Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 207.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdulla Qodiriy romanlari badiiyati

Купить
OʻZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ʼLIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUGʻBEK N OMIDA GI OʻZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI J URN A LISTIKA VA OʻZBEK FILOLOGIY A SI FA KULTETI FILOLOGI Y A VA TILLA RN I OʻQITISH: O‘ZBEK TILI Y OʻN A LISHI O‘ZBEK ADABIY OTI TA RIX I FA N IDAN KURS ISHI MA VZU: Abdulla Qodiriy romanlari badiiy at i Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshk ent – 2025 1 MUN DA RIJ A : KIRISH .......................................................................................................... ........... 3 I BOB. ABDULLA QODIRI Y HA Y OTI VA IJ ODIY FA OLIY A TI ................ 7 1.1.Abdulla Qodiriy adabiy va ilmiy merosi hamda hayot yo‘li……...…………… 7 1.2.O‘zbek romanchiligining shakllanishida Abdulla Qodiriyning o‘rni…………12 II BOB. A BDULLA QODIRIY ROMA N LA RI TA HLILI… ..… … … … … … ...16 2.1. Qodiriy asarlarining tili va ma’no mundarijasi……………………………….16 2.2. Abdulla Qodiriy romanlari badiiyati…………………………. ………………21 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … .… … … … … … … … ......23 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI ......................................... 25 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘z chiqishlarida o‘zbek adabiyotining jamiyatdagi o‘rni, uning ma’naviyatni yuksaltirishdagi ahamiyati va milliy g‘ururni shakllantirishdagi roli haqida ko‘p bor ta’kidlagan. Prezident Shavkat Mirziyoyev adabiyot va san’atni millat ma’naviyatining asosi, yosh avlodni vatanparvarlik va ezgulik ruhida tarbiyalovchi vosita sifatida baholaydi. U kishi bir necha marotaba shunday degan:“Adabiyot – bu xalq qalbi, uning ruhi va or-nomusi. Adabiyotsiz jamiyatni tasavvur qilib bo‘lmaydi” 1 . Bugungi kunda o‘zbek adabiyotshunosligida milliy romanchilikning shakllanishi va taraqqiyoti masalasi dolzarb ilmiy muammolardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda Abdulla Qodiriy ijodi, xususan, uning romanlari badiiyati alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki Abdulla Qodiriy o‘zbek adabiyotida roman janrini shakllantirgan, uni milliy ruh, tarixiy tafakkur va realistik tasvir bilan boyitgan adib sifatida e’tirof etiladi. Uning “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari nafaqat badiiy jihatdan yuksak saviyada yozilgan asarlar, balki o‘zbek xalqining ijtimoiy hayoti, ma’naviy dunyosi va tarixiy tafakkurini aks ettiruvchi muhim adabiy manbalardir. Hozirgi globallashuv sharoitida milliy adabiyotga bo‘lgan munosabat, uning badiiy-estetik xususiyatlarini chuqur o‘rganish zarurati yanada ortib bormoqda. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, Abdulla Qodiriy romanlari badiiyati masalasini tadqiq etish bugungi adabiyotshunoslik uchun muhim ahamiyatga ega. Adib romanlarida tasvirlangan obrazlar tizimi, syujet qurilishi, til va uslub masalalari o‘zbek adabiy tilining rivoji, badiiy tafakkurning yuksalish bosqichlarini aniqlashda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu jihatlar Qodiriy romanlarini faqat tarixiy adabiy yodgorlik sifatida emas, balki hozirgi davr o‘quvchisi uchun ham dolzarb badiiy hodisa sifatida baholash imkonini beradi. 1 Mirziyoyev.Sh Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko ‘taramiz , O ‘zbekiston, - T. :2018, —B.168. 3 Abdulla Qodiriy romanlarining badiiyati, avvalo, realistik tasvir uslubining mukammalligi bilan ajralib turadi. Asarlarda voqealar hayotiylik asosida yoritilgan bo‘lib, qahramonlar xarakteri ijtimoiy muhit bilan uzviy bog‘liq holda ochib beriladi. Bu esa adibning badiiy mahoratini, tasvir vositalaridan o‘rinli foydalanganini ko‘rsatadi. Shuningdek, Qodiriy romanlarida tarixiy voqealar bilan shaxsiy taqdirlar uyg‘un holda tasvirlanib, bu holat asarlarning badiiy qiymatini yanada oshiradi. Mazkur xususiya tlarni ilmiy jihatdan tahlil qilish adabiyotshunoslikda realistik roman poetikasini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Bugungi kunda Abdulla Qodiriy ijodi yuzasidan qator ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, uning romanlari badiiyati masalasi hali ham keng va chuqur o‘rganishni talab etadi. Ayniqsa, obraz yaratish mahorati, badiiy tilning o‘ziga xosligi, dialog va monologlarning estetik vazifasi, tasviriy vositalarning funksional qo‘llanilishi kabi jihatlar zamonaviy adabiyotshunoslik metodlari asosida qayta tahlil qilinishi dolzarbdir. Bu esa Qodiriy romanlarining hozirgi adabiy jarayondagi o‘rnini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, Abdulla Qodiriy romanlari badiiyati yosh avlodni milliy adabiyotga qiziqtirish, tarixiy tafakkurni shakllantirish va badiiy didni tarbiyalashda muhim manba hisoblanadi. Adib asarlaridagi obrazlarning hayotiyligi, tilining ravonligi va tasvirning ta’sirchanligi o‘quvchida adabiyotga nisbatan chuqur qiziqish uyg‘otadi. Shu bois bu romanlarni ilmiy asosda o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Mav zuning o‘rganilganlik darajasi. Abdulla Qodiriyning asarlar, uning tahlili va badiiyati ko‘plab o‘zbek va jahon olimlari tomonidan keng miqyosda o‘rganillgan. O‘zbek adabiyotshunosligida Abdulla Qodiriyning ijodiy merosi, badiiy uslubi, milliy ruhiyatini aks ettirishdagi roli va romanlari alohida e’tibor markazida bo‘lgan. Masalan, O‘zbekistonda H.Akbarovning “Abdulla Qodiriy va sanoyi nafisa” kitobi: Ushbu asarda Abdulla Qodiriyning ijodi va uning san’atga bo‘lgan munosabati haqida batafsil ma’lumot berilgan 2 . N.Karimovning “Abdulla 2 https://kitobxon.com/oz/kitob/abdulla-qodiriy-va- sanoyi-nafisa 4 Qodiriy qomusi” kitobi: maqolasida adibning yangi o‘zbek adabiy tilining shakllanishidagi xizmatlarini yoritgan 3 . M.Abdiyevning “Abdulla Qodiriyning o‘zbek adabiy tili va matbuoti rivojidagi xizmatlari” maqolasida yozuvchining matbuot sohasidagi faoliyatini tahlil qilgan 4 .N.Normatovning “Abdulla Qodiriy hajviyoti” maqolasida adibning hajviy asarlari va publitsistik mahoratini o‘rgangan. 5 Qodiriy ijodini nafaqat o‘zbek olimlari, balki chet el olimlari ham o‘rgangan. Xususan, adabiyotshunos E.Nabi adib asarlarining janr xususiyatlari, millatparvarlik g‘oyalari va qadriyatlarini o‘rgangan. Bundan tashqari, adib ijodini amerikalik va angliyalik E. Olvort 6 , A. Beningsin, E. Uimbush, Robert J. Barret, D. Montgomeri, G. Morris, H. Battersbinlar, Z.Klaynmixel 7 kabilar O‘rta Osiyoni o‘rganishga bag‘ishlangan izlanishlarida bayon etgan. Hozirgi kunda ham adib ijodi o‘rganilmoqda. Xususan, amerikalik tadqiqotchi Mark Riz Abdulla Qodiriyning «O‘tkan kunlar» asarini ingliz tiliga tarjima qilish uchun 15 yil umrini sarflagan. U «Gazeta.uz»ga bergan intervyusida tarjimadagi qiyinchiliklar, nima uchun asar shunchaki muhabbat hikoyasi emas, avvalo islohotlar g‘oyasi haqida ekanligi va qanday qilib Qodiriy asar orqali muhim ijtimoiy muammolarni olib chiqqanligi haqida so‘z yuritgan. Kurs ishi mav zusining oby ek t i. Mavzuning obyekti — Abdulla Qodiriyning romanlari va ularning badiiy xususiyatlari, ya’ni asarlardagi syujet va kompozitsiya, obrazlar tizimi, badiiy til va ifoda vositalari hamda ularning adabiy-estetik ahamiyati hisoblanadi. Kurs ishi mav zusining predmet i. mavzuning predmeti — Abdulla Qodiriy romanlarining badiiy xususiyatlari va adibning ijodiy mahoratidir. Jumladan, predmet doirasida romanlardagi obrazlarning psixologik va ijtimoiy jihatlari, syujet 3 https://www.researchgate.net/publication/ 342337550_abdulla_qodiriyning_o'zbek_adabiy_tili_va_matbuoti_rivojid 5 https://hilolnashr.uz/abdulla-qodiriy-asarlari-jamlanmasi 6 Edvard Olvors .Uzbek Literary Politics. 1964. 7 Z. Klaynmixel.Sharqona yozish an’anasining rivojlanishi.1993-y.—B 279. 5 va kompozitsiya qurilishi, badiiy til va uslubning o‘ziga xosligi, shuningdek, tarixiy va milliy muhitning badiiy tasvir orqali ifodalanish usullari tahlil qilinadi. Kurs ishining maqsadi. mavzuning asosiy maqsadi Abdulla Qodiriy romanlarining badiiy xususiyatlarini aniqlash, ularda milliy ruh va tarixiy muhitning ifodalanish usullarini tahlil qilish, badiiy til va uslubning o‘ziga xos jihatlarini ochib berish hamda adib romanlarining o‘zbek milliy romanchiligi rivojiga qo‘shgan hissasini yoritishdan iboratdir. Kurs ishining v azifalari. Ushbu kurs ishida qo‘yilgan maqsadga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: — Abdulla Qodiriy romanlarini tizimli o‘rganish; — romanlardagi badiiy uslub va til xususiyatlarini aniqlash; — asarlarda aks etgan milliy va tarixiy muhitni tahlil qilish. Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat boʻlib, kurs ishining umumiy hajmi 26 betni tashkil etadi. 6 I BOB. ABDULLA QODIRI Y HA Y OTI VA IJ ODIY FA OLIY A TI 1.1.A bdulla Qodiriy adabiy v a ilmiy merosi hamda hay ot y o‘li O‘zbek adabiyotining shakllanishi va rivojlanishida ulkan hissa qo‘shgan va “O‘zbek romanchiligining otasi” deb nom chiqargan san’atkor, yozuvchi, shoir, tarjimon, dramaturg, XX asr o‘zbek adabiyotining ulkan namoyandalaridan biri A. Qodiriy (Julqunboy) 1894- yilning 10-aprelida Toshkent shahrining Beshyog‘och dahasida bog‘bon oilasida dunyoga keladi. Adibning otasi Qodirbobo (1820–1924-y.) xon, beklar qo‘lida sarbozlik qilgan, rus bosqini paytida Toshkent mudofaasida qatnashgan, keyinchalik savdo ishlari bilan, keksaygach, bog‘bonlik bilan shug‘ullangan. A.Qodiriy o‘z tarjimai holida shunday yozadi: “Boshda boy oilada tug‘ilishimni yoki kambag‘al oiladami, bunisini bilmayman, ammo yoshim 7–8 ga yetgach, qornim oshga to‘ymaganidan aniq bildimki, besh jonning tomog‘i faqat 80 yoshlik bir chol otamning mehnatidan, ya’ni bog‘ning yozda yetishtirib beradigan hosilidan kelar edi. Agar bahor yomon kelib, bog‘ mevalari ofatga uchrab qolsa, biz ham ochlikka duch kelib, qishi bilan javrab chiqar ekanmiz. Yoshim to‘qqiz–o‘nlarga borg‘ondan so‘ng meni maktabga yubordilar. Maktabda ikki-uch yil chamasi eski usulda o‘qib, keyin vaqtlarda oilamizning nihoyatda qashshoq kun kechirgani vajhidan o‘n ikki yoshimda meni bir boyga xizmatchilikka berdilar. Xo‘jayinim o‘zi savdogar kishi bo‘lib, o‘rischa yozuv-chizuv bilaturg‘on odamga muhtoj edi. Shu ta’ma bo‘lsa kerak, meni o‘ris maktabga yubordi... 1912-yilda manfaktur bilan savdo qiluvchi bir kishiga yiliga 50 so‘m barobariga prikazchik bo‘lib kirdim...” Binobarin, yozuvchining yoshlik chog‘lari xiyla ayanchli kechadi. Shuning uchun ham u yoshlik kezlari boy va savdogarlar qo‘lida xizmat qilib, yetarli darajada tahsil ko‘ra olmaydi. Shunga qaramasdan, A.Qodiriyning bilimga, adabiyotga qiziqishi aslo so‘nmaydi. U dastlab eski usuldagi maktabda, so‘ng 1908–1912-yillarda rus-tuzem maktablarida o‘qib, uni a’lo baholarga bitirib, hatto Toshkent general- gubernatori Samsonovning kumush soat bilan taqdirlashiga sazovor bo‘ladi. 7 U prikazchi bo‘lib ishlaganida savdogar boy insofli-adolatli ziyolilarni juda hurmat qilar edi. Abdulla boyning xonadonida va savdo do‘konida yashab, juda ko‘plab ana shunday ilg‘or fikrli ziyolilar bilan tanishadi va ulardan savdo ishlarini o‘rganadi. 1914-yili u boyning qizi Rahbaroy bilan turmush qurib, undan ikki o‘g‘il, ikki qiz ko‘radi, ya’ni Nafiza, Adiba, Habibullo, Ma’sudilar bilan osuda hayot kechiradi. Qodiriyning ijodlari ancha tez kamol topdi. “Baxtsiz kuyov”, “Juvonboz”, “Uloqda”, “Jinlar bazmi”, “O‘tgan kunlar” (roman), “Mehrobdan chayon” (roman), “Obid ketmon” (qissa), “Girvonlik Mallaboy”, “Xotinboz”, “Baxtsiz kuyov”, “Millatimga”, “Yovuz ruhlar iskanjasida” kabi qator jiddiy, badiiy jihatdan pishiq, hattoki bu asarlar o‘z qiymatini yo‘qotmasdan sevib o‘qiladigan asarlarni yaratdilar. Abdulla Qodiriy o‘z bilimlarini arab, rus, fors va turk tillarini o‘rganish hamda Sharq-G‘arb davlatlari adabiyotini chuqur mutolaa etish bilan boyitadilar. Keyin esa bilimlarini yanada boyitish maqsadida 1916-17- yillarda Abulqosim madrasida tahsil oladi. Keling, endi shu o‘rinda Abdulla Qodiriyning shaxsiy olamiga ham bir nazar olsak. Uning adabiyot yo‘lidan tashqari, oilada va jamiyatdagi o‘rni haqida bir gapirib o‘taylik. Abdulla Qodiriyning katta farzandlari bo‘lgan Habibulla Qodiriy otasi haqida shunday deydi: “Dadam xo‘p qiziqlar-da, erinmay bulbullar sayrog‘ini ham tekshirib o‘tirishardilar. Bog‘imiz tevarak devorlari tagida qator va zich teraklar o‘sardi. Koklam chog‘lari bu teraklarda bulbullar tinimsiz navo qilardilar. Dadam barvaqt turib, yuvinib, asta borib, shu teraklar tagiga chonqayib olib, bulbullar honishiga quloq solib o‘tirar edilar. U kishi shunday berilib, hayolga cho‘mib tinglardilar”. Yozuvchi Oybek bir xotirasida “Abdulla akam gul shaydosi edi”, deydilar. Darhaqiqat, dadam gulni nihoyatda sevar, gul shaydosi edilar. Erta ko‘klamdan boshlab u kishining birinchi “tashvish”lari shiypon oldidagi yarim tanobdan mo‘lroq yerni chopib, gulzor tartib berish, bozordan va kimsalar uyidan gul ko‘chatlari keltirib o‘tqazish, sug‘orish, o‘toq va chopiq bo‘lar edi. Bu ishlarni u hech kimga 8 “ishonmas”, hammasini o‘zlari bajarar edilar. Gullar o‘sib, gulzorda rang-barang kapalaklar uchib yurar edi. Dadam oilada ham, boshqa joylarda ham o‘zlarini juda bosiq, vazmin tutar, dimog‘dorlik, dag‘allik nimaligini bilmasdilar, ammo kamtarlikni ham haddan oshirib yubormasdilar, “Sizga-siz, senga-sen” qabilida munosabatda bo‘lar edilar. U kishi bizni kino, teatr, sayl- tomoshalarga ham olib borardilar. Men xotira yozayotirman... Ehtimol, dadamning buxil oila tarbiyasi borasidagi aqidalari hozirgi kunimizga xiyol yopishib tushmas. Men u vaqtlarda dadamning biz bolalarga nisbatan bunchalik qattiqqo‘l bo‘lishlaridan ehtimol xafa bo‘lgandirman ham, biroq hozir u kishining hislatlariga faqat rahmat aytaman... Abdulla Qodiriyning yana bir muhim ishlaridan biri bu “Mushtum” jurnaliga asos solganligidir. Ba’zi vaqtlarda uni “Mushtum” jurnalini yo‘rgaklab beshigini tebratgan adiblardan deb bejiz aytishmaydi. Yaqin tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, “Mushtum” jurnalining birinchi soni 1923-yil 13-fevralidan boshlab chiqayotganini ko‘rishimiz mumkin. Bilamizki, “Mushtum” jurnali hajviy-satirik janrda yozilgan. U turli ijtimoiy, siyosiy va madaniy mavzularni hajviy yo‘llar orqali tanqidiy yondashuv bilan yoritib bergan. Jurnal hazil, satira, felyeton, karikatura va pamflet kabi janrlardan foydalanib, jamiyatdagi masalalarni yoritgan. 1924-yilda Abdulla Qodiriy Moskvaga borib, Valeriy Bryusov nomidagi SSSR Davlat jurnalistika institutida tahsil oladilar. Bir yil o‘tgach, oilaviy sharoiti og‘irligi sababli Toshkentga qaytib kelishga majbur bo‘ladi va “Mushtum” jurnalida shtatsiz muxbir ishlay boshlaydi. Inson tug‘ulibdiki, ma’naviyat bulog‘idan suv ichmagan, uning ziyosi ostida ko‘karmagan, aqliy jabhalarda teran fikrlab hayot yo‘lini yorug‘lik tezligi kabi yoritib, nurafshon qilib bormagan, buning tub negizida ham asl ma’noda Abdulla Qodiriy kabi bir qancha buyuk siymolarimizning xizmati, ularning bizga qoldirgan ma’naviy boyliklari zulmatdan ziyo tarqatib bormoqda. Abdulla Qodiriyning bu ishlari tillardan tillarga, dillardan dillarga ko‘chib, qalbimizda armug‘on bo‘lib kelmoqda. Teran ko‘z bilan qaralganda ham, o‘zbek romanchiligiga tamal toshini qo‘ygan buyuk romannavis o‘tkir qalam sohibidir. Tom ma’noda bir nazar solsak, 9 Abdulla Qodiriyning adabiyotga, ma’naviy olamga juda katta tog‘ barpo etdi. Buning ifodasini esa uning romanlarni o‘qigandan so‘ng insonning terisi jumbushga keltiradigan, qalbini quyosh nuridek yoritib, isitib, uning hayotga bo‘lgan qarashlarini o‘rganishimiz mumkin. O‘tgan zamon adiblarimiz, xalqimizning kechmishlarini o‘z asarlarida shunday mohirona usulda yoritib beradiki, haqiqatdan ham bu olamni mo‘jizalaridan biri desak, aslo mubolag‘a bo‘lmas. Abdulla Qodiriy avvalda murakkab hayot kechirganlar, bu murakkabliklarni san’atkorona o‘rganib, o‘zlashtirganlar. Tabiiyki, bilim olish, bilim orttirish mutolaasiz bo‘lmaydi. Abdulla Qodiriy birinchi galda Sharq adabiyotini mukammal o‘rgangani bilan, shu bilan birga G‘arb adabiyotini ham puxta egallagan edilar. Ana shu ikki buyuk maktabdan olgan chuqur bilimi va tajribalarini o‘z ijodlarida mohirona qo‘llay olganliklari u kishining asarlarining sevib o‘qilishiga omil bo‘lgan bo‘lsa, ajab emas. Bu fikrlarni Qodiriy shunday tasdiqlaydilar: «Modomiki, biz yangi davrga oyoq qo‘ydik, bas, biz har bir yo‘sunda ham shu yangi davrning yangiliklarini ketidan ergashishimiz va shunga o‘xshash dostonchilik, ro‘movchilik va hikoyachiliklarda ham yangarishga xalqimizni shu zamonning “Tohir va Zuhra” lari, “Chor darvesh”lari, “Farhod va Shirin” va “Bahromgo‘r”lari bilan tanishtirish o‘zimizda buni ham…» Abdulla Qodiriy qatag‘on qilingan. 1937-yilning 31-dekabrida “xalq dushmani” sifatida hibsga olinadi, bunga hasadgo‘y “qalamkash hamkasblari” qo‘l urgan. 1938-yilning 4-oktabr kuni yozuvchi otib tashlangan, o‘limidan so‘ng oqlangan. Toshkentdagi Xo‘ja Alambardor (Kamolon) qabristoniga dafn etilgan. 1958-yildan boshlab, uning qutlug‘ nomi tiklanib, asarlari xalqqa qaytarila boshlandi. Adib va uning asarlari haqida tadqiqotlar va risolalar maydonga keldi. 1991- yil O‘zbekiston Respublikasining mustaqilligi e’lon qilingandan so‘nggina Abdulla Qodiriyga yuksak hurmat va ehtirom ko‘rsatila boshlandi. Abdulla Qodiriy Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti va “Mustaqillik” ordeni bilan taqdirlandi. Abdulla Qodiriy haqida Xayriddin Sultonov “Ra’noguliningsuvi”, “Moziydan bir sahifa”, Abdulhamid Ismoil “Jinlar Abdulla Qodiriy bazmi yoxud katta o‘yin”, Xurshid 10 Do‘stmuhammad “Yolg‘iz” kabi asarlar yozdi. Shuningdek, Abdulla Qodiriy hayoti va ijodiga doir arxiv manbalarini oʻrganish natijasida Nabijon Boqiyning “Qatlnoma” nomli hujjatli qissasi maydonga keldi. Adibning hayoti, ijodiga bag‘ishlab hujjatli film, asarlari asosida kinofilm va pyesalar paydo bo‘ldi. “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari negizida badiiy film, videofilmlar ishlanib, sahnalarda namoyish etildi. O‘zbekiston xalq rassomi Alisher Mirzo tomonidan Abdulla Qodiriy asarlariga qator rasmlar ishlandi. 2019-yil dekabrida Toshkentda Abdulla Qodiriy yashagan uyda, shuningdek, poytaxtning Abdulla Qodiriy bog‘ida muzeylar tashkil etildi. Toshkent shahrida Abdulla Qodiriy nomidagi ijod maktabi ishlab turibdi. 11 1.2.O‘zbek romanchiligining shak llanishida A bdulla Qodiriy ning o‘rni Roman (fran. dastlab rumoviy (roman) tillarida yozilgan asar) yangi davr adabiyotidagi katta hajmli epik asar 8 . Hozirgi davrda roman istilohini “epik turning bir janri” ma’nosida qo‘llash to‘g‘riroqdir. O‘zbek adabiyotida roman janriga mansub asarlar XX asrning boshlarida yozila boshladi. Adabiyots hunos M.Solihov o‘z maqolasid a roman janrining adabiyotimizga kirib kelishi haqida fikr bildirib shunday deydi: “Nasriy adabiyotga yangidan kira boshlag‘on xalqlar adabiyotning ro‘mon qismini tarjima bilan ochqonlar. Yani qaysi bir xalqning adabiyotida yaxshi ro‘mon bo‘lsa, uni tarjima bilan xalqni va yozuvchilarni u yo‘lga o‘rgata borg‘onlar. So‘ngra-so‘ngra unday ro‘monlarning taqlidini o‘z hayotlariga uydirib chiqora borg‘onlar ”. 9 Garchi bu qarash o‘zbek adabiyotida o‘rinli bo‘lmasada (o‘zbek adabiyotida ilk romanlar yaratilguniga qadar birorta tarjima roman bo‘lmagan, tarjima sohasi asrning keyingi yillarida rivojlangan), rus adabiyotida Yevropa adabiyotidan tarjima va taqlidlar orqali roman janri kirib kelganligi va rus adabiyoti faqat taqlid bilan cheklanib qolmay, roman janrini yuksak darajada o‘zlashtirib, bu janrda nodir asarlar yaratganligi haqiqatdir. O‘zbek adiblari roman bilan asosan rus adabiyoti va u orqali Yevropa adabiyoti bilan tanishishganlar. O‘zbek adabiyotining birinchi romani hisoblanadigan A. Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanidan oldin H.H. Niyoziyning 1915- yilda “Yangi saodat yoxud milliy ro’mon”, Mirmuhsinning “Farzandsiz Ochildiboy” kabi asarlarini mualliflarning o‘zlari roman deb nomlaydilar. Ammo bu asarlarni adabiyotshunoslar “janr talablariga javob bermaydi” deb o‘sha davrlardayoq baho berganlar. Milliy uyg‘onish davri tanqidchilaridan bo‘lgan M. Solihov “Mehrobdan chayon” yolg‘uz Julqunboyning ikkinchi asari emas, balki o‘zbek yangi adabiyoti uchun ham ikkinchi ro‘mon edi. Hamza Hakimzodaning “Milliy ro‘mon” nomli kichik bir asari bo‘lsada, unga bu kungi ro‘monchilik sharoitida roman demak to‘g‘ri bo‘lmasdi”, — deya fikr 8 Хатамов. Н. Саримсаков. Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-узбекча изохли лугати. Т. УКИТУВЧИ. 1978-Б.257. 9 Solihov.M.Mehrobdan chayon:mavzui, sinfiy tusi va tuzilishi jihatidan tekshirilmishdir. O'zbekiston adabiyoti va san'ati. 2008-y. 16-17-sonlar 12 bildirib, shu maqolasida romanni yuzaga chiqaruvchi bir qancha shartlarni sanab o‘tadi. Albatta, bu shartlar bugungi kunga kelib o‘z qiymatga ega emasdir. Yuqorida tilga olingan asarlarni keyingi davr olimlarining bir guruhi “roman yaratish yo‘lidagi urunishlar”, — deya baholaydilar. Shu tariqa jadidlar o‘zbek romanchiligini boshlab berdilar. Abdulla Qodiriy asarlarida real voqealarni, oshirmay–yashirmay bayon etgan. Adib millat ahvolini o‘nglash uchun juda ko‘p bora harakat qilgan, ammo Abdulla Qodiriy ijodini hukumat kishilari tirnoq ostidan kir izlab, g‘arazgo‘ylik bilan tuhmat va bo‘hton yog‘dirganlar. Jadidimiz o‘z ijodini himoya qilib, yozgan fikrlari xususida jasorat bilan aytadiki: “Men to‘g‘rilik orqasida bosh ketsa, “eh” deydirgan yigit emasman”. So‘zining oxirida yana ta’kidlaydi: “So‘zim oxirida odil sudlardan so‘rayman: Garchi men turlik bo‘hton, shaxsiyat va soxtalar bilan, ham anglashilmovchiliklar orqasida, ikkinchi oqlanmaydurg‘on bo‘lib qoralandim. Loaqal ularning, qoralovchi qora ko‘zlarining ko‘ngli uchun bo‘lsa ham, menga eng oliy bo‘lgan jazoni bera ko‘ringiz. Ko‘ngilday shamsi g‘uboroti, teskarichilik maqsadi bolmog‘on sodda, go‘l, vijdonlik yigitga bu qadar xo‘rlikdan o‘lim tansiqroqdir. Bir necha shaxslarning orzusicha, ma’naviy o‘lim bilan o‘ldirildim. Endi jismoniy o‘lim menga qo‘rqinch emasdir. Odil sudlardan men shuni kutaman va shuni so‘rayman”. Shundan keyin hayoti va ijodida o‘zgarishlar ro‘y beradi. Ijtimoiy hayotga aralashuvi matbuotdagi faolligi pasayadi. Kolxoz hayotini o‘z asarida yoritib berish maqsadida manbalar to‘plash uchun turli qishloqlarni kezadi. Go‘zal asarlar yozib, o‘z xalqining ma’naviy dunyosini bebaho asarlar bilan boyitayotgan bo‘lsa ham, mustabid tuzum uning qadriga yetmadi. Qayta xalq dushmaniga chiqardi. 1937- yil 31-dekabrda hibsga olindi, tergov jarayonida: “Menga qo‘yilgan ayblarni boshdan oyoq rad etaman. Haqiqat yo‘lida har qanday jazodan, qiynoqdan qo‘rqmayman. Agar otmoqchi bo‘lsalaring, ko‘kragimni kerib turaman”, deb mardona turadi. “Qo‘rqoqlik vijdonsizlikdir” kabi so‘zlarga hayoti davomida amal qildi. Uning asarlari uzoq yillar ta’qiqlanib, faqat 1956-yildan keyin 13 oqlanib, qayta nashr etila boshlandi 10 . Undan biz yoshlarga ko‘pgina o‘lmas asarlar meros qolgan. Jaholat dardlarining da’vosi — ma’rifat. Darhaqiqat, hamma zamonlarda bilganlar bilan bilmaganlar, o‘qiganlar bilan o‘qimaganlar, ma’rifatlilar bilan johillar o‘zaro farqlangan. Ma’rifat ziyosidan bahra olish millatning qalbini nurlantirish demakdir. Zero, Qodiriyning millat ruhida yozilgan asarlari, o‘zbeklar turmush tarzining turli qirralarini aks ettirgan. Millatparvarlik, ma’rifatparvarlik ruhida yozilgan jadidchilik g‘oyalari bilan sug‘orilgan edi. Abdulla Qodiriy xalqimizni uyg‘oqlik va fikrlashga chorlaydi. Adib romanlarida millatni ichdan yemiradigan illatlarini dadil tanqid qiladi. Sodda insonlarni o‘zligini anglashga, yangilikka chaqiradi, lekin ayrim qora niyatli amaldorlar ma’rifatga yetaklovchi insonlarni, jumladan Qodiriyni ham chirkin so‘zlar bilan qoralab, qamatishga harakat qilishadi va o‘z niyatlariga yetib, o‘lim jazosi bilan hukm qildiriladi. “O‘tgan kunlar” romanidagi obrazlarning har biri o‘zicha bir olamki, ular hech qachon bir-birini takrorlamaydi. Ularning hammasi ham yuksak darajada mahorat bilan yaratilgandir. Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” asari — o‘zbek romanchiligining birinchi cho‘qqisidir. Abdulla Qodiriy asarlarida milliy ruh va folklor an’analari uyg‘unlashib, ijodkorning o‘ziga xos, betakror uslubini namoyon qiladi. Umuman olganda, Abdulla Qodiriy nafaqat “O‘tkan kunlar”, “Mehrobdan chayon” romanlari, “Obid ketmon” qissasi, balki “Ahvolimiz”, “To‘y”, “Millatimga”, “Fikr aylagil” kabi she’rlarida, “Juvonboz”, “Uloqda”, “Jinlar bazmi” kabi hikoyalarida, “Baxtsiz kuyov” dramalarida ham milliy ruh hukmronlik qiladi. Abdulla Qodiriy tarixga chuqur hurmat bilan qaragan yozuvchi edi. U “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” kabi asarlarini yaratishda o‘sha davr hayotini, urf- odatlarini, siyosiy tuzumini aniq va to‘g‘ri tasvirlash uchun tarixiy manbalarni, xalq og‘zaki ijodini va yozma hujjatlarni puxta o‘rganadi. Ayniqsa, XIX asr Buxoro, Qo‘qon va Xiva xonliklari davridagi ijtimoiy hayotni chuqur o‘rgangan. 10 Qodiriyni qo‘msab. Abdulla Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti, 1994. —B.6. 14 Qodiriy asarlarida tarixni idealashtirmaydi, balki uni real hayotiylikda aks ettiradi. Tarixni o‘rganish orqali o‘zbek xalqining o‘zligini anglash, milliy ruhni tiklash, mustaqil tafakkurni shakllantirishni maqsad qilgan. Bu yondashuv o‘zbek adabiyotida tarixiy romanning rivojlanishiga zamin yaratdi. Abdulla Qodiriy “Mehrobdan chayon” dagi Xudoyorxon obraziga aynan tilga e’tibor masalasida milliy tuyg'ularni singdiradi: “Xudoyor muhr bosish asnosi yozilgan yorlig‘ va nomalarni o‘qutib eshitar, munshilarning eshitilmagan arah va fors so‘zlari orqaliq to‘qug‘an yarimturkiy jumlalariga aksar vaqt tushunmas:“Enalaring arapqa tekkanma?” deb mirzo, muftilarni koyir edi. Ammo Anvarning yozg‘an har bir jumlasini musiqiy kabi rohatlanib, tushunib tinglar va “shu bala barilaringdan ham o‘qug‘anraq chiqar!” deb, boshqa mirzolarning yuragiga o‘t yoqar edi”, deb yozadi asarda 11 . Bu roman o‘zbek adabiyotida siyosiy-ijtimoiy tanqidning yuksak namunasi hisoblanadi. Unda ilgari surilgan g‘oyalar sho‘ro hukumatining noroziligiga sabab bo'lib, Qodiriy keyinchalik tazyiqlarga uchradi 12 . 11 Karimov B. Jadidlar Abdulla Qodiriy. –Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2022. — B.87-88. 12 Qayumov A. Ma’naviyat, ma’rifat va qatag’on. –Toshkent: Akademnashr,2008. —B. 32. 15 II BOB. A BDULLA QODIRIY ROMA N LA RI TA HLILI 2.1. Qodiriy asarlarining t ili v a ma’no mundarijasi O‘zbek tarixiy romanchiligining asoschisi Abdulla Qodiriy nomini eshitmagan, uning asarlarini sevib mutolaa qilmagan kishi juda kam topilsa kerak, albatta. Uning asarlarini ko‘zdan kechirar ekanmiz, adibning ona tilimiz xazinasidan asar voqeasini ifodalash va obrazlar xarakterini ochib berish uchun tanlab olingan so‘zlari tabiiy, ularni ishlatish usuli va yozuvchining tili ravonligiga amin bo‘lamiz. Abdulla Qodiriy qahramon tilini ham, muallif nutqini ham mohirlik bilan ishlagan. O‘xshatishlar deysizmi, sifatlashlar, sermazmun mubolag‘alar va shu kabi xilma-xil tasviriy vositalar bilan asar tilini chiroyli bezagan. Adib “O‘tkan kunlar” romani va shuningdek, bir qator hikoyalarida ham tasviriy vositalardan keng foydalangan. Buni, albatta, xalq og‘zaki so‘zlashuv nutqidan foydalangan holda tasvirlagan. Ayniqsa, asar qahramonlarining tashqi qiyofasini mohirlik bilan musavvirlarcha chizib bergan. Va albatta, bu chizgilarni jonli xalq tili boyliklaridan foydalangan holda amalga oshirgan. Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida sifatlashlar ning qo‘llanilishini olib qaraylik. Buni asardagi misollar orqali ko‘rib o‘tamiz. Yozuvchi bu asarida qahramonlarini ta’rif va tavsiflar ekan, bunda sifatlashlardan mohirona foydalanadi. Masalan, asardagi Otabek obrazini olib ko‘raylik: Og‘ir tabiatlik, ulug‘ gavdalik, ko‘rkam va oq yuzlik, kelishgan, qora ko‘zlik, mutanosib qora qoshliq va endigina murti sabz urgan bir yigit. Asarning bosh qahramonlaridan biri Otabekka nisbatan qo‘llangan sifatlashlar uning tashqi qiyofasini, xarakter xususiyatlarini ochib berishda keng qo‘llaniladi. Otabekka xos tashqi ko‘rinishni (ulug‘, ko‘rkam, oq, qora, mutanosib qora) singari so‘zlarni keltirish orqali sifatlash hosil qilinmoqda. “Og‘ir” so‘zi uning xarakterini ifodalayapti. Sifatlash bo‘lishi uchun har doim ot oldidan uning belgisini bildirib keluvchi so‘z bo‘lishi kerak. Bu esa tilda sifatlovchi–sifatlanmish munosabatini yuzaga keltiradi. (Og‘ir, ulug‘, ko‘rkam, oq, qora, mutanosib qora) so‘zlari sifatlovchi, (tabiatlik, gavdalik, yuzlik, ko‘zlik, qoshliq) so‘zlari esa sifatlanmish sanaladi. Abdulla Qodiriy voqelikni tasvirlashda so‘zlarni nihoyatda topqirlik bilan obrazga mos mohirona qo‘llaydi. Yozuvchining 16 tasvirlashidan asar qahramonining ijobiy bo‘yoqqa ega ekanligi ko‘rinib turadi. Keltirilgan parchadagi “ko‘rkam”, “mutanosib”, “ulug‘” so‘zlaridan qahramonga nisbatan ko‘tarinkilik, iliqlik, samimiyat ruhi sezilib turadi. Bu esa adibning mahoratidan darak beradi va kitobxonning diqqatini tortib, asarni tugatmaguncha qo‘ldan qo‘ymasligiga sabab bo‘ladi. Abdulla Qodiriy romanlarida tasvirlangan asosiy qahramonlari hayotiyligi, tabiiyligi bilan, qalbning ko‘z ilg‘amas darajada tovlanib turishi, favqulodda kuchli jozibasi, sir-asrorlarga boy poetikligi bilan kishini maftun etadi. Quyidagi misralarda sifatlashlar vositasida yor qiyofasi o‘z poetik tasviriga ega bo‘lgan: Uning qora zulfi par yostiqning turlik tomoniga tartibsiz suratda to‘zg‘ib, quyuq jinggila kiprak ostidagi timqora ko‘zlari bir nuqtaga tikilganda, nimadir bir narsani ko‘rgan kabi… qop-qora kamon, o‘tib ketgan nafis, qiyiq qoshlari chimirilganda, nimadir bir narsadan cho‘chigan kabi… to‘lgan oydek g‘uborsiz oq yuzi bir oz qizilliqqa aylanganda, kimdandir uyalgan kabi… Shu vaqt ko‘rpani qayirib ushlagan oq nozik qo‘llari bilan latif burnining o‘ng tomonida, tabiatning nihoyatda usta qo‘li bilan qo‘ndirilgan qora xolini qashidi va boshini yostiqdan olib o‘lturdi. Kumushning ta’rifini berishda ko‘plab sifatlashlarga guvoh bo‘lamiz. Dastavval yostiq tasvirida ham uning qanday ekanligini “par” so‘zini keltirish orqali bilib olamiz. Bu o‘rinda “par” so‘zi bilan yostiq so‘zi o‘rtasida motivatsiya bor. Chunki yostiq hamda par so‘zining ma’nolari orasida yengillik semasi bor. Ya’ni, har qanday yostiq ham yengil bo‘lavermaydi, faqat pardan tayyorlangan yostiqqina yengil bo‘ladi. Paxtadan yaratilgani esa unga qaraganda og‘irroqdir. Keyingi o‘rinlarda Kumushga xos sifatlashlar o‘xshatish bilan birgalikda berilmoqda. Unda kiprikni tasvirlash uchun “quyuq jingala” birikmasi, qoshni aks ettirish maqsadida “qop-qora”, “o‘tib ketgan nafis”, “qiyiq” birikmalaridan foydalanilgan. Xol tasvirida ham “qora” so‘zi otdan oldin kelgan. Qo‘llar esa “oq, nozik” tarzda berilgan. Bu misolda yuz o‘xshatish hamda sifatlash asosida tasvirlangan. “Oy” so‘ziga –dek o‘xshatish bildiruvchi affiksni keltirib, “g‘uborsiz”, “oq” so‘zlari yuz oldida qo‘llangan. Bunda yuqoridagi ajratib ko‘rsatilgan birikmalarda lab va yuz, qo‘l, xolning o‘ziga xos yakka belgi, xususiyatlari konkretlashtirilgan. Bu orqali ko‘chma ma’no bilan birgalikda 17 birikmalarda emotsional-ekspressivlik ifodalangan. Yozuvchi hikoyalariga e’tibor beradigan bo‘lsak, ularda ham sifatlashlarning benazir namunalari borligiga amin bo‘lamiz. Quyidagi misolda sifatlash muallif munosabati, nutq qaratilgan shaxsga berilgan baho sifatida ko‘zga tashlanadi: “Shu vaqt o‘rtaga o‘n besh–o‘n olti yoshlik bir qiz kelib kirdi. Uning sochlari jingila-jingila, yuz va ko‘zlari do‘nduq, ustida yashil baxmaldan burma qilib tikilgan chiroyli delvagay kiyimi bor edi”. 13 ; “Endi qoldi: oq jujuncha kamzulimni, o‘rischa shimni, amirkon etikni, baxmal to‘ppini kiyish…” 14 .Sifatlash poetik matnlarda muallif yoki asar ishtirokchisi tomonidan tasvirlayotgan shaxslar, narsa yoki hodisaning o‘zi muhim deb hisoblagan sifatini bo‘rttirib ko‘rsatish orqali kitobxon e’tiborini jalb etishga xizmat qiladi. Abdulla Qodiriyning “Obid ketmon” asarida ham ko‘plab leksik arxaizmlar qo‘llangan. Xususan, asarda zamona zayli bilan qator ruscha-baynalmilal leksemalar ishlatilgan. Bular o‘sha davrda o‘zbek tilida faol qo‘llangan neologizmlar jumlasiga kirar edi. Endilikda esa ularning bir qismi “eskirgan” bo‘yoqqa ega bo‘lib qolmoqda. To‘g‘ri, asarda bunday leksemalar tarixiy so‘zlarga nisbatan kamroq ishlatilgan. Quyida shunday arxaizmlarning ayrimlarini namuna tariqasida keltiramiz:rayon (asli fransuzcha – keng maydon, katta kenglik; lotincha regio, regionis – viloyat, o‘lka, chegara) 15 – tuman; tuman markazi; hozirda tuman: Rayondan yuborilgan vakil – Rafiqov ochiq yuzli, ichi kirsiz, tabiati sodda bir ishchi 16 ;sklad (ruscha skladivat – “taxlamoq, joylashtirmoq, yig‘ib, joylab qo‘ymoq” fe’lidan yasalgan ot, hozirda – ombor 17 : Kelasi yil binokorlik mavsumida… qishloq xo‘jalik mashina va asboblari skladi… bino qilinmoqchi… 18 Hozirda ommaviy nutq, ya’ni so‘zlashuv uslubida parallel ravishda qo‘llanmoqda. Diqqatga sazovor bir dalil: ayni shu leksema ishlatilgan gapning 13 Abdulla Qodiriy.Jinlar bazmi.Cho‘lpon nashriyoti.T:. — B.3. 14 Abdulla Qodiriy.Uloqda.1916. — B.1. 15 O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 6 Jildli. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uy, 2023.—B.406. 16 Qodiriy Abdulla. Obid ketmon. – Toshkent: Uzadabiynashr, 1959. — B.114. 17 O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 6 Jildli. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uy, 2023.—B.686. 18 Qodiriy Abdulla. Obid ketmon. – Toshkent: Uzadabiynashr, 1959. — B.12. 18 o‘zida, undan sal yuqoriroqda uning o‘rnida hozirda qo‘llanayotgan ombor (arava, ot jabduqlari saqlanaturgan ombor) leksemasidan ham foydalanilgan. “Oʻtkan kunlar” romanining maʼno mundarija doirasi: “Oʻtkan kunlar” romanining maʼno mundarija doirasi nihoyatda keng. Unda xilma-xil insoniy taqdirlar, ijtimoiy-siyosiy, maʼnaviy axloqiy, oilaviy- ishqiy muammolar qalamga olingan. Biroq ular orasida yurtning, millatning taqdiri, mustaqilligi masalasi alohida ajralib turadi. Binobarin el-yurtning mustaqilligi, birligi masalasi romanning asosini tashkil etadi. Asarning bosh qahramonlari Otabek va Yusufbek hojilar shu yurt istiqloli, faravonligi, osoyishtaligi yoʻliga hayotini, jonini tikkan fidoyi kishilardir. “Oʻtkan kunlar” bamisoli ulkan va tiniq koʻzgu, unda oʻzbek millatining muayyan tarixiy sharoit, vaziyatdagi turmushi, urf-odatlari, ruhiy-maʼnaviy dunyosi, boʻy-basti, qiyofasi keng koʻlamda aniq-ravshan gavdalantirilgan. “Oʻtkan kunlar”, bir qarashda, anʼanaviy ishq dostonlarini ham eslatadi. Unda Otabek bilan Kumushning ishqiy sarguzashtlari, fojiasi juda katta mahorat bilan tasvir etilgan. Asardagi ishqiy sarguzashtlar kitobxonni hayajonga soladi, Otabek bilan Kumushning goʻzal baxtini barbod etgan omillar kishini chuqur oʻyga toldiradi. Muallif oshiqlarning ishqiy sarguzashtlari bahonasida muayyan tarixiy davrni –Turkistonning rus bosqini arafasidagi ahvoli, qora kunlarini koʻz oldimizda gavdalantiradi. Qodiriy ishqiy sarguzashtlar koʻrinishida oʻlkaning tutqunlikka tushishining bosh sababi jaholat, qoloqlik va oʻzaro ichki nizolardir degan fikrni gʻoyat ustalik bilan aytadi. Garchi romanda adib shaxs harakteri va qismatini muhit, sharoit, ijtimoiy muammolar bilan chambarchas aloqadorlikda tasvir va tahlil etsa-da, inson shaxsining muhit va sharoitga bogʻliq boʻlmagan tugʻma, sirli-sehrli gʻaroyib shevalariga ham eʼtiborni tortadi. Bu jihatdan bir oila, bir xil sharoitda tugʻilib voyaga yetgan saviya- xarakter, surat va siymo vajidan ikki olam – egachi -singil Zaynab va Xushroʻybibi obrazlarining talqini gʻoyat ibratlidir. Biri mute, itoatkor, nuqul oʻzgalar izni bilan ish koʻradi; ikkinchisi esa dadil, mustaqil, oʻz baxti va taqdiri uchun faol kurash olib boradi. Yozuvchi bu ikki shaxs xarakteriga xos tugʻma xususiyatlarni sharhlash bilangina cheklanmaydi, bunday xislatlarning oʻsha kimsalar, qolaversa, oʻzgalar taqdiriga koʻrsatgan taʼsiri, fojiaviy oqibatlarini 19 ham ifoda etadi. Oʻzini boshqalar ixtiyoriga topshirib qoʻygan Zaynab shu ojizligi tufayli oʻz baxtiga zomin boʻlibgina qolmay, yana oʻsha ojizligi tufayli oʻzgalar qutqusi orqasida beixtiyor jinoyatga qoʻl uradi – Kumushga zahar beradi. Dumbul tabiat bu ayol oʻgʻli Otabek, qolaversa kelinlari – Kumush, Zaynab taqdirlarining chigʻallashib ketishi, oxiri fojiaga yuz tutishida bosh sababchi ekani ayon. Biroq har qancha gunohkor boʻlmasin, oʻta andishali adib uni keskin qoralashga tili bormaydi. Nima boʻlganda ham, Oʻzbek oyim, baribir ona… Ayni paytda rostgoʻy, realist yozuvchi onaning pala partish, dovdir xattiharakatlaridan, tabiatidagi ayrim kamchiliklaridan koʻz yumib oʻtolmaydi. Bu borada adibga xalqona yumor qoʻl keladi. Bu obraz tasviri boshdan-oyoq ajib serjilo – ham kinoya-kesatiqlarga, ham ardoq- mehrga toʻla yumor bilan yoʻgʻrilgan. Xullas, “Oʻtkan kunlar” romani toʻqima qahramonlarning hayotiylik kasb etishi va tarixiy voqealarga uygʻunligi jihatidan ham, mujassamot butunligi va tilidagi nafosati jihatidan ham oʻzbek adabiyoti xazinasidagi durdonalar qatoridan oʻrin olgandir. “Oʻtkan kunlar” oʻzbek adabiyotida ilk roman boʻlishining oʻzi bilanoq ilgari bosilgan katta qadam edi. Unda realizmning asosiy tamoyillari yuqori badiiy saviyada amalga oshirildi. Roman, umuman, oʻzbek adabiyotida yetuk realizmga asos soluvchilik rolini oʻynadi. 20 2.2. A bdulla Qodiriy romanlari badiiy at i Abdulla Qodiriyning asarlarini o‘qir ekansiz, asar qahramonlari va undagi voqealarni bayon etishdagi adibning tasviriy mahoratiga qoyil qolasiz. U asarlarida o‘zining davridagi voqeliklarni shunchalik mohorat bilan aks ettirgan-ki, asarlarini o‘qigan odam o‘sha davrdagi vaziyat haqida tushunchaga ega bo‘ladi. Adib asarlaridagi badiiy tasvirlarga ahamiyat bersangiz qahramonlar tasviri ham sizni befarq qoldirmaydi. Yozuvchi asar yozayotganda voqeliklardagi mayda detallarni ham ko‘zdan qochirmagan holda, shunday yozadi: “Men bir asar yozishdan avval, shu yozmoqchi bo‘lgan narsam haqidagi materiallarni puxta o‘rganib chiqaman”. Men o‘z asarlarimda biror joy to‘g‘risida yozmoqchi bo‘lsam, o‘sha joyni avval ko‘rgan bo‘samda, yana borib tekshirib yaxshiroq o‘rganib kelaman. Materiallarni o‘rganish mahalida eng mayda narsalarga (detallarga) ham ahamiyat beraman. Umuman, mayda detallar o‘quvchida yozuvchisiga ishonch uyg‘otadi. Yozuvchi bo‘laman degan har bir kishi o‘zida mana shunday, turmushning mayda-chuydalarigacha kuzata oladigan qobilyatni oshirish kerak. Ya’ni Abdulla Qodiriyni asarlarini sinchiklab o‘rganib chiqish ham bo‘lajak yozuvchini toblay oladi deyishimiz mumkin. Abdulla Qodiriyning bu sinchikovligiga, bu qobilyatiga har bir asar qahramoning badiiy tasviri shu qadar ustalik va mahorat bilan yozilganligiga, uni go‘yo usta rassom ko‘z o'ngingizda moy bo‘yoqlarda ishlagan surati namoyon bo‘lgandek his etganingizda yana bir bor amin bo‘lasiz. Adibning “O‘tkan kunlar” asarini o‘qir ekansiz asardagi har bir qahramon tasviridagi o‘ziga xoslik, turfa voqealarning bir-biri bilan uyg‘unligi sizni o‘ziga tortadi. Yozuvchi “O'tkan kunlar” asarida Otabekni tasvirlar ekan uning qiyofasi kitobxon ko‘z o‘ngida namoyon bo‘ladi. Og‘ir tabiatlik, ulug‘ gavadalik, ko‘rkam va oq yuzlik, kelishkan, qora ko‘zlik, mutanosib qora qoshliq va endigina murti sabza urgan bir yigit. Bu tasvirning o‘zidayoq kitobxon Otabekning siyrati va surati naqadar ko‘rkamligiga ishonadi. Abdulla Qodiriy tomonidan tasvirlangan bir malak Kumushbibi tasviri esa kitobxonni tamomam lol qilib, o‘z ortidan ergashtiradi. 21 “... uyg‘oq yotgan bizni ko‘ramiz. Uning qora zulfi par yostiqning turlik tomoniga tartibsiz suratda to‘zg‘ib, quyuq jingilla kiprik ostidagi ko‘zlari bir nuqtaga tikilganda, nimadir bir narsani ko‘rgan kabi... qop-qora kamon, o‘tib ketgan nafis, qiyiq qoshlari chimirlaganda, nimadandir bir narsadan cho‘chigan kabi.... to‘lgan oydek g‘uborsiz oq yuzi biroz qizilligg‘a aylangan-da, kimdandir uyalg‘an kabi... shu vaqt ko‘rpani qayirib ushlagan oq nozik qo‘llari bilan latib burnining o‘ng tomonida. tabiatning nihoyatda usta qo‘li bilan qo‘ndirilgan qora xolini qashidi va boshini yostiqdan olib o‘lturdi...”. Bu tasvirlarni o‘qigan har bir kitobxon ko‘z o‘ngida Kumushbibi siymosi, uning go‘zalligi oldida bir oz hayajonga tushadi va satrlar ustida qayta-qayta ko‘z yugurtiradi. Kitobxon asarni o‘qir ekan, yozuvchining tasvir mahoratiga tan beradi. Chunki asarda voqealar rivoji yuksak mantiqiy izchillik bilan ko‘rsatilganligiga qaramay, har bir obraz o‘z tabiat mantig‘iga mos harakatlarnigina qiladigan obrazlarning har biri o‘z darajasiga mos keladigan til bilan ta’minlanganligiga, timsollar faoliyatida sun’iyliklik, zo‘ravonlik sezilmasligi o‘quvchini befarq qoldirmaydi. Adibning buyukligi, daho sa’natkorligi shundaki, na asar voqeasi rivojida, na obrazlar xatti harakatlari tasvirida, na muallif bayonida yasamalik, taxminga yo‘l qo‘ymaydi. Yozuvchining qalamidan to‘kilgan tasvir hayotning o‘zidagidan ham mukammalroq, tabiiyroq, asosliroqdir. Mehrobdan chayon esa yoshlarni tafakkurga, ilmga, haqiqatni izlashga undaydi. U orqali adib har bir insonning ma’naviy olami tozalanmas ekan, jamiyatda o‘zgarish bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Qodiriyning bu fikri bugungi davrda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Qodiriy ijodi yoshlarni milliy o‘zlikni anglashga, ajdodlarimizning boy ma’naviy merosini qadrlashga o‘rgatadi. U yozgan har bir asar yoshlar uchun ruhiy qo‘llanma, ma’naviy tayanchdir. Ayniqsa, globallashuv jarayonida milliylikni saqlab qolish, o‘z tarixiga hurmat bilan qarash kabi fazilatlar aynan Qodiriy asarlaridan kuch oladi. I.A.Karimov bu borada shunday degan edi:―Abdulla Qodiriy — xalqning yuragiga yo‘l topgan, millat orzu-umidlarini badiiy so‘zda ifodalagan, xalqni ozodlikka, mustaqil fikrga undagan yozuvchidir. 22 X ULOSA 1.Xulosa qilib aytganda, Abdulla Qodiriyning romanlari badiiyati o‘zbek adabiyoti tarixida mutlaqo yangi bosqichni boshlab bergan, milliy romanchilik maktabining shakllanishi va rivojida beqiyos ahamiyat kasb etgan hodisa sifatida baholanadi. Adibning “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari orqali o‘zbek adabiyotida realistik roman janri mustahkam qaror topdi hamda badiiy tafakkur, syujet qurilishi, obraz yaratish va til madaniyati jihatidan tub burilish yuz berdi. Qodiriy ijodi milliy tarix, ijtimoiy munosabatlar va insoniy taqdirlarni badiiy umumlashtirish orqali o‘zbek romanchiligini jahon adabiy jarayonlari darajasiga ko‘tardi. 2.Kurs ishi davomida Abdulla Qodiriy romanlarining badiiy xususiyatlari har tomonlama tahlil qilindi. Jumladan, adib romanlarida tarixiy voqealar bilan shaxsiy taqdirlar uyg‘unligi, ijtimoiy ziddiyatlarning badiiy talqini, milliy urf-odat va an’analar tasviri alohida e’tiborga olindi. Tadqiqot jarayonida Qodiriyning realistik uslubi, obrazlar tizimi, syujet va kompozitsiya masalalari, til va badiiy tasvir vositalaridan foydalanish mahorati chuqur o‘rganildi. Natijada, Qodiriy romanlarining faqat tarixiy mavzuni yoritish bilangina cheklanmasdan, balki jamiyatning ichki ijtimoiy-axloqiy muammolarini ochib berishga xizmat qilgani aniqlandi. 3.Shuningdek, Abdulla Qodiriy romanlarida yaratilgan obrazlar tizimi o‘ziga xos badiiy mukammalligi bilan ajralib turadi. Otabek, Kumush, Anvar, Ra’no kabi obrazlar orqali adib o‘z davrining ijtimoiy ruhini, insoniy kechinmalarini va ma’naviy izlanishlarini chuqur ifodalagan. Ushbu obrazlar nafaqat muayyan tarixiy davr vakillari sifatida, balki umuminsoniy qadriyatlarni mujassam etgan badiiy timsollar sifatida ham ahamiyatlidir. Qodiriyning qahramonlari orqali muhabbat, vijdon, adolat, sadoqat va mas’uliyat kabi tushunchalar badiiy talqinda ochib beriladi. 4.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Abdulla Qodiriy romanlarining badiiyati uning til ustaligi bilan chambarchas bog‘liq. Adib xalq og‘zaki ijodi unsurlaridan, maqol va matallardan, jonli xalq tilidan mahorat bilan foydalangan 23 holda romanlarining badiiy ta’sirchanligini kuchaytirgan. Uning tili sodda, ravon, ayni paytda chuqur ma’noga ega bo‘lib, milliy adabiy tilning shakllanishi va boyishiga katta hissa qo‘shgan. Bu jihat Qodiriy romanlarini nafaqat badiiy, balki tilshunoslik nuqtai nazaridan ham qimmatli manbaga aylantiradi. 5.Obyekt va predmet doirasida olib borilgan tahlillar Abdulla Qodiriy romanlari badiiyati zamonaviy adabiyotshunoslik uchun ham dolzarbligini yo‘qotmaganini tasdiqladi. Adibning tarixiy voqelikni badiiy umumlashtirish usuli, ijtimoiy muammolarni obrazlar orqali ifodalash mahorati bugungi adabiy jarayonlar uchun ham muhim tajriba maktabi bo‘lib xizmat qiladi. Qodiriy romanlari yosh avlodni milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani qadrlash va ma’naviy barkamollikka yo‘naltirishda samarali tarbiyaviy ahamiyatga ega. 6.Abdulla Qodiriy romanlari badiiyati o‘zbek adabiyotining oltin fondidan mustahkam o‘rin egallaydi. Uning romanlari milliy romanchilik an’analarini yaratibgina qolmay, badiiy tafakkur rivojiga kuchli turtki berdi. Qodiriy ijodini chuqur o‘rganish, uning badiiy uslubini, obrazlar olamini va tarixiylik bilan zamonaviylik uyg‘unligini tahlil qilish bugungi adabiyotshunoslik fani uchun muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Shu bois, Abdulla Qodiriy romanlari badiiyati nafaqat o‘z davrining adabiy yutug‘i, balki bugungi va kelajak avlodlar uchun ham bebaho ma’naviy meros sifatida o‘rganishga munosibdir. 24 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I.Asosiy adabiy ot lar Mirziyoyev.Sh Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz , O‘zbekiston, - T. :2018, —b.592. 2.Edvard Olvors .Uzbek Literary Politics. 1964. 3.Z. Klaynmixel.Sharqona yozish an’anasining rivojlanishi.1993-y.—b. 279. 4.Хатамов. Н. Саримсаков. Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-узбекча изохли лугати. Т. УКИТУВЧИ. 1978—b.361. 5.Solihov.M.Mehrobdan chayon:mavzui, sinfiy tusi va tuzilishi jihatidan tekshirilmishdir. O‘zbekiston adabiyoti va san'ati. 2008-y. 16-17-sonlar 6.Qodir iyni qo’msab. Abdulla Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti,1994.b.6. 7.Karimov B.Jadidlar Abdulla Qodiriy.–Toshkent:Yoshlar nashriyot uyi, 2022.b.160. 8.Qayu mov A. Ma’naviya t, ma’rifat va qatag’on. – Toshken Akademnashr,2008. 9. Abdulla Qodiriy.Jinlar bazmi.Cho‘lpon nashriyoti.T:. — b.24. 10.Abdulla Qodiriy.Uloqda.1916. — b.8. 11.O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 6 Jildli. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uy, 2023. 12.Qodiriy Abdulla. Obid ketmon. – Toshkent: Uzadabiynashr, 1959. — b.538. 13.Qo'shjonov M. Abdulla Qodiriyning tasvirlash san‘ati. Toshkent: Fan, 1966. 14.Ismatulla X. Abdulla Qodiriy abadiyati. O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. 1994 yil 14-oktyabr, 11-noyabr. 15.B.Karim. Dunyo olimlari nigohi. Abdulla Qodiriy va germenevtik tafakkur. Maqola. 2016 II. Y ordamchi adabiy ot lar 16.Rahmon, O.Oʻzbek adabiyoti tarixi. T.: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 2002. 25 17.Aʼzamov, I. Abdulla Qodiriy va uning asarlari. T.: Fan nashriyoti.1993. 18.Quvvatova D. Jahon va o'zbek she'rlari: qiyos va tahlil. //International Scientific Journal Theorical & Applied Science. p-ISSN: 2308-4944 (chop etish) eISSN: 2409-0085 (onlayn). Yil: 2020 84. Nashr qilingan: 30.04.2020 19.Ravshanova Fayoza, [21.12.2025 12:49] Shukurov N.,Hotamov N., Xolmatov Sh., Mahmudov M. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘qituvchi, 1979. 20.Temur Ubaydullo. Sarg‘aymas sahifalar. - Toshkent, O‘zbekiston. 1991-y. 21.Жабборов Нурбой. Маърифат надир. – Тошкент: Маънавият, 2010. 21. Karimov N. XX asr o'zbek adabiyoti manzaralari. - Toshkent: O'zbekiston, 2008. 22.Boboxonov, Sh.Milliy uyg‘onish va jadidlar. – Toshkent: Fan, 2015. 23.Мирзаев С. ХХ аср ўзбек адабиёти. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2005. III.Int ernet say t lari 24.https://arboblar.uz/uz/people/kadyri-abdulla 25.https://uza.uz/oz/posts/abdulla-qodiriy-asarlari-qahramonlari- prototiplari-haqida--16-09-2019 26.https://jeev.innovascience.uz/index.php/jeev/article/view/1197/1 03 27.https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/adabiyot/abdulla- qodiriy-12-list 28. 29 30.https://www.researchgate.net/publication/342337550_abdulla_q odiriyning_ o'zbek_adabiy_tili_va_matbuoti_rivojidagi_xizmatlari 26

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ABDULLA QODIRIY HAYOTI VA IJODIY FAOLIYATI

1.1.Abdulla Qodiriy adabiy va ilmiy merosi hamda hayot yo‘li

1.2.O‘zbek romanchiligining shakllanishida Abdulla Qodiriyning o‘rni

II BOB. ABDULLA QODIRIY ROMANLARI TAHLILI

2.1. Qodiriy asarlarining tili va ma’no mundarijasi

2.2. Abdulla Qodiriy romanlari badiiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить