqiq qilishga harakat qilindi. O‘zbek adabiyotida ulkan mavqeda turgan Abdulla Qodiriy publitsistikasi yosh jurnalist va ijodkorlar uchun o‘ziga xos maktab ekanligi, bu adib merosini tadqiq qilish shu jihati bilan ham dolzarb ekanligini hisobga olindi. Bundan tashqari o‘zbek adabiyotshunosligida Abdulla Qodiriy publitsistikasini o‘rganish, o‘rganganda ham adib publitsistikasidagi hayot voqeligining badiiy aks etishini tahlil va tadqiq etish bitiruv malakaviy ishinining dolzarbligini belgilaydi. Ilmiy izlanishning ishning maqsad va vazifalari. Abdulla Qodiriyning badiiy ijodini, xususan publitsistikasining o‘ziga xosligini, mavzu ko‘lami,

“Abdulla Qodiriynning badiiy dunyosi” (T., 1994), B.Karimov “Qodiriy qadri” (T., 2004) kabi yangi ruhdagi yangicha tafakkur mevalarini ko‘rsatish mumkin. Shuningdek, bir qator ilmiy-tanqidiy va publitsistik maqolalar ham chop etilmoqda 2 . Bundan tashqari yangi-yangi yo‘nalishlarda doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari yoqlanmoqda. B.Qosimov, M.Qo‘shjonov, U.Normatov, B.Karimov, N.Karimov, S.Mirvaliyev, M.Sharafutdinova, M.Xudoyqulov, U.Dolimov, D.Quronov, I.G‘aniyev, A.Murodxonov kabi olimlar uning ijodini keng tadqiq qilishgan va bu jarayon davom etmoqda. Mazkur bitiruv malakaviy ishi ham shu jarayonning davomi bo‘lib, bunda asosan Abdulla Qodiriy publitsistikasining o‘ziga xosligi, jurnalistik faoliyati, matbuotdagi ishtiroki o‘rganildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi O‘zbek adabiyotsh

hamda adib badiiy estetik qarashlariga xos yetakchi xususiyatlarning belgilab chiqilgani va nazariy asoslanganidir. Mazkur tadqiqot kasb mahoratini oshirishga intiladigan jurnalistlar, adabiyotshunoslar, bo‘lajak yozuvchilar, talaba va kitobxonlarga Abdulla Qodiriy ijodi haqida bir qator tasavvur berish bilan amaliy ahamiyat kasb etadi. Undan maktab, litsey va kollejning adabiyot o‘qituvchilari ijodkor hayoti va ijodini o‘rganishda foydalanishlari mumkin. Ishning tuzilishi va hajmi . Mazkur bitiruv malakaviy ish ikki bob va to‘rt fasldan tashqari kirish , xulosa va o‘rganilgan va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib,13 ming 869 so‘zdan iborat. 6

I.BOB ABDULLA QODIRIY PUBLITSISTIKASINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI I .1 Adib publitsistikasining individualligi XX asr xalqimiz tarixida o‘zlikni anglash, milliy uyg‘onish davri bo‘ldi. “Jadidchilik harakati” nomi bilan tarixga kirgan bu jarayon xalqimiz ma’naviy hayotining hamma jabhalarini qamrab oldi. Badiiy adabiyot va madaniy hayotda tom ma’noda yangilanish jarayoni kechdi. O‘tgan asrning 10-yillarida Mahmudxo‘ja Bexbudiyning “Padarqush” asari, Abdurauf Fitratning “Munozara”, “Bayonoti sayyohi hindi” asarlari badiiy adabiyotda buyuk o‘zgarish yasagan edi. Abdulla Qodiriy mana shunday badiiy ijodda tub o‘zgarishlar kechayotgan bir davrda adabiyotga kirib keldi. Abdulla Qodiriy ijodkor sifatida o‘z adabiy faoliyatini she’riyatdan boshladi, uning “To‘y”, “Millatimga”, “Fikr aylag‘il”, “A

muharriri edi). Biz ikkovimiz ishga kirishdik-da, natijada sakkiz soncha “Mushtum” chiqdi”. 4 Abdulla Qodiriyning “Mushtum” jurnalini tashkil etilishi va Moskvaga o‘qishga ketgunigacha, ya’ni 1924 yilgacha matbuotda ko‘plab chiqishlar qiladi. Quyida ularning ayrimlarini ko‘rib, tahlilini keltiramiz va albatta, birinchi bo‘lib felyetonlariga murojaat qilamiz. “Dumbasi tushib qolgan emish. Kichkina feletun. “Eski shahar oziq sho‘basiga bag‘ishlayman” (“Ishtirokiyun” 1919 yil avgust.) 5 Ushbu felyeton orqali o‘sha davr Oziq qo‘mitasining faoliyatini hajv orqali yoritadi. Go‘sht mahsulotiga bo‘lgan talabni, narxi va fuqoroning ahvolini anchadan beri go‘sht yemay yurgan, “go‘shtsirab ketgan” obraz yordamida, achchiq kinoyalar bilan ifodalaydi. “Komitet qo‘yining dumbasi tushib qolgan” 6 deb xal

-Negakim, xarf teruvchi xizmatlarini hukumat ortiqcha to‘ydirib, qorin soldirg‘ani uchun” “Nega so‘zini shu yerda to‘xtatmoqchi bo‘lasan?” -“Negakim bundan ortiqni zamon ko‘tarmagani uchun!” 8 Bundan tashqari “Kula-kula o‘lasan”, “Ijmoli sayosiy”, “Azob bog‘chasida- yig‘i- sig‘i kechasi”, “Qazoyi osmonitlar”, “Qurbonlik o‘g‘rilari”, “Mochalov”, “Layli va Majnun”, “Past-u baland dunyoda”, “Huquq” 9 kabi felyetonlarida jamiyatdagi muammolar, insonlarning huquqsizligi jamiyat peshvolarining faoliyati, ijtimoiy-madaniy hayotdagi o‘zgarish va keskinliklarini tasvirlaydi. Abdulla Qodiriyning munaqqid, beayov hajvchi ham bo‘lganligini uning 1923 - 1926 yillari yozgan maqola, felyeton va hajviyalaridan bilish mumkin. Adibning publitsistik mahorati aynan 1920-yillari kamol topgan, bugun biz to‘lqin

“Solnoma”, “Ma’orif sho‘rosi diqqatiga”, “Bizda teatru ishining borishi” (Teatru va muzika), “Eski kitoblar savdosini qo‘lga olaylik”, “Tarbiya ishlariga diqqat” 10 . Jurnalist-publitsistning “Toshkent xabarlari” 11 ва “Bildirishlar” 12 maqolalarida esa o‘sha davrning siyosiy o‘yinlari, ishchi va mehnatkashlarning ahvoli, savdo-sotiq va xalqning murakkab ahvoli kuchli hajv orqali ifodalanadi. Abdulla Qodiriy 1924 yilning yozida Moskvaga ketadi va Valeriy Bryusov nomidagi jurnalistlar institutiga o‘qiydi, ammo Respublika matbuoti, xususan “Mushtum” jurnali bilan aloqasini uzmaydi. Abdulla Qodiriyning “Moskvadan” turkumi ostida bir qancha hajviy maqolalari, xatlari e’lon qilinadi. 1925 yilda yozuvchining “Mushtum” nomli ancha jiddiy tanqidiy maqolasi “Qizil O‘zbekiston” gazetasida bosiladi.

Ijodkorning “Toshpo‘lad tajang nima deydi?” hajviy turkumida o‘ziga xos voqea tasvirlanadi. Unda o‘z davrining yangi bir ijtimoiy tabaqasi jaholat va qoloqlik muhiti yaratgan chapanilar ustidan kulgu ustuvordir. Faqat chapani – takasaltanglar ustidangina emas, ularning hatti-harakatlari, so‘zlashuv va imo-ishoralari orqali nopob boylaru bayonlar, hokim-u hakamlar ustidan ham ayovsiz kulgu, faqat kulguning o‘zigina emas, ayovsiz masharalash maqsadlari ilgari suriladi. Uning "Mushtum", "Inqilob" jurnallari, "Ishtirokiyun", "Qizil bayroq" gazetalarida chiqqan hajviy asarlari, tanqidiy maqolalari nimasi bilan xalqqa yoqar edi? Mutolaa qilganimizda guvoh bo‘ldikki, mazkur nashrlarda Julqunboy, Ovsar, Shilg‘ay, Dumbul (Qodiriy tahalluslari) imzolari bilan yozilgan

"To‘rt tomong‘a yugurib tili bir yarim qarich osilg‘an; bir ko‘zi Mag‘ribda, bir ko‘zi Mashriqda; serharakatu bebarakat..." "G‘idi-bidi gaplar" hajviyasida bir so‘fi haqida: "Ko‘zining yoshidan soqolig‘a marvarid munchoq osibdir" 14 , deb yozadi. Umuman olganda, Abdulla Qodiriy badiiy nasrining deyarli hamma janrlarida ijod qilgan va o‘zbek adabiyotidagi ocherk, hikoya, qissa va roman janrlarining bir qancha yetuk namunalarini yaratgan. Xususan adibning “G‘irvonlik Mallaboy aka” ocherkida ijtimoiy muhit, shart-sharoit o‘zgarishi bilan inson ongi va ruhiyatida sodir bo‘lgan o‘sish- o‘zgarish, evrilishlar haqqoniy aks ettirilgan. Ocherkda tasvirlanishicha, o‘tmishda o‘zgalarning soddaligi, teran fikr yurita olmasligi bilan mashhur bo‘lgan G‘irvonlik dehqonlar vaqti ke

Maxzumning xatora daftaridan”, “Nafsi shayton”, “Maskov xatlari III”, “Sakkiz yil” 15 ).Abdulla Qodiriy shoirgina emas, dramaturg sifatida ham qalam tebratdi. “1913 yillarda sahnalashtirilgan “Padarkush” pyesasi ta’sirida – deb yozadi o‘z tarjimai holida- “Baxtsiz kuyov” degan teatr kitobini yozib yuborg‘animni o‘zim ham payqamay qoldim”. “Baxtsiz kuyov” adibning drama sohasidagi yagona asari deb qayd etilsa ham “Hech kim bilmasin” degan bir pardali komediya asari ham Abdulla Qodiriyga nisbat beriladi. Bu haqda “Qizil bayroq” gazetasining 1921 yil 17 sentabr sonida xabar berilgan: “...10 senyatbr yozliq “Turon” sahnasida “Hech kim bilmasin” (Julqunboy asari) o‘ynaldi.” 16 Abdulla Qodiriy 30-yillardagi murakkab sharoitda ham badiiy ijodni davom ettirdi. 1934 yil qishloq hayotidan “Obid ketm

kelinmoqda. Abdulla Qodiriy “Amir Umarxonning kanizi”, “Namoz o‘g‘ri” kabi romanlar yaratish orzusida bo‘lgan. “Amir Umarxonning kanizi”, “Namoz o‘g‘ri” romanlari uchun materiallar ham yiqqan. Biroq mustabid tuzum adibning bu orzularini ruyobga chiqarishga imkon bermadi.Abdulla Qodiriy 1926 yilda “Mushtum”da bosilgan “Yig‘indi gaplar” maqolasi tufayli qisqa muddat hibsga olingan. Bu maqola hajv tariqasida yozilgan bo‘lib, unda bir necha kishilar, arbob kimsalar haziltomuz tanqid qilib o‘tiladi. Hajviyasidagi tanqidiy mulohazalari uchun “aksilinqilobiy harakat qilinganlik” deb ayblanib hibsga olingan. Adibning tarixiy romanlari millat taqdiri, birligi, el-yurt qayg‘usi, mustaqilligi, shaxs erki, ijtimoiy adolat uchun kurash g‘oyalari bilan yozilganligi ham hukmron mafkuraga zid asarlar bo‘l

Abdulla Qodiriy publitsistikasi haqida fikr bildirishdan avval Cho‘lponnning publitsistikasiga nazar tashlaylik. Cho‘lponning matbuot yuzini ko‘rgan ilk asarlaridan biri —"Bahor avvallari" nomli etyud (badiiy-publitsistik lavha) uning ocherk janridagi ilk mashqlaridan sanalishi mumkin. O‘n yetti yoshli muallif voqelikka bir qur nazar tashlaydi-da, nigohiga ilingan narsalarni shoshib qalamga oladi: go‘yo u rassomu ijtimoiy hayotning muayyan lahzasini matoda qotirib qo‘yishga shoshilayotgandek. Muallif nigohi tabiatdan dehqonlarga, ulardan mahalliy boylarga, keyin tolibu mudarrislarga, nihoyat, "xushyoqmas xalq"qa ko‘chadi — ularning birontasida uzoqroq to‘xtalmaydi. Shu bois ham "Bahor avvallari" parchalardan tarkib topgan mozaikadek taassurot qoldiradi kishida: parc

"Bahor avvallari"da kuzatganimiz kinoyaviy ifoda yo‘sini o‘ziga maxsus nuqtai nazar poetikasini taqozo qiladi. YA’ni, bu holda muallifning chetdan kuzatuvchi mavqeida turishi kamlik qiladi, voqelikdan har tomonlama "yuqori" turishi taqozo qilinadi. Shunga ko‘ra, Cho‘lpon ijtimoiy hayotni "yuqori"dan kuzatadiki, shu tufayligina uning nigohi lahzalar mobaynida u ijtimoiy qatlamdan bunisiga ko‘cha oladi, shu mo‘jaz parcha orqali butunga — Turkiston ijtimoiy voqeligiga yaxlit munosabatini ifodalash imkoniga ega bo‘ladi. Cho‘lponning yo‘l ocherklaridan biri — "Vayronalar orasidan" 17 nomli safarnomasida esa o‘zgacha holga duch kelamiz: bunda muallif voqelikni "ichdan" kuzatadi. Andijondan O‘sh va Jalolobodga qilingan safar davomida muallif o‘zi guvoh bo‘l

keltirar ekan o‘tmishni eslaydi, muqoyasa qiladi, uning o‘ylari qatida esa doimo kelajak tashvishi botin bo‘ladi. Fikrimizni asoslash uchun sayyohning birgina faktni qay tarzda mushohada etishiga e’tibor beraylik. Xo‘jaobod qishlog‘i yaqinida "Farg‘onaning mashhur qorunlaridan yahudiy simxoyevlar"ning pu-liyu hiyla-nayranglari bilan barpo etilgan bog‘ haqida quyi-dagilarni o‘qiymiz: "Ko‘p mevali daraxtdan iborat bo‘lg‘on ul keng bog‘ni juda ko‘p, hadsiz-hisobsiz kerak ko‘chatlari bor ekan, g‘alati ovrupovoriy imoratlar, gulshanlar yasalgan. Necha yuzlab qo‘y, necha o‘nlab mol-siyirlar, yaxshi ho‘kuzlar necha juft otlar turg‘onlar, dehqonchilik asboblarining ham har xili bo‘lg‘on. Bu, albatta, ilgari vaqtda, mana bu kichik urushlar vaqtida bog‘cha tamom ishdan chiqib, bir chakal

maqolalari, felyetonlari, hajviyalari, ochiq xatlari chiqa boshladi: “Shodmarg (Kichik feletun)”, “Ishtirokiyun” 1917 yil, 21 mart, “Saylovmi, Bosqunlikmi kaykan”, “Ulug‘ Turkiston” 1917 yil avgust. Uning shahar dumasiga qayta saylov munosabati bilan yozilgan “Saylovmi, bosqunlikmi?” maqolasida o‘sha davrdagi saylov jarayoni “SHo‘roi islomiya” o‘tkazayotgan saylov siyosati aks etgan. Yozuvchi bir saylovchi sifatida ovoz berish huquqining oyoq osti qilinayotganligini, saylanayotgan nomzodga ovoz berish zo‘rlik bilan, tahdid bilan amalga oshirilayotganligini, bu holga militsiya va uchastka raisi jim qarab turganligini tasvirlaydi. “Qimmatchilik hasrati” maqolasida esa ijodkor shunchaki qimmatchilikdan nolimaydi, balki, o‘zi olayotgan maoshning qiymatini ko‘rsatadi. Xalqning bir vakili, mingl

ifodalaydi. “Komitet qo‘yining dumbasi tushib qolgan” deb xalqqa tarqatilayotgan go‘shtning ahvolini tasvirlaydi. “Bozor surishtirmaydir (kichik feleto‘n) ”. “Ishtirokiyun” 1920 yil 16 aprel 20 . Bu felyeton orqali jurnalist xalq ahvoli xaqida ayniqsa, o‘sha davr madaniy hayotining muhim jihati bo‘lgan teatr san’ati, teatr tanqidchiligini yoritishga harakat qiladi. Shu bilan birga kosib tilidan yaroqsiz o‘z mol-mahsulotiga nisbatan: “Xayf bo‘lmasin, bozor surishtirmaydir” jumlasining berilishi o‘sha vaqtda hech kim o‘z ishi bilan shug‘ullanmaytgani, natijada ishlar “o‘lda-jo‘lda”, mahsulot sifatsiz ekanligi tasvirlanadi. Abdulla Qodiriy publitsistikasida har bir ijtimoiy muammolar, yutuq va kamchiliklar, ijtimoiy masalalarga katta e’tibor qaratilgan. “Ma’orif shurosi diqqatig‘a” maqolasida

“Mochalov”, “Layli va Majnun”, “Past-u baland dunyoda”, “Huquq”. kabi felyetonlarida jamiyatdagi muammolar, insonlarning huquqsizligi jamiyat peshvolarining faoliyati, ijtimoiy-madaniy hayotdagi o‘zgarish va keskinliklarini tasvirlaydi. – Bundan tashqari ijodkorning jamiyatdagi madaniy o‘zgarishlar, madaniy hayot diqqat markazida turgan. “Eski shahar teatru havaskorlariga”, “bizda teatru ishining borishi” kabi maqolalarida o‘lkadagi teatr san’ati, faoliyati, ba’zi muammolari yoritiladi. Masalan, “Azob bog‘chasida-yig‘i kechasi” maqolasida “Rohat bog‘chasi”da bo‘ladigan teatr kechasi, unda o‘ynalgan sahna asari tasvirlanadi. Maqolada ishtirokchi va aktyorlarning o‘zini tutishi, tomoshabinlar tashrifi, umuman teatr faoliyati tahlil qilinadi. kamchiliklar kulgu hajv orqali tasvirlanadi: – Xi,

ettirdi. Masalan “Tilanchilik yoxud yengil kasb” maqolasida tirikchilikning manbosini tilanchilikka qurib olgan, sog‘ salomat, “ishbilarmon”lar qalamga olinadi. shubilan birga maqolada yosh bolalarning jalb qilinishini qoralaydi. “Kula kula o‘lasan” felyetoni orqali o‘lkadagi noshirlik faoliyatining bir qismi (G‘ozi Yunus faoliyati) tasvirlanadi. Bu faoliyatdagi kamchiliklar tanqid qilib o‘tiladi. “Otam va bolshevik” nomli mashhur hangomasida esa bir necha siyosiy boshqaruvni ko‘rgan, hozirgi kunda mehnatkashlar jamiyati davrida yashayotgan qariya otaxonning zamon haqidagi, siyosiy o‘yinlar to‘g‘risidagi fikr- mulohazalarini, niyatlari tasvirlangan. “Nafsi shayton” hangomasi orqali esa o‘sha davrdagi er yigitlarning o‘zini tutishlari, ro‘za oyidagi xalq hayoti, bozordagi muammolar she’rlar

ichida uch qalam o‘zini ochiq tanita oldi: Julqunboy, Ishchi, Shaloq Maxzum. Bular “Ishtirokiyun” gazetasidan boshlab ishlab keladilar”. Maqolada Abdulla Qodiriyning xalq sevib o‘qishiga asosiy sabablar qisqacha keltirib o‘tiladi, bular kulgu va muammoning yoritilishi ekanligi asoslanadi. Bunga yorqin misol tariqasida “Yig‘indi gaplar”, “G‘idi-bidi gaplar”, “Kalvak Maxzum xotira daftaridan”, “Toshpo‘lad tajang nima deydi”, “Shirvon xola nima deydi”, “O‘zi xon –ko‘lankasi maydon”, “Po‘skallasi”, “Naxs bosgan ekan”, “Tilak”, “Davosiz dardlar” kabi hajviya, hangoma va maqolalarida keltirish mumkin. Birgina “Tilak” 24 hangomasini tahlil qilib ko‘raylik. Maqola “Lo‘li elakli bo‘ldi, eshagi tilakli bo‘ldi”-deb boshlanadi. Va yangi yil kirib kelayotganligi sababli 10 ta muhim tilaklar bayon qilin

O‘lka va Toshkand xabarlari o‘rniga “Aldarko‘sa” hikoyalaridan, “Aliflaylo” (Ming bir kecha hikoyalaridan, hikoyalarning arabcha nomi-tad) voqealaridan shirin-shirin rivoyat (e’lonlarga tegila ko‘rilmasun, chunki e’lon uchun “Turkiston”ni olg‘uchi savdogarlarimiz ko‘p ko‘rinadur)”. To‘rtinchi tilak esa “Inqilob” jurnaliga bag‘ishlanadi va uning faoliyatiga talab nuqtai nazaridan baho beriladi: “...yilda uch marotaba chiqsun: “Yangi yil”ga bag‘ishlab bir no‘mir, may bayramisig‘a bir no‘mir, o‘ktabr o‘zg‘arishig‘a bag‘ishlanub yana bir no‘mir, ja’mi uch no‘mir”. Beshinchi tilakni esa hech bir tahlil va izohsiz keltirib o‘tmoqchiman. “Bilim o‘chog‘i” o‘likmi, tirikmi, buni Usmonjon maxsus jurnal chiqarub e’lon qilsun!” . Oltinchi tilak esa teatr ishlariga bag‘ishlanadi. Qurilayotgan teatr bin

ettirishimiz mumkin. Bu maqolada ham Abdulla Qodiriy jamiyatdagi kamchiliklarni hazil tariqasida quyidagicha yoritadi: “Xila tuzalib qoldi. “Mahalla kommissiyalarini qaytadan saylash xabari chiqg‘andan keyin kommiyalari xila tuzalib qoldilar Duo qiling, bular yana o‘rinlarida qolsunlar”. “Sovuq urdi. So‘ng‘i bemahal tushkan sovuq buning ko‘kcha dahasidagi bazmchi kungi yigitlarni urib ketdi. Bo‘lmasa yozi bilan payshanba kechasi nog‘ora bazmidan mijja qoqa olmas edik. Xudog‘a shukr, sovuq urgandan beri suv quyg‘andek jim-jit” 25 . “Xay, yer yutkur (Xotun-qizlarning baynalminal kuniga bag‘ishlab)” 26 maqolasida esa yana bir ijtimoiy muammo ayollarga munosabat tasvirlanadi. Ijodkor “chala dumbul tabiatli”, omi va savodsiz obrazi orqali xotinlarga qanday munosabatda bo‘lish kerakligini, er-xo

II.BOB ABDULLA QODIRIY PUBLITSISTIKASINING JANRIY RANG BARANGLIGI II.1 Adib publitsistikasida hajv va yumorning sinkretlashuvi 20-yillarning murakkab ma’naviy muhitiga shakllangan zamonaviy adabiyotshunoslik va adabiy tanqidchilik matbuotda kо‘zga kо‘rina boshlagan yosh ijodkorlarga, shuningdek, alohida nashrdan chiqqan badiiy asarlarga e’tibor berdi. Abdulla Qodiriy toifasidagi 20-30-yillarning murakkab ma’naviy muhitida qalam tebratgan yozuvchilarni ham shaxs, ham ijodkor sifatida goh u, goh bu qirg‘oqqa uloqtirmasdan, fikrni jamlab, eng muhimi, barcha asarlarini jiddiy о‘rganish lozim. Chunki ularning milliy ma’daniyatimiz xazinasiga qо‘shgan ulushlari katta. Abdulla Qodiriy ijodini 30-yillarda M.Sheverdin, Sotti Husayn, Miyon Buzruk kabi adabiyotshunoslar biryoqlama talqin qildilar. Ju

kunlar»dagi О‘zbek oyimni «eng jonli, realistik chiziqlar bilan kо‘rsatilgan shaxs» deb ataydi; “Mehrobdan chayon”dagi Solix maxdum obrazini ta’riflab “asardagi hamma personajlar orasida eng jonli, eng yorqin, eng tipik figura” deb yozadi. Nihoyat, “Obid ketmon”ga kelganda undagi Xatib domla bilan mulla Muhsin adibning mana bunday tahsiniga sazovor bо‘ladilar: “Domlalarning obrazini chizishga yozuvchi – sa’atkor. Domlalarning yurish-turishi, sо‘zlari, fikr yuritishi, xalqni aldash va hakazo butun sifatlari о‘quvchining kо‘z oldida jonlanadi. Asarda domlalarni yozuvchi yetaklamaydi, ular о‘z sо‘zlarini tiqmaydi, ular о‘zlaricha sо‘zlaydilar...” deya ijobiy fikrlar bildiradi. Abdurahmon Sa’diy “Oktabr о‘zgarishi va о‘zbek adabiyoti” maqolasida: “Julqunboy kо‘pdan yozib keladilar, bunda hajvg

ko’rish mumkin. Muallif “Tiyotir nadur?” deya savol bergach “Tiyotir ibratnamodur”, “Tiyotir vazxonadur, tiyotir taziri adabiydir”, deya unga timsolli ta’rif beradi. Ayni paytda, teatrning jamiyat a’zolariga saboq beruvchilik xususiyatini ham qayd etadi: “Teatrxona sahnalarinda qo’yulatturg’on sarlar fojea, ya’ni qayg’ulik, mazahga ya’ni kulgu drama, ya’ni hngomalik bir voqea va hodisani tasvir etib haloyiqg’a ko’rsatilur. Ul voqeadagi yomonlik va yaxshilikni paydo bo’lgani va sababini har kim ko’rub, anglab, ibrat olur va yamonlikdan qo’shib, yaxshilik va harakat qilmoqg’a, tiyotirda ko’rsatilg’on voqealar sabab bo’lur”. XX asr boshlarida jadid matbuotida keng o’rin olgan mavzular orasida ahloq, qoloqlik, ma’rifatsizlik masalalari ham yetakchilik qiladi. Jumladan, «Taraqqiy», «Sadoi Turki

edi degan savol tug‘iladi. O‘qib-o‘rganishimizda guvoh bo‘ldikki, mazkur nashrlarda har xil imzolar bilan yozilgan birorta asar yo‘qki, unda kulgi, tanqid va yo bittagina bo‘lsa-da, qalampirta’m so‘z, qochirim ibora topilmasa! Xalq tilida bo‘lgan va bo‘lmagan (ya’ni, faqat Qodiriyga xos) g‘aroyib jumlalar, tesha tegmagan iboralar, maqol va matallar bu jajji asarlarga yanada jozibadorlik bag‘ishlagan deyish mumkin. Eng qizig‘i shundaki, sizu bizning og‘zimizdan chiqsa ot hurkadigan "kalomi muborak" - so‘kish va haqorat so‘zlari ham, Ovsar yo Dumbul felyetonlarida o‘zining dag‘al ma’nosini andak o‘zgartirgandek, qulog‘ingizga yoqimli eshitiladi. Masalan, "qornini yorg‘anda alif o‘rniga loaqal kaltak chiqmayturg‘an dardisar" deb ta’riflaydi yozuvchi "Eshonlarimiz " 27

davrda adabiy til meyorlarining hali bir sistemaga solinmaganligidan, deyish to‘g‘riroq bo‘lsa kerak. Misol uchun, "yomg‘ir" so‘zi "Toshkand xabarlari" va "Biz kim va nimalardan qo‘rqamiz?" 30 maqolalarida "yog‘mur", "Bozor surishtirmaydir"va "Haqiqat – ochib so‘zlashdadir" maqolalarida "yomg‘ur" tarzida yozilgan. Julqunboy asarlarining xalqqa tez yetib borishi va uning sevimli mulkiga aylanishida maqol va matallarning o‘rni beqiyos. "Ishtonsizning cho‘pdan xadugi bor", deydi adib "Biz kim va nimalardan qo‘rqamiz?" maqolasida. (Sarlavha bilan maqol o‘rtasidagi ma’no uyg‘unligiga e’tibor bering!) "It suyak chaynamasa, tishi qichiydir" - "O‘rgangan ko‘ngil o‘rtansa qo‘ymas" maqolasida. "Osh tegsa - to

bundan qon-qardoshlar orasida ziddiyat kelib chiqmasligi uchun mazkur maqolasini yozadi. Qodiriy muammolarni hal etishda samimiylik, to‘g‘ri so‘zlilik bo‘lmog‘i zarur, deb hisoblaydi. Ichda qolib ketgan birgina so‘z bora-bora illatga aylanib, mojaro ustiga mojaro yasashi mumkinligiga ishora qilib deydi: "O‘rtoklar bizga chin do‘st bo‘lsalar kashf etdiklari, haqiqatni ichda saqlab emas, garchi achchig‘ bo‘lsa ham ochib-chochib so‘zlasunlar. Mana shundagina riyosizlik, chin og‘alik maydong‘a kelur..." Darhaqiqat, uning asarlarini o‘qir ekansiz, bironta qochirim ibora, maqol, o‘xshatish tugul, yarimta so‘z ham bemavrid tiqishtirilgan, pardoz sifatida qo‘llangan o‘rinni ko‘rmaysiz. So‘zlar, jumlalar (ular orasida biroz tarashlansa ham bo‘ladigan, chapanichasiga aytilganlari ham yo‘q em

yaratgan Sharif Oxund, Shirvon xola, Kalvak Mag‘zum, Toshpo‘lad tajang kabi xarakterlarni eslash o‘rinlidir. Abdulla Qodiriyning “Tinch ish” (hikoya dastlab “Tong” jurnalining 1920 yil 2-sonida 56-64 betlarda berilgan) hikoyasi ko‘p qodiriyshunoslar hajviy asarga kiritishni istamaydi. Ammo Sharif Oxund obraziga kelganda undagi hajviy xususiyatdan ko‘zlarini yashira olmaydilar. Sababi, Shariy Oxund o‘z ma’no-mohiyati bilan hajviy obraz. Zero, u oddiy kulgudan ko‘ra, achchiq, kinoyali kulguga mansub. Mazkur hikoya o‘z tuzilishiga ko‘ra yetti ihcham lavhalardan tashkil topgan. Har bir lavha asar qahramoni Sharif Oxund xarakteri yechimida o‘ziga xos bosqichlarni yaratadi. Agar birinchi lavhada qahramon xarakteri va holatiga xos portret yaratilsa, ayni chog‘da uning ikki muhim belgisi, islomiyl

Yana bu zot diniy olim bo‘lish ustiga siyosatdan ham xabarsiz emas edi...” 32 . Ma’lum bo‘ladiki, Sharif Oxund haqidagi tasvir tobora quyuqlashib, o‘z maromiga ko‘tariladi. Oqibatda na dinda, na siyosatda qo‘lidan tayinli bir ish kelmaydi, hamma intilishlari harakatlari, kulguli bir holatda sarobga aylanadi. Eng muhimi, adib Sharif Oxundlar taqdiri, xarakteri tasviri vositasida inqilobiy o‘zgarishlar davriga dosh berolmagan, iztirob o‘tida kuyayotgan, kelajagini yo‘qotgan ayanchli shaxslarning umumlashma tipini yaratadi. Zero, bunday majrux, manqurt tiplarning dunyoga kelishi o‘lkaning mustamlakachilik siyosati oqibatida vayronlikka, qashshoqlik va savodsizlikka duchor etilishi edi, degan g‘oya ilgari suriladi. G‘aflatdan, qoloqlikdan qutqarishnig bosh yo‘li o‘z xalqini uyg‘otish, ma’rifat

hikoya yoki qissaga nisbatan chegeralanganligi bilan farqlanadi. Modomiki, shunday ekan, mavjud har ikki qissani faqat felyetonlar yig‘indisi, turkumi yoki to‘plami deb baholash mavjud qissalar xususiyatini va hajviy individualligini anglamaslikka olib boradi. Agar adib o‘zining “Tinch ish” hikoyasida Sharif Oxund kabi dinda ham, siyosatda ham o‘zini o‘ta bilimdon qilib ko‘rsatishga intilgan, aslida esa har ikkisidan ham chalasavod shaxs hatti-harakatidan kulsa va kuldirsa, endi Kalvak Maxzum qiyofasida boshida savat yanglig‘ salla-yu, egnida zarvaraq to‘n va qo‘lida yuz bittalik tasbeh bilan salobat to‘kkan chiranchiq, har bir narsani o‘z qarichi bilan o‘lchaydigan, “oxir zamon ishlari”dan jar solgan, hammani aqlsiz-u o‘zini aqilli qilib ko‘rsatadigan takasaltanglar ustidan kulgu uyg‘otad

no‘noqlik yoki loqaydlik, qaynatasidan kaltak yeb qochishi holatlari zaxarhanda, beshafqat masharalovchi kulgu bilan yo‘g‘rilgandir. Adibning “Toshpo‘lad tajang nima deydi?” turkumida esa boshqacha manzara ko‘zga tashlanadi. Unda o‘z davrining yangi bir ijtimoiy tabaqasi- jaholat va qoloqlik muhiti yaratgan chapanilar ustidan kulgu ustuvordir. Faqat chapana- takasaltanglar ustidangina emas, ular xatti-harakatlari, so‘zlashuv va imo- yashoralariorqali nobop boylaru bayonlar, hokimu hakamlar ustidan ayovsiz kulgu, ayovsiz masharalash ham ilgari surilgan. Asar qahramoni Toshpo‘lad tajang yoki Toshpo‘lad tog‘a adib yaratgan Sharif Oxund, Shirvon xola yoki Kalvak Maxzumlardanalohida xususiyatlari, asarda tutgan o‘rni va ahamiyati jihatidan ajralib turadi. U avvalo ba’zi insoniy fazilatlari, oda

nisbatanbir insoniy rahm-shavqat uyg‘ona boshlaydi. “San ket, aka”-dedim: “Ana shu kun bo‘yi qancha ishlasam, saniki bo‘lsin. Kasalingni uyingda tort”-dedim. Shunda Toshpo‘lad tajang qaddi-qavmatiga uchib, bir xujayin kelib savdolashadi, o‘n ikki tangaga kelishadi. Tajang esa o‘sha “bezgak” mardikorni ham olib ketishni mo‘ljallaydi. Ammo “...juda ham pixini yorgan tullak xo‘jayin” bezgakning ahvolini ko‘rib ijirg‘anadi. Arang bir so‘lkavoyga olib ketadi. Oqibat mardikor egasi bozorga ketganidan foydalanib, zo‘r berib, Tajang yer chopadi. “Bezgak”ni dam oldirib yotqizdirib qo‘yadi. Kechqurun o‘sha olgan o‘n ikki tanganing o‘n birini “bezgak” mardikorga berib yuboradi. O‘zi esa och qolib ketmonini ham olti tangaga sotib yuboradi. Yana bir misol: Tajang bo‘zaxonada o‘tirib xayol suradi. Masho

chegaralanmaydi, balki imkon qadar shu nuqsonlarni, kamchilik va yetishmovchiliklarni bartaraf etish maqsadlarini ham ilgari suradi Kambag‘alchilik, yo‘qchilik va qashshoqlik oqibatida dovdirab qolgan ayrim kishilarga madadkorlik yo‘lini ham izlaydi. Agar “silliq to‘n kiygan boyvachchalar” muhtojlik va noilojlikdan cho‘zilgan qo‘llarga: “Xudoy bersin” deb o‘tib ketsalar Tajang: “Beri kel opa, “Ma”, “Olib bor”, “Duo qil ona” -deydi”. Kezi kelganda dovdir, ma’suliyatsiz nalogchi-soliqchi boshliqlarni esa toza masharalaydi. Kulgu o‘tida yondiradi. Kunlarning birida choyxonada o‘tirganda “Komissiya chaqiryapti”, -deyishadi. “Ha”,-dedim. “Nalog boshing qaysi xumsa o‘zing”,-dedim. U stolchada o‘tirgan bittasiga to‘g‘irlashdi. Lippamdagini olib, qo‘lig‘a berdim. “Beni dodig‘a yet, Pajaliska”,-ded

ichki, ruhiy qiyofasini ochishga erishadi. Bu hol asarni o‘qimishli, ma’noli bo‘lishini ta’minlaydi. Kosa ostidagi nima kosa sir asrorini ham ochishga erishadi. Xullas, Abdulla Qodiriy yaratgan nasriy, hajviy asarlari adibning bu boradagi ham yetuk iste’dod sohibi ekanligini yana bir bor amaliy samarasi edi. Qatlamdor hajv, serjilo kulgi vositasida o‘z davrining ijtimoiy, siyosiy va oilaviy illatlarini ro‘yi rost fosh etdi, qoraladi. Faqat qoraladigina emas, undan qutulish poklanish sari borib, nurli kelajak, istiqlol chirog‘ini yoqmoqchi bo‘ldi. Bunda realistik adabiyotga xos tasvirda betaraflik, xolislik usulidan keng foydalandi. Pirovardida, bu bordada o‘z adabiyotida ustozlik maqomiga ko‘tarildi. Adibning she’riyatda, dramada, hikoya va hajvda orttirgan tajribasi yirik epik ijodida jud

II. 2 Adib publitsistikasida xat janri va ”Mushtum”jurnalining o‘rni Ma ’ lumki janr – shakl va mazmun jihatdan o ‘ ziga xos belgilarga ega bo ‘ lgan san ’ at asari turidir . Publitsistika janrlari ham shakl va mazmun jihatdan o‘ziga xos xususiyatlarga egadir, ular ham xuddi adabiyot va san’atdagi janrlar singari kichikdan kattaga, yagonadan umumiyga, oddiylikdan mukammallikka o‘sib boradi. Publitsistikaning badiiy turiga oid janrlar lavha, ocherk, esse, felyeton va pamfletdan iboratdir. Mazkur janrlarda hayot voqealari, muammolari keng tarzda yoritilishi sababli ularda xabardor etish, tahlil qilish bilan birgalikda badiiy tasvir vositalaridan ham keng foydalaniladi hamda ularda obraz va obrazlilik keng qo‘llaniladi. Ammo mazkur janrlarda ham obraz va obrazlilik bu janrlarga oid hayot voqe

bir tomondan, uning ko‘ngil olamiga tegishliligini, ikkinchi tomondan, ijtimoiy hayot ("maishatning ketishi") bilan bog‘liqligini ta’kidlaydi. Aytish kerakki, muallif adabiyotni ijtimoiy hayotning illyustratsiyasi yoxud ijtimoiy hayot bilan adabiyot munosabatini "bazis-ustqurma" tarzida tushunmaydi. O‘ylashimizcha, adibning "maishatning ketishi"ga alohida urg‘u berishining sababi o‘zgacharoqdir. Zero, Cho‘lpon bu o‘rinda boshqa masalaga diqqatni jalb qiladi: adabiyot va o‘quvchi omma munosabatini anglashga intiladi. Muallifning fikricha: "Har sinf xalqning o‘ziga maxsus ohangi, o‘ziga ta’sir qiladigan zori bo‘lur". Ko‘ramizki, adabiyotni qabul qilish muammosiga qiziqayotgan adibning "maishatning ketishi"ga alohida urg‘u berishi bejiz emas. Sababki, x

kirgan) Cho‘lpon uning shu xalqqa mos bo‘lishi, shu xalq tushunadigan bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi. Sirasi Cho‘lponning fikrlari muayyan ijtimoiy-tarixiy sharoitlarda adabiyot ahli oldida ko‘ndalang bo‘lguvchi "adabiyot ommaviy bo‘lishi kerakmi yoki elitarmi?" degan savol tegrasida aylanadi. Ko‘rib o‘tganimizdek, Cho‘lpon adabiyot xalqchil bo‘lishi kerak, deb hisoblaydi. Adib tushunchasidagi "xalqchillik" ikki jihat bilan belgilanadi: birinchidan, adabiyot xalqning ijtimoiy-ma’naviy ehtiyojlariga xizmat qilishi lozim; ikkinchidan, adabiyotning ifoda vositalari xalqqa tushunarli bo‘lishi kerak. Cho‘lponning bu xil qarashi keyinroq yozilgan teatr taqrizlarida ham ko‘zga tashlanadi. Xususan, "Abo Muslim" spektakliga yozgan taqrizida tubandagicha so‘zlarga duch kela

bois ham adib "Adabiyot nadir?"da: "to‘b-to‘g‘ri aytganda ul qadar ta’sir qilmas, adabiyot bilan aytganda albatta ta’sir qilar..."- deb yozadi. Ko‘ramizki, Cho‘lpon adabiyotning asosiy xossasi — obrazlilikni nazardan qochirmaydi, "adabiyot bilan aytmoq" deganida u obrazli ifoda, obrazli fikr yuritishni nazarda tutadi. Felyeton fransuzcha “Feuilleton” so‘zidan olingan bo‘lib, varaq degan ma’noni beradi. Boshda gazetaga ilova qilingan varaqni yoxud gazetaning ostki qismida, matbuot termini bilan aytganda, podvalda beriladigan material felyeton deyilganda hozirgidek muayyan janr ko‘zda tutilmagan: rang-barang materiallar, suhbatu hisobot, spektakl taqrizi, munaqqid maqolasi, hatto podvalda terilgan adabiy asar - felyeton, deya nomlangan. Xat, ocherk, felyeton jadidlar

faktga nisbatan munosabat bildirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Aniqrog‘i, xabarning o‘zagini fakt tashkil etsa, xatning tub mohiyatini, uning yuragini faktning o‘zi emas, avtorda mazkur fakt tufayli tug‘ilgan shaxsiy fikr-o‘ylar, kechinmalar, individual his-tuyg‘ular tashkil etadi. Xabarda qayerda, qachon, nima voqea sodir bo‘lganligi haqida ma’lumot berilsa, xatda ham shunga o‘xshash qaerda, qachon, nima voqea sodir bo‘lganligi haqida gapiiladi. Biroq xatda shu faktlarni ma’lum qilish asosiy muddao emas. Xatdagi faktlar shu holicha gazetada, ayniqsa, respublika siyosiy gazetalarida e’lon qilishga munosib muhim fakt emas. Bunday xatlarning respublika gazetasi uchun muhim tomoni avtorning shu faktlarga bo‘lgan munosabatini gazetxonlarga etkazishdir. Xullas, xat jadid matbuotining ti

xat orqali aks ettiradi: “Birodar! Qo‘sqor podachining sigiri teskari tug‘ubdir. Shuni o‘xshatub gazetanga yozmaysanmi? O‘zi juda qiziq gapda! Imzo...” “Rezalyutsiya: saniki ham ma’qul!” Bundan ko‘rinib turibdiki, ijodkor xat janridan bu chiqishlarida, hangomalarida ustalik bilan foydalangan. Ayniqsa, uning publitsistikasida “Moskov xatlari” alohida e’tiborga va qiymatga molik. Abdulla Qodiriy 1924 yilning yozida Moskvaga ketadi, jurnalistika institutida o‘qiydi. Mazkur xatlarni o‘sha yerdan redaksiyaga yo‘llaydi. Bu xatlar “Mushtum” jurnalining 1924 yildagi 7 (27), 8 10, 11, 12, 18- sonlarida e’lon qilinadi. Ushbu xatlar Moskva hayotnini, u yerda o‘qish va savdo ishlari bilan yurgan vatandoshlarning hayoti, qilib yurgan ishlari haqida birmuncha qimmatli ma’lumotlar beradi. Shu bilan birga

Bundan tashqari savdo masalasida kelgan vatandoshlarimizning nomaqbulchiliklari ham o‘ziga xos tarzda tasvirlangan: ...undan bunga sovdo-sotiq uchun kelib, qayoqdagi tuturuqsiz shipingpocha go‘zallardan shatta yeb, Maskov ko‘chalarida chalang‘lashib yurgan kamersant akalarimizning hayotidan yozaymi”. “Maskov xatlari II” xati mantiqiy ravishda birinchi xatning davomi bo‘lib, birinchi xatda ko‘tarilgan muammolarni davom ettiradi. Ayniqsa, bu yerga mehmon bo‘lib kelgan va o‘zini musofir sanab, “qo‘ltug‘idag‘i jajmondekkina bir xotun”ni olib kechki sayirga chiqqan “ham vatan” lariga nisbatan nafrat tasvirlanadi: “Ey, o‘qug‘an besh vaqt namozing jigaringdan ursun-dedim va davom etdim: - Ey, tutkan ro‘zang, o‘girgan tasbehing muchchangdan ursun -dedim” Bundan tashqari shahar ko‘chasini to‘ldirib

gazetadan misollar bilan tahlil qiladi: ...Undan keyin “skidka”ni “guzasht” deydir, “chechirish” degan bilan tili kesilib qoladir ” 39 Abdulla Qodiriyning bu xatlaridan keyin “kichkina bildirish” va “Mushtum” jurnaliga deb nomlangan hangomalari ham Moskvaga yo‘llangan bo‘lib, jurnalning 2 va 17 sonlarida e’lon qilinadi. “Maskov xatlari 4” turkum xatlarining to‘rtinchisida esa o‘ziga xos tasvirlash usulidan foydalanib ba’zi muammolar o‘rtaga tashlanadi. Xatni uch qismga bo‘lib yozadi. Birinchi qismni “Madhal”. Tumov va uchuniq falsafasi” deb nomlaydi va bu qismda Moskvadagi Buxoro bilim yurti bilan bog‘liq masalalarga to‘xtaladi, aniqrog‘i kirish qiladi. Ikkinchi bo‘limda esa yotoqxona hayoti, klapa va burga muammosi, namgarchilikning ta’siri, bilim yurti o‘quvchilarining ahvoli tasvirlanad

“Maskov xatlari V” turkumning so‘ngisi esa tom ma’nodagi xat janri namunasi bo‘lib, aynan janr qoidalariga asoslanib yozilgan. Xat salom-alik, sog‘lik salomatlikdan so‘ng o‘qish bahonasida kelib oshiq o‘ynab, it urishtirib, ko‘ylak- ishton yirtib yurgan bolalarga to‘xtalib o‘tiladi. Shu bilan birga Moskvaga yuborilgan “ba’zi bir”lar ahvoli tasvirlanadi. Shundan keyin ashulachi Muhiddin Qori “ahvoli ruhiya”si bayon qilinadi. Bundan tashqari xatda Moskvaga ko‘chib kelganlar va pochtada tunu-kun pul kutayotgan och bolalar holati quyidagicha tasvirlanadi: “Ha, aytgandek, shu kecha kunduzlar bolalaringizning ovqat vajhidan ahvollari juda tang bo‘lib, ko‘b umrlari Turkpredsedatelingizning eshigida o‘ta boshladi” Bu tasviri orqali Abdulla Qodiriy o‘qishga kelgan bolalarning umri behuda o‘tayotgan

Abdulla Qodiriy xatlari orqali o‘z davrining muhim masalalarini yoritadi. Uning xatlarini o‘rganishda asosiy sabab esa ijodkor shaxsiyatidir. Aynan, xatlardagina ijodkor shaxsiyati namoyon bo‘ladi. Ijodkor shaxsiyatiga to‘xtalganda uning iste’dodi, zabardastligi, qomusiy bilimlar sohibi, o‘tkir mushohada, teran aql egasi, badiiy saviyasi yuksak ekanligi, botiniy tuyg‘ular egasi, kuzatuvchan vijdonli, iymonli o‘z ona tilining bilimdoni dunyo ko‘rgan insonligi namoyon bo‘ladi. Ijodkor shaxsiyati tom ma’noda aynan xatlarida bo‘y ko‘rsatadi. Mushtum” jurnali 1923 yil 18 fevralda “Turkiston” gazetasiga ilova tarzda 1-son uch ming nusxada nashr etildi. 1924 yildan esa “Qizil O‘zbekiston” nashri sifatida chop etilgan. Bu haqda Abdulla Qodiriy quyidagilarni yozadi: “23-yilning fevral oyida, shekil

Maxsum kabi imzolar bilan bosilib chiqadi. Yozuvchining bunday faoliyati haqida Xabibullo Qodiriy quyidagilarni yozadi: “Mushtum” 1924 yil sonlaridan birida dadamning suratini o‘rtoqlik hazili tariqasida masharalab bosishgan va tagiga shu so‘zlarni yozib qo‘yishgan edi: “Felyetonlar qiroli Julqunboy: yig‘latib kuldiradi, kuldirib yig‘latadi” Farg‘ona gazetasining muharriri Lutfullo olimiy Abdulla Qodiriyning “Mushtum” jurnalidagi faoliyati haqida shunday yozadi: “Mushtumning topgan e’tibori va ko‘p tarqalishi Julqunboyning o‘tkir qalami bilan”. 1923-1926 yillar davomida “Mushtum” jurnalining qiyofasini belgilovchi, hajviy qissa janrining yetuk namunalari e’lon qilinadi. Ijodkorning “Toshpo‘lat tajang nima deydi?” hajviy turkumida o‘ziga xos voqea tasvirlanadi. Unda o‘z davrining yangi bir

“Uzun so‘zning qisqasi, biz hajviyotda kundan-kunga ilgarilab boramiz. Bu sohada muvaffaqiyatlarimiz ta’min etilgandir. “Mushtum” jurnali 26- yilda quyidagi kuldurguchilarimizga ishonib ish ko‘rsa bo‘ladir: ” “...Yozg‘uchilar ichida bulardan boshqa ahyonda bir yozib qo‘ysa-da, amma qalami umidlik bo‘lg‘an o‘rtoqlar ham yo‘q emaslar” 1925 yilda yozuvchining “Mushtum” nomini olgan jiddiy maqolasi “Qizil O‘zbekiston” gazetasida bosiladi. Maqolada jurnalning o‘sha kezlardagi faoliyati istiqboli ancha chuqur tahlil qilinadi. Jurnalning tili xususida, ayniqsa, shakillanayotgan hozirgi zamon o‘zbek adabiy tili xususida to‘xtalib o‘tadi va jurnalning tilini asosli ravishda tanqid qiladi: “...yana “Mushtum”ning tiliga to‘xtalsak! 1 – Tilsizlik (duduqlik va soqovlik) 2 – Bo‘g‘oz-qisirlik (dag‘allik)

hayotimizning lavhalariga chin libos kiydirguvchi o‘z kishimiz, o‘z suratkashimiz yo‘q, bu yo‘qlik ham tilni tishlatadir”. Umuman olganda mazkur maqolada jurnalning o‘sha kunlardagi faoliyati, kelajagi haqida chuqur tahlil beradi. “Mushtum” jamoasining anada faolroq bo‘lishiga da’vat etuvchi, hajviy jurnalning qiyofasini belgilovchi ushbu maqolani g‘arazgo‘ylik deb qabul qiluvchilar ham bo‘ldi. Bu hol jurnalning muharri G‘ozi Yunusning “Tanqidmi, tosh otishmi?! javob maqolasida ko‘zga tashlanadi. Keyinchalik javob tariqasida yozilgan “Shallaqi” maqolasida ham jurnal va bosh muharrir faoliyati borasidagi o‘z fikr-mulohaza, taklif va tahlillarini yana davom ettiradi. Abdulla Qodiriy 1919-1925 yillar oralig‘ida matbuotda uch yuzdan ortiq hajviya, felyeton va maqolalar yaratdi. Uni yozuvchi si

Albatta, bunday uslubda hajv yozish birmuncha qiyin va mas’uliyatli. Axir yozuvchi asarga o‘zidan biror og‘iz so‘z qo‘shishga haqsiz, u (yozuvchi) artist qabilida boshdan-oyoq rolga kirishi shart-da!.. Asar boshdan-oyoq qahramon – Kalvak Maxzum tilidan tarjimai xol – sarguzasht tarzida hikoya qilinadi. U jiddiy ravishda eskirgan domlalar tili va talaffuzida odob bilan o‘z ota-onasining qanday “ulug‘ zotlar” bo‘lganini, otasining Toshkent muzofotida tutgan “beqiyos obro‘sini, ilmini va urfonini, o‘zining ana shunday zotlardan dunyoga barq urib kelganini, nihoyatda avaylanib tarbiya topganini, madrasada “zo‘r” muvaffaqiyat bilan o‘qiganini, uylanishini va ko‘rgan kechirganlarini erinmay hikoya qilib, o‘zining almisoqdan qolgan sodda fikr-aqidalari bilan o‘z o‘quvchilarni kuldirab boraveradi.

Abdulla Qodiriy “Mushtum” jurnalining 1923-1926 yillar oralig‘idagi har bir sonida maqola, felyeton, hajviya, “bildirish”lari bilan muntazam ishtirok etib turdi. Uning har bir chiqishida jamiyat va turmushdagi, kishilar fe’l atvoridagi kamchilik va nuqsonlar, ba’zi bir siyosiy o‘yinlar o‘zining butun bo‘y-basti bilan namoyon bo‘ldi: “Siyosat maydonlarida (2-son), “It urushtirish ishlari” (2-son); “Nima qayoqqa ketadir” (3-son), “Po‘skallasi” (3-son), “Naxs bosgan ekan” (4- son), “SHo‘x baytal” (5-son), “Yomon ko‘z” (6-son), “Biz kim va nimalardan qo‘rqamiz” (7-son), “Aralash” (8-son), “Bo‘tqa” (13-son), “Toshkent boylari” (23- son), “Hoy yeryutkur” (24-son), “O‘rgangan ko‘ngil o‘rtansa qo‘ymas” (25-son), “Tarjumai hol (eshonlarimiz)” (25-27-sonlar), “G‘idi-g‘idi gaplar” (26-son) “Matbuot

oling‘onda, quyidagi mazmunlar har kimga, har bir go‘dakka oshkora bo‘ladur: Maqolaning birinchi ustun to‘rtinchi yo‘lidagi...” "...O‘zbekning ishchisi, dehqoni, ma’orifi, shaltay-baltayi alh uxlaydi" (alh - hammasi barchasi) jumlasi faqat mubolag‘a maqomida qo‘llang‘on bir gapdir. Mundan boshqa ma’nolar chiqarish xayolot yoki vasvasadir. Zero, boshida bir oz muhokamasi bo‘lg‘on har bir kishi O‘zbekistonning Ulug‘ O‘ktabr inqilobig‘acha bo‘lg‘on holi bilan, O‘ktabrdan keyingi to‘qqiz yil ichidagi intiboxini (uyg‘onish), (ijtimoiyatda, ilm va madaniyatda, xulosa har bir jabhada) chiqishdirib ko‘rsa, o‘zini tamoman boshva bir olamda xis etadir.” “...Birinchi ustunning 25 nchi yo‘lidan boshlab, ikkinchi ustunning 4 nchi yo‘ligacha bo‘lg‘on o‘rtoq Oxunboboyev to‘g‘risidagi gaplar yolg‘

G‘ozi Yunus “Tanqidmi, tosh otish” maqolasida quyidagicha munosabat bildiradi: “Mushtum”ning davomi va kengayishi, til tomonining soddalanib, avom fahm bo‘lishi uchun Julqunboy kabi kulguchi yozuvchilarning tanqidi quruq tanqid emas, birgalashib ishlab borish va hatto “Mushtum”ning jilovini qo‘lga olishi bilan bo‘ladir” Umuman olganda “Mushtum” faoliyati Qodiriyning doimo diqqat markazida bo‘lgan va eng yaxshi hangoma, felyeton, maqola va hajviyalarini aynan shu jurnalda nashr ettirgan. Bunga oddiy misol sifatida o‘zbek hajviy publitsistikasining nodir namunalaridan bo‘lgan “Toshpo‘lad tajang nima dedi”, “Kalvan Maxzum xotira daftaridan”, “Yig‘indi gaplar”, “Tarjimai hol (Eshonlarimiz)” va “Shirvon xola nima deydi” kabilarni keltirishimiz mumkin. Aynan “Mushtum”dagi faoliyati bilan jurnali

XULOSA XX asr o‘zbek milliy adabiyotining eng yirik namoyondalaridan biri, o‘tkir jurnalist, mohir publitsist Abdulla Qodiriyning o‘zbek madaniy va ma’rifiy hayotida tutgan o‘rni beqiyosdir. Uning boy ijodiy merosini kuzatar ekansiz adabiy janrlarning aksariyatida nodir asarlar yaratganiga guvoh bo‘lasiz. Abdulla Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyotida katta o‘rin egallashi, hech kimga o‘xshamaydigan, o‘ziga xos, butun bir davr, zamon bor bo‘y-basti bilan namoyon bo‘lgan publitsistikasi borligiga ishonch hosil qilasiz. Abdulla Qodiriy ijodiga qayta-qayta murojaat qilinayotganligiga, o‘qib, o‘rganilayotganligiga ham asosiy sabab ham shu. Abdulla Qodiriy ijodini tahlil qilar ekanmiz, u nafaqat shoir, dramaturg, romannavis bo‘lib qolmay u mohir maqolanavis, publitsist va munaqqid ham bo‘lganini ang

Bu turdagi maqola va chiqishlarida milliy matbuotimiz faoliyat, unda kechayotgan jarayonlar, matbuot orqali bahs-munozaralar, noshirlik ishlari, milliy matbuotsiz umumiy madaniyat va ma’rifatga erishib bo‘lmasligi kabi masalalar yoritilgan. Adib milliy matbuot orqaligina ham iqtisodiy, ham siyosiy, ham madaniy- ma’naviy islohotlar o‘tkazishni samarali ekanligini anglab, matbuot tiliga, adabiy til normalariga, muharrir mas’uliyati, qog‘oz iqtisodi, til va uslub ifodaligiga e’tibor qaratadi. “Olti yillik bazm”, “Matbuot kuni”, “Mushtum ta’rifida”, “Jasorat – ayb emas”, “Haqiqat – ochiq so‘zlashdadir”, “Tilak”, “Mushtum”, “Maskov xatlari IV”, “Mushtum” oqsoqlang‘an emish”, “Shallaqi” kabi maqolalarda shu masalalar keng yoritilgan. Bu turdagi asarlarga adibning badiiy til va adabiyotga oid qar

sayosiy”, “Saylovmi bosqunlik”, “G‘irvonlik Mallavoy aka”, “Mochalov”, “Siyosiy maydonlarda”, “Solnoma”, “Birinchi may”, “Yig‘indi gaplar”, “Sakkiz yil”, “Ulug‘ ayyom”, “Naxs bosqan ekan”, “Da’vosiz dardlar”, “” kabi maqola va felyetonlar bunga misol bo‘la oladi.. Abdulla Qodiriy milliy madaniyatimizning, xalqimiz hayotining qaysi bir sohasi, masala yoki muammosi haqida fikr yuritmasin, hamisha va hamma holatda faqat yagona va buyuk bir maqsad, orzu bilan yashadi. YA’ni o‘z xalqini jahondagi eng taraqqiy etgan madaniyat va ma’rifatli xalqalar kabi kamolotga ko‘tarilishini istadi, da’vat qildi. Abdulla Qodiriy ijodini, publitsistikasini kuzatib, tahlil qilar ekanmiz quyidagi xulosalarga keldik: Birinchidan: Bugungi kunda hozirgi o‘zbek nasri mazmun va janrlar jihatidan nihoyatda yuksaklikka

she’riyatda, dramada, hikoya va hajvda orttirgan tajribasi yirik epik ijodida juda- juda qo‘l keldi, mahorat pillapoyasi bo‘lib xizmat qildi. To‘rtinchidan: Abdulla Qodiriy xatlari orqali o‘z davrining muhim masalalarini yoritadi. Uning xatlarini o‘rganishda asosiy sabab esa ijodkor shaxsiyatidir. Aynan, xatlardagina ijodkor shaxsiyati namoyon bo‘ladi. Beshinchidan: “Mushtum” jurnalidagi faoliyati va ishtirokidan shuni anglash mumkinki, “Mushtum”ning tom ma’noda “Mushtum” bo‘lishida Abdulla Qodiriyning ishtiroki, o‘rni nihoyatda katta. Ayniqsa, hajviy jurnal bo‘lgan “Mushtum”ning hajv borasida o‘sha davr matbuotining yetakchisiga aylanishida Julqunboyning hangoma, felyeton va hajviyalari salmoqli o‘rin egallaydi. Aynan “Mushtum”dagi faoliyati bilan jurnalist-publitsist – Abdulla Qodiriy 20

qadriyatlari va ongina yuksaltirish yo‘lida u zotning qilgan xizmati beqiyosdir.... U faqat o‘zbeklarning emas, balki Turkiston xalqlarining ham sevimli adibi, ozodlik va istiqlol kuychisidir” degan bahosiga sazovor bo‘ldi Prezidentimiz farmoniga ko‘ra safdoshlari Cho‘lpon, Fitratlar qatori Mustaqillik ordeni bilan taqdirlandi. Istiqlol davri hayotimizdagi yangilanishlarni keng yo‘l ochib berdi. Bir o‘zi tariximzni real tushuna boshladik, milliyligimizni anglab yetdik. Bu borada hukumatimiz tomonidan katta ishlar amalga oshirilmoqda. Mustaqillik yillari adabiyotshunoslik sohasida katta o‘zgarishlar ro‘y berdi. Adabiyotshunoslikning barcha sohalari bo‘yicha yangi tadqiqotlar yaratildi va yaratilmoqda. Jumladan, o‘zbek adabiy tanqidchilik sohasi bo‘yicha talaygina ilmiy ishlar, monografiyala

O‘RGANILGAN VA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1 . И. А. Юксак маънавият – енгилмас куч. Т.: Маънавият. 2008 . 1. Каримов 2. Каримов. И. А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. – Т.: Ўзбекистон. 2009. 3. Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар. – Т.: Ўзбекистон. 2000. 4. Қодирий А. Диёри бакр. Т.: Янги аср авлоди НММ. 2007. 5. Қосимов Б. ва бошқалар. Миллий уйғониш даври адабиёти. Т.: Маънавият. 2004. 6. Қодирий А. Кичик асарлар. Т.: А.Қодирий. 1996. 7. Қодирий Ҳ. Отам ҳақида. Т. : Ғ. Ғулом. 1983. 8. Мирвалиев С. Абдулла Қодирий. Т.: Фан. Т.: 2004. 9. Қодирий. Ҳ. Отамдан хотира. Т.: Янги аср авлоди НММ 2005 й. 10. Қодирий А. Тўла асарлар тўплами. 1-жилд. Т.: А.Қодирий. 1995. 11. Набижон Боқий. Фитна санъати. 2-китоб. Т.: Фан. 1993. 12. Ўзбек адабий танқиди ант

19. “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетаси 2003 йил, 19 сентябр 20. Султонов Х. Андиша (А.Қодирийнинг бадиий дунёси. Т.,1994.66- 74 бет) 21. Малик Т., Ибрат мактаби.ЎзАС. 2003,19-сентябр 22. Каримов Н. Қодирийнинг боши – янги йил совғаси. Фан ва турмуш. 1992. 3-4-сонлар 23. Каримов Н. Уни Қашқарда ҳам севишади. Туркистон. 1994. 7- декабр 24. Ҳошимов Ў. Андиша. Ўзбекистон овози. 2003, 15-март 25. Каримов Б. Ривоят ичидаги роман. ЎзАС. 2002, 7-апр 26. Сувон Мели. Самовий миқёс: “Ўткан кунлар” ва “Қирол Лир”. ЎзАС, 2003, 7-октябр 27. М.Шарафутдинова. Хатдир кўнгил дафтари. Тафаккур. 2009, 4-сон. INTERNIT ADABIYOTLARI 28. www.ziy ouz . com 29. www.ref.uz 30. www.adabiyot.uz 31. www.ziyo.net 32. www.lib.uz 33. www.mushtum.uz 61

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar